عەدنان عەلی تاڵەبانی 32 ساڵ بەسەر تاوانی ئەنفالدا تێپەڕی، لە دوای 3 ساڵ ئەو ناوچانەی بەر شاڵاوی ئەنفال كەوتن لەگەڵ بەشێكی زۆری خاكی كوردستان كەوتنە ژێر سایەی دەسەڵاتدارانی كورد و 29 ساڵە بەناوی حكومەتی هەرێم حكومڕانی دەكەن, دەسەڵاتداران خۆشیان زۆرجار ئەوەیان دووپاتكردۆتەوە كە ئەوەی بەدی هاتووە بەرهەمی ئەنفال و جینۆسایدی گەلی كوردە, بەڵام كە لە گەورەیی تاوانەكە و مامەڵەی دەسەڵاتدارانی هەرێم لەگەڵ كەیسی ئەنفال دەكۆڵیتەوە بەئاسانی بۆت روندەبێتەوە ئەوەی كراوە نزیكە لە هیچ, دەسەڵاتدارانی هەرێم كەمتەرخەم بوون بەرامبەر كەیسی ئەنفال و كەسوكاری قوربانیان, زیاتر لەوەش داڵدەی تاوانبارنی ئەنفالیان داوەو سەرباری داواكردنیان لەلایەن دادگای باڵای تاوانەكانی عێراقەوە بەڵام حكومەتی هەرێم ئامادەنەبووە رادەستیان بكات! لەمێژووی خەباتی چی میللەتێدا روویداوە ئەوەی بەشداری لە جێنۆسایدكردنی گەلەكەیدا كردبێت, دوای خەباتی رزگاری نوخبەیەكی دەسەڵاتدار داڵدەیان بدات و زیاتر لەوەش ژیانێكی شاهانەیان بۆ دروستبكات؟ ئەمە نمونەیەكە بەس مەگەر لە مێژووی دەسەڵاتدارانی باشوری كوردستان بینرابێت. دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق لە حوزەیرانی 2007 دا دوای 10 مانگ و 61 دانیشتنی دادگا كەیسی ئەنفالی بەجینۆساید ناساند و بڕیاری دەستگیركردنی بۆ تاوانبارانی ئەنفال دەركرد كە ژمارەیان 423 تاوانبارە لەسەر ئاستی عێراق و لەو ژمارەیەش 258 تاوانباریان كوردن, بەڵام ئەوانەی لە كوردستانن حكومەتی هەرێم ئامادە نیە رادەستی دادگایان بكات. ساڵ بە ساڵ لەسەر ئاستی هێزە سیاسیەكان و دەسەڵاتداران و تاڕادەیەك لەسەر ئاستی كۆمەڵگاش تێبینی زیاتر لەبیركرن و كەمتر بایەخدان بە ئەنفال دەكەین، بێگومان لەبیركردنی ئەنفالیش دەسەڵاتداران لێی بەرپرسن و ئەمەش دەرەنجامێكی تری سیاسەتی شكستخواردووی حكومەتی هەرێمە. كەسوكاری قوربانیانی ئەنفال تا ساڵی 2003 تروسكاییەك ئومێدیان بۆ گەڕانەوەی ئازیزانیان مابوو، بەڵام دوای روخانی رژێمی بەعس ئومێدبڕاوبوون و ئیتر چاویان لەڕێی هێنانەوەی روفاتی قوربانیەكانە، بەڵام وەك چۆن جەستەی زیندوی ونبوەكانیان هەر نەبینی، حكومەتی هەرێمیش روفاتەكانی بۆ نەهێنانەوە, ئەگەرچی ژمارەیەكی كەمیان هێنروانەتەوە بەڵام لە ئاست ئاماری گەورەی قوربانیان زۆر كەمە, بۆیە تێگەیشتوین حكومەتی هەرێم نە بەرنامەی هەیە و نە پلانی هەیە بۆ هێنانەوەیان و روفاتەكانیش لەناو گۆڕە بە كۆمەڵەكانی باشوری عیراقدا خەریكە ئاسەواریان نامێنێت. ئەنفال تاوانێك بوو ئەكرا نەتەوەیەكی لەسەر دروستبكرێت, بەڵام لە سایەی نوخبەی حكومڕانی كوردستاندا نەك ئەمە نەكراوە بەڵكو نەتەوەو وڵاتەكەش رووبەڕووی چەندین شكست و هەرەسهێنان كراوەتەوە.  دەسەڵاتدارانی هەرێم ئەگەر تێگەیشتنیان بۆ پەیامی ئەنفال هەبوایە نەئەبوو هەرگیز شەڕی یەكتر هەڵگیرسێننەوە, نەئەبوو كوردستان بكەن بە زۆن و میرنشینی جیاواز, نە ئەبوو كەس لەسەر بیروڕاو رەخنە رووبەڕووی زیندانیكردن و بگرە كوشتن بكرێتەوە, نەئەبوو نوخبەی دەسەڵاتداری حزبی و كەسانی ناو حكومەت لە حكومەتەكە خۆی دەوڵەمەندتر بن, ئەگەر لەپەیامی ئەنفال تێگەیشتبان نەئەبوو لە پێناو خواستی شەخسی و حزبی پرسێكی گرنگی وەك دەوڵەت بخەنە موزایەدەوە, نەئەبوو ئەم سیستمە لە حكومڕانی سەرڕێ بخەن كە لە هیچ شوێنێكی دنیادا نمونەی نیە و بەس تایبەتە بەخۆیان. ئەم نوسینە كورتە ئەگەر وەك رەخنە حیسابی بكەن بۆ ئەوە نیە ئیتر هیچ بۆ ئەنفال نەكرێت و هێزە سیاسیەكان و دەسەڵات ئاوڕ بۆ پەیامی جینۆسایدی میللەتەكەمان نەدەنەوە, ئەگەرچی ئومێد بەم نوخبە حكومڕانە زۆر كەمە بەڵام هیچ كاتێك درەنگ نیە بۆ دەستپێكردن.  

 زاناتوفیق بەگ بە کە مێك ڕوخسەتەوە لە هەڤاڵانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان ، ئەم ووتارەم جیاواز لە ووتارەکانی پێشو ترمە کە ڕەخنەیە لە ڕۆشنبیرانی یەکێتی سەبارەت بە ڕووداوی تەسلیمکردنەوەی بەندکراوێکی سیاسی ڕۆژهەڵات ، بەپێی لێدوانی خانەوادەکەی  کە  لەلایەن دەزگاکانی سەر بە ئاسایشی شارۆچکەی پێنجوێن ڕادەستکراوە،   ئەمە  کارێکی نامرۆڤانەی دوور لە هەموو بەهایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی خەڵکی کوردە  بەتایبەتی لەلایەن پارتێکی سیاسی وەکو یەکێتی نیشتمانی کوردستان  کە مێژوویەکی قوڵ و بە ئەمەکی هەیە لەگەڵ برایانی کوردستانی ڕۆژهەڵات ، هەمیشە ڕۆژهەڵات پێگەیەکی ئازاد و ئارام بووە بۆ پێشمەرگەکانی یەکێتی لە دوای تێکچونی شوڕشی کورد وە تەنها شانازی کە زۆربەی سەرکردەکانی یەکێتی لە مێژووی ڕابوردودا بریتی بوو لە  هاوکاری پێشمەرگەکانی حیزبی دیموکرات  لە شەڕەکانی  شاری مهەبات و یارمەتیە سیاسی سەربازەکانی یەکێتی بۆ ڕۆژهەڵات  بەداخەوە ڕاپێچکردنی ئەندامێکی دیموکرات بە رۆژی نیوەڕۆ سحری ئەو شانازیە بەتاڵ کردەوەکە هەمیشە بووە سیمایەکی نەگۆڕ لە مێژووی خەباتی هاوڕیانی یەکێتی دا.  بەڵام ڕووداوی چرکە ساتی  ڕادەستکردنەوەی بەندکراوێکی کورد کە ئەندامی پارتێکی سیاسی بەرهەڵستکاری ڕژێمی ئاخوندەکی ئێرانە تاوانێکی گەورەو کوشندەیە ئەرکی سەرشانی ئەندامانی یەکێتیە کە بە دەنگێکی زۆڵا دژی بکەرانی ئەو کارە ڕاوەستن هەڵوێستێکی نیشتمان پەروەرانەیان هە بێت  من هیچ گومان لەوە نیە کە بەشێك لە هەڤاڵانی یەکێتی دژی ئەم کارە قێزەونەن چونکە لەسێدارەدانی (مستەفا سەلیمی) تەنها کوشتنی رۆحێکی مرۆڤی کورد  نیە بەقەت ئەوەی شکاندنی شکۆی گەلێکە کە بەدرێژای مێژوو دژی داگیرکەران جەنگاوە ئەگەر سەیری مێژوو ئەو گەلانە بکەین کە وەکو کورد لەژێر دەستی داگیرکەران بوون هەمیشە داڵدەی شۆڕشگێرەکانی خۆیان داوە لەهەر قۆناخێکدا  بۆ بێتن بەڵام ئەم ڕووداوە  جارێکی تر ئەوەمان پێ دەڵێتەوە کە ئێمە لە ناو کۆمەڵگایەکی نەفرەتە لێکراودا دەژین  هە موو ماف و بەهایەکی  ژیانمان بە هۆی کورد بوونەوە لێ سەندراوەتەوە ئێمە خاوەنی پەروەردەیەکی مرۆڤدوست نین نۆکەری بۆ داگیرکەران لای ئێمە شانازیە پەرتبوون لێکترازان بۆغزاندنی یەکتری بەشێکی گەورەی  کەلتوری سیاسی ئێمە .  ئەم ڕووداوە ئەگەر وێنەیەکی بچوکی بەندکراوێك بێت کە لە دژی زۆڵم و زۆرداری سیسەمێکی دیکتاتۆری مرۆڤ کوژ هەڵهاتبێ ئەوا ڕادەستکردنەوەی ئەم  مرۆڤە کاریگەریەکی ڕاستەوخۆی خراپی دە بێت لەسەر خەباتی سیاسی و سەربازی لە ڕۆژهەڵات وە نەمانی متمانە لە بەرامبەر بەشێکی هەرێمی کوردستان  بە تایبەتی دەسەڵاتی سیاسی لە شاری سلێمانی دا  وە  کوردستانی باشور وەکو پێگەیەکی ئازاد و ئارام بۆیان  گرنگە لێرەدا جێگری سەرۆکی حکومەتی هەرێم بەجدی سزای بکەرانی ئەو کارە نا مرۆڤانەیە بکات لە  دژی پەناهەندەیەکی سیاسی کراوە چونکە بەپێ هە موو ڕێساو یاساکانی دنیا ئەمە کارێکی جینائی پاشان سیاسیە بۆیە دەمەوێت بڵێم بەبێ هیچ موزادەیەکی سیاسی  پێویستە دەزگاکانی حیزبی پاشان ڕێکخراوەکانی یەکێتی داوای هەوڵێستی جدی تر بکەن لە هاوسەرۆکەکانیان بەتایبەتی بۆ ڕای گشتی کوردستان بکەران ئاشکرا بکەن و سزای یاسایان بدەن .           

* مەعروف مەجید   نه‌ك به‌ته‌نها پرۆسه‌ی جینۆساید و قڕكردنی به‌ناو ئه‌نفال، به‌ڵكو له‌ ماوه‌ی رابردوودا سه‌رجه‌م  كاربه‌ده‌ستانی عێراق، ئامانجیان وێرانكردن و تێكدانی ژینگە و سروشت و جوگرافیای هه‌رێمی كوردستان بووه‌، به‌ڵام له‌ پرۆسه‌ی تاوانكاری و جینۆسایدی ساڵی 1988 دا  ئه‌و نیه‌ته‌ نه‌گریسه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی عه‌سكه‌رتاری به‌عس زیاتر ره‌نگی دایه‌وه‌. پرۆسه‌ی بەناوئه‌نفال و قڕكردنی نه‌ته‌وه‌یه‌ك هه‌ر به‌بێ به‌رنامه‌ و نه‌خشه‌دانان نه‌بوو، ئه‌وه‌ی سه‌دام و دار وده‌سته‌كانی‌ ویستیان، خاپوركردن و تێكدانی ژینگه‌ی نیشتیمانێک بوو بەناوی کورووستان،  به‌عس ده‌یویست به‌م پرۆسه‌یه‌ كۆتایی به‌ژیانی مرۆڤه‌كان و باڵنده‌كان و ته‌نانه‌ت گژو گیا و دره‌خته‌كانیش بهێنێت، به‌عس ده‌یویست چیتر كانیاوه‌كان نه‌بوژێنه‌وه‌ و باڵنده‌ و ئاژه‌ڵه‌ كێوییه‌كان هێنده‌ی تر سرووشتی كوردستان جوان نه‌كه‌ن. ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ساڵانه‌ له‌ 14ی نیساندا باسی ده‌كه‌ین ته‌نها زیانه‌ مرۆییه‌كانه‌، ته‌نها باسی كوشتن و بێسه‌رو شوێنكردنی مرۆڤه‌كان ده‌كه‌ین، به‌ڵام ئاخۆ له‌و پرۆسه‌ دڕندانه‌یه‌دا ته‌نها مرۆڤه‌كان زیانیان پێگه‌یشت؟ بێگومان نه‌خێر ، له‌ هه‌ر 8 قۆناغه‌كه‌ی ئه‌نفالدا ، زیاد له‌ 4500 گوندی باشوری كوردستان له‌گه‌ڵ خاكدا یه‌كسان كران، جگه‌ له‌ ده‌یان گوندی تر كه‌ به‌ناوچه‌ی (محرمه‌) ناویلێنرابوو.  دیكتاتۆره‌ خوێنمژه‌كه‌ی به‌عس له‌ یه‌ك كاتدا توانی مرۆڤی كورد قڕبكات و له‌سه‌ر خاك و زێدی باوباپیرانی نه‌یان هێڵێت به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌وه‌شی بۆكرا كه‌ جوتیار له‌ خاك و ئاو، شوان له‌ مه‌ڕو ماڵات، باخه‌وان له‌ باخه‌كه‌ی و میراو له‌ ئاوه‌كه‌ی دور بخاته‌وه‌ ، كه‌ واته‌ به‌عس ئامانجی ته‌نها قڕكردنی مرۆڤه‌كان نه‌بوو ئه‌و به‌یه‌ك هه‌ڵمه‌ت چه‌ندین ئامانجی پێكا  به‌داخه‌وه‌ تا ئێستا ئامارێكی راست و دروستمان نییه‌ كه‌ له‌و پرۆسه‌یه‌دا چه‌ند كانیاو و سه‌رچاوه‌ی ئاو، چه‌م و جۆگا له‌ ناوبران، ئامارێكمان نییه‌ چه‌ند هه‌زار دۆنم زه‌وی كشتوكاڵی كرا به‌ بیابان، چه‌ند هه‌زار دۆنم ره‌ز و باخ و پاوان‌و دارستان وشك كرا، ئه‌رێ كاتی ئه‌وه‌ نه‌هاتووه‌ بپرسین ئه‌ی بۆ حكومه‌تی هه‌رێمی له‌ دوای 28 ساڵ له‌و تاوانكارییه‌ ئامارێكی رونی لانییه‌، یان كاتی ئه‌وه‌ نه‌هاتووه‌ بڵێین دوای 24 ساڵ له‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆماڵی كوردی تا چه‌ند حكومه‌تی هه‌رێم شوێنه‌واری‌ ئه‌و وێرانكارییه‌ی نه‌هێشتووه‌ و توانیویه‌تی سه‌دان به‌نداو كانی و چه‌می ده‌ستكرد بۆ گونده‌كان دروست بكاته‌وه‌.  كه‌واته‌ ده‌توانین بڵێن :  ژینگه‌ی سروشتی له‌م تاوانكارییه‌دا پشكی زۆری به‌ركه‌وتووه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دوای نه‌مانی گونده‌كان تا ئێستا ئه‌و سروشته‌ جوانه‌ی پێش ئه‌و تاوانكارییه‌ هه‌بوو دروست نابێته‌وه‌ ده‌كرێ بپرسین بۆ؟ سوتانی روبه‌رێكی به‌رفراوانی باخ و دارستانه‌كان بووه‌ مایه‌ی كه‌مبونه‌وه‌ی پانتایی سه‌وزایی‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ریی به‌رچاوی له‌سه‌ر ژینگه‌ی كوردستان دروست كردو، كاریكرده‌سه‌ر كه‌شوهه‌وا و سرۆوشتی جوانی ناوچه‌كه‌. سووتانی باخ‌و دارستانه‌كان مه‌ترسی نه‌مانی جۆره‌ ده‌گمه‌نه‌كانی رووه‌ك و ئاژه‌ڵ و باڵنده‌ درووستده‌كات. رژێم هه‌ر به‌وه‌شه‌وه‌ نه‌وه‌ستا ملیۆنان مینی دژه‌ مرۆڤی له‌ ناوچه‌ شاخاوی و كشتوكاڵیه‌كاندا چاند بۆ ئه‌وه‌ی جارێكی تر مرۆڤه‌كان و گوندنشینه‌كان نه‌توانن وڵاته‌كه‌یان ئاوه‌دان بكه‌نه‌وه‌ .  بۆیه‌ پێویسته‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان چۆن گرنگی داوه‌ به‌ لایه‌نه‌ مرۆییه‌كه‌ له‌ بۆنه‌ و یاده‌كاندا، هێنده‌ش گرنگی بدات به‌ زیانه‌كانی ئابوری و ژینگه‌یی و گه‌شتیاری . * سەرۆکی_ڕێکخراوی_ئایندە_بۆ_پاراستنی_ژینگە

مەحمود رەزا ئەمین پێنج ساڵ لەمەوبەر، رۆژی 1ی نیسان، پارلەمانی كوردستان قانونی ژمارە 2ی ساڵی 2015ی دەر كرد. بەو بۆنەیەوە وەزارەتی سامانە سروشتی‌یەكان، بەیاننامەیەكی دەر كرد. تیایا هات بو: "وەزارەتی سامانە سروشتی‌یەكان پێشوازی لە تەشریعكردنی یاسای سندوقی كوردستان بۆ داهاتە نەوتی و گازی‌یەكان دەكات لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە و پیرۆزبایی لە هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان و پەرلەمانی كوردستان و ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكات بە بۆنەی پەسەندكردنی ئەم یاسایە و وەزارەت هیواخوازی هەرچی زو جێبەجێكردنی یاساكەیە" هەروەها سەبارەت بە گرنگی‌ی ئەم قانونە، وەزارەت نوسی بوی: "سندوقی كوردستان بۆ داهاتە نەوتی و گازی‌یەكان بەرەوپێشچونێكی دامودەزگایی گرنگە لە هەرێمی كوردستان‌دا و بنەما سەرەكی‌یەكانی لەلایەن وەزارەتی سامانە سروشتی‌یەكانی هەرێمی كوردستانەوە داڕێژرا و پشتیوانی كرا لە پێناو برەودان بە شەفافیەت لە بەڕێوەبردنی كەرتی نەوت و غازدا... یاسای سندوقی كوردستان بۆ داهاتە نەوتی و گازی‌یەكان رێگە دەدات بە ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێم بە هەڵبژاردنی دەستەیەك، كە لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەند دەكرێت، تاكو هەڵبستێت بە دەستەبەركردنی ژمێرە گشتی‌یەكانی ئەو داهاتەی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە هەناردەی نەوت و بەرهەمە پاڵێوراوەكان و پاداشتەكانی گرێبەستەكانی كۆمپانیاكانی نەوتەوە بەدەستی دەهێنێت، لە چوارچێوەی گرێبەستەكانی نەوت و گاز كە لەسەر بنەمای دەستور و لەبەر رۆشنایی یاسای نەوت و گازی هەرێم ژمارە 22ی ساڵی 2007 رێكخراون... بە پێ‌ی ئەم یاسایە، داهاتەكانی نەوت رێگەیان پێ دەدرێت بچنە یەكێك لەم پێنج سەرچاوەیە: بودجەی ساڵانەی هەرێمی كوردستان، خەرجی‌یەكانی پرۆژەكانی وەبەرهێنان، ژێرخانی پیشەسازی‌ی نەوت و گاز، پاراستنی ژینگە و سندوقی نەوەكانی داهاتو". وا 13 ساڵ بەسەر تەشریعكردنی قانونی ژمارەی 22ی ساڵی 2007 و 5 ساڵی رەبەق‌یش بەسەر قانونی ژمارە 2ی ساڵی 2015 دا تێ پەڕی، هێشتا یەك مادە، یەك بڕگە، یەك رستە و یەك وشە لە هیچ یەك لەم 2 قانونە جێبەجێ نە كراوە. بە مەرجێك وەزارەتی سامانە سروشتی‌یەكان، لەو بەیاننامەیەی‌دا كە لەسەرەوە چەن بڕگەیەكیم لێ گواستۆتەوە، شانازی ئەكا كە هەردو قانونەكە دەسكەوتی خۆین. سەیرەكە لەوایە كە، ئەو ماوە زۆرەی بەسەر دانان و جێبەجێ نەكردنی ئەم دو قانونەدا تێ پەڕیون، ئەو وەزیر و سەروەزیرە جێبەجێ‌یان نە كردون، كە شانازی بە دەركردنیانەوە ئەكەن. لەلای خەڵكی كوردستان رون و ئاشكرایە بۆچی ئەم 2 قانونە هەتا ئێستا جێبەجێ نە كراون؟ كورت و كرمانجی، بۆئەوەی داهاتی نەوت بتاریكێنن و بەئارەزوی خۆیان قاچوقوچی كەن. هەر لە سایەی گەندەڵی‌یە گەورەكەی داهاتی نەوتایە ئەو (10 هەزار ملیۆنێر) و (30 ملیاردێر)ەی دۆلار هەڵتۆقین كە 12- 10 ساڵ پێش ئێستا سەركردەیەكی حیزبی رای گەیاند: لە كوردستانا هەن. 1ی نیسانی ئەمساڵ‌یش ئەنجومەنی وەزیرانی حوكمەتی مەجازی‌ی هەرێم كۆمەڵێ بڕیاری دەر كرد، یەكێكیان ئەوەیە، بەڵێنی داوە دەسكاری‌ی موچەی هاووڵاتیان نەكا. ئەترسم ئەو قانون و بڕیارانەی دەزگاكانی هەرێم لە (1ی نیسان)ـی ساڵەكانا دەریان ئەكەن، ببن بە درۆی نیسان، یاخود بۆ دامركاندنەوەی رق و بێزاری‌ی خەڵك دەریان كەن. چونكە ئەم حوكمەتە مەجازی‌یە ناتوانێ ئەو بەڵێنە بەرێتە سەر، بەم بەڵگانە: یەكەم: هەرێم لە فرۆشتنی سەربەخۆی نەوت، پێش قەیرانی كۆرۆنا و دابەزینی نرخی بەرمیلێك نەوت بۆ خوار 30 دۆلار، كاتێ كە نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت 60 دۆلار بو، مانگانە 700 ملیۆن دۆلار داهاتی بو، بەڵام ئەگەر نەوت لەمە زیاتریش دا نە بەزێ، ئەوا داهاتی مانگانەی هەرێم لە فرۆشتنی نەوت، دا ئەبەزێ بۆ 270 ملیۆن دۆلار(1). واتە، رێژەی دابەزینی داهاتی نەوت ئەگاتە زیاتر لە 61%. دوەم: داهاتی مانگانەی ناوخۆی نەنەوتی‌ی هەرێم پێش ئەم قەیرانە 261 ملیۆن دۆلار بو، بەڵام ئێستا دا بەزیوە بۆ 50 ملیۆن دۆلار(2). واتە، ئەم سەرچاوەیەش بە رێژەی نزیكەی 81% كەمی كردوە. سێیەم: حوكمەتی مەجازی‌ی پێشوی هەرێم ئیدیعای ئەكرد زیاتر لە 25 ملیار دۆلار قەرزارە. سەرچاوەیەكی بیانی ئەڵێ، قەرزەكانی سەر هەرێم زیاترن لە 10 ملیار دۆلار(3). هەركامیان بێ، ئەم قەرزانە هەم قیست‌یان هەیە هەم قازانج، ئەبێ لەكاتی خۆیانا بدرێنەوە، ئەگینا متمانەی هەرێم ئەوەنەی كە لەلای وەبەرهێنەرانی بیانی دا ئەبەزێ. چوارەم: حوكمەتی مەجازی‌ی هەرێم شایستە دارایی‌یەكانی 4 مانگی كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوت قەرزارە و بە نیازە 9 مانگی تریش دوای بخا. ئەگەر ئەم هەنگاوە بنێ، ئەوا بە یەكجاری متمانەی كۆمپانیاكان لەدەس ئەدا. مانگانەی كۆمپانیاكان 270 ملیۆن دۆلارە(4) پێنجەم: مانگانە بەغا بڕی 453 ملیار دینار، بۆ موچەی 628 هەزار موچەخۆری هەرێم ئەنێرێ بۆ هەولێر. ئەگەر ئەم بڕە پارەیە بە بێ گرێ، مانگانە بێت بۆ هەرێم، ئەكاتە زیاتر لە 377 ملیۆن دۆلار (1 دۆلار: 1200 دینار). بەڵام ئەم بڕە هانی هانی لەسەرە: رۆژی 5شەممە، 2ی نیسانی 2020، لیژنەی ئابوری‌ی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق، لیستێك پێشنیاری 14 خاڵی دا بە حوكمەتی ئیتحادی، بە مەبەستی روبەڕوبونەوەی قەیرانی دابەزینی نرخی نەوت و بڵاوبونەوەی پەتای كۆرۆنا. پێشنیارەكانی ژمارە 6 و 10ی ئەم لیستە پێوەندی‌یان بە داهاتەكانی هەرێمەوە هەیە. دەقی پێشنیاری 6 ئەڵێ: "گرتنەبەری رێكاری توندوتۆڵ لە چاودێریكردن و كۆكردنەوەی داهاتە نەنەوتی‌یەكان، بەتایبەتی هی دەروازە سنوری‌یەكانی هەمو پارێزگاكان و هەرێم و قەیدكردنی وەكو داهاتی ئیتیحادی و دابەشكردنەوەی بەشێوەیەكی دادپەروەرانە بەسەر هەمو عیراقی‌یەكانا". دەقی پێشنیاری 10 ئەڵێ: "پابەندكردنی هەرێم بە تەسلیمكردنی تێكڕای نەوتی دەرهێنراو بە وەزارەتی نەوت، بۆ ئەوەی وەكو بەرهەمی حوكمەتی ئیتیحادی بخرێتە بازاڕەوە. بە پێچەوانەوە ئەو بڕەی لە موازەنەدا بۆ هەرێم تەرخان كراوە، نەی درێتێ و بە گوێرەی ژمارەی دانیشتوان دابەش بكرێتەوە بەسەر پارێزگاكانا، كە بڕەكەی ئەگاتە نزیكەی 15 تڕلیۆن دینار". كەواتە، ئەگەر هەرێم رۆژانە 250 هەزار بەرمیل نەوت نەدا بە سۆمۆ (كە تا ئێستا نەی داوە) و، قەیرانی دابەزینی نرخی نەوت و بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا و قەیرانی نەبونی حوكمەتی كارا لە بەغا بەردەوام بن، ئەوا هیچ گرەنتی‌یەك نیە كە، هاتنی مانگانەی 453 ملیارەكەی بەغا بۆ هەرێم، بەردەوام بێ. شەشەم: تێكڕای مەسرەفی تەشغیلی‌ی مانگانەی هەرێم بە موچەی فەرمانبەران و خەرجی‌یەكانی داوودەزگاكانی حوكمەت و شایستە دارایی‌یەكانی كۆمپانیاكانی نەوت و خزمەتی قەرزەكانەوە، دەوروبەی (1 ملیار) و (200 ملیۆن) دۆلارە. بەڵام بەهۆی ئەم قەیرانانەوە تێكڕای داهاتی هەرێم دابەزیوە بۆ 648 ملیۆن دۆلار(5). بە مانا: حوكمەتی مەجازی‌ی هەرێم مانگانە 552 ملیۆن دۆلار كورتهێنانی میزانیەی تەشغیلی ئەبێ. پرسیارە گەورەكە ئەمەیە: ئەگەر ئەمە ئاوێنەی حاڵی ئابوری و دارایی هەرێم بێ، ئەم حوكمەتە مەجازی‌یە چۆن ئەتوانێ بڕیارەكەی رۆژی چوارشەممە، 1ی نیسان، كە بریتی‌یە لە "كەم نە كردنەوەی موچەی فەرمانبەران" جێبەجێ بكا؟ بە بێ هێنانەوەی بەشێكی گەورەی سامانی فەرهودكراوی خەڵكی كوردستان لەلایەن ژمارەیەك دەسەڵاتداری بێ ویژدانەوە، ئەستەمە حوكمەت بتوانێ بەڵێنی بەردەوامی‌ی موچە و كەم نە كردنەوەی بباتە سەر. دەسەڵاتداران! ئەگەر لەهەوەڵەوە راستگۆ بونایە لەگەڵ میللەت و بەشی زۆری سامانەكەیتان تاڵان نە كردایە و بە پلان و بەرنامە ژێرخانی ئابوری‌ی كوردستانتان ببوژاندایەتەوە و لەباتی تۆخكردنەوەی زوڵمی كۆمەڵایەتی لە خەمی هێنانەدی‌ی دادی كۆمەڵایەتیا بونایە، ئێستا خەڵك ئەگەر نانەڕەقەشیان دەس نە كەوتایە، بە چاو حوكمەتەكەیان ئەپاراست. وەكو ئەوەی لەسەرەتای دەسەڵاتی بەرەی كوردستانیا دروشمی "سەری بەرزمان بۆ موچەی دوژمن نەوی ناكەین"یان بەرز كردەوە و كەوتنە فرۆشتنی دەرگا و پەنجەرەی ماڵەكانیان، بێ ئەوەی بهێڵن دەوامی قوتابخانەكان و فەرمانگەكان پەكی بكەوێ.   ئەگەر ئەتانەوێ پێوەندی‌ی نێوان خۆتان و خەڵكی بەلەنگازی هەرێم ئاسایی ببێتەوە و هەرێم بكەوێتە سەر رێچكەیەكی تەندروستی گەشەكردن و پەرەسەندنی سیاسی- ئابوری- كۆمەڵایەتی، ئەمڕۆ رۆژی پەشیمانبونەوەیە لە رابردوی رەشتان و هێنانەوەی پارە دزراوەكان و رۆشنكردنی تەواوەتی‌ی سەرچاوەكانی داهات و هێنانەدی سیستمێكی فەرمانڕەوایی دادپەروەرە... بەدەر لەمە، بە تەما مەبن هەموكاتێك هەمو خەڵكتان پێ بخەڵەتێنرێ و دوای ئەم هەمو قەیران و نەبونی و ماڵوێرانی‌یە، بتوانن وەكو جاران بە ئیسراحەت لە كۆشك و تەلاری شاهانەتانا بژین و رابوێرن و خەڵك‌یش وەكو جاران بە بێدەنگ لە ماڵەكانی خۆیانا سەر كزكەن و دانیشن! سەرچاوە: 1-5، مایكل نایش*، كیف یمكن خدمە المصالح الامریكیە من خلال انقاژ اقتصاد اقلیم كردستان، موقع معهد واشنگن الالكترونی، 30/3/2020     * مایكل نایش، زمیل اقدم فی معهد واشنگن، عمل فی القچایا التی تنگوی علیها العلاقات الاستراتیجیە للولایات المتحدە والعراق واقلیم كوردستان منژ 2003.

ڤیان مه‌جید فه‌ره‌ج سەرەتا ئەم وتارە پێشکەشە بە خوێندکارانی قۆناغی یەکەمی کۆلێجی دەرمانسازی زانکۆی سلێمانی کە چەند مانگێک پێشتر لە سێمینارێکی داخراومدا ئامادەبوون. لە کۆتای سێمینارەکەدا چەند پرسیارێکم ئاراستەکردن کردن، وەڵامەکانیان سەرچاوەیەکی گرنگی نوسینی ئەم وتارەیە. هەمیشە پرسیارە سەرەکی و گرنگەکە ئەوەیە ئاخۆ ژن و پیاو یەکسانن یان دەبێ دادوەری لە نێوانیاندا رابگیرێ؟ تەیارە ئاینی و کۆنسەرڤەتیڤەکان هەمیشە بەلای بژاردەی دوەمدا دەڕۆن و پێیان وایە کتێبی پیرۆز هەمو مافەکانی ژنانی لەقەدەر توانا ژیری و جەستەییەکانی دیاری کردوە، هەر پیاوێ ئەو مافانە پێشێل بکا دەکەوێتە بەر لێپرسینەوەی پەروەردگارەوە. ئەم تێڕوانینە وەڵامی بەشێکی زۆری ئەو ئیماندارانەیە کە ئەمڕۆ لەژێر ناوی جیاوازی گروپی ئاینیدا، هەر لە ئیماندارێکی ترادیشناڵەوە تا دەگاتە مەدخەلییەکی سەلەفی، دیدو بۆچونی لەسەر ئەم پرسە لە قاڵبی شیکردنەوەو تێگەیشتنە تایبەتەکانی عولەماو ئیمامەکانیاندا رێک دەخەن و لەدەرەوەی ئەم لێکدانەوانە دادوەری پێناسێکی تر لایان هەڵناگرێ. لە کاتێکدا بەهەمو پێوەرە زانستی و دونیایەکان، کاتێک دێتە سەر پرسی جێندەر، هیچ جیاوازیەکی واتای و زمانەوانی لەنێوان یەکسانی و دادوەریدا نامێنێ، چونکە بۆخۆی پرسی جێندەر خۆی لەو بوارە بایۆلۆجی یاخود فیزیۆلۆجیانە نادا کە پەیوەندیدارن بە هەبونی ئەندامە زایندەییەکانی جەستەو ئەو توانایەی لە ریپرۆدەکشن یان بەردەوامی رەگەزی مرۆڤایەتیدا هەیانە تا وەک پێوەر بۆ یەکسانی فزیۆلۆجی مامەڵە بکا، بەڵکو زیاتر خۆی قووڵ دەکاتەوە لەو رەهەندە ئابوری، کلتوری، پەروەردەی، کۆمەڵایەتی و زمانەوانیانەدا کە بەکاردێ بۆ دیاریکردنی رۆڵی هەر یەک لەو دوو رەگەزە لە بەڕێوەبردنی ژیاندا.  چونکە لە بنەڕەتدا ئەوەی چەمکی جێندەر لە زاراوەی سێکس یان رەگەز جیادەکاتەوە ئەو رەهەندە فەلسەفی و ژیربێژیریەیە کە وشەکە لەدەرەوەی واتا زمانەوانیەکەی هەڵی دەگرێ. بەو واتایەی لە دۆخی بەکارهێنانی وشەی سێکس دا بۆ پیاوێک کۆئەندامی زایندەی جیاوازە لەهی ژنێک بۆیە پێی دەوترێ پیاو، ژنێک فزیۆلۆجیەکەی کە روکاری دەرەوەیە یان بایۆلۆجیەکەی کە پەیوەندی بە ژمارەی خرۆکە سورەکان و سپیەکان و رێژەی هۆرمۆنەکان و تەنانەت قەبارەی مێشکیشەوەیە جیاوازە لە هی پیاوێک بۆیە پێی دەوترێ ژن. بەڵام نابێ ئەوەشمان لە بیر بچێ لە شیکردنەوەی مێشکی ئاینشتاینەوە چەندین دەیە پێشتر سەلماوە کە گەورەی و بچوکی قەبارەی مێشک پەیوەندی بە زرنگی و لێهاتوی عەقڵەوە نیە. کەوایە ژنبوون و پیاوبوون لە رەهەندە رەگەزی (سێکسی)ەکەیانەوە دوو پایە سەرەکیەکەی ریپرۆپداکشنی مرۆڤایەتین و جیاوازیەکانیان زۆر گەورەیە، بەڵام کاریگەری لەسەر یەکسانی و دادوەری جێندەری بەجێ ناهێڵن تەنها لای ئەو گروپانە لە مرۆڤ نەبێ کە گیرۆدەی بیرێکی کۆنزەرڤەتیڤ و ترادیشناڵن. لەبەری ئەم بەری هاوکێشەکەوە، بەڕووە جێندەریەکەدا، جیاوازیەکان ئەوەندە کەم دەبێتەوە تا ئاستی یەکسانبونیان دەڕوا، هەر لەبەر ئەوەیە لە ئەدەبیاتی مافی مرۆڤدا بە دوو چەمکی جێگرەوەی یەکتر بەکاردێن لە زۆرینەی گوتارو تێڕوانینەکاندا. تەنانەت لەم نوسینەی منیشدا ئەگەر تەنها سێ دێڕ سەروتر تەماشا بکرێ دەبینرێ لە حاڵەتی سێکس دا پاشگری (کۆ) بەکار هاتوە چونکە یەکسان نین، کەچی جێندەرم لە فۆرمی (تاک)دا بەکارهێناوە چونکە رۆڵی کۆمەڵایەتی تاکەکان سێکس دیاری ناکا، بەڵکو تواناو بەهرەکانیان بڕیار دەدا. دڵنیام ئەگەر خۆم ئەم تێبینیەم نەدایە بەشێکی زۆری خوێنەران درکیان بەو جیاوازیە نەدەکرد و لایان ئاسای دەبوو، لەکاتێکدا زمان فاکتەرێکی سەرەکی رەگداکوتانی پرسی جێندەرو جیاوازیە جێندەریەکانە. بە نمونە؛ بە بەستنەوەی وەڵامی ئەو خوێندکارانەی لەسەرەوە ئاماژەم بۆ کردن بە لێدوانی ئەو پزیشکە بەڕێزەی لەم رۆژانەدا هەڵاواردنێکی جێندەری گەورەی کرد. سەدی ٧٠ی وەڵامەکان چەند گۆڕاوێکی هۆکارییان بۆ نادادپەروەری یان نایەکسانی جێندەری دیاریکردبوو، کە ئەوانیش (کۆمەلگە، ئاین، خێزان، پەروەردە، ژینگە، کلتور) بوون. بەبڕوای من هەمو ئەمانە لە سێ گۆڕراوی سەرەکیدا خۆ دەبیننەوە ئەوانیش هۆکاری کلتوری و تۆپۆگرافی و هۆکارە کۆمەڵایەتیەکانە. چونکە، دواجار ئاین بەشێکی گرنگی کلتورەو لەکۆنتێکستی کلتوردا دەتوانرێ بەها ئاینیەکان باشتر راڤە بکرێن و رەگداکوتراویان بەجۆرێک بدۆزرێتەوە تەواو خزمەتی ئەو گریمانەیە بکا دەیخاتە بەر توێژینەوە. ژینگەو جوگرافیای شوێن دەکرێ بە تۆپۆگرافی دانرێن و وەک هاندەری دیاریکردنی شێوازی کارکردن و سەرچاوەکانی ژیان ببینرێن. لێرەوە بە بەهەندوەرگرتنی ئەم فاکتەرە هۆکاریە دەتوانین تاڕادەیەک گریمانەی هێز و بازوو ئابوریش شیبکەینەوە. خێزان و کۆمەڵگەو پەروەردەش یەک ئەوی تر تەواو دەکا، کۆمەڵگە دەبێ چی بێت جگە لە کۆی یەکە سەرەکیەکانی پێکهێنانی، کە خێزانە. پەروەردەش چ لە کۆنتێکستی خێزاندا بێت یان میللی لە چوارچێوەی پرەنسیپە گشتیەکانی سیستەمدا بێت رەنگدانەوەی بیرە کلتوریەکانی کۆمەڵگەن  و لێرەوە پێکەوە لە بۆتەی یەک گۆڕاوی هۆکاریدا دەتوانن خزمەت بە تێزە زانستیەکان بکەن. راستاندنی ئەم سێ هۆکارەش دەبەستمەوە بە پەرەگرافی دواترەوە چونکە لەوێدا نهێنی هۆکاری خوێندن و بڕوانامە بەبێ ژیربێژیری (عەقڵانیەت) سفر دەبێتەوە. هەڵبەت تەنها %١٤ی وەڵامی خوێندکارەکان لەپاڵ چەند بژاردەیەکی تردا ئاماژەیان دابوو بە گرنگی خوێندن و بڕوانامە، دیارە سەدی شازدەش خۆیان لە وەڵامدانەی پرسیارەکەم بواردبوو. دەرپەڕینی "سوپاس بۆ پەروەردگار ژمارەی لەدایکبوی کوڕان لە هی کچان زیاترە" لە زاری ژنە پزیشکێکی خوێندەواری خاوەن بڕوانامەو بەرپرس لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی مناڵبونی هەرێم، رەهەندێکی تاک دیسپلینی نیە، بەڵکو قووڵ رەگداکوتانی کۆمەڵە دیسپلینێکە یەک ئەوەی تر تەواو دەکاو پێکەوە بازنەیەک لە نایەکسانی و نادادپەروەری جێندەری دروستدەکەن لە ئەنجامدا لەرێگەی زمانەوە، بە ئاگا یان بێ ئاگا، فڕێ دەدرێتە ناو گۆڕەپانی کلتورەوەو دەبێتە بەشێک لە فۆرمی ژیانکردنی دوبارەبوەوە. ئاین لەلای خۆیەوە جۆرەها تێکستی بەکەمبینی بەگوێی تاکێکی هاوشێوەدا دەدا "النسا‌و ناقصات عقلا ودینا". کلتور لە زهنیەتی بەشێکی گەورەی ژنانی ئەو کلتورانەدا هێشتا تێهەڵدان و زەلیلکردن و بەکەمتەماشاکردن و عەیبەو بێ برای و بێ باوکی و بەڕەڵاو..تد لە خولگەیەکی دوبارەبوەی وەچەکاندا دەدا بە گوێیاندا. چەند بەرەوپێشیش بچن دواجار ئەوان ئەو زەعیفەیەن بێ نێرینە ناتوانن پشت بەخۆیان ببەستن. ئەو پزیشکە خۆی نابینێ کە خاتونێکی سەرداپۆشراوە. کەواتە نە لە دین کەموکورتی هەیەو دیارە زرنگیش بوە بۆیە بوەتە پزیشک. ئالێرەدا کلتور رۆڵی خۆی دەگێڕێ و ئەو ژنە لە تاکێکی شانازیکەر بە خۆی وەک ژنێکی خوێندەواری بە بڕوانامەوە دەکاتە ژنێکی مێشک پاتریارک و لە ئەنجامدا لە ناخی خۆیدا نادڵنیای بۆ دروست دەبێ لەوەی چەندە زرنگ و لەخواترس بێت هێشتا ناگاتەوە بەو کوڕەی بەختەوەری و سەربەرزی بۆ خانەوادەکەی دەهێنێ. چونکە ئەمە رەزامەندی کتێبی پیرۆزو پەیامبەرانی لەسەرە، ئەمە نەریتی باوباپیرانەو نە بڕوانامەکەی و نە زرنگیەکەی ناتوانێ بیانشکینێ. ریپرۆداکشنی کۆمەڵگە بەم فۆرمە، شوناس و کەسێتیەک بۆ ژن دروست دەکا لە هەر پلەیەکی زانستی یان سۆسیۆ ئابوریدا بێت هێشتا ئەو ژنە زەلیلەیە گەر کوڕی نەبێ دارێکی بێبەرهەم و وەجاغ کوێرە. مایەی نەگبەتی و قڕکردنە بۆ ئەو پیاوەی توشی دەبێت. دایکەکان کچی لەم جۆرە پەروەردە دەکەن و نەنکەکان دایکی لەو جۆرەو کچەکان مناڵی لەو جۆرەو مامۆستاکان خوێندکاری لەم چەشنە، بەم شێوەیە خولگەیەک لەهەستبەکەمکردن خۆی دوبارەو دوبارە دەکاتەوە. بە وردبوونەوە لە بنەماکانی بەختەوەری، سامان و دڵنیای ئابوری لای زۆرێک رەهەندێکی سەرەکی بەختەوەری یان لانی کەم ئومێد و سەقامگیریە. کەچی خانمی دکتۆر خۆی یەک لەتوێژە هەرە پارە بەرهەمهێنەکانیشە، کەواتە گەر بەختەوەری بەسەرمایەوە ببەستینەوە، دەبینین، خانمی دکتۆر لە وتنی ئەم نائومێدیەشدا گرەو دەدۆڕێنێ و روخساری کەسایەتی خۆی، بەو خودە ناوەکیەی رەتدەکرێتەوەو بەیەکگوژمە دەیسەلمێنێ توانا داراییەکانی وەک باڵاترین پارەدروستکەری خاوەنبڕوانامە کە سەرچاوەی ئومێد و بگرە بەختەوەریە بۆ خۆی و خێزانەکەی هێشتا هاوتای ئەو بەختەوەریە نیە نێرینەیەکی نەخوێندەواری دەستوپێ سپی دەیهێنێ. کەوایە ئەم هەڵاواردنە جێندەریە دەچێتە ناو زمان و ئاخاوتنەوە لەرێگای ریپرۆداکشنی کلتورو پەروەردەوە بەرەچاوکردنی تۆپۆگرافی و ژینگە، ئەمەش وادەکا ژنان لەو ئاستەشدا هێشتا لە نەستەوە بڕوایان بە خۆیان نەبێ و گەر دروستکەریشی نەبن ئەوە دروستکەرەوەی ئەو هەڵاواردنە بن بە بەردەوامی. لەهەموی نامۆتر ئەوەیە لەم سەردەمی کرۆنایەدا هەمو ئاماژە جیهانیەکان بۆ ئەوە دەچن ئاستی توندوتیژی خێزانی زیادی کردبێت. بەگوێرەی راپۆرتی رێکخراوی تەندروستی جیهانی لەماوەی کەرەنتیندا لەهەر سێ ژن، یەکێکیان روبەڕوی توندوتیژی بوەتەوە لەلایەن هاوبەشەکەی ژیانیەوە. هەر لەم ماوەیەدا لە وڵاتێکی وەک چیندا نزیکەی %٩٠ی ئەو دکتۆرو پەرستارانەی هێڵی پێشەوەی بەرگری لە بڵاوبونەوەی کرۆنا ڤایرەس دەکەن مێینەن. بەدڵنیایەوە ئەوەی لە دونیای دەرەوەی چیندا روو دەدا بەهەرێمی کوردستانیشەوە ئەگەر هاوشێوەش نەبێ بەڵانسێکی باشی جێندەری لەخۆ گرتوە تا ئاستی یەکسانی، بۆیە پرسیارە جەوهەریەکە ئەوەیە ئەگەر ژنان بتوانن شەڕی ئاوا گەورەی گەردونی بایۆلۆجی بکەن، ئەگەر بتوانن چەکی کانزایی لە دژی تێرۆریزمی هاوشێوەی داعش هەڵبگرن و بجەنگێن، ئەگەر بتوانن ببنە زاناو دادوەرو بزنسومان و سیاسی بۆ ناتوانن دژی توندوتیژی خێزانی و ئینتەرکۆرسی زۆرەملێ و بەکەمبینینیان لەلایەن خێزان و کۆمەڵگەو کلتورەوە بوەستنەوە؟ چین ئەو میکانزمانەی دەشێ لەم شەڕە زهنیەدا وەک ستراتیج بەکاری بهێنن؟ ئایا کوێ و کەی زەمین و زەمەنی گونجاوە لێوەی دەست پێبکەن. هەڵبەت دیبەیتێکی سەرانسەری هەیە لەسەر ئەوەی کەی گونجاوە بۆ ئەم وەرچەرخانە. ئەوەی من لێی دڵنیام ئەوەیە، کە بەبزنسکردنی پرسی جێندەر لەلایەن ژن خۆیەوە گەورەترین داکۆکیکاری نایەکسانیە. دابەشبونی ژنەکان بەسەر بڵۆکە ئایدۆلۆژیەکاندا، بەسەر کوتلەو ‌حزبەکاندا، نەبوونی کلتوری لەیەکخۆشبوون و ئاشتبونەوە، پێداگری لەسەر دیتەیڵ و وردەکاری سادە لەسەر‌حسابی پرسە راستەقینەکە خاوەندارێتیکردنی بێ پرۆگرام و ستراتیج بۆ دۆسیەی یەکسانی، هەموو پێکەوە بەشە گۆڕاوی هۆکارین بۆ ئەوەی کە ئەمڕۆ هەیە. کەچی پیاوەکانیش هاوشیوەی ژنان وەک کلتوری دۆمینانس دابەشبون بەسەر هەمو ئەو فۆرمانەی بەرژەوەندیدا، تاکە بەرژەوەندی هاوبەشیان پارێزگاریکردنە لەو سیستەمە پاتریارکیەی ژنانیش بەبێ ئاگا هاوشانیان بونەتە پارێزەری. دواجار پرسی ژن وەک پرسی گەلانی ژێردەستە وایە، پۆپولیزمی ناوخۆیی و بەئامانجکردنی لەلایەن سیستەمی پاتریارکی دەرەوە کردویەتی بە پرسێکی ناجێگیرو بەرگەنەگر بەجۆرێک لەهەر هەوڵێکی بونیادیدا، بەر لەوەی رۆشنایی ببینێ دەکەوێ یان لاواز دەبێ و زەمەن و زەمینێکی تری پێویست دەبێ تا سەرهەڵدەداتەوە.   د.ڤیان مەجید فەرەج پسپۆڕی زانستی سیاسی

رێبوار کەریم وەلی رەنگبێ ئێستا نێوانی پارتی و یەكێتی لە دوای كۆتایی شەڕی ناوخۆ، لە خراپترین دۆخدا بێت. شەڕێكی سارد هەیە. خەڵك چاوەڕێیە كە دنیا گەرم داهات كۆرۆنا نەمێنێ، بەڵام كە گەرما كۆرۆنای برد، بە هەمان ئەندازەش ئەو شەڕە ساردە گەرمتر دەكات. یەكێتیش لە کەرەنتینی سیاسی دێتەدەر. ئاستی پەیوەندیی نێوان پارتی و یەكێتی لە دوو حیزبی دەسەڵاتدار و شەریكەوە، دابەزیوە بۆ پەیوەندی شەخسی. یەكێتی كۆنگرەی كردووە، كەچی پارتی مەكتەبی سیاسی نەماوە! پێشان پارتی دەیگوت چاوەڕێی یەكێتین مەكتەبی سیاسی هەڵبژێرن، ئێستا بوونەتە جن و بسم اللە. *** مانۆڕی سیاسیی سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان، سەرۆكایەتیی یەكێتی و كۆماری عێراق لە دیاریكردنی بەربژێرێكی تازە بۆ پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی بەغدا، هەمووانی شۆك كرد. سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان وەكو دامەزراوەیەكی سەروو حیزبی، پەیوەندیی لەگەڵ هاوسەرۆكی یەكێتی، گۆڕان و حیزبەكانی دیكە كرد و پێش ئەوەی ماڵی شیعی یان سەرۆككۆمار(بەپێی دەستوور) هیچ بڕیارێكی راگەیێندراویان هەبێ، پشتیوانیی لە مستەفا كازمی كرد. سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە تیرێك زیاتر لە نیشانێكی پێكا. هەولێر، بەغدا عەیار دەدات، سەرۆككۆمار موحتاجی پشتیوانیی سەرۆكی هەرێمی كوردستانە، تۆڵەی هەڵوێستی پێشوویانی بۆ هاوسەرۆكی یەكێتی كردەوە لە بابەتی حەمە تۆفیق عەللاوی، ئێران و ئەمریكای رازی كرد. ئەمە دیمەنی كوردستانێكی بەهێز بوو. *** كەچی هەر لەو كاتەدا بوو كە لە بالیسان ئامبۆلانسەكان لە سنووری زۆنی سەوزەوە بۆ زۆنی زەرد، قونیان بە قوونی یەكەوە نابوو، ژنێكی دووگیانیان دەپەڕاندەوە. بە خەستەخانە راگەیشت، بەڵام منداڵەكەی مرد، چەند سەعاتێك لە حدوود ڤیزەیان پێنەدابوو! *** هەر كەمێك ئەولاتر لە زینوی وەرتێ خەریكبوو پێشمەرگەی هاوبەش و ناهاوبەش میل لە یەكتری بێننەوە. خوا رەحمی كرد. دیسان سەرۆكی هەرێمی كوردستان فریا كەوت. *** خەڵك هەناسەیەكی هاتەوە بەرێ، هەواڵی رادەستكردنەوەی مستەفا سەلیمی سۆشیالمیدیای تەنی. حكومەت ئاگای لێ نییە و لێكۆڵینەوە دەكات. مستەفایەكی دیكە! *** ئەوانە هیچیان سودفە نین. زنجیرەیەك رووداون كە دەخوازێت سەرۆكی هەرێمی كوردستان لەمەودوا وەك سەرۆكی دەسەڵاتی باڵای جێبەجێكردن، دەست بەسەر ئەو وەزعەدا بگرێت. كورت و كرمانجی، یەكێتیی ئێستا ملكەچی ئەو پارتییەی ئێستا نابێت. ئەوەی ئێستا دەگوزەرێت، هاندانی یەكێتییە بۆ دوو ئیدارەیی كە ئەوانیش لە خوایانە. ئەوەش بە حزووری گۆڕانی هاوپەیمانی پارتی دەكەن. ئیدارەی سەربەخۆ یەكەم مەتڵەبی یەكێتییە كە گۆڕانیش بەدوایان دەكەوێت. *** هەنگاوی دووەم كشانەوەیە لە حكومەت و پەلكێشكردنی گۆڕانیش لەگەڵ خۆیاندا. ئەمە بلۆف نییە، ئەم سەركردایەتییە بۆ تەحەدداكردنی پارتی هاتووە، ئەگەر ئەوەی پێنەكرێت كەواتە مایە پووچە. بە پارتی دەڵێ:"پاڵ مەنێ خۆم دەڕۆم"! *** سەرۆكی هەرێمی كوردستان، هێشتا دوو دۆسیەی هەستیاری كوردستان(دۆسیەی ئەمنی و پێشمەرگە)ی یەكلا نەكردووەتەوە. هەردووكیان بە قانوون لەژێر دەسەڵاتی سەرۆكی هەرێمدان. سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە ماوەی رابردوودا توانیویەتی جێی متمانە و بڕیاری حیزبە كوردستانییەكان بێت، سەركردایەتی ئێستای یەكێتیش هەر وا لێیدەڕوانن، بەڵام گرنگە ئاسایش و پێشمەرگە نەك هەر یەكبگرنەوە، بگرە بكرێنە دوو دەزگای نیشتمانی كە بە دەر بن لە هەموو ململانێیەكی سیاسی. هاوكات پێویستە كە داواكاری گشتی و سیستەمی دادوەریش ببێتە ئەو دامەزراوەی كە بڕیارە كەس لە یاسا سەروەرتر نەبێ! رەنگبێ ئەوانە گەورەترین تەحەدداكانی بەردەم سەرۆكی هەرێمی كوردستان بن. ئەو كاتەیە كە سیاسەت لە كوردستان لە بەرگی ئەمنی دێتە دەر. *** بۆ رێكخستنەوە و بە نیشتمانیكردنی دەزگاكانی ئاسایش و پێشمەرگەی كوردستان (لە ناو دوو كەوانەشدا دەزگای دادوەریی كوردستان) هەقە یەكێتی و پارتی تاقیبكرێنەوە. با سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان بیانخاتە بەردەم ئەو بژاردەیەوە كە دەبێ وەك لە یاسای سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستاندا هاتووە، ئەو دوو دامەزراوەیە بە نیشتمانی بكرێن و سەر بە سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان بن، دەزگای دادوەریش وەك یەكێك لە دەستەڵاتەكان بێت. سەربەخۆ نەك سەربە كەس و لایەنێك. rudaw

 هیوا سەید سەلیم       ئاشکرایە کە پێشبینی دەکرێت هەرێمی کوردستان،  وەک سەرجەم جیهان بکەوێتە ژێر کاریگەریەکانی داهاتووی ڤایرۆسی کۆرۆنا، لە نێو ئەو کاریگەرانەشدا، جگە لە لێکەوتەی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە لە بواری تەندرووستی، و فشارەکان بۆسەر کەرتی تەندرووستی ، هەووەها بەرزبوونەوەی ئاستی گیان لەدەستدان بەو ڤایرۆسە، گۆرانکاری لە دۆخی ئابووریش روودەدات،  و کە پێشبینی دەکرێت لە سەر ئاستی داهات و بەرزبوونەوەی ریژەی بێکاری قەیرانە ئابووریەکە زیاتر کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان دابنێت.    ئێستادا هەرێمی کوردستان بە بەرپێگرتنی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڤید ١٩ سەرقاڵە، بەڵام ئەوە مانای ئەوە ناگەیەنێت کە دەزگاکانی پەیوەنددار لە حکومەتی هەرێمی کوردستان بەرنامە بۆ دۆخی دوای کۆرۆنا دانەنێت.  ئەوەی تا ئێستا کاری لەسەر کراوە لە دابنین کردنی پێدوایستیەکانی ژیانی هاوڵاتیان کارێکی باش بووە، بەتایبەت لەوەی رێگانەدراوە خەلکانێک یاری بە بازاڕ بکەن و نرخی کاڵاکان بۆ بەرژەوەندی گیرفانی خۆیان بەرزبکەنەوە.   لە لایەنی دابەشکردنی مووچەی فەرمانبەرانیش، حکومەت تا ئێستا گرفتی بۆ درووست نەبووە، ئەوەشیان بە پشت بەستن بەو بڕە پارەی کە لەبەغداوە بۆ هەرێمی کوردستان رەوانە دەکرێت، بەڵام چونکە قەیرانە پێشبینی کراوەکە بەدەرە لە توانا و ئیرادەی هەرێمی کوردستان، تەنانەت حکومەتی ناوەندیش، بۆیە دەبێت دەسەڵاتدارانی هەرێم بەرنامەی ستراتیژی بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەر ئەگەرێک هەبێت،  کە پێشبینی دەکرێت رووبدات.  بۆ دانانی ئەو پلانە ستراتیژە، دەبێت حکومەتی هەرێم لەسەر دوو سێکتەر کاربکات، یەکەمیان دابینکردنی مووچەیە، کە وا بڕوات هەڕەشەی زۆری دەکەوێتە سەر، بە تایبەت ئەگەر نرخئ نەوت بەوشێوەیە روو لە دابەزین بێت، چونکە هەموومان دەزانین عێراق و هەرێمی کوردستان لە ساڵانی رابردوو بۆ دابینکردنی مووچە زیاتر پشتیان بە داهاتی نەوت بەستووە، ئەمەیان کێماسیەکی گەورەی سیاسەتی ئابووری ئەو ولاتانەیە، کە ئابووریەکانیان تەنیا پشت بە تاکە سەرچاوە دەبەستێ. سێکەرتەری دوومیش کە دەبێت حکومەت بەرنامەی بۆ دابنێت، بریتیە لە نەهێشتنی ئەو هەموو بێکاریە دەمامکدارە، لەوانەیە زۆربەتان بڵێن:   ٢٨ ساڵە حکومەتی هەرێم   ئەو هەنگاوەی نەناوە، بگرە ئەوە  حکومەت و لایەنەکانی دەسەڵاتن بەرپرسیاری سەرکین لە درووستکردنی ئەو دیاردەیە،  ئەوی کەوایە چی بکرێت بۆ کەمکردنەوەی ئەو دیاردەیە؟ رۆژانی کەرەنتینە ئەوەی پێووتین کە ئەگەر حکومەتی هەرێم هاوکاربایە ئێستا خەلکانێکی زۆری گوندنیشین لە جیاتی ئەوەی زیندانی ماڵەوە  بن،  دەچوون خزمەتی رەزوباغی خۆیان بکەن، کە ئەمەیان وەک پێویست نەکراوە، ئێستاش نەچووە بچێت،  دەکرێت لایەنەکانی پەیوەندار بەو پرسە هانی جوتیاران و گوندنیشینان بدەن تابگەڕێنەوە دێهاتەکان و کەرتی کشتوکاڵی و ئا‌ژەڵداری ببوژێنەوە. ئەو سیاسەتە ئابووریە پێشنیارکراوە، دەبێت راگەیاندن بخرێتە خزمەتی،  بەشیوەیەک کە جوتیارانی کوردستان لەوە هۆشیاربکرێنەوە،  کە دۆخی دوای کۆرۆنا هەرگیز وەک ساڵانی رابردوو نابێت، خواست لەسەر کاڵاکان زیاتر دەبێت و کاڵای ناوخۆشمان وەک ساڵان بێ بەها نابێت،  کە جووتیاری کورد خێر لە داهاتەکەی نەبینێت.    پیشبینی دەکڕێت دیاردەی کۆرۆنا،  کۆچی پێجەوانە بۆ دێهاتەکان لێبکەوێتە، چونکە ئەزموونی کەرەنتینە ئەوەمان پی دەڵێت:  کە ژینگەی چۆلی دێهاتەکان لە رووی تەندرووستیشەوە لە جەنجاڵی شارەکان باشترە، کەوایە لایەنە پەیوەندیدارەکان تا قەدەغەی هاتووچۆ ماوە با رێگری لە چوونی گوندنیشینان نەکەن بۆ دیهاتەکان، بگرە کارئاسانی بۆ جوتیاران بکەن بچنەوە سەر ڕەزوباغەکانیان، بەوەشیان حکومەت دوو ئامانج دەپێکێت، یەکەمیان خەڵک بە کاری جوتیاری و باغداری سەرقاڵ دەکات، دووەم بەرهەمی ئەوانە بەشێکی دەخرێتە خزمەتی دابینکردنی ئاسایشی ئابووری هەرێم.  

هانا چۆمانی مستەفا سەلیمی خەڵکی گوندی ئیلوی سەقزە و تەمەنی ٥۳ ساڵە و سالی ۲٠٠٠ لەگەڵ کەسێکی تر بەناوی سابیر سەتاری لەهاتن بۆ باشوری کوردستان دوای دەیان کاری نایاسایی و دەێنە ناو ریزەکانی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و دەبن بە پێشمەرگە ناوبراوان لەشوێنی خۆیان لەئەرکی پێشمەرگایەتیدا دەیان کاری ناشیرین بەناوی پێشمەرگەوە دەکەن و هەمووشی بە بریاری خودی مستەفا سەلیمیە بۆیە حدکا دەیگرێت و سزای دەدات و دەڵێت قبوڵناکەین هیچ کەس بەنا وجلی پێشمەرگە سوکایەتی بکات . دوای دەستگیرکردنیان حدکا لەرادیۆی خۆیدا وتی کێ لەهاوڵاتیانی کوردی گوندەکانی سنوری سەقز سکاڵای لەدژی سابیر سەتار و مستەفا سەلیم و هاوڕیکانی هەیانە با بێن سکاڵا بکەن۱۳ کەس شکایەتی کرد کە سوکایەتی و دزی لێکردوون، بۆیە حدکا سزای دەدات بە بەندکردن دوای سێ مانگ زیندانی ئەوانە دەبنەوە پێشمەرگە و دواتر جاسوسی دەکەن بەسەر حدکا و پێشمەرگە و تا ۲٠٠٤ و دواتر لە شەوێکدابەنهێنی لەگەڵ سابیر سەتاری پەیوەندی لەگەڵ جاشێک ددەنێن تا خۆیان رادەستی رژێمی ئێران بکەنەوە و زانیاری دەدەن بە اتلاعات و هاوکات کاتان بۆدەکەنو دوای دوومانگ کارکردن بۆ اتلاعات لە شەوێکدا رادەکەن و پێشەرگایەتی جێدەهێڵن و تەسلیم بە ئێران دەبنەوە. دواتر بوون بە جاشی ئێران و چەکیان بۆ ئێران هەڵگرت دەستیان دایە چەوساندنەوە لێدان و تەعداکردن و کوشتنو دزی دواجار دەبێتە کێشەیان لەگەڵ هەندێ لە جاشەکان بۆیە ئێران لێیان قبوڵیان ناکات ئەوانیش رادەکەن و دەبن بە پێشمەرگەی چوونە ناو پارتی ئازادی و دوایی دوو مانگ سابیر سەتاری کۆژرا، مستەفا سەلیمیش جارێکی تر داوایکرد ئێران وەریگرێتەوە و ئامادەی زانیاری بداتە ئێران و بەوەش ئێران رازی بوو و گەرایەوە بۆ لای ماڵە خەزوری لە نهاوەند و دوای کۆبوونەوە پێدانی زانیاری لەسەر هێزەکانی رۆژهەڵات و شوێنەکانیان و چالاکیان ئازادکرا دواتر مستەفا لە ساڵی ۲٠٠٤ بۆ ۲٠٠٥ دەستیکردەوە بەهەمان کاری چەکداری و دزی و کاری نایاسایی دزی وەک چەکداری نەناسرا و لە سنوری گوندەکانی سەقز و وە لەمانگی ۳ ساڵی ۲٠٠٥ لەگوندێکی نزیک سەقز لەسەر دزیەک لەگەڵ جاشێک دەبێت بەشەڕیان و جاشەکە دەکوژێت و دواتر پۆلیس دەیەوێت دەستگیری بکات بەڵام لەکاتی هەڵاتن و خۆبەدەستەوەنەدانی ئەندامێکی سوپای پاسدارانیش دەکوژێت و رادەکات و دواتر لە گوندێکی رۆژهەلاتی سەقز دەستگیر دەکرێت رادەستی دادگای سەقز دەکرێت دوای سێ جەلەسە دادگایی لە کۆتایی سالێ ۲٠٠٥ بڕیاری اعدامی بۆدەردەچێت". مستەفا سەلیمی بەهۆی ئەوەی پەیوەندی باشی هەبوو لەگەڵ اتلاعات کەسیەکەی پیداچونەوەی بۆدەکرێت و حوکمەکەی دوادەخرێت و بەوەش قۆناغ قۆناغ تا نزیکەی ۱٦ ساڵ لە زیندا دەبێت هەر حوکمی اعدامەکەی دواداخرێت هەرچەندە ماوەی چەندین ساڵەحوکمی اعدامەکەی یەکلابۆتەوە بەڵام بەهۆی بارودۆخی ئێران و کەیسی تر اعدام نەدەکرا، دوو ساڵ پیش ئێستا کورەکەی مستەفا سەلیمی کە تەمەنی ۲۳ ساڵبوو دەچیت بۆ بینینی ئایەتولا حەساری یاریدەدەری قەزای لە قوەی قەزایی ئێران و باسی خراپی بارودۆخی دەروونی و جەستەیی باوکی دەکات لەزیندان و ئەویش ێی دەڵێت "برۆ دەبی سوپاسی خودا بکەن تا ئێستا کە اعدام نەکراوە" بۆچی هیچ هێزیکی رۆژهەڵات خاوەنداریەتی ناکات؟؟ هەتا ئەمرۆش حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران لەسەر ئەوە سورە کە مستەفا سەلیمی کاتێ هەلات لەناو ریزەکانی حدکا زانیاریەکانی ناو حدکا و پێشمەرگە و شوێنی راهێنان.و ناوی رێکخستنەکانی بۆ اتلاعات بردوە و هێندەی سەرئێشە بووە بۆیان هێندە سودی نەبووە هاوکات حدکا دەڵێت ئەوە کەیسێکی سیاسیی نیە، چونکە بە تۆمەتی "هاوکاری لەگەڵ یەکێک لە حیزبە کوردییەکان" و " دزیی چه‌كدارانه‌ و موحاربە و کوشتن" لەلایەن دادگای ئینقلابی شاری سەقز، سزای بەسەردا سەپێندراوە مستەفا سەلیمی اعدامەکەی پەیوەندی بەوە نیە کە سیاسی بووە یان پێشمەرگە بەڵکو دوای ئەوەی لە ۲۷ مانگی سێ لەگەڵ ٦٥ زیندانی تر لە زیندانی سەقز رادەکەن لەکامێڕاکان دەرکەوتوە ئەو زیندانیانی هانداوە.و رێبەرایەتی کردوون تا رابکەن و بۆیە سزای اعدامی لەلایەن محمد جباری داواکاری گشتی سەقز رۆژی پێنج شەممە بە ماڵەوەیان دەدرێت و باس لەوە دەکات کە مستەفا سەلیمی لەلایەن هێزەکانی نیوری ئینتزمی بەهاوکاری خەڵکی بانەو و سەقز دەستگیرکراوە.و بەتۆمەتی هاندانی زیندانیان رۆژی شەممە اعدام دەکرێت کورەکەی مستەفا رۆژی پێنج شەممە نامەیەک بۆ پەیجی عەلی جەوانمەردی دەنێرێت و دەڵێت باوکم اعدام دەکریت بەو هۆکارە و ئەویش سود لەودەرفەتە دەبینێ بۆ بەلارێدابردنی خەڵکەکەی دوای کەوتووە بەهاوکاری سەرووی خۆی و دەڵێ وەڵا دەستگیرکراوە و رادەستی ئێران کراوەتەوە لەکاتێکدا ئەوە ژیان وئەسڵی و مەوزوعیەتی واتا مستەفا یەک تاکە رۆژ بەتۆمەتی پێشمەرگە زیندانی نەکراوە  

هادی حەمەرەشید من وەك تۆ نامەوێت هەر کەسێك چۆن ویستی بمهێنێتە جۆش، ئیتر تێکەیشتم؛ بە دانانی وێنەیەك، هاشتاگێك، هەواڵێکی شۆکهێنەر هیچ ئیزافەیەك ناخەمە سەر ڕووداوەکان! تێگەیشتم بۆ گیرانی هەر «هێمن»ـێك، بیرەوەریی چەندین «سەردەشت» زیندوو بکەمەوە، «کاوە» و «سۆران» و«وەدات» بهێنمە بەرچاوی خۆم! نە پارتیی و نە یەکێتیی ناتوانن من بکەن بە بەردەباز بۆ بەڕێکخستنی (هەڵمەتی ڕیسواکردنی یەکدی)بەڵێ نابمە بڵندگۆی دروشمە بۆش و پاتاڵەکانتان! کوشتن، خیانەت، خۆسەپاندن، دزیی و گەندەڵیی، یاساشکێنیی کاری ئێوەیە، بەڵام هەڵماڵینی تاوان و ڕسواییتان دانێن بۆ ئێمە، لێگەڕێن باخەڵکیتر حەیاتان بتکێنێت!! ئاخر پێمبڵێن ئێوە لە چ ڕەگەزێکن کە ئەوەندە ڕوودار و پێست ئەستوورن، وا ئەمڕۆ یەکێکتان تاوان و خیانەتی دوێنێی خۆتان لەبیر ئەکەن و باسی بێ ئابڕوویی ئێستای ئەویترتان ئەکەن، هەر سبەی ئەویش ئێستای بیر ئەچێت و خۆیمان لێئەکات بە فریشتە و لەڕێگای دەیان بەکرێگیراو و ڕانتخۆری وەك «جەوانمەردیی»ـیـەوە ئابڕوی ئەویترتان هەڕڕاج ئەکات؟!! نا نا، شەڕەکە مەبەنە جێگایەك کە ئیتر جێگای ئێمە نەبێتەوە دوو تف لە ڕووی دزێوتان بکەین، تاوان و خیانەت لە سەری سەرەوەی هەمووتانەوە ئاوی بۆ ڕژێنرا! هەواڵی ڕادەست کردنەوەی«مستەفا سەلیمی» لە خراپترین ئەگەردا( ئاسایشی سلێمانیی تەسلیمی کردبێت) نابێت بۆ ئێمە هەواڵێکی نامۆ بێت، بۆ خەڵکی ڕۆژهەڵاتیش شۆکهێنەر نەبێت، چونکە پێشینەی ئەم کارە زۆر کۆنە و ئەنجامدەرانیشی تا ئێستا لەلایەن خەڵکی ڕۆژهەڵاتەوە گوڵباران کراون! پارتیی لە١٥/٥/١٩٦٨دا پۆلێك لە سەرکردەکانی حیزبی دیموکراتی کوردستانی دەستگیرکرد و ڕادەستی ساواکی کرد و لەسێدارە دران (سلێمانی موعینی، خەلیل شەوباش، سەدیقی ئەنجیری، ئەسعەدی خودایاری، سالح لاجانی، مەلا ئاوارە، سمایلی شەریفیی) لەکاتێکدا کە سلێمانی موعینیی هێندە نزیك بوو لە خودی مەلا مستەفاوە کە بەشێکی زۆری ڕۆژنامەی«دیسان بارزانی» بەقەڵەمی ئەو ئەنووسرێت! دیسان پارتیی هەردوو ڕابەری پارتی دیموکراتی کورد لە تورکیا(سەعید ئاڵچیی و د.شڤان) بە بڕیاری میتی تورکیی تیرۆر ئەکات! لەسەروەختی شۆڕشی گەلانی ئێرانیشدا بێشەرمانە؛ لە ژێر فەرمانی سوپای قودس و قەرارگای حەمزە و ڕەمەزاندا پێشمەرگەی دیموکرات و کۆمەڵەیان قەتڵ و عام ئەکرد و ورمێ، شنۆ، خانێ و مەریوانیان بۆ سوپای پاسدارانی ئێران پاکسازی ئەکرد! لە جەنگی هەشت ساڵەی ئێران-عێراقدا هەرزانترین خوێن لەلای سەرانی کوردی باشوور(لە زۆربەی حیزبەکان) خوێنی پێشمەرگەی هێزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات بوو! لەپاش ڕاپەڕین ئاسانترین کەسابەت، بریتیی بوو لە بەدیاری بردنی سەر و گیانی نەیارانی ئێران و تورکیا بۆ بەردەم مەقسەلەی ملپەڕاندن، زۆربەی حیزبەکان(کە خەڵکی کوردستان چیرۆکەکانیان لەبەرە) کەیسی گەورە گەورەیان لەو بوارەدا هەیە، یەکێتیی پاسداری ئەهێنایە سەر بارەگاکانی کۆمەڵە و دیموکرات و پارتییش کوردستانی کرد بە شوێنی تەراتێنی میت و ژیتەم و بە کۆستەر کوڕ و کچی گەنجی پەکەکەی ڕادەستی تورکیا ئەکرد!! ئیییییست ئێوە زەرفییەتی ئەوەتان نیە باسی خیانەتی یەکترمان بۆ بکەن، زارتان ببەستن مێژووی خیانەتەکانتان دەیان نەوەیتری کورد تووشی لادان ئەکەن! کامە حیزبەتان مەفرەزەیەکی چەکدارتان هەبوو، بە چەپ و ناسیۆنالیزم و ئیسلامییتانەوە چەکتان لەئێران وەرنەگرت و تیرۆری ڕۆڵەکانی ڕۆژهەڵاتتان نەکرد؟! ئیتر ئێستا بۆ هەمووان واقتان وڕماوە لەم خیانەتە؟! پێویستە ئەوەش بڵێین؛ مژدەبێت لە سەرانی یەکێتیی، کە زۆر بێ خەم بن پاش چەند ساڵێکیتر خەڵکی سەقز نەك ئەمڕۆیان بیرئەچێت، بەڵکو هەموویان ئەبن بە تەرەفدار و هەواداری ئێوە، بۆ چما مەهابادی زێدی سلێمانی موعینیی یەك پارچە تەرەفدار و دەروێشی پارتیی و بارزانیی نین؟! ئێوەش ئەی ئەوانەی لەدوێنێوە لەسەر ئەم بابەتە هاتوونەتە هەلەکەسەما، بفەرموون ئەگەر کوڕوکاڵی بنەماڵە سیاسییەکان هاتنە بازاڕەوە سێڵفییان لەگەڵ مەچرکێنن، یان لایەنی کەم پاڵەپەستۆ دروست مەکەن، هەموو شتێك بە سەرەیە!!

کاروان عەلی شامار  ئەگەر ئاورێکی خێرا لەمێژووی تەواوی پارتە سیاسیەکانی باشور بدرێتەوە، ھیچ حیزبێک بارتەقای یەکێتی خزمەتی بە پارچەکانی تری کوردستان نەکردووە. وە لەبەرامبەردا ھیچ حزبێکیش ھاوشێوەی پارتی نەبووەو نابێ لە تیرۆری کەسایەتی و پلانگێری لەھەمبەر کوردانی پارەچەکانی تردا. ئەرگومێنت زۆرە بۆ چۆنیەتی و چەندێتی خیانەتەکانی پارتی وەلێ حزبێک (٥٢) ساڵ لەمەوبەر بتوانێ چەن شۆرشگێرێکی وەک مستەفا موعینی و خەلیل شەوباش، بەدرەندترین شێوە شەھید بکاو پاشان کەللە سەریان رادەست بە رژێمی ئێران بکاتەوە، دەبێ ھەنوکە چ پلانگێری و خیانەتێکی گەورەتری لەھەگبەدابێ! لێ یەکێتی ھیچ کات خیانەتی لە پارتە سیاسیەکانی پارچەکانی تری کوردستان نەکردوەو بگرە لەزۆر بارودۆخی سەخت و دژواردا ھاوکاری باشیان بووە ئەم کارانەشی بەبەشێک لەپرەنسیپە ئەخلاقی و نەتەوایەتیەکانی خۆی زانیوە. مستەفا سەلیمی شۆرشگێرێکی رۆژھەڵات بووە کە ساڵاھایە دژ بەرژێمی ئێران بەرخودانی کردوە، وەلی ماجەرای شەھیدکردنی بەو جۆرە بووە کە وتەبێژی حیزبی دیموکرات ئاماژەی پێکرد ( سەلیمی دوای راکردنی لە زیندان بەھۆی ئەو رێکارە توندەی لە سنورەکانی کوردستان گیراوەتەبەر بەھۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە نەیتوانیوە بگات بە خاکی ھەرێم و  جارێکی تر لە بانە دەگیرێتەوە و بەرەبەیانی ئەمرۆ شەھید دەکرێ، یەقینم مۆراڵی بەرزی شۆرشگێری و نەتەوایەتی یەکێتی ھەرگیز رێگە بەوە نادا کە میرخاس و جوامێرێکی کورد بگات بەخاکی کوردستان و رادەستی نەیارە ئیقلیمیەکانی بکاتەوە! وەلێ ئاوەژو کردنەوەی روداوەکەو ئەو سیناریۆیانەی کە لەلایەن میدیاکانی پارتی و بەتایبەت باڵی مەسرور بارزانیەوە دەوروژێنرێ لە دوو فاکتدا خۆی مانفێست دەکاو ھیچی تر! یەکەم: بەھەموو پێودانگێک کابینەکەی مەسرور بارزانی شکستخواردوترین کابینەیە بەبەراورد بە کابینەکانی پێش خۆی ھەربۆیە وروژاندنی ئەم کەیسە لەم کاتەیاو تاوانخستنەپاڵ یەکێتی و لایەنەکانی تر تەنھا بۆ داپۆشینی ئەو شکستە گەورەیەیە کە دەرگیری کابینەکەی بۆتەوەو ھەروەھا ئەو بەڵێنە قەبانەی کە لە کاتی ھەلبژاردن بەخەڵکیداوە ! دووەم: ھیچ کات پارتی چاوەروانی ئەوەی نەدەکرد کە یەکێتی بتوانێ کۆنگرەیەکی سەرکەوتوو ئەنجامبداو ھەروەھا مۆفەق بێ لەدانانی ھاوسەرۆک و مەکتەب سیاسیەکانیدا، ھەربۆیە ھەنوکە پارتی یەقین بووە لەوەی ئەم یەکێتیە تازەیە ئەوەی پێشوو نییەو نابێ، وە یەقینیشە ئیتر ئەوەی لەرابردوو توانیویەتی ئەنجامی بدا ئێستا بۆی ناچێتە سەر. ھەربۆیە  ئاساییە ئەم تۆمەتەو دەیان تۆمەت و شایعەی تر ئاراستەی ھاوسەرۆک و سەرکردایەتی تازەی یەکێتی بکا تەنھا بۆ داپۆشینی شکستی کابینەکەی کە لێواری مەرگ و کەوتندایە!  

مەریوان وریا قانع   دەمەوئێوارەی ڕۆژی ١٦ مارت لە لەندەنەوە گەیشتمەوە شاری ئەمستردام، ئەو شارەی زیاد لە ٢٥ ساڵە تیایدا دەژیم. چونم بۆ لەندەن پەیوەندیی بە پلانی گەڕاندنەوەوەمەوە بۆ کوردستان ھەبوو، بە حوکمی ئەوەی ڕێگای ئاسمانی لەنێوان ئەمستردام و سلێمانیدا نییە، ناچاربووم ڕێگای ئەمستردام لەندەن و لەندەن قەتەر و قەتەر سلێمانی ھەڵبژێرم، چونکە نەمدەویست لە ڕێگای ھێڵە ئاسمانییە تورکییەکانەوە بگەڕێمەوە و تا ئێستاش وەک ئەرکێکی ئەخلاقیی پابەندی ئەو بایکۆتە ئابورییەم کە لە دوای ھێرشی سوپای تورکیاوە بۆ سەر ڕۆژئاوا دەستیپێکرد. بەڵام بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا دەرگای گەڕاندنەوەکەمی بۆ کوردستان داخست و پلانی سەفەرەکەمی تێکدا. بۆیە ئێوارەی ١٦ مارت گەڕامەوە و جارێکی تر لە فڕۆکەخانەی ئەمستردام دابەزیم. ھەر کە لە فڕۆکەخانەکە دبەزیم سەرجەمی قاوەخانە و باڕ و چێشتخانەکانی ناو فڕۆکەخانەکە داخرابوون. ئەو کۆگا و دووکان و شوێنانەی تریش کە لە فڕۆکەخانەکەدا خواردن و خواردنەوەیان دەفرۆشت، ھەموویان داخرابوون. یەکەمجاربوو فڕۆکەخانەی ئەمستردام، کە ساڵانە سەروی ٦٠ ملیۆن مرۆڤ ھاتووچوی تیادەکەن بەو چۆڵ و ھۆڵییەی ئەو ئێوارەیە و بەو ھەموو شوێنە داخراوانەوە، ببینم. سواری شەمەندەفەر بووم بەرەو ئەمستردام کەوتمە ڕێ، شەمەندەفەرەکەش تەواو چۆڵ بوو، لەو واگۆنەی من تیایدا دانیشتبووم، ھەمووی چوار یان پێنج کەسی تێدابوو. لێرەشدا دیسانەوە یەکەمجاربوو شەمەندەفەرێک بەو خاڵییە ببینم کە لە فڕۆکەخانەکەوە بۆ ئەمستردام بڕوات. ھەمیشە ئەو شەمەندەفەرانە پڕن لە خەڵک و زۆرجار جێگەی دانیشتن نییە و مرۆڤ ناچارە بە پێوە بوەستێت، خەڵکانێک کە بەچەندەھا زمانی جیاواز قسەدەکەن و ھەریەکەیان لە شوێن و جێیکەی دنیاوە ھاتوون بۆ ئەو شارە. کە گەیشتمەوە ناو ئەمستەردام، یەکەمجاربوو شارکەەش بەو چۆڵییە ببینم. ھەموو شتێک داخرابوو، خەڵکێکی کەم بەسەر شەقامەکانەوە بوون و تاک و تەرا لێرە و لەوێ کەسێک یان پاسکیلسوارێک دەبنیران کە، ئەوانیش وەک من، بە سەرسوڕمانەوە لە چۆڵەوانی ئەو ئێوارەیان دەڕوانیی و بەناویدا تێدەپەڕین. ئەمستردام شارێکە لە کاتی ئاساییدا ناخەوێت، شەوەکانیشی پڕ قەرەباڵغیی و سەراسیمەییە، ھەمیشە چەندەھا شوێنی جییاواز کراون. کەچی ئەو ئێوارەیە ھەموو شتێک لەناو بێدەنگییەکی گەورەدا داخرابوو. من کە لەندەنەوە گەڕابوومەوە، لەوێ، لە لەندەن، جگە لە یاریگاکانی یاری فوتبۆڵ، ھیچ شوێنێکی گشتیی تر لەو شارەدا دانەخرابوو، ھەم چاخانە و قاوەخانەکان پڕبوون لە خەڵک، ھەم میترۆ و پاس و شەمەندەفەرەکان، ھەم شەقام و گۆڕەپان و کۆڵانەکان. پارکەکانی لەندەن وەک ھەمیشە پڕبوون لە خەڵک، لە منداڵ و گەنج و پیر، پیاو و ژن، خەڵکانی جیاوازی سەر بە شوێنە جیاوازەکانی جیھان. لەندەنیەکان تا ئەو کاتە گوێیان بە ڤایرۆسی کۆرۆنا نەئەدا و وا دەژیان وەک ئەوەی شتێکی مەترسیدار لە ئارادا نەبێت. چەند ڕۆژێک دواتر، لە بەردەمی شاشەی تەلەفیزیۆنی ماڵەکەمەوە، بینیم لەندەنیش وەک ئەمستردامی لێھاتووە و خەڵک چوونەتەوە ماڵەکانی خۆیان. ھەواڵی دۆخی تراژیدیی ئیتالیا ھەواڵی یەکەمی تەلەفیزیۆنەکان بوو، چین و ئێران و ئیسپانیاش ھەواڵی دوای کارەساتەکانی ئیتالیا بوو. تا ئەو ئێوارەیەی من گەیشتمەوە ھۆڵەندا کەس لە ئەمستردام بە نەخۆشی کۆرۆنا نەمردبوو، چەند ڕۆژێک دوای ئەوە ھەواڵەکان مردنی یەکەمین کەسیاین لەم شارەدا بەیانکرد، ەخۆشێکی بەسەرو ھەشتا ساڵ بوو. لەو کاتەوە تا ئەمڕۆ، کە چوار ھەفتەیەک تێپەڕیوە، ٨٣ کەس لە ئەمستردام و شارەوانییە بچووکەکانی دەوروبەریدا مردون و نزیکەی ١٣٠٠ کەسیش تووش بوون. ژیانی گشتیی لە شارەکەدا بەتەواوی تێکچووە. خەڵک ئەلکھول زۆر کەمتر دەخۆنەوە. بۆ کوشتنی بێتاقەتیی مانەوە لە ماڵەکاندا ھاوڕێ و دۆست و ناسراوەکان ”کافێ و باڕ و قاوەخانەی ڤێرتوێڵ“ یان دروستکردوە و لەڕێگای ئۆن لاینەوە یەکتری ”دەبینن“. پارکەکانی ناو شارەکە دانەخراون، بەڵام لەلایەن پۆلیسەوە چاودێریدەکرێن و ناھێڵن قەرەباڵغی دروستببێت. نابێت لە سێ کەسیش زیاتر خەڵک بەیەکەوە کۆببنەوە، کە کۆشدەبنەوە دەبێت مەسافەی نێوانیان مەتر و نیوێک بێت. خەریکە دەستەواژەی ”مەتر و نیو“ دەبێت بە چەمک، چەمکێکی سۆسیۆلۆژیی. سەرۆک وەزیرانی ھۆڵەندا بۆ یەکەمجار دەستەواژەی ”کۆمەڵگای مەتر و نیو“ی بەکارھێنا، واتە کۆمەڵگایەک کە خەڵکەکەی مەسافەیەک لەنێوان خۆیاندا بھێڵنەوە و دوورتر و وردتر لە خۆیان و دەوروبەرەکەیان ڕابمێنن. باس لە ”ئابوریی مەتر و نیو“ دەکرێت کە فۆرمێکە لە ئابوریی لەسەر ئەو ھەڵپە گەورەیەی بەرخۆریی کارنەکات و ڕێ لەوە بگرێت مرۆڤ کورتببێتەوە بۆ بوونەوەرێکی ئابوریی. ھاوکات فۆرمی تازەی مشورخواردن و بەدەم یەکەوەچوون دروستبووە، بە تایبەتی لە پەیوەنیدا بە پیران و بیماران و بەساڵاچووەکاندا. منداڵان لە پشتی لاپتۆپ و کۆمپیوتەرەکانیانەوە لەگەڵ دایە گەورە و بابە گەورەکانیاندا پەیوەندیی دەگرن و دەیاندوێنن. کوڕ و کچی باو و دایکە بە ساڵاچووەکان بازاڕیان بۆ دەکەن و زۆرجار لە پشتی دەرگاکانەوە بۆیان بەجێدەھێڵن، یان لە خانەی پیراندا و لەبەردەم پەنجەرەی ژوورەکانیدا دەوەستن و لەسەر شەقامەکانەوە سەیریان دەکەن و ھەندێک ووشەیان لەگەڵدا دەگۆڕنەوە. یەکێک لە گۆرانیبێژەکانی شاری ئەمستردام ڕۆژانە سەردانی خانەی پیران و بیماران ئەکات و لە دووری چەند مەترێکەوە مۆسیقایان بۆ دەژنێت و گۆرانیان بۆ دەڵێت. ئەم گۆرانیبێژە تا ئێستا خۆبەخشانە و بێبەرامبەر سەری لە ٣٠ بۆ ٣٥ خانەی پیران داوە و لە ھەموویاندا گۆرنی وتوە. دەکرێت ئەم جۆرە لە ھونەر بە ”ھونەری مەتر و نیو“ ناوببەین. کۆرۆنا، سەرڕەای کارەسات و تراژیدییەکانی، تا ئێستا ھەندێک فۆرمی تازەی پەیوەندیی ئینسانیی و دۆستانەی دروستکردوە کە دەشێت لە قۆناغی دوای کرۆنادا گەشەی زیاتریان پێبدرێت. منیش نزیکەی چوار ھەفەتەیە لە ماڵەوەم و لەڕێگای ئۆن لاینەوە وانەکانی زانکۆم دەڵێمەوە. لە ڕێگای ئۆن لاینەوە کاروبارەکانی تری زانکۆ بەڕێوەدەبەم و لە ڕێگای ئۆن لاینەوە ھەندێک لە پێداویستییەکانم دەکڕم. ژیان لە ھۆڵەندا لە ھەموو بوارەکاندا بووە بە ”ژیانی مەتر و نیو“، بەجۆرێک گەڕانەوە بۆ ژیانی ”چەند سانتیمەتەرێک لەیەک دوور“ لە یۆتۆپیایەکی گەورە ئەچێت. یەکێک لە قەرەباڵغترین شارەکانی دونیا، ئێستا تا ڕادەیەکی زۆر چۆڵ و ھۆڵ و خاڵییە.

ساڵح ژاژڵەیی  پەیوەندییەکانی  نێوان پارتی و یەکێتی ئایندەی هەرێمی کوردستانی  خستۆتە ئاستێکی زۆر مەترسیدارەوە، کە هەموو  سنورەکانی ئەخلاق و ویژدان و ئینسانیشی تێپەڕاندوە. شەڕە قسەو بەیان دەرکردنی سەرانی یەکێتی و پارتی لەم ماوەیەی پێشوو و کولانەوەی برینەکانی ناکۆکیەکانی ساڵی 1964 نێوان ئەم دوو بەرەیە، کە خوێنی دەیان هەزار لاوی ئەم گەلەی تێدا ڕژاو ئێستاش هەر خۆیان بەرهەمەكەی دەخۆن.   ڤایرۆسی کۆڕۆنا بۆ یەکەم جار لە هەرێمی کوردستان  لە شاری سلێمانییەوە دەرکەوت. ئەو ڤایرۆسە لە ڕێگای  ئەو هاوڵاتیانەوە  کە بۆ مەبەستی گەشت و سەیران  سەردانی ئێرانیان کردبو گواسترایەوە  بۆ شاری سلێمانی .  یەکەم لێدوانی وەزیری تەندروستی ئەوەبوو بارودۆخی سلێمانی ئەوەندە خراپە، دەبێ وەکو زونی مەترسیدارحسابی بۆ بکرێت. هەندێکی تریش وەکو تانەو تەشەر باسی  بڵاوبونەوەی  کۆرۆنایان دەکرد  وەکو ئەوەی بڵێن  ئیدارەی سلێمانی  بێ کەڵکەو هیچی لە بارا نییە. لەبری ئەوەی حسابێکی تایبەت بۆ ئەم زۆنە بکەن كە بەقسەی خۆیان مەترسیدارەو هەوڵی گەمارۆدانی ڤایرۆسەکە بدەن، دەرمان و تیوبی پشکنینیان وەک پێویست بۆ نەدەنارد، لەکاتێکدا بەهەموو پێوەرێکی زانستی  دەبوو حسابی تایبەتی بۆ بکەن چونکە چی لەڕووی ژمارەی دانیشتوان وهەمیش لەڕووی فراوانی سنورەکەی لەگەڵ ئێران کە کانگای بڵاوبونەوەی ڤایرۆسەکەیە، شایەنی گرنیگدانی زیاترە.  ئەم دۆخە ڕێک بەو کاتە دەچێت کەشەڕی داعش لەوپەڕی گەرمیدابو لە گەرمیان و کەرکوک ، بەڵام پارتی ئەوکات فیشەک و تەقەمەنی بۆ هێزەکانی 70 نەدەنارد بۆ  ئەوەی تێك بشکێن. هەرچەندە ئێستا پاساویان هەیە  بۆ زۆری ژمارەی فەحس کردن لە هەولێر بە هۆی ئەو دوو پرسەیەوە، بەڵام ئەو جیاوازیە هەر لە سەرەتاوە دیار بوو خەڵک هەستی پێدەکرد و پرسیاری دەکرد. خۆشبەختانە ئیدارەی خۆجەیی شاری سلێمانی بە ستافی تەندروستی و پارێزگار و قایمقام و هەموو لیژنەکان و هێزە چەکدارەکان بە هەموو بەشەکانیەوەو دواجار  بە هۆی  پابەندبونی هاوڵاتیان بە ڕێنمایەکانەوە، هیممەتێکی ئەوەندە بێ وێنەیان کرد کە شایانی سوپاس و ڕێز گرتنن و هەمومانیان قەرزدار کرد، ئەوەتا خەریکە مەترسی لەسەر شاری سلێمانی نەمێنێت.   بۆ ئەوەی هیچ گومانێک لەبوونی ڕق و کینە یان ناوچەگەرێتی لای کەس نەهێڵمەوە، گرنگە ئاماژە بەچەند خالێک بکەم: 1-لە سەرەتادا ئیشارەتێکی کورتم بەوەدا  کە لە کاتی شەڕی داعشدا سەرانی پارتی  چەک و تەقەمەنییان بۆ هێزەکانی 70 نەدەنارد لە کاتێکدا هاوپەیمانان دەیانهێناو هی پارتی نەبوو .   هێزەکانی یەکێتی  لە بەرەی پێشەوەی جەنگ لە شەردابون و شەهیدو برینداریان دەداو هەندێک بەرپرسەکانی پارتیش قاچاخچییەتی نەوت و بازرگانی سەیارەی دەبڵ کابینەیان لەگەڵ داعش دەکرد. دوایی دەریش کەوت هەندێک لەو قاچاخچیانە  سەر بە بنەماڵەی بارزانی بون و بەو بۆنەیەوە ئەوانی تریش سزانەدران . 2-   هاوکات لەگەڵ دەرکەوتنی ڤایرۆسی کۆڕۆنا  لە هەرێمی کوردستان، لە ئەنجامی  بارینی بارانێکی زۆر لافاو زیانی گەورەی  بە دەڤەری دهۆک و زاخۆ گەیاند. دەستبەجێ سەرۆکی حکومەت دوو ملیار دینا رو  سەرۆکی هەرێمیش بە جیا  یەک ملیار  دیناری وەکو کۆمەک  بۆ ناردن .  کەس قسەی لەسەر ئەوە نییەو ئەوە ئەرکی حکومەتەو هاوڵاتیانی ئەو ناوچانەش خەڵکی ڕەسەنی ئەم وڵاتەن. بەڵام لەوکاتەوەی کە بومەلەرزە لە شارۆچکەی دەربەندیخانی داوە خەستەخانەیەک و خانوی پزیشکەکان  توشی زیانی گەورە بون و بە چۆڵی ماونەوەو نۆژەن نەکراونەوە. ئەی ئەو کاتە سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێم لەکوێ بوون؟ ئەوە ئەوانن جیاوازی ئەکەن، یان ئێمە ناوچەگەرێتی ئەکەین؟.   لەم قەیرانەدا سەرۆکی حکومەت دەچێت بایی یەک ملیۆن دۆلار سەیارە بۆ پۆلیسی هەولێر دەکڕێت، من ناڵێم ئەی سەیارە بۆ پۆلیسی نەکڕدراوە، بەڵکو ئەلێم لەم کاتەدا سەیارە بۆ پۆلیسی هەولێر پێویستر بوو لەدابینیکردنی پێویستی نەخۆشخانەکانی سلێمانی؟. 3- پارتی هەمیشە خەریکی جیاکاری بوە. ئەو کاتەی پاشەکەوتی موچە دەستی پێکرد، پارتی ناوی هەموو ئەندامانی لق و ناوچەی خستنە سەر لیستی هێزەکانی 80 و شمولی پاشەکەوتیان نەکرد. لەکاتێکدا هەموو چین وتوێژە ماندووەکانی تر ستەمی پاشکەوتی مووچە گرتنییەوە.  4- شەقامی  شەست مەتری و سەد مەتری و  150 مەتری و چەندین  تونێڵ  لەهەولێرو دهۆک تەواوبون، بەڵام شەقامی سەد مەتری سلێمانی خەریتەشی بۆ نەکراوە.  پێمان ناَڵێن  پارەی ئەو شەقامانەی هەولێرودهۆک لە کوێوە هاتوون ؟ ئەگەر هی حکومەتە بۆچی بۆ سلێمانی نییە؟. باشە ئەم شاری سلێمانییە بۆچی هەمیشە غەزەبی لێگیراوە، ئایا هۆکارەکەی  دەگەڕێتەوە   بۆ خراپ بونیان ، یان عاسی بونیانە  لە زۆرداری و ناعەدالەتی؟  لە کۆتایی  جەنگی جیهانی  یەکەم  1914- 1918 و دواتر  لە سەردەمی حوکمڕانی مەلیک مەحموددا، ئینگلیزەکان چییان بە سلێمانی نەکرد. لە ئەیلولی ڕەشی 1930 لەبەر دەرکی سەرا  چی بە سلێمانی نەکرا؟. لە 17ی شوباتدا پارتی و یەکێتیش چییان بە گەنجانی سلێمانی نەکرد .؟  لە سەردەمی سەدام حوسەیندا لە هەموو پارێزگاکانی عێراقدا خەستەخانەیکی گەورە دروست کرا دروست کرا، تەنها لە شاری سلێمانی دروست نەکرا وەکو سزایەک بۆ عاسی بونیان لە حکومەت. بەلای سەدامەوە  سلێمانی سەری مارەکە بوو. بۆیە هەمیشە خەریکی کوشتن و بڕینبون لە سلێمانی.  لە بیرتان نەماوە   ساڵی 1963 زەعیم سەدیق چی بە سلێمانی نەکرد ؟  باشە دەپرسم بۆچی لە ژێر سایەی دەسەڵاتی کوردیشدا سلێمانی توشی هەمان چارەنوس بۆتەوەو هەمیشە خەریکی سەرکوتکردنین؟. پارتی بۆچی بەم شێوەیە دەڕوانێتە شاری سلێمانی و چی لە دانیشتوانی ئەم شارە دەوێت ؟.   ئایە بە لای پارتیشەوە  سلێمانی هەر سەری مارەکەیە ؟  مەسعود بارزانی و نێچیر بارزانی لەماوەی چەند ساڵی ڕابردودا چەند جار سەردانی توکیاو ئوردن و وڵاتانی کەنداویان کردوەو چەند جاریش سەردانی دەڤەری ئەنفال و کیمیابارانی هەڵەبجە  و سلێمانییان کردوە ؟  ئەوە مانای وایە ئەم بەشە بە وڵاتی خۆیان نازانن . ئەگەر وانییە، ئەی هەمو ڕق و دوژمنایەتییە چییە بەرامبەر بە سلێمانی؟  باشە کەسێک ئەم هەموو جیاوازیانە  بەچاوی خۆی ببینیت  چۆن گومان ناکات ؟ چۆن باوەر بەوە دەکات ئەمانە بتوانن سەرکردایەتی ئەم وڵاتە بکەن. ئەمەوێت ئەوەش بلێم ئەم نوسینەم دوور و نزێک پەیوەندی نییە بە بەرگری کردن لە سەرانی  یەکێتی ، چونکە ئەوەی  یەکێتی بە شاری سلێمانی کردووە  هیچی کەمتر نییە  لەوەی پارتی کردوویەتی و دەیکات. پارتی سلێمانی وەکو نیچیرێک خنکاندوەو بەرپرسانی یەکێتیش خەریکی لەت و پەتکردنی لاشەکەین. بەرپرسەکانی زۆنی سەوز،  یەکێتی و ناوی یەکێتی  و شەهیدانی  یەکێتی  بۆمەرامی دەوڵەمەندکردنی  خۆیان بەکار دێنن.  لێرەدا هەقی خۆیەتی ئەم پرسیارە بکەین :   با بڵێین  پارتی ڕقی لە زۆنی سەوزەو ڕێگریشە  لەوەی هیچی بۆ بکرێت  و پێش بکەوێت. ئەی  تا ئێستا  سەرانی یەکێتی  چیان بۆ ئەم زونە کردوە؟ ئەی بۆ هیچی  بۆ ناکەن و هەر خەریکی تاڵانکردنین؟. زۆنی سەوز دوو جۆر سزاو چەوسانەوەی لەسەرە. لە لایەک سزای پارتی کە لەزۆرێک لە پرۆژە خزمەتگوزارییە گرنگەکان بێبەشی کردووە، ئەوە باسی پرۆژەی ستراتیجی هەر ناکەین و چاوەڕێشیان لێناکەین. لە لایەکەی تریشەوە سزای سەرانی یەکێتیە، کە خۆیان کردۆتە وارس و دەم سپی تێکۆشەران و شەهیدان و ئەم زونەیان فەرهود کردوە.   

  ئاسۆ حاجی بەشی دووەمی دیداری سەرۆک بارزانی کە لە کەناڵی mbc بڵاو بۆوە،چیڕۆکی میر سلێمان بەگی میری میرنشینی سۆرانی وەبیر هێنامەوە کە زۆر جار داپیرم و پاشانیش لە زۆر کەسی دیکەم گوێ لێ بوو کە کوردێکی خاین لەلای والی بەغدا شکایەتی لە میر سلێمان کرد بوو بەوەی کە میر سلێمان ددان بە دەسەڵاتی بەغدا و والی بەغدا نانێ و دەیەوێ خۆی وەک پادشای کوردستان رابگەینێ. والی بەغدا میر سلێمان بانگهێشتی بەغدا دەکا و میوانداریەکی شایستەی لێ دەکا،بەر لە بەڕێکەوتنی میر و بەجێهێشتنی هەریر کە پایتەختی میرنشین بوو راوێژکارەکانی نیەتی بانگهێشتی والی بۆ شی دەکەنەوە و ئاگاداری دەکەنەوە کە پێویستە نەرم و دیبلۆماسی بێت و هیچ دەربارەی نیەتی خۆی بۆ والی ئاشکرا نەکات،بۆیە والی لە رۆژانی میوانداریەکەی نەیتوانی هیچ شتێک لە میر سلێمان دەربهێنێ،بۆیە بانگی کوردە خاینەکەی کرد و گوتی ئەوەی گوتت راست نیە،کوردە بۆرە بە والی گوت گەورەم خۆش بێ ئەگەر دەتوانی بنێرە و با دوو تورگە خۆڵی کوردستان بێنن و لە بن جێی دانیشتنی میر رووبکەن،والی هەمان کاری ئەنجامدا،کە میر لە بەرامبەر والی و لە سەر خاکی کوردستان دانیشت گەرمیەکی لە گیانیدا گەڕا و هەر والی باسی باج و سەرانەی زیاتری کرد و میر سلێمان خەنجەری لەکالان دەرهێنا و لە والی بڵند بوو گوتی ئەوەی باج و سەرانە لە سەر میللەتەکەم دادەنێت هێشتا لە دایکی خۆی نەبووە". ئەو هەڵوێستەی میر بووە هۆی شەهید کردنی. قسەکانی مەسعود بارزانی هەمان گەرمی و هەستی لەلا دروست کردم کە باسی لە هەڵوێستەکانی دەکرد لە بەرامبەر سەرانی عێڕاق و پۆل بریمەر حاکمی سەربازی ئەمەریکی،تەنها جیاوازی هەستم بەوە کرد کە سەرۆک بارزانی پێویستی بەوە نیە  لە سەر خاکی کوردستانی بێت تا بتوانێ هەڵوێستی کوردانە و مەردانە لە هەمبەر رکابەر و نەیارانی دەرببڕێ،چونکە ئەو کوردستان لە ناو و لەگەڵی دەژیێ و لێی دانابڕێ بۆیە لە بەغدا بێ یان تاران و توران هەمان ئەو هەڵوێست و بۆچوونانەی هەیە کە لە کوردستان هەیەتی،رەنگە ئامادەکار و پێشکەشکاری دیدارەکەش ئەوەی هەست پێکردبێ بۆیە بە بارزانی گوت "زێرەڦانی خەونی کوردی -حرس الحلم الکوردی"،کە بارزانی لە وەڵامی پرسیارێک دەربارەی پرسی سەربەخۆیی کوردستان و ئەنجامدانی ریفراندۆمی سەربەخۆیی ئەو دەستەواژەیەی بۆ پێشکەشکارەکە راست کردەوە پێی گوت"سەربەخۆیی کوردستان خەون نیە بەڵکو ئامانجە و لە پێناویدا تێدەکۆشین،ئەگەر منیش سەربەخۆیی نەبینم ئەوە بناغەیەکی ریفراندۆم بووە بناغەیەکی پتەو بۆ ئەوەی نەوەی دوای من یان نەوەی دواتر کوردستانێکی سەربەخۆی لەسەر دابمەزرێنن".

فه‌رهاد حه‌مزه‌ محه‌مه‌د جیهان تا ساڵی 1973 حه‌وت كۆمپانیا ئه‌مریكییه‌كه‌ی ناسراو به‌ (حه‌وت خوشكه‌كه‌) تاقه‌ مه‌رجه‌ع و بڕیارده‌ر بوون بۆ دانانی نرخی نه‌وت ، به‌ڵام له‌وه‌ به‌ دوا رێكخراوی ئۆپیك به‌ گوڕ هاتۆته‌ مه‌یدان و به‌ هۆی خاوه‌ندارێتی 80% ی یه‌ده‌كی نه‌وتی جیهان و 40% به‌رهه‌می جیهانی توانیوێتی ببێته‌ خاوه‌ن قسه‌ و بڕیار له‌ سه‌پاندنی نرخی نه‌وتدا ، له‌ ناو ڕێكخراوه‌كه‌دا شانشینی سعودیه‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌ی سێیه‌كی نه‌وتی ئۆپیك له‌ لای خۆیانه‌وه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنرێت ببوه‌ ده‌م سپی ناو رێكخراوه‌كه‌ . جیهان له‌ ماوه‌ی نزیكه‌ی په‌نجا ساڵی ته‌مه‌نی دا (1973-2020 ) پێنج جار دارووخانی نرخی نه‌وتی به‌خۆوه‌ بینیوه‌ :- 1- له‌ ساڵی 1986 نرخی نه‌وت له‌ 37 دۆلاره‌وه‌ دابه‌زی بۆ 10 دۆلار . 2- ساڵی 1997 نرخی نه‌وت له‌ 23 دۆلاره‌وه‌ گه‌یشته‌ 11 دۆلار . 3- ساڵی 2008 نرخی نه‌وت له‌ 147 دۆلاره‌وه‌ دابه‌زی بۆ 30 دۆلار. 4- ساڵی 2014-2016 نرخی نه‌وت له‌ 105 دۆلاره‌وه‌ گه‌یشته‌ 20 دۆلار. 5- له‌ ئازاری 2020 نرخی نه‌وت له‌ 70 دۆلاره‌وه‌ دابه‌زییه‌ 23 دۆلار . ئه‌گه‌ر به‌ وردی به‌ بنج و بناوانی هه‌موو ئه‌م دابه‌زینانه‌ بچینه‌وه‌ تێبینی ده‌كه‌ین كه‌ سعودیه‌ هه‌موو كاتێك به‌رهه‌می نه‌وتی به‌ ڕاده‌یه‌ك به‌رز ده‌كرده‌وه‌ كه‌ خواست له‌سه‌ری كه‌م بێته‌وه‌ و نرخه‌كه‌ی دووچاری داته‌پین بكات ، هه‌موو جاره‌كانیش فاكته‌ری جیۆسیاسی ڕۆڵی باڵای گێڕاوه‌ , ئه‌مریكا بۆ گوشار خستنه‌ سه‌ر نه‌یاره‌كانی له‌ روسیا و ئێران و چین و فه‌نزه‌ویلا ئه‌م ڕیگه‌یه‌ی گرتۆته‌ به‌ر تا له‌ ڕووی سیاسی و ئابووریه‌وه‌ رۆڵیان له‌ ناوچه‌كه‌دا كه‌م بكاته‌وه‌و گۆڕه‌پانه‌كه‌یان پێ‌ چۆڵ بكات .هه‌موو جاره‌كانیش دوای پڕكردنی گه‌نجینه‌ ستراتیجیه‌كه‌یان له‌ نه‌وتی هه‌رزان بۆ چاره‌سه‌ری دۆخه‌كه‌ سعودیه‌ پێشنیاری كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌ندامانی رێكخراوی ئۆپیكی كردووه‌ تا دواجار به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌رهه‌م هێنان جارێكی تر نرخی نه‌وتیان ڕوو له‌سه‌ر خستن كردۆته‌وه‌ . به‌ڵام ئه‌م دابه‌زینه‌ی ئه‌م جاره‌ی نرخی نه‌وت پێناچێت ڕێگه‌ی سارێژ كردنه‌وه‌ی وه‌ك ئه‌وانه‌ی پێشو بێت چونكه‌ ئه‌م جاره‌ رووسیا زۆر به‌ ته‌وژم هاتۆته‌ مه‌یدان و ده‌یه‌وێت چیتر ڕێگه‌چاره‌ی به‌رزكردنه‌وه‌ی نرخی نه‌وت لای سعودیه‌ نه‌بێت بڕیاری كۆتایی لای كرملن بێت نه‌وه‌ك ریاز ، ئه‌وه‌تا ئه‌م جاره‌ به‌ هۆی دابه‌زینی نرخی نه‌وته‌وه‌ كۆمپانیا به‌رهه‌م هێنه‌كانی نه‌وت له‌ ئه‌مریكا هاواریان لێ‌ هه‌ستاوه‌و سه‌رۆك ترامپ و كۆنگرسیان هێناوه‌ته‌ سه‌ر خه‌ت ، له‌ لایه‌كه‌وه‌ كۆنگریسمانه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ له‌ سعودیه‌ ده‌كه‌ن و له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ترامپ به‌رده‌وام له‌ كۆنتاكتایه‌ له‌گه‌ڵ روسیا تا به‌رهه‌می نه‌وت كه‌م بكه‌نه‌وه‌ نرخی نه‌وت جارێكی تر به‌رز بێته‌وه‌ به‌ڵام كرملن سووره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌بێت كۆمپانیا ئه‌مریكییه‌كان و وڵاتانی تری به‌رهه‌م هێنه‌ری نه‌وتی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئۆپیك به‌شداری بكه‌ن له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌رهه‌میان نه‌وه‌ك ئه‌ركه‌كه‌ ته‌نها له‌ ئه‌ستۆی روسیا و وڵاتانی ئۆپیك بێت . ئه‌مجاره‌یان سعودیه‌ ئه‌وه‌نده‌ی گوشاری ده‌خرێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ڕۆڵی ده‌م سپی ناگێڕێ‌ بۆیه‌ ئاماژه‌كان پێمان ده‌ڵێت خه‌ریكه‌ روسیا سه‌رچۆپییه‌كه‌ له‌ سعودیه‌ وه‌رده‌گرێته‌وه‌ . * كۆمپانیای نه‌وتی باكور

زانا عەبدولڕەحمان دواجار  كێشمەكێشی سیاسی لە عێراق لەبەرژەوەندی پیاوێكی ئەمنی كۆتایی هات، كە ئەمریكییەكان و ئێرانییەكان دانی خێری پیادەنێن و ناكۆكەكانی عێراقیش دوای راسپاردنی محەمەد تۆفیق عەلاوی و عەدنان زەریفی لەلایەن سەرۆك كۆمارەوە ئەمجارە هەموولایەكیان سندوقە رەشەكەی هەواڵگریان لاپەسەندە كە لەم قۆناغە چەق بەستووە رزگاریان كات كە عێراقی تێكەوتووە. مستەفا كازمی كە راسپێردراوە بۆ سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران ،پێشتر رۆژنامەنوس بووە و پاشان بۆتە بەرپرسی دەزگای هەواڵگری عێراق.   كازمی كتومت هاوشێوەی سەرۆكی حكومەتەكەی كوردستانە.   سەرۆكی حكومەتی هەرێمیش پێشتر رۆژنامەنوس بووە وێنەگری باوكی بووە، پاشان بۆتە بەرپرسی دەزگایی پاراستنی حزبەكەی. ئەگەر بەدیقتەوە لە وێنە گشتییەكەی هەرێم و عێراق بڕوانی تێدەگەیت لەوەی كە تارادەیەكی زۆر  جوڵە سیاسیەكان لە عیراق و هەرێم وەك یەكن، بەڵام ئەوەی لەوێنەگەورەكەدا جیاوازە سیاسیەكانی عیراق خاوەن ئەزموونن و لەجەوهەری خۆشیاندا خۆش باوەڕ و دەڵەمە و ساویلكە نین، ئەوان بۆ ستراتیژی مەزهەبی و نیشتمانی عروبەی خۆیان بەردەوام ئیش ئەكەن. پیاهەڵدان و  ووتارەكانی سیاسیەكانی كوردستان بۆ مستەفا كازمی هەوشێوەی ئەو پیاهەڵدانانە بوو كەپێشتر بۆ جەعفەری و مالكی و عەبادی و عەبدول مەهدی بوون، وەك هەمووجارەكانی تر ئەمەیان دۆستی كوردە و لە مافەدەستورییەكانی كورد دەگات، ئەم قسە ستۆكانە بۆ كازمیش دووبارەكرایەوە   بەداخەوە سیاسیەكانی كورد زیاتر لەو فاڵگراوانە ئەچن كەلە ترافیكەكان سەر پێی پێشبینی بۆ بەختی خەڵك ئەكەن و هیچ پێشبینییەكیشیان وادەرناچێت؟!  كورد لە 2003 كە هاوبەشی بڕیارە سیاسییەكانە لە عێراق باش لەوە نەگەیشتووە كە بەغداد سیاسەتێكی جێگیرو ستراتیژی بەنیسبەت حكومەتەكەی خۆیەوە هەیە. بۆیە چەند مانگێكی تر سەرۆكایەتی هەرێم  و حكومەت و حیزبەكانی كوردستان  كازمی بەر بەیان نامە ئەدەن و رەخنە بارانی ئەكەن كە دەستوری بن پێكردووە. پارتی لێ عاجز ئەبێت لەبەر ئەوەی سێ وەزیری بۆ دانەناوە یەكێتیش ئەڵێت: وەزیری زۆری داوە بەپارتی.   بەدزی یەكەوە لەگەڵی كۆئەبنەوە، بۆ چنینەوەی پۆست و كەیش  باسی موچەی لەگەڵ ناكات.  خواستەدەستورییەكانی كورد بەچاویلكەی حزبی بچووك ئەكەنەوە.كازمیش كەخۆی یاریزانێكی باشە و لەخواستەسیاسییەكانی كورد باش گەیشتووە بەیەك دوو وەزیر و چەندپەنا دیوارێك  كورد رازی ئەكات. موچەی خەڵكیش دۆخە كەی لە ئێستا باشتر نابێت  دوای ماوەیەك هەمان تاس و حەمای سەردەمی مالكی دەست پێئەكاتەوە و میدیاكانی كوردستان مێشكمان بەو راپۆرت و هەواڵانە پڕئەكەن كە گوایە كازمی فێڵی لەكورد كردووە و شتەكانی وەك خۆی نەبەخشیوە، دۆخی سیاسی كازمیش لەگەڵ كورد هەروەك جەعفەری و مالكی و عەبادی و عەبدول مەهدی دەبێت ؟ ئایندە چیرۆكە دووبارەكە روون ئەكاتەوە؟ بەس یەك تكام هەیە كە بانگتان كرد بۆ هەولێر كەبابەكانی جوان بۆ مەبرژێنن بۆ ئەوەی كەدوای شەش  مانگ پەشیمان بوونەوە  زۆر خەفەتی لێ نەخۆن