راپۆرتی: درەو    🔹 ڤەنزوێلا ئەو وڵاتەی زۆرترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا، بووەتە قوربانی سامانە سروشتییە زۆرەکانی. ئەم زۆرییە بووەتە هۆی مسۆگەرکردنی ڕەوتی داهاتی گەرەنتی بۆ گەنجینەی دەوڵەت، هەندێکجار زیاتر لە (90%)ی داهاتەکەی پێکێناوە، ئەمەش کەرتە ئابوورییەکانی دیکەی لە وەبەرهێنان و گەشەکردن بێبەش کردبوو. 🔹 لە ساڵی 2016دا بەرهەمهێنانی نەوت گەیشتە نزمترین ئاستی لە ماوەی (23 ساڵ)دا، لە کاتێکدا هەڵاوسان بەرزبووەوە بۆ سەرووی (700%) لە ئەنجامی سیاسەتی حکومەت بۆ چاپکردنی پارە بۆ بەرپەرچدانەوەی دابەزینی داهاتی نەوت. 🔹 لە دۆسیەی ڤەنزوێلادا، سزاکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی کاریگەر بەرهەمهێنانی ئەو وڵاتەیان لەناوبردووە، سەرەڕای ئەوەی هێشتا خاوەنی گەورەترین یەدەگی جیهانییە. بەڵام بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ڤەنزوێلا زیاتر لە (70%) دابەزیوە ئەمە لە کاتێکدایە لە کۆتاییەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەناردەکەی ڕۆژانە (3 ملیۆن و 200 هەزار) بەرمیلی تێپەڕاندبوو.  🔹 ئێستا ڤەنزوێلا تەنها لە پلەی بیست و یەکەمی بەرهەمهێنەرانی نەوتی جیهاندایە و بە تێکڕا ڕۆژانە (900 هەزار) بەرمیل هەناردە دەکات.  🔹 دەستێوەردانی ئەمریکا لە ڤەنزوێلا نابێتە هۆی هەڵاوسانی توند لە بازاڕەکانی نەوتی جیهانیدا. لەسەر ئەو بنەمایەی کە ساڵانێکە بەردەوامی گرژییە سیاسییەکان، کە بەرهەمهێنەرە گەورەکانی وەک ئێران، ڕووسیا و ڤەنزوێلا تێیدا بەشدارن، خۆڕاگریی بازاڕیان بۆ دۆخی ناجێگیر ڕاهێناوە. سەرەتا نەوت سەرچاوەیەکی سروشتی گرنگە بۆ ڤەنزوێلا، کە خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتی سەلمێنراوی جیهانە. دۆزینەوەی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا خاڵی وەرچەرخانێکی سەرەکی بوو، چ لە ڕووی ئابووری و چ لە ڕووی سیاسییەوە، وڵاتەکەی لە ئابوورییەکی کشتوکاڵی تەقلیدییەوە گۆڕی بۆ ئابوورییەکی کرێخۆر کە بە تەواوی وابەستەی داهاتی نەوت بوو. دەیان ساڵە کەرتی نەوتی ڤەنزوێلا ناوەندی گەشەپێدانی نیشتمانی و سیاسەتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان بووە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەروا لە بەرامبەر هەڵاوسانی نرخە جیهانییەکان و قەیرانی پێکهاتەیی لە بەرهەمهێنان و هەناردەکردندا ماوەتەوە، ئەمەش ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر سەقامگیری ئابووری وڵات و سیاسەتی ناوخۆیی دروستکردووە. مێژووی نەوت لە ڤەنزوێلا ڤەنزوێلاییەکان لە سەردەمی پێش کۆلۆنیالیزمدا ئاشنای نەوت و گازی سروشتی بوون، بۆ دەرمانی نەریتی و ڕووناکی و چاککردنەوەی بەلەم بەکاریان دەهێنا. لەگەڵ هاتنی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانیا لە سەرەتای سەدەی 16دا، ئەم زانیارییە گواسترایەوە بۆ ئەوروپییەکان، کە لە چاککردنەوەی کەشتی و چاککردنەوەی ئامێرە سەربازییەکان بەکاریان هێنا. یەکەم هەناردەکردنی نەوتی فەرمی کە بەڵگەی لەسەرە لە ڤەنزوێلاوە، ناردنی بەرمیلێک نەوتی ڤەنزوێلایە بۆ ئیسپانیا لە ساڵی (1539) بۆ کەمکردنەوەی ئەو نەخۆشییە زراوەی کە تووشی ئیمپراتۆر کارلی پێنجەم بووە. هەرچەندە دانیشتووانی وڵاتەکە بۆ چەندین سەدە لەبارەت بوونی نەوتەوە لە ڤەنزوێلا زانیارییان هەبوو، بەڵام تا سەرەتای بیستەکانی سەدەی ڕابردوو کارەکانی هەڵکەندن بۆ بیری نەوت دەستی پێنەکرد. خوان ڤیسێنتی گۆمێز لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا (1908-1935) ئیمتیازاتی گەڕان و بەرهەمهێنان و پاڵاوتنی نەوتی بەخشی بە هاوکارە نزیکەکانی، دواتر ئەو ئیمتیازانە گواسترانەوە بۆ کۆمپانیا نەوتییە بیانییەکان کە توانای پەرەپێدانی زیاتریان هەبوو. لە 15ی نیسانی 1914 هەوڵەکان بووە هۆی دۆزینەوەی کێڵگەی مینی گراندی لە حەوزی ماراکایبۆ لە باکووری ڕۆژئاوای ڤەنزوێلا. ئەمە یەکەم کێڵگەی نەوتی وڵاتەکە بوو کە لە ڕووی بازرگانییەوە گرنگ بوو، کە خاڵی وەرچەرخانێکی سەرەکی بوو، ڕێگەی خۆشکرد بۆ ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کۆمپانیای نەوتی بیانی ڕوو لە ڤەنزوێلا بکەن، بە دوای وەبەرهێنان لە کەرتی نەوتی تازەپێگەیشتووی وڵاتەکەدا. لە نێوان ساڵانی 1914 بۆ 1917 کێڵگە نەوتییەکانی دیکە دۆزرانەوە، بەڵام جەنگی جیهانی یەکەم ئاستەنگی بۆ فراوانبوونی پیشەسازییەکە دروستکرد، چونکە کۆمپانیاکان لە کڕین و گواستنەوەی ئامێرەکانی کونکردندا تووشی کێشە بوون. سەرەڕای ئەم سنووردارکردنانە، یەکەم کارەکانی پاڵاوتنی نەوت لە کۆتاییەکانی ساڵی 1917 لە پاڵاوگەی سان لۆرێنزۆ دەستیپێکرد، کە تایبەتە بە پرۆسێسکردنی بەرهەمەکانی کێڵگەی مینی گراندە. لەم دامەزراوەیەوە یەکەم هەناردەکردنی نەوتی ڤەنزوێلا دەستی پێکرد. بۆ یەکەمجار نەوت لە ئاماری فەرمی هەناردەکردنی وڵاتەکەدا لە ساڵی 1918 تۆمارکرا کە بڕی (21 هەزار و 194) تۆن مەتری بووە. تەقینەوەی بیری ژمارە دووی بارۆسۆ لە شاری کابیماس لە ساڵی 1922دا، وەرچەرخانێکی نوێی لە مێژووی پیشەسازی نەوتی ڤەنزوێلادا تۆمارکرد. ئەم ڕووداوە سەرنجی بەرفراوانی نیشتمانی و نێودەوڵەتی بۆ خۆی ڕاکێشا و بووە هۆی لێشاوی دەیان کۆمپانیای نەوتی بیانی بۆ وەبەرهێنان لەو زەوییە دەوڵەمەندە بەو سەرچاوەیە. تا ساڵی 1928 ڤەنزوێلا بوو بە گەورەترین هەناردەکاری نەوت لە جیهاندا و تا کۆتاییەکانی 1930 خۆی وەک سێیەم گەورەترین بەرهەمهێنەری نەوت لە جیهاندا لە دوای ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت جێگیر کرد و ڕۆڵی خۆی وەک بەردی بناغەی ئابووری وزەی جیهانی چەسپاند. پیشەسازی نەوت لە ڤەنزوێلا بوو بە کەرتی باڵادەستی چالاکییە ئابوورییەکان، سێبەری لەسەر هەموو کەرتە بەرهەمدارەکانی دیکە، بەتایبەتی کشتوکاڵ، کە دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی. ئەم گۆڕانکارییە خێرای پێکهاتەیی کە بە چڕبوونەوەی وەبەرهێنان و سەرچاوەکان لە کەرتی نەوتدا لەسەر حیسابی کەرتە تەقلیدییەکان تایبەتمەند بوو، بووە هۆی ئەوەی کە دواتر بە "نەخۆشی هۆڵەندی" ناسرا. ئەم دیاردەیە بە زیادبوونی بەرچاوی داهاتەکانی یەک کەرت دەناسرێتەوە، هاوکات لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی دراوی نیشتمانی، ئەمەش توانای کێبڕکێی هەناردەکردنی غەیرە نەوت لاواز دەکات و کاریگەری نەرێنی لەسەر بەرهەمهێنان و کەرتەکانی دیکە دەبێت. بەرەو بە نیشتمانیکردن (خۆماڵی) لە ساڵی 1941 ئیزیاس مەدینە ئەنگاریتا بە سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا. یەکێک لە دەستکەوتە هەرە بەرچاوەکانی سەرۆکایەتییەکەی، پەسەندکردنی یاسای هایدرۆکاربۆنەکان بوو لە ساڵی 1943، کە نوێنەرایەتی یەکەم هەنگاوی سیاسی گەورەی دەکرد بەرەو چەسپاندنی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر کەرتی نەوتدا بە دامەزراندنی ڕێککەوتنێکی نیوە بە نیوەی قازانج لە نێوان حکومەت و کۆمپانیاکانی کارپێکردندا. ئەم چوارچێوە یاساییە بەبێ هەموارکردنەوەیەکی گەورە تا ساڵی 1976، ئەو ساڵەی پیشەسازی نەوت بە نیشتمانی کرا، کاری پێکرا. ئەمەش بە واتای گواستنەوەی خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی کۆمپانیا و سەرچاوەکان لە کەرتی تایبەتەوە بۆ دەوڵەت، جگە لە دوو پێداچوونەوەی سنووردار لە ساڵانی 1955 و 1967. لە ساڵی 1944 حکومەتی ڤەنزوێلا ئیمتیازاتی نوێی نەوتی بەخشی، ئەمەش بووە هۆی خێراترکردنی گەڕان و دۆزینەوەی کێڵگەی زیادە، ئەمەش بەهۆی زیادبوونی خواستی جیهانی لەسەر نەوت لە کاتی جەنگی جیهانی دووەم (1938-1945)دا بوو. تا ساڵی 1945 بەرهەمهێنانی نەوتی ڤەنزوێلا گەیشتە نزیکەی (ملیۆنێک) بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە یەکسانە بە نزیکەی (160 هەزار) مەتر سێجا لە ڕۆژێکدا. دوای شەڕەکە خواست لەسەر نەوتی جیهانی بەردەوام بەرزبووەوە، ئەمەش بەهۆی زیادبوونی بەرچاوی ژمارەی ئۆتۆمبێلەکان لە ئەمریکا، کە لە نێوان ساڵانی 1945 بۆ 1950 لە (26 ملیۆن)ەوە بۆ (40 ملیۆن) بەرزبووەوە. بەڵام لە ناوەڕاستی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا، بازاڕی جیهانی وزە گۆڕانکاری بنەڕەتی بەخۆیەوە بینی، وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە کاریگەری چوونە ناو بازاڕی نێودەوڵەتی و زیادبوونی دابینکردن، لەگەڵ جێبەجێکردنی کۆتایی هاوردەکردنی نەوت لەلایەن ئەمریکاوە. ئەم پێشهاتانە بووە هۆی زیادبوونی دابینکردنی نەوت لە جیهاندا و دابەزینی بەرچاوی نرخی نەوت، ئەمەش تەحەددایەکی نوێی بۆ ئابووریی وابەستە بە نەوتی ڤەنزوێلا دروستکرد. لە ساڵی 1960 ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت (ئۆپێک) لە نێوان دابەزینی درێژخایەنی نرخی نەوتدا دامەزرا. ئەمەش وایکرد وڵاتانی بەرهەمهێنەر و دیارترینیان ڤەنزوێلا هەوڵەکانیان یەکبخەن و سیاسەتی نەوتی خۆیان هەماهەنگ بکەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانیان. قەیرانی نەوتی ساڵی 1973 خاڵی وەرچەرخانێکی لە مێژووی بازاڕەکانی وزەی جیهانیدا تۆمارکرد، ئەمەش دوای بڕیارەکەی وڵاتانی کەنداو کە ئەندامی ئۆپێکن، بۆ بەرزکردنەوەی نرخی نەوت و سەپاندنی گەمارۆ لە وەڵامی فراوانبوونی ئیسرائیل بۆ ناو خاکە عەرەبییەکان. ئەم پێشهاتانە کاریگەری ئەرێنییان لەسەر ڤەنزوێلا هەبوو کە ڕاستەوخۆ سوودی لە بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخەکان وەرگرت، داهاتی حکومەتەکەی زیاتر لە دوو هێندە زیادی کرد. ئەم باشتربوونی دۆخی دارایییە وایکرد حکومەتی ڤەنزوێلا بتوانێت بەرنامەی گەشەپێدانی بەرفراوان دەستپێبکات، پشت بە داهاتی نەوت ببەستێت بۆ بەرەوپێشبردنی گەشەسەندنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و هەمەچەشنکردنی بنکەی بەرهەمهێنانی. بەڵام ئەم بوومەلەرزەیە بەردەوام نەبوو. ناهاوسەنگی لە بازاڕی نەوت و گەڕانەوەی زیادەی دابینکردن لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بووە هۆی دابەزینی نرخەکان، ئەمەش کاریگەری درێژخایەنی ئەم سیاسەتە گەشەپێدانانەی سنووردار کرد. بە نیشتمانیکردنی تەواوی کەرتی پیشەسازی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوتی ڤەنزوێلا پرۆسەیەکی وردە وردە بوو. پێش ڕاگەیاندنی فەرمی، کۆمەڵێک یاسا و ڕێسا پەسەند کران، کە لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەست پێدەکات، لەوانە بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی غازی سروشتی و بەهێزکردنی چاودێری حکومەت لەسەر کۆمپانیا نەوتییەکان کە لە وڵاتدا کاردەکەن. ئەم پرۆسەیە لە 1ی کانونی دووەمی 1976 بە نیشتیمانیکردنی فەرمی پیشەسازی نەوت و دامەزراندنی کۆمپانیای پێترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA) ) گەیشتە لوتکە، کە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوت و گاز وەک موڵکی نیشتمانی لە ژێر سەروەری دەوڵەتدا پێسپێردرا. لەگەڵ پەسەندکردنی سیاسەتی فراوانکردنی نێودەوڵەتی لەلایەن کۆمپانیای PDVSA لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، بەتایبەتی لەڕێگەی بەدەستهێنانی پاڵاوگەکانی ئەمریکا و ئەوروپا، کۆمپانیاکە وەک یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی نەوت لە جیهاندا دەرکەوت. لەگەڵ دەستبەکاربوونی هوگۆ چاڤێز لە ساڵی 1999دا پۆستی سەرۆکایەتی ڤەنزوێلا، کەرتی نەوت کەوتە قۆناغێکی نوێ کە بە ڕۆڵی ڕاستەوخۆی دەوڵەت و تێکەڵکردنی پیشەسازی نەوت لە پرۆژەی سیاسی ڕژێمدا کە بە "شۆڕشی بۆلیڤاری" ناسراوە. ئەم قۆناغە پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی، PDVSAی لەخۆگرتبوو، کە بەشێکی بەرچاو لە سەرچاوەکانی ئاراستەی داراییکردنی بەرنامە کۆمەڵایەتییەکانی حکومەت بوو. ئەمەش کاریگەری لەسەر توانای کارکردن و وەبەرهێنانی درێژخایەنی هەبوو. ئەم کاریگەرییە لە سنووردارکردن و سنووردارکردنی گەشەپێدانی کێڵگە نەوتییە نوێیەکان دەستی بە دەرکەوتن کرد، بەتایبەتی دوای بە نیشتمانیکردنی پڕۆژە نەوتییە قورسەکان لە پشتێنەی نەوتی ئۆرینۆکۆ کە لەلایەن کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانەوە بەڕێوەدەبرا. ئەو سیاسەتانەی لەسەر بنەمای پشتبەستنێکی زۆر بە داهاتی نەوت و خەرجییە کۆمەڵایەتییە چڕەکان، ناهاوسەنگیی پێکهاتەیی لە ئابووری ڤەنزوێلادا گەورەتر کرد، لەوانەش سەرهەڵدانی یەکێک لە توندترین حاڵەتەکانی "نەخۆشی هۆڵەندی" لەسەر ئاستی جیهان. ئەم ناهاوسەنگییانە لەگەڵ ڕێژەی هەڵاوسانی بێ وێنە و کەمیی بەربڵاوی کاڵا سەرەتاییەکان و دابەزینی پێوەرەکانی ئەدای کارکردن لە کەرتی نەوتدا بوو. ئەم ڕەوتە لە سەردەمی سەرۆکایەتی نیکۆلاس مادۆرۆدا بەردەوام بوو و قووڵتر بووەوە لە ئەنجامی بەردەوامی جێبەجێکردنی هەمان سیاسەتەکان. چاڤێز هەوڵیدا ڤەنزوێلا بگەڕێنێتەوە بۆ پێگەیەکی پێشەنگ لەناو ئۆپێکدا و هەوڵە دیپلۆماسییەکانی بە تایبەتی میوانداری دووەمین کۆبوونەوەی ئۆپێک لە کاراکاس لە ساڵی 2000دا، بەشدارییان کرد لە بەهێزکردنی هەماهەنگی نێوان وڵاتانی بەرهەمهێن و پشتیوانیکردنی نرخی نەوتی جیهانی. مانگرین پیشەسازی نەوت دەهەژێنن بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیست و یەکدا تەنیا لە ئەنجامی هەوڵی دیپلۆماسی و سیاسەتی ناوخۆیی نەبووە، بەڵکو لە ژێر کاریگەری فاکتەرە جیۆپۆلەتیک و ئابوورییەکاندا بووە، دیارترینیان هێرشەکانی 11ی ئەیلولی 2001 و لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق و زیادبوونی خواست لە وڵاتانی گەشەسەندووی ئابووری وەک چین و هیندستان بوو. لەم چوارچێوەیەدا ڤەنزوێلا لە ساڵی 2002دا هەناردەکرانی نەوتی ڕاگرت، کە بووە هۆی لەدەستدانی نزیکەی (3 ملیۆن) بەرمیل لە ڕۆژێکدا لە بەرهەمهێناندا. ئەم مانگرتنە کە مەبەست لێی فشارخستنە سەر چاڤێز بوو بۆ دەستلەکارکێشانەوە و داوای هەڵبژاردنی پێشوەختە، نزیکەی دوو مانگ و نیوی خایاند و بووە هۆی دەرکردنی نزیکەی (12 هەزار) فەرمانبەر، کە دڵسۆزانی حکومەت جێگەیان گرتەوە. هەر لەو ساڵەدا ئەو وڵاتە شاهیدی هەوڵی کودەتای سەربازی بوو بۆ ڕووخاندنی چاڤێز. بەڵام کودەتاکە شکستی هێنا و دوای ماوەیەکی کەم چاڤێز گەڕایەوە سەر دەسەڵات. ئەم ڕووداوانە بوونە هۆی وەستانی نزیکەی تەواوەتی بەرهەمهێنانی نەوت و بەرزبوونەوەی بێکاری بۆ زیاتر لە 20% تا مانگی ئازاری 2003. دوابەدوای کۆتایی هاتنی مانگرتنەکان، چاڤێز دەستی بە پلانی دووبارە نەتەوەسازی کرد بۆ بەهێزکردنی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی، PDVSA و باشترکردنی کارایی کارکردنی، لە هەمان کاتدا بەشێکی زیاتر لە داهاتەکانی بۆ پاڵپشتیکردنی خەرجییەکانی حکومەت و بەرنامە کۆمەڵایەتییەکان تەرخانکرد. تا ساڵی 2006 پشکی حکومەت لە کۆمپانیاکە گەیشتبووە 40%، لەگەڵ ڕاگەیاندنی فەرمی پلانی زیادکردنی ئەم پشکە بەڕێژەی 20%ی دیکە لە داهاتوودا. ئیدارەی چاڤێز بەردەوام بوو لە پشتبەستنی نزیکەی تەواوی بە نەوت وەک سەرچاوەی سەرەکی داهاتەکەی، ئەمەش خراپترکردنی ئەوەی کە بە نەخۆشی سێیەمی هۆڵەندا ناسرا. پشکی داهاتی نەوت لە کۆی داهاتی حکومەت لە (51%) لە ساڵی 2000 بۆ (56%) لە ساڵی 2006 بەرزبووەتەوە، هەناردەکردنی نەوتیش لە (77%) لە ساڵی 1997 بۆ (89%) لە ساڵی 2006 بەرزبووەتەوە. ئەم پشتبەستنە زۆرە بووە هۆی دابەزینی هەناردەکردنی غەیرە نەوت و بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەڵاوسان و هەژاری و کەمی بودجە بۆ کەرتی تەندروستی و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان. هاوکات حکومەت بەردەوام بوو لە دابینکردنی پارەی ڕاستەوخۆی بەرنامەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی بە بەکارهێنانی داهاتی نەوت. لە سەردەمی سەرۆکایەتی مادۆرۆدا سیاسەتی ئابووری و نەوتی پێشوو بەردەوام بوو، ئەمەش قەیرانی ئابووری ڤەنزوێلا زیاتر قووڵتر کردەوە. لە ساڵی 2014ەوە بەرهەمهێنانی نەوت بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە بەهۆی نەبوونی بودجەی پێویست و تێکچوونی ژێرخانی پترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA))، حکومەت نەیتوانیوە پشتبەستنی وڵات بە بازاڕە تەقلیدییەکان و هاوردەکارە گەورەکانی نەوت کەم بکاتەوە. لە ساڵی 2016دا بەرهەمهێنان گەیشتە نزمترین ئاستی لە ماوەی (23 ساڵ)دا، لە کاتێکدا هەڵاوسان بەرزبووەوە بۆ سەرووی (700%) لە ئەنجامی سیاسەتی حکومەت بۆ چاپکردنی پارە بۆ بەرپەرچدانەوەی دابەزینی داهاتی نەوت. تا ساڵی 2017 کۆمپانیای پێترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA) ) نەیتوانی بەپێی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان نەوت هەناردە بکات، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە بەلەمەکانی لە کاریبیدا زەمینەسازی بکات و لە مانگی تشرینی یەکەمی ئەو ساڵەدا بەرهەمهێنانی بۆ (ملیۆنێک و 863) بەرمیل لە ڕۆژێکدا دابەزێت، کۆمپانیاکە قەرزەکانی بۆ نزیکەی (5 ملیار) دۆلاری ئەمریکی کەڵەکە بوو. کێڵگە نەوتییە سەرەکییەکانی ڤەنزوێلا ڤەنزوێلا خاوەنی هەندێک لە گرنگترین کێڵگە نەوتییەکانی جیهانە، کە بەسەر چەندین حەوزی سەرەکیدا دابەشکراون، کە لە قەبارە و بەرهەمهێنان و جۆری نەوتی دەرهێنراودا جیاوازن. ئەم حەوزانە بڕبڕەی پشتی ئابووری نەوت پێکدەهێنن و لە دیارترینیان بریتین لە: 1.    حەوزی کەنداوی ڤەنزوێلا دەکەوێتە باکووری وڵات لە ناوچەی دەریایی ویلایەتی زولیا، سەرەڕای گرنگی ستراتیژییەکەی، بەڵام بەهۆی هەڵکەوتەی لە دەریاوە، ئیستغلالکردنی سنووردار بووە. هەروەها ناوچەکە شاهیدی هەندێک ناکۆکی بووە لەگەڵ کۆڵۆمبیا بەهۆی نزیکی لە سنووری هاوبەشی دەریایی نێوان هەردوو وڵات. 2.    حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ لە ناوچەی دەریاچەی ماراکایبۆ و ڕووبەرەکەی نزیکەی (67 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، بە دڵی بەرهەمهێنانی نەوتی ڤەنزوێلا دادەنرێت، بەتایبەتی لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەکەدا، کە گرنگترین کێڵگە نەوتییەکانی لێیە. 3.    حەوزی فالکۆن درێژدەبێتەوە بەسەر ویلایەتی فالکۆن و باکووری ویلایەتی لارا، نوێنەرایەتی درێژبوونەوەی جیۆلۆجی حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ دەکات. چەندین حەوزی لاوەکی لەخۆدەگرێت و یەدەگی نەوتی بەرچاوی تێدایە، هەرچەندە ئیستغلالکردنی تاڕادەیەک سنووردار ماوەتەوە. 4.    لانۆس ئەلیانوس ئەم حەوزە سێیەم گرنگترین حەوزە لەسەر ئاستی نیشتمانی دوای حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ و حەوزی ڕۆژهەڵات. ڕووبەرەکەی نزیکەی (87 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و چەندین کێڵگەی نەوتی دیار لەخۆدەگرێت، کە هەندێکیان درێژدەبنەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی کۆڵۆمبیا، ئەمەش گرنگی ستراتیژی حەوزەکە زیاتر دەکات لە ڕووی ئابووری و جوگرافییەوە. 5.    حەوزی کاریاکۆ ئەم حەوزە دەکەوێتە نێوان ویلایەتی میراندا و سوکری و ڕووبەرەکەی نزیکەی (14 هەزار) کیلۆمەتری چوارگۆشەیە و بەپێی ئەنجامی گەڕانەکان بە یەدەگی غازی سروشتی بەرچاو تایبەتمەندە. 6.    حەوزی ڕۆژهەڵات ئەم حەوزە لە دوای حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ دووەم ناوچەی بەرهەمهێنەری نەوت لە ڤەنزوێلادا دووەم گرنگترین ناوچەی بەرهەمهێنەری نەوتە. ڕووبەرەکەی نزیکەی (150 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و لە ڕووی جوگرافییەوە دابەشکراوە بەسەر حەوزی ماتورین و گارکۆ. کێڵگەیەکی تێدایە کە لە جۆری نەوت و شێوازی دەرهێنانیدا جیاوازە. 7.    پشتێنەی نەوتی ئۆرینۆکۆ ڕووبەرەکەی نزیکەی (45 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و گەورەترین یەدەگی نەوتی جیهانە کە بە نزیکەی (700 ملیار) بەرمیل مەزەندە دەکرێت. ڕۆنی زۆر قورسی تێدایە کە پێشتر بۆ بەرهەمهێنانی Oremulsion بەکارهاتووە کە جۆرێکی تایبەتی سووتەمەنی پیشەسازییە کە لە تێکەڵەیەک لە ڕۆن و ئاوی زۆر قورس دروستکراوە، ئیمۆلیۆنێک دروست دەکات کە دەتوانرێت ڕاستەوخۆ لە وێستگەکانی کارەبادا بسوتێنرێت. گەمارۆی نەوتی ڤەنزوێلا لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی 2025، کەرتی نەوتی ڤەنزوێلا پێی نایە قۆناغێکی مەترسیدارەوە، دوای ڕاگەیاندنی گەمارۆی سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی ڤەنزوێلا کە بەرەو ڤەنزوێلا دەڕۆن یان دەردەچن لەلایەن دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکاوە، کە گەمارۆی ئەمەریکایان بەسەردا سەپێنرا. بەگوێرەی سەرچاوە ڕۆژنامەوانییەکان، ئەم ڕێوشوێنە بەشێک بووە لە پەرەسەندنی گوشارەکان بۆ سەر حکومەتی مادۆرۆ، هاوکات لەگەڵ بەهێزبوونی ئامادەیی سەربازیی ئەمریکا لە ناوچەی کاریبی. ترەمپ ڕایگەیاند کە ڤەنزوێلا "بەتەواوی لەلایەن گەورەترین هێزی دەریایی لە مێژووی ئەمریکای باشووردا گەمارۆدراوە"، ئاماژەی بەوەشکرد، ڕژێمی ڤەنزوێلا ڕووبەڕووی "شۆکێکی بێ وێنە" دەبێتەوە، هەروەها تۆمەتباریشی کرد بە بەکارهێنانی داهاتی نەوت بۆ دابینکردنی دارایی چالاکییە نایاساییەکان. لای خۆیەوە حکومەتی ڤەنزوێلا ئەو ڕێوشوێنانەی ڕەتکردەوە و بە هەڕەشەیەکی ناعەقڵانی و پێشێلکردنی سەروەری وڵاتەکەی زانی. مافی تەواوی خۆی بۆ کۆنترۆڵکردنی سامانە سروشتییەکانی دووپاتکردەوە و گەمارۆدانی بە هەوڵێک بۆ دەستبەسەرداگرتنی یەدەگی بەرفراوانی نەوتی خۆی وەسفکرد. دۆخی ڤەنزوێلا لە نێوان دوو تێڕوانیندا لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا ناوەندەکانی توێژینەوە لە ئەمریا ئەو تیۆرییەیان بەرەوپێش بردووە، کە ڤەنزوێلا ئەو وڵاتەی زۆرترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا، بووەتە قوربانی سامانە سروشتییە زۆرەکانی، بە پلەی یەکەم نەوت. ئەم زۆرییە بووەتە هۆی مسۆگەرکردنی ڕەوتی داهاتی گەرەنتی بۆ گەنجینەی دەوڵەت، هەندێکجار زیاتر لە (90%)ی داهاتەکەی پێکدەهێنێت، ئەمەش کەرتە ئابوورییەکانی دیکەی لە وەبەرهێنان و گەشەکردن بێبەش کردووە. هەروەها وەک جۆرێک لە دەوڵەتی کرێخۆر کاری کردووە، ئەو داهاتەشی بەدەستهاتووە، حکومەتی ئەو وڵاتە بۆ پاداشتکردنی دڵسۆزان و سزادانی نەیاران بەکاریانهێناوە. لەم ڕووەوە پێدەچێت تیۆری "نەگبەتی سەرچاوەسروشتییەکان" سنووردار بێت لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا، بە تایبەتی ئەو وڵاتانەی سامانی سروشتییان دۆزیوەتەوە گەشەیانپێداوەو پشتیان پێ بەستووە، پێش دامەزراندنی دامەزراوە دیموکراسییەکان، کە گەرەنتی حوکمڕانی باش و شەفافیەت بکات.  لە دۆخی ڤەنزوێلادا بە تایبەتی، ڕەنگە ئەم تێڕوانینە ڕاست دەرکەوێت، ئەگەر مێژووی دوور و درێژی دەستێوەردانی ئەمریکا لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمەوە تا ئێستا، هەندێکجار بە پاساو و زۆرجار بەبێ هیچ پاساوێک. دەستێوەردانەکابی ئەمریکا بەبەرگی میدیایی بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر یان سەرکوتکردنی دیکتاتۆریەتی گرتووەتەبەر، بەڵام تاڕادەیەکی زۆر ئامانجی لابردنی ئەو ڕژێمانەبووە، کە بەیعەتیان بە ئەمریکا نەداوە و پڕۆژە نیشتمانییەکانیان لە ئامانجە ئابوورییەکانی ئەمریکا یان هەژموونی ئەمریکا لە نیوەگۆی ڕۆژئاوا دورخستووەتەوە، کە ئەمریکا بە حەوشەی پشتەوەی خۆی دەزانێ و پێی وایە نابێت هیچ زلهێزێکی دیکە لەو ناوچەیە ڕکابەری بکات. سیاسەتە ئابوورییەکان ئەمریکا بە توندی دژی ئەو سیاسەتە ئابوورییە وەستایەوە کە ڤەنزوێلا لە سەردەمی هوگۆ چاڤێز و نیکۆلاس مادۆرۆدا پەسەندیان کردبوو، کە جیاوازیەکی زۆریان هەبوو لەگەڵ سیاسەتەکانی بازاڕی ئەمریکا و لە سۆسیالیزمەوە نزیکتر بوون تا لە سیستمی سەرمایەداری. لە ساڵی (1999)ەوە حکومەتەکانی ڤەنزوێلا کۆنترۆڵی توندیان بەسەر ئابووریدا سەپاندبوو و دوژمنایەتییەکی ڕوونیان بەرامبەر بە بازاڕەکان و موڵک و ماڵی تایبەت نیشان دا. ئامانجی ڕاگەیەندراوی دەستێوەردانی حکومەت بڵاوکردنەوەی خۆشگوزەرانی و کەمکردنەوەی تێچووی ژیان بوو، بەڵام لەبری ئەوە، ئابووری ناوخۆیی غەیرە نەوتی پەکخست. لە ساڵی (1999)ەوە حکومەت کەرتە گەورەکانی ئابووریی زەوت کردووە، ئەمەش متمانەی بازرگانی و وەبەرهێنانی لەناوبردووە. زیاتر لە هەزار کۆمپانیا و چەند ملیۆن هێکتار زەوی لە کەرتەکانی کشتوکاڵ، بانکی، چیمەنتۆ، ئاسن، نەوت، بەرهەمهێنان، فرۆشتنی تاکەکەسی، پەیوەندییەکانی بە نیشتمانی کردووە. زۆربەی ئەم کۆمپانیایانە داخراون و ئەوانەی کە ماونەتەوە بە بەشێکی کەم لە توانای پێشوویان کاردەکەن. هەروەها لە ساڵی (2003)دا ڤەنزوێلا کۆنترۆڵی سەرمایە و سیستەمێکی ئاڵۆزی بۆ کڕینی دراوی بیانی سەپاند. یەک یان چەند نرخێکی فەرمی ئاڵوگۆڕ هەبوو، حکومەت پاڵپشتی کڕینی دۆلاری دەکرد، لە کاتێکدا خواست زۆر لە دابینکردن زیاتر بوو، شانبەشانی بازاڕێکی ڕەش کە نرخی ئاڵوگۆڕی بازاڕی ئازادی خۆی هەبوو، کە لەلایەن هێزەکانی بازاڕەوە دیاریکرابوو. کۆچی دوایی هوگۆ چاڤێزی سەرۆکی ڤەنزوێلا لە ساڵی 2013 هاوکات بوو لەگەڵ دابەزینی بەرچاوی نرخی نەوت کە لەو کاتەدا 80%ی داهاتی وڵاتەکەی پێکدەهێنا. نرخی بەرمیلێک نەوت لە ساڵی (2014)دا لە نزیکەی (100) دۆلارەوە بۆ نزیکەی (40) دۆلار دابەزی، ئەو وڵاتە کە بەرنامەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی بەرچاو فراوانتر کردبوو، ئامادە نەبوو بۆ ئەم شۆکە. قەرزەکانی بۆ زیاتر لە (100 ملیار) دۆلار بەرزبووەوە، ئەمەش حکومەتی ناچارکرد تەرخانکردنی دراوی بیانی بۆ هاوردەکردن زیاتر لەوە کەم بکاتەوە کە داهاتی هەناردەکردن کەمیکردووە. ئەمەش بێهودە بوو، چونکە وڵاتەکە چەند ساڵێک دواتر بە هەر شێوەیەک بێت قەرزەکانی بۆ نەدەدرایەوە، ئەمەش قۆناغێکی نائارامی و ململانێی ناوخۆیی لە نێوان حکومەت و ئۆپۆزسیۆندا هێنایە ئاراوە. سزاکانی ئەمریکا لە ساڵی (2019) ئەمریکا سەرکردایەتی هەوڵێکی نێودەوڵەتی کرد بۆ دوورخستنەوەی مادۆرۆ لە دەسەڵات دوای تەواوبوونی ماوەی شەش ساڵەی "مادۆرۆ". هەڵمەتی "زۆرترین فشار" بریتی بوو لە ناساندنی "خوان گوایدۆ" سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی وەک سەرۆکی شەرعی ڤەنزوێلا و سەپاندنی سزا بەسەر وڵاتەکە و کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی ڤەنزوێلا (PDVSA)، سزا سەرەتاییەکان ئەوەبوو سەروەت و سامانی ڤەنزوێلایان لە ئەمریکا بلۆک کرد و لە بازاڕی نەوتی ئەمریکادا بێ بەشی کرد. لەوەش گرنگتر، سزای لاوەکی دوای ساڵێک سەپێنران، هەر وڵاتێک یان کۆمپانیایەک کە مامەڵە لەگەڵ (PDVSA) بکات، کەوتە ژێر سزاکانی ئەمریکاوە. ئەم سزا لاوەکییانە بە شێوەیەکی کاریگەر ڤەنزوێلایان لە بازاڕە فەرمییەکانی نەوتی جیهانی دابڕاند و کۆمپانیای (PDVSA)ی ناچار کرد نەوتەکەی لە بازاڕی ڕەشدا بفرۆشێت، لە ڕێگەی کۆمەڵێک ناوەندەوە کە ڕێژەی قازانجێکی زۆریان لە سپیکردنەوەی نەوتی گەمارۆدراو وەرگرتبوو. کاریگەری ئەم سزایانە دەستبەجێ بوو. بەرهەمی ناوخۆیی سەرتاسەری لە ساڵی (2020)دا بۆ نزمترین خاڵ دابەزی، لە نێوان ساڵانی (2013) بۆ (2023) ئاستی ژیان لە ڤەنزوێلای دەوڵەمەند بە نەوت بە ڕێژەیەکی سەرسوڕهێنەر (74%) دابەزیوە، کە پێنجەم گەورەترین دابەزینە لە مێژووی ئابووری هاوچەرخدا. دەستێوەردانی ئەمریکا، بە تایبەتی لە ڕێگەی سزا ئابوورییەکانەوە، ڕۆڵێکی سەرەکی هەبووە لە داڕشتنی ڕێڕەوی ئابووریی ڤەنزوێلا. واشنتۆن سنووردارکردنی بۆ هەناردەکردنی نەوت و مامەڵەی دارایی و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕە جیهانییەکان سەپاند بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر حکومەتەکەی نیکۆلاس مادۆرۆ تاکو هەڵوێستی سیاسی ئەو وڵاتە بگۆڕێت. لەکاتێکدا ئەم سزایانە بەرهەمهێنانی نەوت و داهاتی دەوڵەتی کەمکردووەتەوە، بەڵام گۆڕانکاری سیاسی بەرجەستەی بەدی نەهێنا و لەبری ئەوە ئەو سەختییە ئابورییەی ڕووبەڕووی هاووڵاتیانی ڤەنزوێلا بووەتەوە، گەورەتری کرد. سووککردنی کاتی سزاکان لە ساڵی (2023)دا بووە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی هەناردەکردنی نەوت و تیشکێکی هیوا بۆ بوژانەوەی نەوت، بەڵام دووبارە سەپاندنەوەی سزاکان لە ساڵی (2024) جارێکی تر هیواکان بۆ خاڵی نزیک لە سفر نزیک بوونەوە، هەموو ئەم دۆخانەش ناسکی ئابووری وڵاتەکەی چەسپاندووە. لە داهاتوودا پێگەی ئەمریکا وەک هۆکارێکی گرنگ دەمێنێتەوە بۆ ئاسۆی بوژانەوەی ڤەنزوێلا، چونکە هەر بوژانەوەیەکی ڕاستەقینە پێویستی بە هەڵگرتنی بەردەوامی سزاکان و چاکسازی سیاسی و وەبەرهێنانی بەرفراوان لە کەرتی نەوتدا هەیە بەڵام ئەمەش هێشتا خاڵێکی گەرەنتی نەکراوە. بازاڕەکانی نەوت هەندێک لە چاودێران پێیان وایە پێناچێت دەستێوەردانی ئەمریکا لە ڤەنزوێلا ببێتە هۆی هەڵاوسانی توند لە بازاڕەکانی نەوتی جیهانیدا. چاودێران هاوڕان لەسەر ئەوەی کە ساڵانێک بەردەوامی گرژییە سیاسییەکان، کە بەرهەمهێنەرە گەورەکانی وەک ئێران، ڕووسیا و ڤەنزوێلا تێیدا بەشدارن، خۆڕاگریی بازاڕیان بۆ دۆخی ناجێگیر ڕاهێناوە، بە هاندانی ستراتیژییە بەدیلەکانی وەک زیادکردنی یەدەگی ستراتیژی و پەنابردن بۆ کڕینی بازاڕی ڕەش لە ڕێگەی کۆمپانیاکانەوە کە توانای دەربازبوونیان لە سزاکانی ئەمریکا و نێودەوڵەتی هەیە. لە دۆسیەی ڤەنزوێلادا، سزاکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی کاریگەر بەرهەمهێنانی ئەو وڵاتەیان لەناوبردووە، سەرەڕای ئەوەی هێشتا خاوەنی گەورەترین یەدەگی جیهانییە. بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ڤەنزوێلا زیاتر لە (70%) دابەزیوە ئەمە لە کاتێکدایە لە کۆتاییەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەناردەکەی ڕۆژانە (3 ملیۆن و 200 هەزار) بەرمیلی تێپەڕاندبوو. ئێستا ڤەنزوێلا تەنها لە پلەی بیست و یەکەمی بەرهەمهێنەرانی نەوتی جیهاندایە و بە تێکڕا ڕۆژانە (900 هەزار) بەرمیل هەناردە دەکات. بەپێی ئەو زانیاریانەی کە لەلایەن بلومبێرگەوە کۆکراونەتەوە، نزیکەی (750 هەزار) بەرمیل، واتە (80%)ی ئەم قەبارەیە، دەچێتە دەست کڕیارە چینییەکان. کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە مانگی ڕابردوودا تەنها نزیکەی (590 هەزار) بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ هەناردەکردن بارکردووە، لە کاتێکدا بەکارهێنانی جیهانی لە ڕۆژێکدا زیاتر لە (100 ملیۆن) بەرمیل بووە. نزیکەی 30%ی ئەم بارانە بەناو کەشتییە نافەرمییەکاندا تێدەپەڕن کە سزایان لەسەرە. سەرچاوەکان احمد السيد، النفط في فنزويلا.. أكبر مخزون من "الذهب الأسود" عالميا، الجزیرة، 28/12/2025؛ https://shorturl.at/8WirY العربي الجدید؛ فنزويلا: لعنة النفط أم ضحية العقوبات الأميركية؟ اقتصاد دولي لندن، 03 يناير 2026؛ https://shorturl.at/xVyez  

سیروان عوبەید - ئەرمینیا جوڵەکانی شەترەنجی زلهێزەکان لە دەوری ئێران و داڕمانی خێرای شەرعیەتی ناوخۆیی ڕژێم، پێمان دەڵێن کە کاتژمێری سفر لە تاران نزیکبووەتەوە. بێگومان کاتێک قەڵای ستەم دەلەرزێت، مژدەی ئازادی بۆ کورد دەبێتە واقیع، بەڵام هاوکات دەرگای مەترسییەکی گەورەش دەکرێتەوە. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: کاتێک تەپوتۆزی هەرەسی ڕژێم دەنیشێتەوە، ئایا حزبەکانی ڕۆژهەڵات وەک هێزێکی یەکگرتوو خاوەن پڕۆژەی نیشتمانی دەچنەوە ڕۆژهەڵات و مژدەی ئازادی دەدەن بە گەلەکەیان، یان بەرژەوەندی تەسکی حیزبایەتی و پەرتەوازەیی ناوماڵی کورد دەبێتە دەرفەتێک بۆ داگیرکەران تا بتوانن دوبارە بۆ سەدەیەکی تر لەپایتەختەکانی خۆیان نەخشەی ژیانمان بۆ دابڕێژنەوە. لەکاتێکدا ئەمڕۆ جیهان زیاتر لەهەرکات باسی لەرزینی پایەکانی قەڵای ڕژێمی ستەمکاری تاران دەکات و کاتژمێری ڕژێمە مەلاییەکەی تاران نزیکە لەوەستان. بۆ ئێمەی کورد؛ هەستێکی تێکەڵ لە دڵخۆشی و دڵەراوکێ باڵی بەسەر شەقامی کوردیدا کێشاوە. لەلایەک بێگومان، وەک هەر کوردێکی نیشتمانپەروەر، دڵمان بە نەمانی ڕژێمێکی مەلایی خۆشە کە دەیان ساڵە جگە لە سێدارە، داگیرکاری، زیندان و سڕینەوەی ناسنامە، هیچی تری بۆ نەتەوەکەمان پێنەبووە. دیمەنی هەرەسی سیستەمێکی ستەمکاری لەمجۆرە کە بە خوێنی ڕۆڵەکانمان تینووە، مژدەیەکە بۆ هەموو کوردێک، بۆهەموو ئەو دایکە جەرگسووتاوانەی کە ساڵانێکە لەبەردەم زیندانەکاندا چاوەڕێی سۆراغی ئازیزانیان دەکەن. بەڵام، لە پشت ئەم دڵخۆشیەوە، ترسێکی قووڵ و بێدەنگ هەیە، کە سەرچاوەی سەرەکی لەناکۆکی و پەرت و بڵاوی ناوماڵی خۆمانەوەیە. دەپرسین: ئایا پاش نەمانی ئەم ستەمکارە، هەمان ستەمکارەکانی پێش ئەو ڕژێمە دیسان بە پشتیوانی ڕۆژئاوا دێنەوە سەر کورسی دەسەڵات کە پێشتر بەهەموو شێوازێکی نامرۆڤانە ستەمیان لە کورد کردووە و کۆمارە ساواکەی کوردیان لەناوبردووە؟ یان ئێمە وەک کورد لەڕۆژهەڵات چ پاشخانێکمان بۆ خۆمان ئامادە کردووە و بە چ پڕۆژەیەکەوە دەچینە ناو دۆخی دوای ڕووخانی ڕژێم؟ ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە مێژوو تەنها بە هاوار و خۆشی ناگۆڕێت، بەڵکو بە پلان و یەکگرتوویی دەنووسرێتەوە. بەڵام، کاتێک سەیری پەرت و شەق بوونی نێو ماڵی کورد دەکەین، ئەو دووبەرەکی و پەرتەوازەییەی نێوان پارتە کوردییەکان دەبینین، پرسیارێک کە لەمێشکی هەر کوردێکی دڵسۆز سەرهەڵدەدات ئەوەیە: ئایا حزبەکانی ڕۆژهەڵات بەو حاڵەی ئێستایان دەبێ چ پلانێکی ستراتیژی هاوبەشیان لە هەگبەدابێت کە هەم نیشتمانمان بۆ ئازاد بکات و هەم وەک قەڵغانێک بمانپارێزێت لەو باهۆزە دەرەکی و ناوەخۆییەی کە بێگومان لە پاش ڕووخانی ڕژێمی ئێستاش بەرۆکمان دەگرن؟ ئەمڕۆ وەک هەموو کوردێکی دڵسۆز، بەپەرۆش بۆ ئازادی نیشتمان و گەلەکەم، بیرم لەوە دەکردەوە؛ ئەگەر ئەمڕۆ تاران هەرەسی هێنا و ئێمە هەرئاوا کەرت و پەرت مابینەوە، چۆن دەتوانین بەرگەی ئەو هەموو پیلانە شوومە بگرین کە لەئێستاوە دراوسێکانمان بۆمانیان چنیوە؟ ئایا تفەنگی براکانمان دیسان لولەیان ڕوو لە یەکدی دەبێتەوە، یان ئەمجارە وانەیەک لە مێژوو فێر بووین؟ ئاخر ئازادی تەنها بە نەمانی دوژمن نایەتەدی، بەڵکو یەکمجار بە ڕێکخستن و ئاشتبوونەوەی نێوماڵی خۆمان دەست پێ دەکات. بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەینەوە، و بتوانین بەرگەی ئەم زریانە بگرین، نابێت تەنها سەیری ناوخۆی کوردستان بکەین. ئێمە لە بۆشاییدا ناژین؛ بەڵکو چارەنووسی ڕۆژهەڵات بەستراوەتەوە بەو ململانێیە گەورەیەی کە لەسەر ئاستی جیهان و ناوچەکە تارانی گەمارۆ داوە. بۆیە، پێش ئەوەی بێینە سەر باسی نێو ماڵی خۆمان، دەبێت سەرەتا لەو گەمە مەترسیدارەی زلهێزەکان تێبگەین کە سێبەری شەڕی بەسەر ناوچەکەدا کێشاوە: ١. تاران لە نێوان بەرداشی هاوپەیمانەکان و تەماعی دراوسێکاندا: بۆ ئەوەی تێبگەین داهاتووی ئەم ناوچەیە بەرەو کوێ دەچێت، نابێت تەنها سەیری ناو تاران بکەین، بەڵکو دەبێت چاومان لەو تەپوتۆزە بێت کە زلهێزەکان و وڵاتانی دراوسێ لە دەوری ئێران دروستیان کردووە. ئێستا دۆخەکە وەک کایەکی شەترەنجی لێهاتووە کە هەمووان خۆیان بۆ ئەگەری ڕووخانی ڕژێمەکەی تاران ئامادە دەکەن و دەیانەوێت پشکی خۆیان لەم هەرەسە ببەن. ئاماژەی زۆر هەیە کە ئەمریکا و ئیسرائیل؛ بڕیاری یەکلاکەرەوەی خۆیان دابێت سەبارەت بە هێرشی دووەم و لێدان لە ڕژێمی مەلاکانی تاران. بە واتایەکی تر ئەوەی ئێستا دەیبینین چیتر تەنها شەڕەدەنووکی دیپلۆماسی نییە. بەڵکو پێدەچێت ئیسرائیل و ئەمریکا گەیشتبێتن بەو بڕوایەی کە ڕژێمی تاران تەنها بە فشارناگۆڕێت، بۆیە ستراتیژیی لێدان لە سەری جەستەکەیان گرتووەتە بەر. بەتایبەت ئەگەر دۆخی ناوەخۆیی ئێران بەرەو ئاڵۆزتربچێت و ئەو خۆپیشاندانەی ئێستا لە وڵاتەکە لەئارادایە بەردەوام بێت، ئەگەری هێرشی ئەمەریکا زیاتر دەکات. ئەگەریش هێرش بکرێت ئەمجارە ئامانجەکە تەنها تێکدانی چەند بنکەیەکی ئەتۆمی نییە، بەڵکو ئامانجەکە سەری مارەکە و شکاندنی شکۆی سەربازی ڕژێمە لە ناوخۆدا، تا هێزە ئەمنییەکان ورەیان بڕووخێت و کۆنترۆڵی شەقامیان بۆ نەکرێت. ئەمەریکا و ئیسڕائیل دەیانەوێ دەرفەتی تەواو بۆ خەڵکی ئێران بڕەخسێنن، تا خۆیان کۆتایی بەم دەسەڵاتە ستەمکارەی تاران بهێنن. تورکیا؛ یاریزانە چاوچنۆکەکە و مەترسییەکانی بۆ سەر کورد لەڕۆژهەڵات… لێرەدا دەبێت بە وردی سەیری جوڵەکانی ئەنقەرە بکەین. تورکیا لە هەر گۆڕانکارییەکدا لە ئێران، چاوەڕێ دەکرێت بە سێ ئاراستەی سەرەکی جوڵە بکات کە دەکرێت ئەمانە بن: ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەزموونی ڕۆژئاوای کوردستان. سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر ناوچە ئازەری نشینەکان. لەڕووی ئابووریشەوە؛ تورکیا ڕووخانی ڕژێم، وەک دەرفەتێک دەبینێت بۆ نەخشەی نوێی وزە و هەوڵدان بۆ دروستکردنی ڕێڕەوی تورکستان کە ئەگەر بۆی بچێتەسەر لەسەر حیسابی خاکی کورد بنیادی دەنێت. بۆیە لە ئەگەری ڕووخانی ڕژێمی تاران، دەستوەردانی تورکیا ئەگەرێک نیە، بەڵکو حەتمی و ستراتیژییە؛ لەو دۆخەشدا تورکیا دروستبوونی هەر بۆشاییەکی ئەمنی دەقۆزێتەوە، کە چاوەڕوان دەکرێت بە بیانووی پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی خۆی، هێزەکانی بەرەو ناو ڕۆژهەڵاتی کوردستان بجوڵێنێت یان ئاژاوەیەکی زۆر لەڕۆژهەڵات بنێتەوە. چ لەڕێگەی دروستکردنی شەڕی ناوەخۆی بێت یانیش لە ڕێگەی میلیشیاکانی و سوپاکەیەوە ناوچە سنوورییەکان و ئەو شوێنانەی کورد تێیاندا بەهێزبێت بکاتە ئامانج بەنیازی ڕێگری کردن لەدروستبوونی هەر قەوارەیەکی کوردی لە ڕۆژهەڵات کە ئامانجە سەرەکییەکەیەتی. ڕووسیا و چین؛ لەنێوان پشتیوانی ڕژێم و تەماشاکار؟  ئاستی گوشارە دەرەکی و ناوەخۆییەکانی سەر ڕژێمی تاران، پێمان دەڵێن؛ ئەمجارە دۆخەکە جیاوازە لەدۆخی خۆپیشاندانەکانی پێشوو. تەنانەت ڕووسیا و چین کە تا ئەو کاتە لەگەڵ تاراندان سوودیان هەبێت. بەواتیەکی تر، ئەگەرهێرشی ئەمەریکا هاوکاتی فراوانبوونی خۆپیشاندانەکانی ناوەخۆی ئێران، دەستپێبکات، چین و ڕووسیا، خۆیان ناکەنە قوربانی ڕژێمێک کە لە لێواری مەرگدایە. بەو پێیەی ڕووسیا ئێستا سەرقاڵی جەنگی ئۆکرانیایە و تەنها ئێران وەک کارتێکی فشار بەکاردەهێنێت. چین-یش تەنها سەیری گیرفانی خۆی دەکات ئەگەر بزانێت تاران بەرەو نەمان دەچێت، یەکەم لایەن دەبێت کە ڕێککەوتنەکانی پشتگوێ دەخات و لەگەڵ دەسەڵاتی نوێدا دادەنیشێت. ئەوەی لە ڤەنزوێلا، بەسەر مادۆڕی هاوپەیمانیاندا هات، هیچیان نەکرد. ڕاستیەک بوو لەسەر ئاستی دڵسۆزی و شێوازی سیاسەتی دەرەوەی چین و ڕووسیا، لەبەرامبەرهاوپەیمانەکانیان کاتێک دوچاری تەنگانە و هێرشی ئەمەریکا دەبنەوە. گەمەی زلهێزەکان پێمان دەڵێت کە دۆخەکە زۆر ئاڵۆزو دژوارترە بۆ ڕژێمی ئێران کە چین و ڕووسیا بۆ ماوەیەکی درێژ قووتاری بکەن، لەکاتێکدا ڕژێمەکە ڕۆژ بە ڕۆژئاگری دەرەکی لێ نزیکتر دەبێتەوە و خۆشی بەرەو داڕمانی ناوخۆیی دەچێت. ئەمەش دەکرێ دەرفەتێکی مێژوویی بێت بۆ ئازادی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان، بەڵام ئەوەی لێی دەترسیین ئەوەیە؛ ئەگەر ئێمە بەم شێوازەی ئێستا پەرتەوازە بین، تورکیا و نەیارەکانی تری کورد نەک تەنها دەرفەتەکانمان دەسووتێنن، بەڵکو دەبنە مەترسییەکی تر کە بۆ چەندین نەوە کاریگەری دەمێنێتەوە. بۆیە ڕۆژهەڵات لەناو هەموو ئەو مەترسی و کێبڕکێیە نێودەوڵەتییەدا، نابێ وەک دوورگەیەکی دابڕاو لە هاوکێشەکان دەربکەوێت. بەڵکو دەکرێ ببێتە چەقی کێشکردن بۆ هەموو نەتەوە ستەملێکراوەکانی تری ناو ئێران. وەک مۆدێلی ڕۆژئاوای کوردستان، کاتێک جیهان دەبینێت کورد خاوەنی پڕۆژەیەکی دیموکراسی وایە کە مافی بەلوچ و عەرەب و ئازەرییەکانیش لەبەرچاو دەگرێت، ئەو کات دەکرێ وەک ڕابەری گۆڕانکاری ڕاستەقینە مامەڵەمان لەگەڵ بکەن، نەک وەک کێشەیەکی لاوەکی کە تەنها لە سنوورەکاندا قەتیس مابێتەوە. ٢. ڕۆژهەڵات لە نێوان ئازادی و لەدەستدانی دەرفەتێکی مێژووییدا: کاتێک سەیری ئەو هەورە ڕەشە دەکەین کە بەسەر تارانەوەیە؛ دەبێت بزانین کە ئێمە وەک کورد تەنها تەماشاکار نین. هەر لەرینەوەیەک لە تاران، بومەلەرزەیەک لە کوردستان دروست دەکات. لێرەدا چەند ڕێگەیەک لەبەردەمماندایە کە دەبێت بۆ هەموویان پلان و تفەنگمان، ئامادە بێت. ئەگەری یەکەم: هەرەسی لەناکاوی تاران و دروستبوونی بۆشایی ئەمنی.. ئەمە ئەو کاتەیە کە هەموو شتێک تێکدەچێت؛ کاتێک هێرشی دەرەکی و ڕاپەڕینی شەقام یەک دەگرن و دەسەڵات کۆنترۆڵی نامێنێت. لێرەدا گەورەترین مەترسی بۆشایی ئەمنیە. ئەگەر پارتە کوردییەکان لەو ساتەدا وەک یەک دەست نەبن، شارەکانمان دەبنە گۆڕەپانی تاڵانی و پشێوی. کورد دەبێت لەم سیناریۆیەدا خێرا بێت؛ نابێت چاوەڕێ بکەین کەسێک لە تارانەوە پێمان بڵێت فەرموون، بەڵکو دەبێت خۆمان شارەکانمان بپارێزین و ئیدارەی بدەین. ئەگەری دووەم: شەڕێکی ناوخۆیی درێژخایەن بە واتای سووریایەکی تر.. ئەمە ترسناکترین ڕێگەیە. کاتێک ڕژێم بە ئاسانی خۆ نادات بە دەستەوە و میلیشیاکان و سوپا لە ناوچە جیاوازەکاندا بەردەوام دەبن لە شەڕ. لێرەدا کوردستان دەکەوێتە نێوان دوو بەرداش. ئەگەرهێزەکانمان یەک نەبن، دەبینە قوربانی شەڕی وەکالەت؛ واتە ڕێگەدان بەوەی هەر لایەنێکی ناوخۆیی یان دەرەکی گروپێکی کورد بەکاربهێنێت بۆ بەرژەوەندی خۆی. ئەمەش بەواتای لەدەستدانی خوێنی گەنجەکانمان دێت بۆ بەرژەوەندی تەسکی حیزبی و دەسەڵاتێک کە لە کۆتاییدا هیچمان ناداتێ. ئەگەری سێیەم: گەڕانەوەی میلیشیا توندڕەوەکان و جەنگی وەکالەت..ئ ەگەردەسەڵاتی ناوەندی لاواز بوو، ئەو گروپە چەکدارانەی کە ئێستا لە ناوچەکەدا وەک حەشدی شەعبی یان گروپە توندڕەوەکانی تر هەن، ڕەنگە بیانەوێت ئەو بۆشاییە پڕبکەنەوە. ئەوان بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی تاران یان وڵاتانی تر، هێرش دەکەنە سەرناوچە کوردییەکان. کورد لێرەدا کورد تەنها یەک بژاردەی هەیە: بەرگری نیشتمانی یەکگرتوو. نابێت لێگەڕێین کوردستان ببێتە شوێنی یەکلاکردنەوەی حیساباتی وڵاتانی دراوسێ. هەروەها، دەبێ ئەو ئەگەرەش نادیدە نەگرین؛ کودەتای جەنەڕاڵەکان و گۆڕینی ماسکەکانی ڕژێم. لەئەگەری فشارو تەنگاوی زۆر بۆسەر ڕژێم، ڕەنگە سوپای پاسداران یان بەشێکی سوپا، بۆ ئەوەی ڕێگری لە ڕووخانی تەواوەتی بکەن، یان ژێربەژێر لەگەڵ تڕەمپ ڕێکەوتنێک بکەن و کودەتا بکەن. جۆرێک لە شێواز و بەمیکانیزمی ڤەنزوێلا و لادانی مادۆڕ لەدەسەڵات. ئەگەر خەڵک ئێران ڕژێم نەگۆڕن، ڕەنگە ئەوان دەموچاوە سیاسییەکان لابەرن و خۆیان ببنە حاکمی سەربازی. بۆ کورد، لەڕاستیدا ئەمە یانی توندوتیژی زیاتر. جەنەڕاڵەکان هەمیشە بە چاوی جیاکاریی ،  نەژاپەرستییەوە، سەیری کورد دەکەن. لێرەدا نابێت کورد تەنها بە بەڵێنی درۆینەی دیموکراسی فریو بخوات، بەڵکو دەبێت لەسەر زەوی پێگەی خۆی ئەوەندە بەهێزبکات کە لەدۆخێکی وادا کودەتاچییەکانیش ناچار بن دان بە مافەکانماندا بنێن. هەنگاوە سەرەتاییەکانی کورد دەبێ چی بن؟ بۆ ئەوەی لەم باهۆزەدا نەخنکێین، دەبێت ئەم سێ خاڵە وەک " بەڵێن و سوێندی نەتەوەیی" ببینین..  یەکخستنی بڕیار: نابێت چیتر بڵێین ئەم حزبە و ئەو حزبۆکە. دەبێت ژوورێکی عەمەلیاتی هاوبەش هەبێت کە تەنها یەک بڕیار بدات. هەر حزبێک لەم کاتەدا بیر لەبەرژەوەندی خۆی بکاتەوە، خیانەتێکی مێژوویی بەرامبەر نەوەکانی ئێستا و داهاتوو دەکات. لەو دۆخەدا، دەبێت هەموو تفەنگەکان بەرەو یەک ئاراستە بن. ڕاستییەکە ئەوەیە؛ لە کاتی پشێویدا، ئەگەر دوو هێزی جیاوازی کورد لە شارێکدا بن، ئەوا جەنگی ناوخۆیی هیچ دوور نییە. دەبێت پێشمەرگە ببێتە قەڵغانی هەموو خەڵکی کوردستان بەبێ جیاوازی نەک گرووپی بچوک بچوک و بارێکی تر بەسەر نیشتمان و هاونیشتمانیاندا. پەیوەندیەکان لەگەڵ جیهان: دەبێت بەزوویی و بە یەکگرتوویی؛ بە زمانی مۆدێرن بە جیهان بڵێین و بیسەلمێنین، کە ئێمەی کورد فاکتەری سەقامگیریین نەک سەرئێشە بۆیان. بۆ ئەوەی تێبگەن کە تەنها کورد دەتوانێت ڕێگری لە تیرۆر و فەوزا بگرێت لەم ناوچەیەدا نەک خۆمان ببینە هۆکاربۆ فەوزایکی تری ناوەخۆیی خۆمان. ترسی ئێمە لەوە سەرچاوە دەگرێت؛ بەداخەوە، مێژوو پێمان دەڵێت کە کورد هەمیشە لە "دوا ساتدا" هەلەکانی لەدەست داوە. با ئەمجارە وا نەبێت. یەکگرتوویی ئێمە لەم سیناریۆیانەدا تەنها بژاردەیەک نییە بۆ باشترکردنی ژیان، بەڵکو مەرجی ئازادی و مانەوەمانە وەک نەتەوەیەکی ئاشتی و ئازادیخواز. ٣. مەترسی پەرتەوازەیی وەک ژەهرێکی بێدەنگ ئەگەر بمانەوێت بە ڕاستگۆیی سەیری دۆخی نێو ماڵی ئێستای خۆمان بکەین، دەبێت دان بەو ڕاستیە تاڵەدا بنێین، گەورەترین مەترسی کە تا ئێستا بەرۆکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە، نە تۆپخانەکانی تارانە و نە هەڕەشەی تورکیا، بەڵکو ئەو پەرتەوازەیی و پارچەپارچەبوونە ناوخۆییەیە کە وەک "کرمی ناودار" ساڵانێکە جەستەی خۆمان دەخوات. ئێستا کاتی ئەوەیە ئەم کرمە" لەناوبەرین بۆ ئەوەی ئەم مەترسیەی کە ئێستا هەیە، لە ساتەوەختی بۆشایی دەسەڵاتدا کاتێک ڕژێم کۆنترۆڵی نامێنێت، وەک بۆمبێکی تەوقیتکراو پێماندا نەتەقێتەوە و بەدەستی خۆمان ئەو دەرفەتە مێژووییەی دێتەگۆڕێ ئاگری تێبەرنەدەین. ئەگەرپێش ئەوەی دەسەڵاتی ناوەندی بڕووخێت، حزبەکانمان لەسەرمێزێکی نیشتمانی کۆنەبنەوە و هەرلایەنە و بیەوێت ناوچەیەک بۆ خۆی زەوت بکات. واتە دەرفەت دان بە دوژمن تا لەبری ئەوەی هەموو وزەکانمان دژی دوژمن بێت، لولەی تفەنگەکان ڕوو لە یەکدی بن. ئەگەر حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان بەڕاستی لە خەمی ئازادکردنی نیشتمان و گەلەکەیان بن، دەبێ لەئێستاوە نەخۆشی حیزبایەتی و عەقڵییەتی "من نەبم با کەس نەبێت" و هەوڵدان بۆ سەپاندنی ئایدۆلۆژیای حزبی بەسەر بەرژەوەندی نەتەوەییدا، چارەسەر بکەن، کە وای کردووە جەماوەریش تووشی دڵساردی ببێت. کاتێک خەڵک دەبینن حزبەکان ناتوانن لەسەر پرسی نیشتمانی ڕێکبکەون، ئەوانیش متمانەیان نامێنێت. بەدیوێکی تر بەردەوامیدان بەو پەرتەوازەییەی ئێستا دەبێتە هۆی ئەوەی کە جیهانیش پشتمان تێبکات. تەنانەت ئەمریکا و ئەوروپاش نایەنە ناو هاوکێشەیەکەوە کە لایەنی کوردی تێیدا یەک بڕیار و یەک گوتاری نەبێت. ئەوان ناچنە ژێر باری سەرئێشەی گرووپی بچوک بچوکی دابەشبوو. ئەوەش وادەکات دوژمنەکانمان دەرفەتەکە بقۆزنەوە وهەروڵاتێکی دەوروبەر بەتایبەت تورکیا و میلیشیاکان. بە واتایەکی تر، ئەمە ئەو ئەگەرە ترسناکەیە کە دەبێت لە ئێستاوە ڕێگری لێ بکەین. ئەگەر پارتەکانمان یەک نەبن، وڵاتانی ناوچەکە دێن و پارە و چەک دەدەنە لایەنە جیاوازەکان بۆ ئەوەی یەکدی تێکبشکێنن. کەواتە، پێش ئەوەی ئەمانە ڕووبدات دەبێ بپرسین: ئایا دەکرێ ئێمە لەبری ئەوەی خەریکی چارەسەری پرسی نەتەوە و بونیادنانی دەسەڵاتێکی کوردی نیشتمانی بین، ببینە کۆڵبەری بەرژەوەندی بێگانەکان لە ناو خاکی خۆماندا؟ یان کام حیزب و گرووپ و سەرکردەی چاوقایم دەتوانێ بەرپرسیاریەتی دۆڕانێکی وا گەورە و مێژوویی هەڵبگرێت؟ کە ڕێک بەواتای ئەوەیە: با خوێنی گەنجانی ئێمە بڕژێت بۆ ئەوەی ئەنقەرە یان هەر پایتەختێکی ترنەهێڵێت قەوارەیەکی کوردی سەقامگیردروست ببێت." لەبەرئەوەیە؛ لایەنەکانی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان پێویستە لەئێستاوە تێبگەن کە قۆناغی داهاتوو چیتر قۆناغی سەپاندنی ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو نییە، بەڵکو کاتی تێپەڕینە بەرەو دامەزراوەی نیشتمانی. خەڵکی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان تینووی ئەوە نین حزب و گرووپات جێگەی ڕژێم بگرێتەوە، بەڵکو چاوەڕوانی ئەنجومەنێکی باڵای نیشتمانی دەکەن کە تێیدا هەموو دەنگە جیاوازەکان و نوخبە ئەکادیمییەکان جێگەیان ببێتەوە. تەنها ئەم جۆرە ئامادەکارییە دەتوانێت متمانە بۆ شەقام بگەڕێنێتەوە و ڕێگری لە هەرەسی کۆمەڵایەتی و پیلانی دەرەکی بگرێت و گەلو نیشتمان ئازاد بکات. لێرەدا دەرمانی چارەسەر بەواتای دانانی بەرژەوەندیی نەتەوەییە لە سەرووی پیرۆزی حزبی و کەسی. هەروەک چۆن دەبێ شەقامی کوردیش فشار بخاتە سەرلایەنەکان. نابێت ڕێگە بدەین خوانەکردە مێژووی تاڵی براکوژی یان ململانێی ناوخۆیی زیانمەند لە ڕۆژهەڵات دووبارە ببێتەوە. یەکگرتوویی ئێمە لەم قۆناغەدا تەنها دروشم نییە، بەڵکو تاکە زامنی ئەوەیە کە پاش داڕمانی تاران، ڕۆژهەڵاتی نیشتمان ئازاد بێت و کورد وەک هێزێکی ڕاستەقینە بمێنێتەوە نەک وەک گرووپی پەرتەوازە کە با بەهەر لایەکدا بیەوێت بیبات. ٤. نەخشەڕێگای ڕزگاری ئەگەر دەمانەوێت بینەری سووتانی ئەو دەرفەتە مێژووییەمان نەبین و مێژوو بەسەرماندا تێنەپەڕێت، پێویستە لە قسەی ناو کۆڕ و کۆبوونەوەکان بێینە دەرێ و ئەم چوار هەنگاوە بکەینە کردار. ئەمە تەنها پێشنیارێک نییە، بەڵکو تاکە دەرچەیە بۆ ئەوەی ڕۆژهەڵات لەناو ئەو باهۆزەدا گێژەڵووکە نەیبات. یەک: بەزوویی پێکهێنانی ناوەندێکی سیاسی یەکگرتوو.. پارتە کوردییەکان دەبێت تێبگەن کە جیهان تاقەتی گوێگرتن لە دە مفاوز و دە پەیامی جیاوازی نییە. دەبێت دەستبەجێ ناوەندێکی باڵای بڕیار دروست بکرێت. کاتێک تاران دەڕوخێت، دەبێت تەنها یەک دەنگ لە کوردستانەوە بێتە دەرێ. بەو واتایەی کە بەرژەوەندی خەڵکی مەهاباد و سنە و ئیلام و کرماشان لە هەموو پەیڕەو و پڕۆگرامی حزبەکان لەپێشترو مەزنترو پیرۆزتربێت. بەبێ ئەم ناوەندە، کورد لەڕۆژهەڵات وەک کەشتییەکی بێ سوکان دەبێت لە ناو زەریایەکی تووڕەدا. دوو: هێزی پاراستنی نیشتمانی یان بەرەیەکی سەربازی کوردستانی، هەرناوێک لەمانه.. ئەمە خاڵی هەرە هەستیارە. لە کاتی داڕمانی دەسەڵاتدا، وەک لەسەرەوە باسمان کرد، ئەگەر هەر شارێک چەند هێزێکی جیاوازی تێدا بێت، مەترسی شەڕی براکوژی دروست دەکات و فەوزا دروست دەبێت. پێویستە لە ئێستاوە هەموو هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵات بەزوویی چەکدارەکانیان لەژێریەک فەرماندەییدا ئامادە بکەن و ڕێکیان بخەن. ئەرکی ئەم هێزە تەنها بەرگرییە لە خاک و خەڵک، نەک سەپاندنی دەسەڵاتی حزب. ئەگەر تفەنگەکان یەک ئاراستەیان نەبێت، ترسی ئەوە هەیە کە شەڕی ناوخۆیی و تۆڵەسەندنەوە هەموو دەرفەت و دەستکەوتەکانمان لەڕۆژهەڵات لەناوبەرێت. سێ: دیپلۆماسییەت کورد نابێت چاوەڕێ بکات زلهێزەکان بانگی بکەن، بەڵکو دەبێت خۆی بسەپێنێت. دەبێت بە جیهان بڵێین کە ئێمە بەدیلێکی ئامادەین بۆ بەڕێوەبردنی باشی ناوچەکانی خۆمان. دەبێت نیشانی بدەین کە کوردستان دەبێتە پەناگەیەکی ئارام بۆ پێکەوەژیان و دوور دەبێت لەو توندڕەوییەی کە ڕەنگە ناوچەکانی تری ئێران بۆ ماوەیەکی درێژ بگرێتەوە. ئەمە ئەو زمانەیە کە ئەوروپا و ئەمریکا لێی تێدەگەن نەک سیاسەتی حزبۆکانێ و گرووپ و میلیشیایی بچوک، کە لەڕووانگەی ڕۆژئاواوە تەنها سەر ئێشەی زیاتریان بۆ دەنێتەوە. چوار: پلانی ئیدارەدانی کاتی بەپەلە.. ئەمە ئەو خاڵەیە کە نابێ پشتگوێ بخرێت. داڕمانی ڕژێم یانی پچڕانی کارەبا، نان، سووتەمەنی و دەرمان. ئەگەر لە ئێستاوە تیمێکی شارەزا لە ئابووریناس و بەڕێوەبەران ئامادە نەبن بۆ ئەوەی کە چوونەوە ڕۆژهەڵات دەستبەجێ خزمەتگوزاریەکان بەڕێوەببەن، خەڵک تووشی نائومێدی دەبن و فەوزا دروست دەبێت. هاوکات دەرفەتی پلانگێڕی دەرەکی زیاتر دێتە پێشەوە. بۆیە دەبێت پلان هەبێت کە چۆن شارەکان بەڕێوەدەبرێن تا ئەو کاتەی دۆخەکە جێگیر دەبێت. ئەم ئیدارەدانە تەنها بە تفەنگ و هێزی سەربازی ناکرێت؛ ڕۆژهەڵات خاوەنی سوپایەکی بێدەنگە لە پزیشکان، ئەندازیاران و چالاکوانانی مەدەنی کە ساڵانێکە لەناو دڵی تەنگەژەکاندا مەشقی بەڕێوەبردنیان کردووە. ئەم هێزە نەرمە گەورەترین سەرمایەی ئێمەیە بۆ ئەوەی ڕێگری لە فەوزا بگرین و نیشانی جیهانی بدەین کە کوردستان نەک هەر نابێتە لیبیا و سۆماڵێکی تر، بەڵکو دەبێتە نموونەیەکی مۆدێرن لە ئاوەدانکردنەوە وسەقامگیری لە ناوچەکەدا. هەنگاوی پێنجەم: ڕێکخستنی جەماوەر هێزی ڕاستەقینە لە دەستی خەڵکدایە نەک حزب. دەبێت پارتەکان پردێکی پتەو لەگەڵ ناوەوەی وڵات دروست بکەن؛ لەگەڵ مامۆستایان، خوێندکاران، کرێکاران و چالاکوانان. ئەگەر لە کاتی گۆڕانکارییەکاندا خەڵک و حزبەکان یەک دەست نەبن، مەترسی هەیە کە گروپە توندڕەوەکان یان دەستەو تاقمی سەربە بێگانە جڵەوی شەقام بگرنە دەست و پشێوی بنێنەوە. ڕێکخستنی جەماوەری زامنی ئەوەیە کە هەرەسی ڕژێم بەرەو ئاراستەیەکی دیموکراتی بڕوات نەک بەرەو وێرانکاریەکی تر. چونکە هەموو ڕۆژێک مێژوو دەرگای دەرفەتی وا گرینگ بەڕووماندا واڵا ناکات. ئەگەر ئەم چوار پێنج هەنگاوە نەنرێت، داڕمانی تاران لەبری ئەوەی ببێتە مژدەی ئازادی بۆ ڕۆژهەڵاتی نیشتمان، مەترسی جدیی هەیە ببێتە سەرەتایەک بۆ ململانێی ناوخۆیی و دەستوەردانی دەرەکی و تێپەڕینی دەرفەتێکی تری زێڕین کە ڕەنگە تا سەد ساڵی تریش پێینەگەینەوە. بۆیە ئێستا کاتی ئەوەیە کە هەموومان بپرسین: ئایا دوای هەرەسی ڕژێم، دەمانەوێت ببینە بەشێک لە چارەسەرو بەژداری لەئازادکردن و بنیادنانی نیشتمان بکەین یان بە عەقڵییەتی حزب حزبێنە دەچینە ناو گۆڕانکارییەکان و دەبینە هۆکارێک بۆ وێرانکاریەکی زیاترو دۆڕانێکی تری مێژوویی؟ ڕاستییەکە ئەوەیە مێژوو بەزەیی بە کەسدا نایەتەوە، بەتایبەت بەو لایەنانەی لەبەردەم هەڕەشە گەورەکاندا ناتوانن لە بەرژەوەندییە تەسکییەکانی خۆیان تێپەڕن. لەکاتێکدا کاتژمێری سفر لە تاران خەریکە لێ دەدات و ئەمە دوا دەرفەتە بۆ ئەوەی بیسەلمێنین کە ئێمە بکەرین نەک پاشکۆ. ئەگەر ئەمڕۆ ماڵی خۆمان ڕانەماڵین و ڕێکی نەخەین، سبەی دەبێت چاوەڕێ بکەین کەسانی تر لەبری ئێمە بڕیار لەسەر چارەنووسمان بدەن. کاتەکە کاتی بڕیاردانە، نەک چاوەڕوانی. لە کۆتاییدا، تاران چ ئەمڕۆ یان سبەی، هەرەس دەهێنێت و ئەو دیوارەی سێدارەی لەسەر هەڵچنراوە، دەڕووخێت؛ بەڵام پرسیاری گەورە ئەوەیە: ئایا پاش ڕووخانی قەڵای ستەم لەتاران، پارتەکانی ڕۆژهەڵات دەبنە مژدەی ئازادی بۆ نەتەوەکەمان، یان دەبنە بەشێک  فەوزایەکی تر؟ ئێستا کاتی ئەوەیە پارتە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات بیسەلمێنن کە لە بەرژەوەندییە تەسکییەکانی خۆیان مەزنترن. ئەگەر ئەمڕۆ ماڵی خۆمان ڕێکنەخەین، سبەی حەقی سکاڵامان لەسەر کەس نابێت کاتێک بێگانەکان جارێکی تر نەخشەی چارەنووسمان بۆ دەکێشنەوە. ڕۆژی نیشتمانی و یەکگرتنە، نەک حزبایەتی؛ مێژوو تەنها بۆ ئەوانە دەنووسرێتەوە کە ئامادەن نەخشەی داهاتووی خۆیان بە دەستی خۆیان بنووسنەوە.  

درەو: راپۆرتی رێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بە تێپەڕینی ١٠ ڕۆژ لە خۆپیشاندانی سەرتاسەری لە ئێران و بە پێی ئاماری کۆ کراوە لە ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لانی کەم ٢٧ هاووڵاتیی لەوانە ٥ منداڵی ژێر ١٨ ساڵ کوژراون و زیاتر لە ٢٧ کەس دەستبەسەر کراون. بە پشتبەستن بە ئامارە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەکانی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، تا ئێستا ناسناوی ٢٧ کەس کە لە ڕەوتی خۆپیشاندانەکانی ١٠ ڕۆژی ڕابردوو بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە سەرکوتەکەرە حکوومەتییەکان کوژراون ئاشکرا و پشتڕاست کراوەتەوە. لە کۆی ٢٥ کەسی گیانبەختکردوو لانی کەم ٥ کەس منداڵ و ژێر ١٨ ساڵ بوون کە دوو کەسیان لە شاری کرماشان، دوو کەس لە ئەزەنا و یەک کەس لە قوم کوژراون. هەروەها ١٢ کەس لە هاووڵاتییانی کوژراو لوڕ و ١١ هاووڵاتی کورد بوون.   جیاکردنەوەی گیانبەختکردووان بە پێی پارێزگان؛ پارێزگای لوڕستان: ٨ حاڵەت پارێزگای ئیلام: ٥ حاڵەت پارێزگای کرماشان: ٤ حاڵەت پارێزگای فارس: ٤ حاڵەت پارێزگای چوار مەحاڵ و بەختیاری: ٢ حاڵەت پارێزگای قوم: ٢ حاڵەت پارێزگای هەمەدان: ١ حاڵەت پارێزگای ئیسفەهان: ١ حاڵەت   هەروەها بە پێی زانیاری کۆکراوە لە لایەن هەنگاو، تا ئێستا زیاتر لە ١٥٠٠ کەس لە ڕەوتی خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییانە دەستبەسەر کراون کە ناسناوی ٥٤٦ کەسیان بۆ هەنگاو ئاشکرا بووە. لە کۆی ٥٤٦ هاووڵاتیی کە ناسناویان بۆ هەنگاو ئاشکرا بووە، ٥١ منداڵی ژێر ١٨ ساڵ، ٥٧ ژن و ٢٢٠ هاووڵاتیی دیکەی کورد.. بە پێی ئەو بەڵگە و ڤیدیۆیانەی كە بە دەستی هەنگاو گەیشتووە نیشانی دەدات، هێزە حكوومەتییەكان لە ڕەوتی سەركوتی خۆپیشاندان لە چەكی گەرم، گوللەی ساچمەیی و ئۆتۆمبێلی ئاوپڕژێن كەڵكیان وەرگرتووە و لە چەند حاڵەتێكدا بە تایبتی لە لوڕستان، ئیلام و کرماشان  هەوڵی تەقەكردنی ڕاستەوخۆیان دژی خۆپیشاندەران داوە. هەنگاو بەپێی ئەزموونی پێداچوونەوەی جۆری توندوتیژی و سەركوتەكانی كۆماری ئیسلامی لە ناوچەكانی دەوروبەر، لە ڕەوتی ئەم خۆپیشاندانانەش، نزیكبوونەی حكوومەت لە ناوچەكانی دەوروبەر لە هەمبەر ناوەند جیاواز لێكدانەوەی كردووە و بە پێی چاوەدێری جدی، نزیكبوونەوەی حكوومەت لەگەڵ ئەم ناوچانە نزیكبوونەوەیەكی شەڕی لێک دەداتەوە. دیمەنی هەژێنەر لە هەندێك شارەكانی كوردستان، تەنانەت دەرخەری دەکرێت وەکوو تاوانی شەڕ دژی خەڵکی سڤیل ناو ببردرێت. هەروەها پچڕان و تێكچوونی بەرفراوانی ئینتەرنێت لە هەندێ لە ناوچەكان، پرۆسەی دەستپێڕاگەیشتن بە زانیارییەكان و پشتڕاستكردنەوەی ئاماری گیانبەختكردووان و دەستبەسەركراوان دژوار كردووەتەوە. هەنگاو سەرەڕای نیگەرانی لە بارودۆخی خۆپیشاندەران لە ئێران،بە تایبەت ناوچەكانی دەوروبەر داوا لە كۆمەڵگای نێونەتەوەیی دەكات، لە هەمبەر ئەم توندوتیژیانە بە شێوەیەكی یەكلاكەرەوە و جدی مامەڵە بكەن.

  نوسینی: لوقمان حەوێز ساڵ بە ساڵ خۆزگە بە پار، کوردەواری ئەم قسەیەی بۆ حاڵی زۆربەی تاکی مرۆڤەکان وتووە، بەڵام بەداخەوە بۆ ئەوساڵەی وا تێدەپەڕێ قسەکە بۆ هەموو جیهان ڕاستە. ئێستا کە لە کۆتا ساتەکانی ساڵی 2025 داین پتر لە 117 ملیۆن مرۆڤ لەسەرانسەری جیهان ئاوارەن دور لە ماڵ و حاڵ و شار و وڵاتی خۆیان دەژین، کۆمەڵێک شەڕ و قەیرانی گەورە لە جیهان هێشا بەردەوامە و هەندێکیان گەرمتربوون و هەندێکی تریشی هاتۆتەسەر بەبەراورد بە ساڵێک پێش ئێستا، ڕۆژانە سەدەها مرۆڤ بەهۆی ئەو شەڕ و ڤەیرانانەوە بەدەستی یەکتر دەکوژێن، لایەنی کەم ئێستا شەڕ و قەیرانی گەرم لە 22 وڵات و هەرێم و شوێنی سەر ئەم هەسارەیە هەیە، ژمارەی هەموو ئەوانەی ئەمساڵ بەڕاستەوخۆیی لەو شەڕ وقەیرانانە کوژراون بە پتر لە 240 هەزار دەخەمڵێنرێت، هەندێک ڕێکخراو ژمارەکە بە زۆرتر لەوە دەخەمڵێنن. نزیکەی 893 ملیۆن مرۆڤ لە هەموو جیهان لە ئەمڕۆدا توشی بەدخۆراکی بوون واتە خۆراکی پێویستیان لە ماڵدا نیە، تەنیا ئەمڕۆش ئەوانەی لەهەموو جیهان بەهۆی برسیەتیەوە مردون و دەمرن نزیکەی 15 هەزار کەس دەبن، لەهەمان کاتدا 1.78 ملیار کەس قەڵەون و بەدەست زۆرخۆری و قەڵەویەوە دەناڵێنن، نزیکەی 750 ملیۆن کەس لەهەموو جیهان ئاوی پاکی خورادنەوەیان نیە، ئەمساڵەی تێپەڕی نزیکەی 1.1 ملیۆن کەس بەدەستی خۆی خۆی کوشت و پتر لە 3 ملیۆن هەوڵی خۆکوشتنی داوە. دۆخی ژینگەی هەسارەکەشمان لە دۆخی مرۆڤەکان باشتر نیە، بڕی هەموو ئەو گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنەی مرۆڤ بەهۆی چالاکیەکانی خستیە نێو بەرگە هەوا ئەمساڵیش گەیشتە نزیکەی 40 ملیار تۆن، مرۆڤ ئەمساڵ ڕووبەری 5.2 ملیۆن هێکتار دارستانی سروشتی تەخت کرد، دیارەی گۆڕانی ئاو و هەوا و توند بوونی کەش  و لافاو و بەرزبوونەوەی ئاستی زەریاکان لە جیهان بەردەوامە، زێدەڕۆیی لە ڕاوکردنی ماسی لە دەریاکان و زەریاکان بەردەوامە، ڕێژەی زۆربوونی ترشەڵۆکی لە زەریاکان لە زۆربوونە. ژمارەی هەموو مرۆڤەکان ئەمڕۆ بوو بە 8 ملیار و 267 ملیۆن کەس، ئەمساڵ نزیکەی 132 ملیۆن منداڵ لە دایک بوون، نزیکەی 62 ملیۆن مرۆڤیش مردن، ژمارەی بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت گەیشتووە بە 6.98 ملیار کەس، ژمارەی مۆبایلەکان لە ژمارەی مرۆڤەکان تێپەڕیوە و لە 9 ملیار مۆبایل زیاترە، ژمارەی ئەکاونتەکانی فەیسبوکیش لە 3.65 ملیار ئەکاونت تێپەڕیوە. ئومێدەوارم ساڵی داهاتوو ساڵێکی باشتر بێت لەوەی تێپەڕی بۆ سەرجەم مرۆڤایەتی، مرۆڤەکان لەهەموو کاتێک زیاتر پێویستیان بە ئاشتی و پێکەوەژیان و مرۆڤدۆستی و ژینگەدۆستیە.

شێركۆ وەهبی - ماستەر لە بواری ژینگە - سوید  بارانبارینی زۆر بەخوڕ، وشکەساڵی درێژخایەن و زیادبوونی شەپۆلی گەرما بوونەتە دیاردەی ڕۆژانە. گۆڕانی کەشوهەوا چیتر سیناریۆیەک نییە کە لە  داهاتوودا هەستی پێ بکەین بەڵکو واقیعێکی بەردەوامە. پرسیارەکە لەوەدایە کە ئایا وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەت لەو ناوچانەی کە هەر ئێستا لاوازن و بەرگەی قەیرانی مرۆیی ناگرن، کەرەسە و بیرۆکەی پێویستیان لەبەردەستدایە کە  خۆیان لەگەڵ بارودۆخە نوێکەی هەسارەکەماندا بگونجێنن. هەسارەیەکی گۆڕاو گۆڕانی کەشوهەوا گۆڕانکاری دورمەودا لە سیمای زەویدا دێنێتە کایەوە، وەک بەرزبوونەوەی  پلەی گەرمای لەڕادەبەدەر،  بارانبارین و لافاوی بێوێنە کە هێمای شێوازێکی نوێی کەشوهەوا و ژیانێکی پڕکێشە و قەیرانە. بە درێژایی مێژوو زەوی چەند چاخ و سەردەمی سەهۆڵین و قۆناغی گەرمتری بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام ئەو گۆڕانکاریانەی ئەمڕۆ ڕوودەدەن  بە شێوەیەکی چارەنووسساز جیاوازە:  ئەویش ئەوەیە کە زۆر لە جاران خێراتر ڕوودەدەن. بەپێی توێژینەوە زانستییەکان کە لەسەر کەشوهەوا کراوە، گەرمبوونی ئێستای زەوی بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆکاری چالاکییەکانی مرۆڤەوە بەندە. لە دەستپێکی سەردەمی پیشەسازییەوە، بڕێکی یەجگار زۆر لە گازەکانی گرینهاوس بە تایبەتی دووانە ئۆکسیدی کاربۆن بە بەردەوامی دەچنە بەرگەهەواوە کە بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی سووتاندنی سووتەمەنی بەردین (پەتڕۆڵ)، بڕینی دارستان، بەرهەمهێنانی وزە و پەرەدان بە  پیشەسازییەوە دروست بوون. ئەم گازانە گەرمی هەڵدەمژن و دیاردەی قەتیسبوونی گەرما لە بەرگەهەوادا پەرە پێدەدەن،  بەمەش تێکڕای پلەی گەرمی زەوی بەرز دەکەنەوە. هۆکاری سەرەکی گۆڕانکاری کەشوهەوا مرۆڤە کەواتە گۆڕانی کەشوهەوا شتێکی نوێ نییە، بەڵام زاناکان پێیان وایە ئێستا جیهان پێی ناوەتەوە قۆناغێکی نوێوە کە مرۆڤ هۆکاری باڵادەستە بۆ دروستبوونی ئەم دیاردەیە. ئەم قۆناغە ناونراوە ئەنترۆپۆسین   Antropocenو بە واتای سەردەمێک دێت کە چالاکییەکانی مرۆڤ لە بنەڕەتدا کاریگەری لەسەر سیستەمی هەسارەکە دەبێت. دەرئەنجامەکانی بە شێوەیەکی گشتی لە هەموو جیهاندا هەستیان پێدەکرێت، بە تایبەتیش بە توندی لەو وڵاتانەدا کە سەرچاوەی سنووردار و ژێرخانیان لاوازە. کاتێک وشکەساڵی و لافاو پێکەوە دەژین کەشوهەوای گەرمتر تەنها بە مانای گەرمی زیاتر نایەت، بەڵکو دەبێتە هۆی گۆڕانکاری گەورە لە شێوازی بارانباریندا. هەندێک ناوچە بەدەست وشکەساڵی درێژخایەنەوە دەناڵێنن، هەندێکی تریشیان بەدەست بارانبارینی توند و بەخوڕ کە دەبنە هۆی دروستبوونی لافاو. بۆ چارەسەرکردنی ئەم مەترسیانە، گونجانی ژێرخانی ووڵاتەکە لەگەڵ کەشوهەوا کارێکی پێویستە: بەڕێوەبردنی کاریگەری ئاو، پاراستنی ئاوەڕۆ و ڕێبازی ڕۆیشتنی ئاوی سروشتی، پلاندانانی بەردەوام بۆ شارەکان و دروستکردنی سیستەمی ئاگادارکردنەوەی خێرای کارکردن. بەبێ ئەم ڕێکارانە، ڕووداوە توندەکانی کەشوهەوا مەترسی پەرەسەندنیان هەیە و  قەیرانی گەورەی مرۆییان لێدەکەوێتەوە. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست – زۆربەی شارەکان بۆ باران دروست نەکراون زۆربەی کات بەشێکی زۆری وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە درێژایی مێژوو وشک بوون ، زۆربەی کاتیش سیستەمی ئاوەڕۆی زریان کە ئاوی باران لە شارەکانەوە دوور دەخەنەوە، کەموکوڕی زۆر گەورەی تێدایە. ئەمەش بووەتە کێشەیەکی گەشەسەندوو بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا و بارانبارینی قورستر و پێشبینینەکراوتر کە چەندین کارەسات بەدوای خۆیدا دەهێنێت. لە باشووری کوردستاندا، دووبارەبوونەوەی بارانبارینی بەخوڕ بووەتە هۆی دروستبوونی لافاوی خێرا لە شار و گوندەکاندا. ئاو بە خێرایی لەسەر شەقامەکان و لە ناوچەکانی نیشتەجێبووندا کۆدەبنەوە، چونکە ژێرخانی ئاوەڕۆکان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ قەبارەیەکی زۆری ئاودا دروست نەکراون. لە ئەنجامدا زیانی گەورە بە ماڵەکان، وێرانبوونی ڕێگاوبانەکان و لە هەندێک حاڵەتدا گیان لەدەستدانیشی لێکەوتۆتەوە. کاریگەرییە نەرێنییەکانی لافاو لەسەر کوالیتی ئاو وەک بینیمان دوای ماوەیەکی درێژ لە وشکەساڵی، بارانبارینی بەخوڕ لە  هەرێمیکوردستانی عێراقدا بووە هۆی دروستبوونی لافاو کە ڕەنگە ئەمەش کێشەکانی ئاوی ناوچەکە گەورەترکات، نەک چارەسەریان بکات.  هەرچەندە باران ڕێژەی ئاوی چاوەڕوانکراو دابین دەکات، بەڵام چەندین کاریگەری نەرێنی لەسەر ئاوی ژێر زەوی دێنێتە کایەوە. کاتێک زەوییە وشکەکان بە خێرایی ئاویان پێدا تێپەڕ دەبێت، بڕێکی زۆری ئاو بە خەسار دەڕوات و یەکسەر ناچێتە ناخی زەوییەوە. لە هەمان کاتدا خۆڵ و خاشاک، پیسیی و کۆمەڵێک ماددەی کیمیاوی کە لە کاتی وشکەساڵیدا کۆبوونەتەوە بەرە بەرە دەچنە ناو خاکەکەوە بیرە قووڵەکان پڕ دەکەن لە بەکتریا و نیترات، بەتایبەتی لە ناوچە چڕەکانی دانیشتووانی دەوروبەری هەولێر و دهۆک. سەرباری ئەوەش لە کاتی وشکەساڵی درێژخایەندا ڕێژەیەکی زۆری خوێ لە خاکدا کۆدەبێتەوە کە دەبێتە یەکێک لە کێشە گەورەکانی پیسبوونی ئاوی ژێر زەوی، و لە کاتی بارانبارینی زۆردا ئەو مادانە دەتوێنەوە و دەگەنە ئاوی ژێرزەوی. دەرئەنجامەکەی خراپتربوونی کوالێتی ئاوی ژێر زەوییە، کە زیاتر لەم ساڵانەی دواییدا بووەتە سەرچاوەی ئاوی خواردنەوە  لە کوردستاندا. چارەسەری ناوخۆیی بۆ کێشەیەکی جیهانی گۆڕانی کەشوهەوا دیاردەیەکی سروشتی و جیهانییە، بەڵام پێویستی بە چارەسەری ناوخۆیی هەیە. بۆ ناوچەکانی وەک هەرێمی کوردستانی عێراق، دەبێت بە خێرایی وەبەرهێنان لە ژێرخانی وڵاتەکەدا بە خێرایی و بەشێوەیەکی  بنەڕەتی بکرێت، هەروەها پێویستە پلاندانان بۆ شارەکان لەسەر بنەمای بارودۆخی کەشوهەوای داهاتوو و بەهێزکردنی خۆڕاگری کۆمەڵگا ئەنجامدرێت. لەم دەڤەرەی ئێمەدا چیدی قسە لەسەر پێشبینیکردنی گۆڕانی کەشوهەوا نییە – بەڵکو تێکرای دیاردەکان پەیوەندیان بە ژیانی هاوڵاتیانەوە هەیە. پێویستە دەسەڵاتداران بە خێرایی چارەسەری پێویست بدۆزنەوە بەرلەوەی ڕووداوی کەشوهەوای توندتر لە داهاتوودا ببێتە مایەی وەبیرهێنانەوەی دیکەی نرخی ئامادە نەبوون. بۆیە زۆربەی کات لافاو تەنها زیانی کورتمەودای نییە، بەڵکو مەترسی پیسبوونی درێژخایەنی ئاوی ژێر زەوی لێدەکرێت. جا هەرێمک، کە لە ئێستادا بەدەست کەمئاوی سەرزەوییەوە دەناڵینێت، تا دێت زیاتر پشت بە ئاوی ژێر زەوی دەبەستێت ، کەچی دەکرێت تێکەڵبوونی وشکەساڵی و لافاوی کۆنترۆڵنەکراو ببێتە هەڕەشەیەکی جددی بۆ سەر دابینکردنی ئاوی خواردنەوە لە داهاتوودا. شێرکۆ وەهبی        

راپۆرتی شیكاری: هێمن خۆشناو ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت له‌  توركیا سه‌ره‌ڕای ئه‌م هه‌ڕه‌شانه‌ی رووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌، ناتوانێ كۆدی ئه‌و سنوورانه‌ بشكێنێت و بگۆڕێت كه‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ریتخواز دایڕشتووه‌. ره‌نگه‌ ئه‌مه‌یان ئه‌وه‌نده‌ په‌یوه‌ندی به‌ بوێریه‌وه‌ نه‌بێت ئه‌وه‌نده‌ی‌ په‌یوه‌ندیداره‌‌ به‌ هێز، توانا و به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌م ستافه‌ی ناو ده‌وڵه‌ت كه‌ له‌ دژی نوێبوونه‌وه‌ی ستراتیژی ده‌وه‌ستێته‌وه‌.  وڵاتانی وه‌كو ئه‌مریكا، چین، روسیا، ئینگلته‌ڕا، فه‌ڕه‌نسا و ئیسرائیل، هه‌روه‌ها له‌ رابردوویه‌ك نزیكیشدا وه‌ڵاتانی وه‌كو ئه‌ڵمانیا، یابان و عه‌ره‌بستانی سعودی به‌ له‌به‌رچاوگرتنی گۆڕانكاریه‌كانی جیهان و به‌رژه‌وه‌ندی هه‌رێمایه‌تیان، گۆڕانكاریان له‌ ستراتیژی سه‌ربازی ولاته‌كه‌یان ئه‌نجامداوه‌ و مه‌ترسیه‌كانیان به‌لاوه‌ ناوه‌. به‌ڵام ئه‌وانه‌ی له‌ توركیا وڵات به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ دژی گۆڕانكاری ده‌وه‌ستنه‌وه‌ و مكوڕن له‌سه‌ر ئه‌نجامنه‌دانی. له كاتێكدا‌ توركیا له‌ سه‌رنته‌ری ناوچه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای سپی، قه‌فقاسیا و ده‌ریای ره‌شدا جێده‌گرێت كه خه‌ریكه‌‌ گۆڕانكاری ریشه‌یی تیایدا رووده‌دات. به‌ڵام به‌هۆی نه‌بوونی خوێندنه‌وه‌یه‌كی بابه‌تیانه‌ و دوور له‌ ده‌مارگیری بۆ گۆڕانكاری و رووداوه‌كان، خه‌ریكه‌ ئه‌نقه‌ره‌ له‌ناو هاوسه‌نگیه‌كانی ناوچه‌كه‌دا ئاوت ده‌كرێت.   هێزی ئاسمانی توركیا ماوه‌ی به‌سه‌ر ده‌چێت! یه‌كێك له‌ گرنگترین ئه‌و فاكته‌رانه‌ی سوپا و بیرۆكراسی توركیا نیگه‌ران ده‌كات، هێزی ئاسمانی ئه‌م وڵاته‌یه‌ كه‌ توانا و ده‌رفه‌تی خوێ نوێكردنه‌وه‌ی نیه‌. به‌ تایبه‌تی له‌سه‌ده‌ی 21 یه‌كه‌میندا، ستراتیژی سه‌ربازی وڵاتان له‌سه‌ر بنه‌مای توانای هێزی ئاسمانی داده‌ڕێژرێت. پێكدادانه‌ سه‌ربازیه‌كانی ئه‌م دوایه‌ش ئه‌م خوێندنه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ پشتڕاست ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌ جه‌نگی (ئۆكرانیا – روسیا)، (ئیسرائیل – ئێران)، (هیندستان – پاكستان) هه‌روه‌ها هێرشی ئاسمانیی ئه‌مریكا بۆ سه‌ر ئێران و بۆمبارانی ئیسرائیل له‌ سوریا بایه‌خی هێزی ئاسمانی له‌ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی جه‌نگ و هاوسه‌نگیه‌كه‌ان به‌ زه‌قی دیاربوو.  ستراتیژی هێزی ئاسمانی توركیا كه‌ بۆ‌ ساڵانی ده‌یه‌ی هه‌شته‌مینی سه‌ده‌ی رابردوو  ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، پشت به‌ فڕۆكه‌ی (ئێف 16) ده‌به‌ستێت كه‌ خه‌ریكه‌ مۆدێلی به‌سه‌ر ده‌چێت و هێزی ئاسمانی زۆربه‌ی وڵاتان یان ده‌ستبه‌رداری ده‌بێت یان هیچیتر پشتی پێنابه‌ستێت. له‌ ساڵی 2019 به‌ بڕیاری كۆنگرێسی ئه‌مریكا توركیا له‌ به‌رنامه‌ی به‌ده‌ستهێنانی فڕۆكه‌ی جۆری (ئێف 35) هاوچه‌رخ ده‌رهێندرا و تا ئه‌مڕۆش توركیا نه‌یتوانیووه‌، باوه‌ڕ به‌ ئه‌مریكا بێنێت بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێندرێته‌وه‌ ناو پڕۆگرامی پێفرۆشتنی ئه‌م جۆره‌ فڕۆكه‌یه‌. به‌هۆی نه‌بوونی جێگره‌وه‌ی دیكه‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌ركانی سوپای توركیا بۆ پاراستنی سه‌روه‌ری ئاسمانی وڵاته‌كه‌ی به‌ناچاری په‌نای برده‌به‌ر كڕینی ‌سیسته‌می موشه‌كی (ئێس 400) له‌ روسیا. به‌ڵام به‌هۆی گوشاری ئه‌مریكا و ناتۆ، هه‌روه‌ها له‌ ترسی سه‌پاندنی سزای ئابووری، ئه‌نقه‌ره‌ ناتوانێ ئه‌م سیسته‌مه‌ به‌كاربێنێت و سوودی لێ ببینێت.   له‌سایه‌ی نه‌بوونی رێگه‌چاره‌ی جیاواز و ئه‌م دۆخه‌ پڕ زه‌حمه‌تیه‌ی‌ پێیدا تێپه‌ڕ ده‌بێت، ئه‌نقه‌ره‌ له‌گه‌ڵ (له‌نده‌ن) بۆ كڕینی فڕۆكه‌ی جه‌نگی جۆری (Eurofighter Typhoon) واژو كرد، كه‌ فڕۆكه‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ پێداویستیه‌كانی ئه‌مڕۆی پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆژیای جه‌نگ یه‌كناگرێته‌وه‌ و له‌ وڵاتێكی وه‌كو (قه‌ته‌ڕ) چه‌ندین ساڵه‌ ئه‌م جۆره‌ فڕۆكه‌ جه‌نگیه‌ كاری پێناكرێت و له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی خزمه‌تگوزاری سه‌ربازی دایه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌بێت توركیا سێ ساڵی دیكه‌ چاوه‌ڕێ بكات تا ئه‌م فڕۆكه‌ ئاماده‌ ده‌بێت و راده‌ستی هێزی ئاسمانی ده‌كرێت. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م دۆخه‌ی توركیا تێیكه‌وتووه‌، یۆنانستان دوژمنه‌ مێژوویه‌كه‌ی توركیا و ركابه‌ره‌ هه‌نووكه‌یه‌كه‌ی، له‌ ساڵی 2028 فڕۆكه‌ی جۆری (ئێف 35) له‌ ئه‌مریكا وه‌رده‌گرێت و فڕۆكه‌ی (Rafale) نه‌وه‌ی پێنجه‌مینی له‌ فه‌ڕه‌نسا وه‌رگرتووه‌ له‌ ئێستادا له‌ژێر فه‌رمانی هێزی ئاسمانی ئه‌م وڵاته‌ دایه‌. له‌ هه‌مان كاتدا هێزی ئاسمانی یۆنان له‌ ده‌ریای ئیجه‌ رۆڵێكی هاوتای رۆڵی هێزی ئاسمانی ئه‌مریكا ده‌گێڕێت. له‌سه‌ر سنووری ویلایه‌تی ئه‌درنه‌ی توركیادا، له‌ ناوچه‌ی (ده‌ده‌ ئاغاچی) یۆنانی به‌سه‌دان تانك و زریپۆشی ئه‌مریكی گیرساونه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ هێزی زه‌مینی یۆنانی.  له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ (قوبرسی یۆنانی) له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ك له‌ وڵاتانی ئه‌مریكا، ئینگلته‌ڕا، فه‌ڕه‌نسا رێككه‌وتنی سه‌ربازی گرنگی ئه‌نجامداوه‌. ئێرانیش له‌ دوای جه‌نگی 12 رۆژه‌ له‌گه‌ڵ ئیسرائیل خه‌ریكی كڕینی چه‌ندین فڕۆكه‌ی جه‌نگی و سیسته‌می به‌رگری ئاسمانیه‌ له‌ هه‌ردوو وڵاتی روسیا و چین. هه‌روه‌ها هه‌ردوو وڵاتی دراوسێی توركیا له‌ ناوچه‌ی ده‌ریاری ره‌ش (بولگاریا و رۆمانیا) خه‌ریكی نوێكردنه‌وه‌ی سیسته‌می به‌رگری ئاسمانین. له‌ هه‌مان كاتدا (میسر) خه‌ریكه‌ هێز و سیسته‌می به‌رگری ئاسمانی جۆراوجۆر ده‌سته‌به‌ر ده‌كات و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ له‌گه‌ل هه‌رسێ وڵاتی (ئه‌مریكا، روسیا و چین) چه‌ندین گرێبه‌ستی كردووه‌.  ئه‌نقه‌ره‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای سپی گۆشه‌گیر ده‌كرێت؟ قوبرس له‌ ستراتیژی ئه‌نقه‌ره‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای سپی پێگه‌یه‌كی گرنگی هه‌یه‌. به‌ڵام گۆڕانكاریه‌ جیهانی و ناوچه‌یه‌كان، تا ئاستێكی دیار شكست به‌ سیاسه‌تی ئه‌نقه‌ره‌ دێنێت په‌یوه‌ست به‌ قوبرس، له‌ داهاتوویه‌كی نزیكدا توركیا له‌م ناوچه‌یه‌ رووبه‌ڕووی چه‌ندین ئاڵنگاری گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه‌.  هه‌ریه‌ك له‌ وڵاتانی یه‌كێتی ئه‌وروپا، ئه‌مریكا، به‌ریتانیا، ئیسرائیل، روسیا، چین و عه‌ره‌بستانی سعودی قوبرسی یۆنانی وه‌كو كۆماری قوبرس قه‌بوڵ ده‌كه‌ن. هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی په‌یوه‌ندیدارن به‌ سیاسه‌تی وزه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای ناوه‌ڕاست له‌گه‌ڵ قوبرسی یۆنانی رێككه‌وتن واژو ده‌كه‌ن. هه‌ریه‌ك له‌ ئه‌مریكا، فه‌ڕه‌نسا و به‌ریتانیا بۆ فڕۆشتنی فڕۆكه‌ی جه‌نگی و سیسته‌می به‌رگری ئاسمانی رێككه‌وتن له‌ دوای رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ قوبرسی یۆنانی واژو ده‌كه‌ن. له‌ داهاتوویه‌كی زۆر نزیكدا له‌ نێوان ئیسرائیل و قوبرسی یۆنانی  سیسته‌مێكی به‌رگری ئاسمانی دروست ده‌كه‌ن كه‌ هه‌موو ئاسمانی ئه‌م وڵاته‌ ده‌پارێزێت.  له‌ ماوه‌ی رابردوودا له‌ نێوان لوبنان و قوبرسی یۆنانی رێككه‌وتنی (ناوچه‌ی ئابووری) واژوكرا. دوای ئه‌م رێككه‌وتنه‌ په‌یوه‌ندی ته‌له‌فۆنی نێوان (نه‌واف سالم) سه‌رۆك وه‌زیرانی لوبنانی و (هاكان فیدان) وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا دۆخه‌كه‌ی ئاڵۆزتر كرد، به‌ گوێره‌ی چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی میدیایی فیدان هـ‍ﻪڕه‌شه‌ی له‌ لوبنان كردووه‌. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا ئه‌نقه‌ره‌ گوشاری له‌ (ئه‌حمه‌د ئه‌لشه‌رع) سه‌رۆكی ده‌سه‌ڵاتی كاتی سوریا كرد تا به‌هه‌مان شێوه‌ رێككه‌وتنێك له‌ قوبرسی تورك ئه‌نجام بدات. به‌ڵام ئه‌لشه‌رع به‌ درك كردن به‌ كاردانه‌وه‌كانی ئه‌مریكا، به‌ریتانیا و یه‌كێتی ئه‌وروپا خۆی له‌م هه‌نگاوه‌ به‌دوور گرت.  ئاماژه‌ به‌م گۆڕانكاریانه‌ی له‌ ئارادایه‌، ئه‌گه‌رێكی زۆره‌ له‌ چه‌ند ساڵی داهاتوودا توركیا زۆر به‌ مه‌سه‌له‌ی قوبرس خه‌ریك بێت و خه‌ریك بكرێت. پێشبینیه‌كان ده‌گاته‌ ئاستێك توركیا بیر له‌ كشاندنه‌وه‌ی یه‌كه‌ سه‌ربازیه‌كانی بكاته‌وه‌ له‌م دوورگه‌یه‌دا. مه‌سه‌له‌ی قوبرس ده‌بێته‌ مه‌سه‌له‌ی سه‌ره‌كی و جێگا به‌ مه‌سه‌له‌كانی دیكه‌ له‌ق ده‌كات. قوبرس له‌لایه‌ن هێزه‌ جیهانیه‌كان به‌ ستراتیژی جۆراوجۆر ده‌بێته‌ ناوه‌ندێكی گرنگ و رۆڵی ئه‌نقه‌ره‌ له‌ناو هاوسه‌نگیه‌كان لاواز ده‌كرێت و كاریگه‌ریه‌كانی له‌ده‌ست ده‌دات.  سوپای توركیا: - ساڵی 2025 ژماره‌ی سه‌ربازانی سوپای توركیا 481 هه‌زار و یەدەگ (380) هەزار كەسە - بودجه‌ی ساڵی 2025ی بەرگری توركیا 47 ملیار دۆلار بووه‌. - هێزی زه‌مینی توركیا 4 هه‌زار و 300 ده‌بابه‌ی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ 7550 ئۆتۆمبێلی گواستنه‌وه‌ی سه‌رباز و كه‌رسته‌ی جه‌نگی، جگه‌ له‌ سیسته‌می موشه‌ك هاوێژ و چه‌ندین بنكه‌ی ئاسمانی پارێزراو به‌ سیسته‌می به‌رگری و موشه‌كی.  - هێزی ئاسمانی توركیا له‌ ساڵی 1911 دامه‌زراوه‌، ژماره‌ی ئه‌نددامه‌كانی ده‌گاته‌ 60 هه‌زار سه‌رباز. - ژماره‌ی فڕۆكه‌كانیشی زیاتره‌ له‌ 900 فڕۆكه‌ی، جه‌نگی، به‌رپه‌رچدانه‌وه‌، هێرشكردن و فڕۆكه‌ی گواستنه‌وه‌ جگه‌ له‌ هه‌لیكۆپته‌ر، كۆبراو و فڕۆكه‌ی بێفڕۆكه‌وان.  - له‌ دوای فه‌ڕه‌نسا هێزی ده‌ریاوانی توركیا به‌هێزترینیانه‌ له‌ ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاستدا. ژماره‌ی ئه‌ندامانی ده‌گاته‌ 49 هه‌زار سه‌رباز. ئه‌م هێزه‌ خاوه‌نی 300 كه‌شتی و 51 فڕۆكه‌یه‌، 26 فرێگات و 15 كه‌شتی ژێر ئاویی هه‌یه‌. هه‌روه‌ها هه‌شت بنكه‌ی ده‌ریایی و 20 هه‌ڵگره‌وه‌یی مینی ژێر ئاوی هه‌یه‌. هێزه‌كانی دیكه‌: - هێزی پاسه‌وانی كه‌ناریه‌ ئاوییه‌كانی توركیا له‌ ساڵی 1982 دامه‌زراوه‌، ژماره‌ی سه‌ربازه‌كانی نزیكه‌ له‌ شه‌ش هه‌زار كه‌س، 15 فڕۆكه‌ی هه‌لیكۆپته‌ر و 3 فڕۆكه‌ی جه‌نگی له‌ژىر ده‌ستی ئه‌م هێزه‌ دایه‌.  - ژماره‌ی هێزی جه‌ندرمه‌ی تورك كه‌ ساڵی 1846 دامه‌زراوه‌ ده‌گاته‌ 267 هه‌زار كه‌س. ئه‌م هێزه‌ خاوه‌نی 150 ئۆتۆمبێلی گه‌وره‌ی سه‌ربازیه‌، كه‌ به‌شێكیان درعن، له‌گه‌ڵ 60 فڕۆكه‌ی هه‌لیكۆپته‌ر.  - هێزی تایبه‌تی توركیا له‌ ساڵی 1992 دوای به‌رفراوانی شه‌ڕی گه‌ریلایی پارتی كرێكارانی كوردستان (په‌كه‌كه‌) دامه‌زراوه‌. ئه‌م هێزه‌ راسته‌وخۆ سه‌ر به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌ركانی سوپای توركیایه‌، هىزی هه‌ره‌ بژارده‌یه‌.   

شیكاری: هێمن خۆشناو چەندین ساڵە لەبارەی شوێنگرەوەی رەجەب تەیب ئەردۆغان سه‌ركۆماری توركیا ململانێیەکی توند لەئارادایە. هەرچەندە ئەم ململانێیە رانەگەیندراوە بەڵام لەناو میدیا، هۆڵدینگ، بازرگانی توركیا هەستی پێدەکرێت. ئەردۆغان و خانەوادەکەی مکوڕن لەسەر ئەوەی کە دەبێت جێگرەوەی سەرۆك لە خۆیان بێت. لەدوای ئەوەی سیستەمی پەرلەمانی گۆڕا بۆ سیستەمی سەرۆکایەتی لە ساڵی ٢٠١٨، وەزیری ناوخۆی پێشتر (سولەیمان سۆیلو) لەگەڵ وەزیری بەرگری پێشتر (هڵوسی ئاکار) بەهێزترین فیگوڕ بوون بۆ جێگرتنەوەی ئەردۆغان، ئەم دووانە لەناو پارتی داد و گەشەپێدان (ئاکەپە) تا ئاستێکی دیار پشتگیریان لێدەکرا. بەڵام ئەردۆغان لە دوای سەرکەوتنی لە هەڵبژاردنی ئایاری ٢٠٢٣ و بوونەوەی بە سەرکۆمار هەردوو فیگوڕەکەی سەرەوەی دوورخستەوە و کۆتایی بە پێگەکەیانی هێنا. لە ئێستادا لە دەرەوەی خانەوادەی سەرکۆمار کە بتوانێ ببێتە شوێنگرەوەی ئەردۆغان، (هاکان فیدان) وەزیری دەرەوەیە.  فیدان بەهۆی ئەوەی پێشتر بۆ ماوەی (١٢) ساڵ راوێژکاری دەزگای هەواڵگری (میت) بووه‌ له‌م وڵاته‌، لەناو بیرۆکراسی دەوڵەت و له‌ ئاستی هەرێمایەتیشدا پەیوەندیەکی بەرفراوانی هەیە و پشتگیری لێدەکرێت. هه‌روه‌ها له‌ناو ئاكه‌په‌شدا كه‌سانی وه‌كو (عه‌بدولڵا گول سه‌ركۆماری پێشووی توركیا, ئه‌حمه‌د داودئۆغڵو سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشتری توركیا، عومه‌ر چه‌لیك گووته‌بێژی ئاكه‌په‌) پشتگیری له‌ هاكان فیدان ده‌كه‌ن. جگه‌ له‌مانه‌ش بۆ به‌هێزكردنی پێگه‌ی خۆی فیدان په‌یوه‌ندی سیاسی و بازرگانی توندوتۆڵی له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی رێكخراوی (ئه‌رگه‌نه‌كۆن) و بزنسمانانی نزیك له‌ بزوتنه‌وه‌ی (گوله‌ن) دروستكردووه‌. بۆ ئەمەش لە لایەن خانەوادەی ئەردۆغان و دەوروبەرەکەی ئاستەنگی جۆراوجۆری بۆ دروست دەکرێت و لە بەرژەوەندیەکانی دەدرێت.  له‌ناو خانه‌واده‌ی ئه‌ردۆغان دوو كه‌س كاندیده‌ بۆ شوێنگرتنه‌وه‌ی سه‌رۆك. یه‌كه‌میان (سه‌لجوق بایراكتدار) كه‌ زاوای ئه‌ردۆغانه‌، دووه‌میشیان (بیلال) ی كوڕیه‌تی. پێده‌چێت ئه‌مه‌ی یه‌كه‌میان خواستێكی به‌م شێوه‌یه‌ی نه‌بێت و خۆی له‌ شوێنگرتنه‌وه‌ی ئه‌ردۆغان به‌دوور بگڕێت. بۆیه‌ له‌ ئێستادا (بیلال) بۆ شوێنگرتنه‌وه‌ی ئه‌ردۆغان له‌ناو خانه‌واده‌كه‌ی ئاماده‌ ده‌كرێت. بۆ ئه‌وه‌ی بیلالی كوڕ بتوانێ له‌ شوێنگرتنه‌وه‌ی باوكیدا سه‌ركه‌وتوو بێت، پێویسته‌ یه‌كه‌م جار ئاكه‌په‌ دیزاین بكرێته‌وه‌، په‌یوه‌ست به‌مه‌ش ده‌ست به‌كاره‌كان كراوه‌. رۆژانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ویلایه‌ته‌كانی توركیا كادیر و ده‌سترۆیشتووانی ئاكپارتی ئه‌وانه‌ی به‌ گوێره‌ی بیلال نین ده‌ست له‌كارده‌كێشنه‌وه‌، یان ناچاری ده‌ست له‌كاركێشانه‌وه‌ ده‌كرێن. لێره‌دا، كاردانه‌وه‌كانی هاكان فیدان خۆی ده‌رده‌خات، باشترین كاردانه‌وه‌ش كه‌ خزمه‌تی بكات، تێكدانی پرۆسه‌ی ئاشتیه‌ له‌ توركیا و رۆژئاوای كوردستاندا. بۆیه‌ له‌ هه‌ركه‌س زیاتر (هاكان فیدان) ئاسته‌نگ بۆ لێكنزیكبوونه‌وه‌ و رێككه‌وتنی قامیشلۆ – دیمه‌شق دروست ده‌كات. به‌ لێدوانه‌كانی دژ به‌ رێككه‌وتنه‌كه‌ ناوه‌ستێت به‌ڵكو ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستی بێت كردوویه‌تی و ده‌یكات. به‌مه‌ش ناوه‌ستێت، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌رفه‌ت به‌ دامه‌زراوه‌كانی دیكه‌ی توركیا نه‌دات وه‌كو (میت) كه‌ له‌گه‌ڵ به‌رده‌وامی و به‌ره‌وپێشچوونی پڕۆسه‌ی ئاشتیه‌، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا (نوح یڵماز) كه‌ جێگری بوو ده‌كاته‌ باڵیۆزی توركیا له‌ سوریا، به‌مه‌ش رێگا له‌ (ئیبراهیم كاڵن) ده‌گرێت له‌ جموجۆڵكردن به‌ قازانجی رێككه‌وتنی قامیشلۆ – دیمه‌شق، چونكه‌ هاكان له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ كه‌ سه‌ركه‌وتنی پڕۆسه‌ی ئاشتی پێگه‌ی كاڵن به‌هێزتر ده‌كات، ئه‌مه‌ش به‌ قازانجی خانه‌واده‌ی ئه‌ردۆغان ده‌شكێته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ سه‌ردانه‌كه‌یدا بۆ (ته‌هران) له‌ به‌راوری (2 كانوونی یه‌كه‌می 2025) هاكان به‌ هاوتا ئێرانیه‌كه‌ی گووتووه‌، ئێمه‌ توانیمان كۆتایی به‌ په‌كه‌كه‌ بێنین، ئێوه‌ش هه‌وڵه‌كان چڕ بكه‌نه‌وه‌ بۆ كۆتاییهێنان به‌ پژاك، چونكه‌ پژاك له‌گه‌ڵ ئیسرائیل په‌یوه‌ندی چڕ و پڕی هه‌یه‌. له‌ ئێستادا ئه‌ردۆغان و ستافه‌كه‌ی درك به‌ مه‌ترسی و به‌هێزی (هاكان فیدان) ده‌كه‌ن. بۆیه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ به‌رژه‌ندیه‌كانی ناوبراو بده‌ن. له‌ (1 مانگی ئه‌یلولی رابردوو) داواكاری گشتی ئیستانبۆڵ ئۆپاراسیۆنێكی بۆ سه‌ر گرووپی (ASSAN) ئه‌نجامدا، كه‌ كۆمپانیایه‌كی بازرگانی ته‌كنه‌لۆژیای چه‌كه‌. ئه‌م كۆمپانیایه‌ له‌ رابردوو، زۆر نزیك بوو له‌ (گرووپی فه‌تحولڵا گوله‌ن). بانگه‌شه‌ ده‌كرێت په‌یوه‌ندی (ASSAN) له‌گه‌ڵ فیدان زۆر به‌هێزه‌، فیدان به‌شداری له‌ پێشانگاكانی ئه‌م گرووپه‌ ده‌كات، كه‌ قه‌باره‌ی بازرگانی ساڵانه‌ی به‌ 7 ملیار دۆلار ده‌خه‌مڵێندرێت. له‌ هه‌مان كاتدا بانگه‌شه‌ ده‌كرێت كه‌ كۆمپانیای ناوبراو به‌ پشتگیری هاكان فیدان چه‌ندین گرىبه‌ستی بازرگانی چه‌كی له‌گه‌ڵ وڵاتانی ئه‌فریقیا واژو كردووه‌. له‌ ئێستادا داواكاری گشتی به‌ تۆمه‌تی سیخوڕی كردن و دزه‌ پێكردنی به‌ڵگه‌كانی ده‌وڵه‌ت سكاڵای له‌سه‌ر تۆمار كردوون. دوورنیه‌ هه‌ڵكوتانه‌ سه‌ر ئه‌م گرووپه‌ و تۆمه‌تبار كردنیان په‌یوه‌ندی به‌ ململانێی خانه‌واده‌ی ئه‌ردۆغان له‌گه‌ڵ هاكان فیدان هه‌بێت.  له‌ رۆژی (12 كانوونی یه‌كه‌می 2025) دا (غالیب ئه‌نساریئۆغڵو) په‌رله‌مانتاری كوردی ئاكه‌په‌، له‌ میانه‌ی به‌شداریكردنی له‌ به‌رنامه‌یه‌كی تیڤی، ده‌رباره‌ی لێدوانه‌ تونده‌كانی هاكان فیدان په‌یوه‌ست به‌ هێزه‌كانی سوریای دیموكراتی (هه‌سه‌ده‌) و پڕۆسه‌ی ئاشتی ده‌لێت:" له‌ سیسته‌می سه‌رۆكایه‌تیماندا ئه‌و ئیراده‌یه‌ی سیاسه‌ت دیاری ده‌كات، ئیراده‌ی سه‌ركۆماره‌، ئه‌و كه‌سه‌ی له‌ دژی ئیراده‌ی سه‌ركۆمار هه‌ڵوێست بنوێنێ، یان ده‌بێت واز له‌ پۆسته‌كه‌ی بێنێت یان دوور ده‌خرێته‌وه‌ له‌ پۆسته‌كه‌ی. په‌یوه‌ست به‌ كه‌یسه‌ گرنگه‌كان له‌ توركیادا، هیچ ئیراده‌یه‌ك نیه‌ له‌سه‌ر ئیراده‌ی سه‌ركۆمار، كه‌س ناتوانێ ئیراده‌یه‌ك له‌ دژی ئیراده‌ی سه‌ركۆمار بخاته‌ڕوو". له‌ درێژه‌ی قسه‌كانیشیدا ئه‌نساریئۆغڵو، لێدوانه‌ تونده‌كانی هاكان فیدان وه‌كو هه‌ڵوێستی كه‌سی به‌ناو ده‌كات و ده‌ڵێـت:" له‌ ئه‌نجامدا سه‌ركۆمار سیاسه‌ت دیاری ده‌كات و له‌مباره‌یه‌وه‌ دوا قسه‌ش هه‌ر ئه‌و ده‌یكات". له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا، ئاوتكردنی فیدان كارێكی ئه‌وه‌نده‌ ئاسان نیه‌، بۆ ئه‌ردۆغان و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی، فیدان نه‌ سوله‌یمان سۆیلو و نه‌ هلوسی ئاكاره‌. چونكه‌ ئه‌و كه‌ راوێژكاری ده‌زگای هه‌واڵگری توركیا (میت) بووه‌، نهێنی چه‌ندین دۆسیه‌ و كاری هه‌ستیاری كه‌وتۆته‌ به‌ر ده‌ست. بۆ نموونه‌، دۆسیه‌ی بازرگانیكردنی نه‌وت، دۆلار و زێڕ له‌گه‌ڵ ئێران، دۆسیه‌ی (هاڵك بانك) كه‌ ئه‌گه‌ر نهێنیه‌كانی ئاشكرا بكرێت له‌وانه‌یه‌ توركیا به‌ سه‌دان ملیار دۆلار سزا بدرێت له‌گه‌ڵ دۆسیه‌ی ئاسانكاری بۆ چه‌كدارانی داعش و هاتوچۆكردن و پاره‌داركردنیان له‌ ساڵانی رابردوو له‌ سوریا.  له‌ كۆتاییدا هه‌ویری (هاكان) ئاوێكی زۆری ده‌وێت، ئه‌ردۆغان و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی له‌م راستیه‌ تێگه‌یشتوون، بۆ ئه‌وه‌ی فیدان به‌لاوه‌ بنێن ده‌بێت سه‌دان هه‌وراز و نشێو بكه‌ن........ هاكان فیدان كێیه‌؟ -    هاكان فیدان، سیاسه‌تمه‌داری تورك -    له‌ (17 ته‌مموزی 1968) له‌ ئه‌نقه‌ره‌ له‌ دایكبووه‌. -    سه‌ركرده‌ له‌ پارتی داد و گه‌شه‌پێدان (ئاكه‌په‌)  -    وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا -    به‌ "نهێنیپارێزی ئه‌ردۆغان" ناسراوه -    له‌ ساڵی (2010 تا ساڵی 2023) راوێژكاری ده‌زگای هه‌واڵگری توركیا (میت) بووه‌. -    ده‌رچووی زانكۆی (بیلكه‌نت) له‌ ئه‌نقه‌ره‌یه‌ له‌ به‌شی په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان -     جگه‌ له‌ زمانی توركی زمانی ئینگلیزی به‌باشی ده‌زانێت.   

شيكاري: ڕەنج نەوزاد * نزيکەی سێ ساڵە شەڕی ناوخۆی سوودان بەردەوامە، ژمارەی کووژراو و ئاوارە و بريندار و تاوانەکانی جەنگ لە سوودان زۆر زیاتر و گەورەترە لە هی شەڕەکەی غەززە. ئەوانيش هەر مسوڵمانن، کەچی بە نيوەی غەززە نەبوونە بابەتی ميديا و ڕای گشتی و ناڕەزایەتی، چونکە خوێنی مسوڵمانە سوودانييەکە گونجاو نەبوو بۆ بازرگانی و سياسەت بە براورد بە هی غەززە. بەڵام وا چەند ڕۆژێکە ڕووداوەکانی سوودان، بە تايبەت ڕووداوەکەی شاری "الفاشر" لە هەرێمی دارفور، بووە بابەتێکی ديار لە ميدياکان و زیاتر باس دەکرێت. بێ گومان مەسەلەکە مرۆیی و ئاينی نييە، چونکە سێ ساڵە ئەو جۆرە کووشتار و تاوانانە بەردەوامن، ئایا هۆکارەکانی چين؟ چ شتێکی جياواز ڕوويداوە؟ هۆکارەکە ئەوەیە شەڕەکەی سوودان خەريکە دەبێتە هاوکێشەیەکی جيوپۆلەتيکی گرنگ و بەرەکانی ململانێکە وردە وردە دەردەکەون.  * بە کورتی: هێزەکانی پشتيوانی خێرا بە سەرکردایەتی حميدتی، توانی شاری "الفاشر" لە باکوری هەرێمی دارفور کۆنتڕۆڵ بکەن و هێزەکانی سوپای سوودان بە سەرکردایەتی عەبدولفەتاح بورهان، دەربکەن. ئەم شارە گەورەترينە لە هەرێمی دارفور و لە ڕووی مێژووییەوە وەک پايتەختی هەرێمەکە دەناسرێت. بە کۆنتۆڵکردنی ئەو ناوچەیە لە لایەن هێزەکانی پشتيوانی خێرا،  تەواوی هەریمی دارفور کەوتە ژێر دەسەڵاتی حميدتی، چونکە "الفاشر" تاکە ناوچەی دارفور بوو لە ژێر دەسەڵاتی سوپای سوودان بوو.  ڕووبەری دارفور لە عيراق گەورەترە و نزيکەی ٢٥٪ی ڕووبەری سوودان پێکدێنێت، ميليشياکانی حميدتی جگە لە دارفور، چەند ناوچەیەکی تريش حوکم دەکەن. دەنگۆ و گومان هەیە کە سوودان بەرەو دابەشبوونێکی تر دەچێت، لە ئێستادا هەرێمی دارفور لەگەڵ ناوچەکانی تری ژێر دەسەڵاتی حميدتی دەکرێت بەرەو سەربەخۆییەکی ديفاکتۆ هەنگاو بنێن، بە تايبەت کە دارفور ئيتر ئەستەمە گەمارۆ بدرێت لە لایەن سوپای سوودانەوە چونکە سنووری لەگەڵ ليبيا و چاد و ئەفريقای ناوەند و دەوڵەتی باشووری سوودان هەیە، کە سنوورێکی کراوە و نا سەقامگير و کۆنتڕۆڵ نەکراون.  * ڕاستە کۆنتڕۆڵکردنی "الفاشر" لە ڕووی سەربازی و سياسييەوە ڕووداوێکی گەورەیە، بەڵام ئەوەی ڕووداوەکەی گەورەتر کرد و کردييە هەواڵێکی سەرەکی، بريتييە لە بەرەکانی ئەو ململانێيە. لە ململانێی سوودان بەرەکان ئاڵۆزن و دياريکردنيان ئاسان نييە. چونکە جياوازە لە فۆرم و بکەرەکانی بەرەکانی ناوچەکە. بۆ نموونە لە ناوچەکە ئيمارات و ميسر و سعوودييە بۆ زۆر بابەت یەک بەرەن، بەڵام لە سوودان ئيمارات و ميسر لە بەرەی دژ بە یەکن، ئيماڕات هاوکاری حميدتی دەکات، ميسر پشتيوانی بورهان دەکات. سعوودييە تا ڕادەیەک هاوسەنگی راگرتووە، بەڵام نزيکترە لە ميسر و بورهان. قەتەر هەوڵدەدات ناوەندگير بێت، بەلام لە ئێستادا نزيکترە لە بورهان. ئەمريکا دەيەوێت شەڕەکە بوەستێت و هەردوو بەرەکە ڕێکبکەون. ڕەخنە  و فشار و سزای بۆ هەردوو بەرەکە هەیە. بەڵام لە چەند ڕۆژی ڕابودوو زمانی توند بوو دژ بە هێزەکانی حمديتی و، تۆمەتباری کرد بە ئەنجامدانی کۆمەڵکووژی لە "الفاشر". تورکيا بە گشتی دۆستی عومەر بەشير بوو، دژی کودەتاکەی بورهان و حميدتی بوو، بەڵام لە ئێستادا پشتگيری بورهان دەکات. بە پێی هەندێک ڕاپۆرت ئێران هاوکاری سەربازی ناردووە بۆ بورهان. ڕووسيا بە فەرمی لەگەڵ هەردوو بەرەکە پەيوەندی هەیە، بەڵام ڤاگنەر لەگەل هێزەکانی پشتيوانی خێرایە و دەوترێت بازرگانی ئاڵتون و چەندين جۆری بازرگانی تر بە یەکەوە دەکەن.  * ئيسرائيل لەگەڵ هەردوو بەرەکە پەيوەندی هەیە، چونکە هەردووکيان سەبارەت بە ئيسرائيل بۆچوونيان پۆزەتيڤە و لەگەڵ ئەوەن سوودانيش بچێتە ناو ڕێککەوتنامەکانی ئيبراهيمی. هەر بۆیە لە سەرەتای شەڕەکەوە ئيسرائيل چەندين جار هەوڵيداوە هەردوو بەرەکە دانوستان بکەن و تەنانەت ئامادە بوو دانوستانەکان بهێنێتە تەل ئەڤيڤ. بەڵام حمديتی زیاتر خۆی نزيک دەکاتەوە لە ئيسرائيل بەو هيوایەیی هاوکاری سەربازی و دبلۆماسی وەربگرێت دژ بە بورهان، تەنانەت براکەی خۆی نارد بۆ ئيسرائيل لە پێناو درووستکردنی پەيوەندييەکی باشتر و تۆکمەتر. بەڵام ئيسرائيل بە فەرمی دەيەوێت پەيوەندييەکانی لەگەڵ هەردوو بەرەکە باش بێت، چونکە پێیوایە ئايندەی سوودان لە ژێر دەسەڵاتی ئەو دووانە بە یەکەوە، یان لە ژێر دەسەڵاتی یەکێکيان دەبێت. دەنگۆ هەیە گوایە هاوکاری حمديتی کردووە، ئەگەر ئەوە ڕوويدابێت لەبەر دوو هۆکارە، فاکتەری ئيماڕات، هاوکات نزيکبوونەوەی بورهان لە ئيخوانەکان لە کاتی شەڕەکە.  * ئەوەی ئاماژەی پێکرا ئەکتەرە گرنگەکانن، ئەگەرنا، دەوڵەت و ئەکتەری ديکەش هەن کە ڕۆڵيان هەیە لەو هاوکێشەیە، وەک خەليفە حەفتەر و ميليشياکانی ليبيا، چاد و باشووری سوودان.. بەڵام لەناو ئەو ئەکتەرانە، ميسر و ئيماڕات ڕۆڵی سەرەکی و ئاشکراتر دەبينن. ميسری سيسی و ئيماڕات لە زۆربەی هاوکێشەکان لە یەک بەرەن، کەچی لە هاوکێشەی سوودان، لە واقعدا دژی یەکترن. لە سوودان، ميسری سيسی لە هەڵوێستی قەتەرەوە نزيکترە، نەک ئيماڕات، ئەمە ڕێکەوتێکی سەيرە. هۆکاری زۆر هەیە بۆ ئەم ئاڵۆزييە، گرنگترينی:  ١. بورهان و حميدتی هەردووکيان هاوپەيمان بوون، بە یەکەوە عومەر بەشيريان لابرد، هەر بە یەکەوە دواتر کودەتایان بە سەر حکومەتە نوێيەکەی دوای بەشير کرد و دەسەڵاتی سەربازييان سەپاند.  ٢. سوودانی سەردەمی عومەر بەشير نزيک بوو لە ئيخوان و ئەردۆگان و قەتەر و ئێران، دژە ئەمريکا و ئيسرائيل و رۆژئاوا بوو. کاتێک بورهان و حميدتی بەشيريان لابرد، ئيخوان و ئەردۆگان و ئێران و قەتەر نيگەران بوون. ئەمريکا و سعوودييە و ئيماڕات و ئيسرائيل و ميسر خۆشحاڵبوون.  ٣. سەرەتا هەردووکيان پەيوەندييەکی باشیان هەبوو لەگەل ميسر و ئيمارات و سعوودييە، هاوکاری دەکران لە لایەن ئەو دەوڵەتانەوە، چونکە هەردووکيان دژە ئيخوان بوون. کاتێک ئەو دوو هاوپەيمانە دەبێتە شەڕيان، وردە وردە هاوکێشەکە دەگۆڕێت. بۆ نموونە بورهان بۆ ئەوەی سەرباز و هێزی زیاتر بەدەست بهێنێت و حميدتی بچوک بکات، ناچار بوو پەيوەندی لەگەڵ ئيخوانەکان درووست بکاتەوە، ئيخوانەکانيش ئەوەیان بە هەلزانی بەو هيوایەیی لەو رێگایەوە دەسەڵات بگرنە دەست، یاخود هيچ نەبێت پێگەی سەردەمی بەشيريان بۆ بگەڕێتەوە. ئەم هەنگاوەی بورهان، هەرچەند ناچاری و تەکتيکی بێت، لای ئيماڕات مەترسيدارە. بۆیە ئيماڕات وردە وردە لە کاتی شەڕەکە لە بورهان دوورکەوتەوە و هاوکاری حميدتی کرد. سەرچاوە نا فەرمييەکان دەڵێن ئيماڕات لە ڕێگەی وڵاتی چاد و ليبيا (خەليفە حەفتەر)ەوە هاوکاری دەنێرێت بۆ حميدتی، لە ئێستادا ئەو پڕۆسەیە ئاسانتر دەبێت چونکە دوای کۆنترۆڵکردنی تەواوی دارفور لە لایەن هێزەکەی حميدتی، تەواو سنووری نێوان سوودان و چاد کەوتە ژیر دەسەڵاتی هێزەکانی پشتيوانی خێرا.  ٤. ميسر هاوسنوورە لەگەڵ ئەو ناوچانەی سوودان کە لە ژێر دەسەڵاتی هێزەکەی بورهانە، لە ئێستادا چەند مليۆنێک لە سوودانييەکان پەنابەرن لە ميسر، ترسی ئەوە هەیە ژمارەیان زیاتر ببێت. هاوکات، بورهان و سيسی لە ڕووی کەسایەتی و پێگە و شێوەی گەيشتنيان بە دەسەڵات هاوشێوەی یەکترن، ئەمە وای کردووە ميسر بورهان بە هاوپەيمانی خۆی بزانێت و چاوپۆشی لەو پەيوەندييە تەکتيکيەیی بکات لەگەل ئيخوان. ميسر باش دەزانێت ئيماڕات هاوکاری حميدتی دەکات، بەڵام لەبەر ئەوەی ئيماڕات هەژموونێکی گەورەی بەسەر ميسری سەردەمی سيسی هەیە، تا ئێستا بە فەرمی گلەیی و ڕەخنەی ئاڕاستەی ئيماڕات نەکردووە. سياسەتی دەرەوەی ئيمارات لەسەردەمی مەحەمەد زايد، بە تايبەت لە سەردەمی بەهاری عەرەبی، گۆڕانکارييەکی ريشەیی بە خۆیەوە بينی. پێش مەحەمەد زايد ئيمارات سياسەتێکی نەرم و دبلۆماسی هەبوو لە دەرەوە، زیاتر تەرکيزی لەسەر ناوخۆ و گەشەکردن و خۆشگوزەرانی بوو. کە نموونەکەی شاری دوبەیە. لە سەردەمی مەحەمەد زايد سياسەتی دەرەوەی ئيماڕات ڕەهەندێکی تری وەرگرت، لە هەندێک بارودۆخ و کات زۆر یەک لاکەرەوە و بەهێز و توندە، وەک دەوڵەتێکی زلهێز دەستتێوەردان دەکات و هاوکێشەکان دەگۆڕێت. لە بەهاری عەرەبی لە ئەردۆگان و قەتەر و ئيخوانی بردەوە، لە ميسر و تونس ئيخوانی لابرد، لە ليبيا و یەمەن ڕێگەی نەدا دەسەڵات بگرنە دەست. سياسەتی ئيمارات بەرانبەر بە ئيخوانی وڵاتانی ناوچەکە بە دوو شێوەیە، یان لە دەسەلات لايان دەبات وەک لە ميسر و تونس، یاخود ڕۆڵی دەبێت لە لێدان لە سەقامگيری وڵاتەکان کە ئيخوان نەتوانێت دەسەڵات بگرنە دەست وەک لە ليبيا و یەمەن و تا ڕادەیەک لە سوريای ئەسەد. نا ڕاستەوخۆ پەيامی بۆ جۆلانيش ناردووە ئەگەر ئيخوان دەسەڵات گرنە دەست، هەڵوێستی دەگۆڕێت لە سوريا.  ئەم گۆڕانکارييە لە سياسەتی دەرەوەی ئيماڕات هەندێک جار پێی دەڵێن زاڵبوونی جيهانبينی و سياسەتی ئەبو زەبی بەسەر دوبەی. ئێران تا ڕادەیەک سوودی لەم سياسەتەی ئيماڕات وەرگرت، بە تايبەت لە سوريا و یەمەن. چونکە دووژمنی یەکەم و سەرەکی لای مەحەمەد زايد ئيخوانە، پاشان ئێران، هەر بۆیە لە یەمەن ئيمارات دواجار حووسييەکانی پێ باشتر بوو لە حيزبی ئيسلاحی ئيخوانی.  * پاش شکستی بەهاری عەرەبی و ئيخوان، ئيمارات بۆ چەند سالێک پشووی دا و گەڕایەوە بۆ پەيرەوکردنی سياسەتێکی نەرم و دبلۆماسی. لە سودان وا ديارە دووبارە گەڕاوەتەوە بۆ دەستتێوەردانە بەهێزەکانی. مەحەمەد زايد تێڕوانينێکی ئيسرائيليانەی هەیە بۆ هێز، پێیوایە دەکرێت دەوڵەتێکی بچوک بە قەبارە و دانيشتووان، بەهێز بێت و دەستپێشخەری بکات و هاوکێشەکان بگۆڕێت. دەوڵەت ئامرازی تری هەیە بۆ قەرەبووکردنەوەی لاوازیی دوو فاکتەرە سەرەکييەکەی هێز کە ڕووبەر و دانيشتووانە. لە پرسی جورئەت و سەرکێشی و سەربەخۆیی لە بڕيار، بە هەمان شێوە لە فکری ئيسرائيلەوە نزيکە، دەستتێوەردان لە هاوکێشەی زۆر قوورس و ئاڵۆز و مەترسيدار دەکات و سەرکەوتووش دەبێت. بۆ دەوڵەتێکی وەک ئيمارات کە سوپایەکی بچوک و بێ ئەزموونی هەیە، سەرکێشييە دەستتێوەردان لە کۆمەڵێک هاوکێشە بکات کە تورکيا و ئێران و ڕوسيا و ئەمريکای تیایە، لە هەمووشی گرنگتر، تا ڕادەیەکی زۆر سەربەخۆیانە دەستتێوەردان دەکات، بۆ نموونە ئێستا تاکە دەوڵەتە بەو شێوە کاريگەرە هاوکاری حميدتی دەکات. لە یەمەن و سوريا و ليبياش سەربەخۆ کاری خۆی دەکرد. هەندێک پێیان وایە، ئيماڕات رۆژیک باجێکی قوورسی ئەو سياسەتەی دەدات، تا ئێستا سەرکەوتوو بووە، بۆ ئايندە ڕوون نيە. (بۆ تێگەیشتن لە سیاسەتی دەرەوەی ئیماڕات تەماشای توێژینەوەکەی دکتۆر شێرکۆ کرمانج و من بکە لەو بارەیەوە،لینکەکە لە کۆمێنتە) * ئەگەر ڕووداوەکان بەم شێوەیە بەردەوام بن، ئەوا ئەگەر هەیە پەيوەندی ئيسرائيل و ئيماڕات پتەوتر و نزيکتر بێت (ئەگەر پرسی لکاندنی کەناری خۆرئاوای فەڵەستين بە ئيسرائيلەوە سەر هەڵنەدات). هيچ دوو دەوڵەتێک بە ئەندازەی ئيسرائيل و ئيماڕات هاوڕانين لەسەر بابەتە سەرەکييەکان و هاوکێشەکان،  تەنانەت ئيسرائيل و ئيمارات تێڕوانينان لە یەکترەوە نزيکترە وەک لە ئيسرائيل و ئەمريکا بۆ هەندێک بابەت و کێشەی ناوچەکە. هەر بۆیە، ئەگەر هەیە لەسەر داوای ئيمارات، ئيسرائيل هاوکاری بنێرێت بۆ حميدتی.  ئيماڕات تاکە دەوڵەتی ناوچەکەیە، جگە لە ئيسرائيل، پەيوەندی درووست کردووە لەگەڵ ئەو گروپە چەکدارييانەی غەززە کە دژی حەماسن و چالاکن لە نيوەی زیاتری ڕووبەری غەززە کە لەژێر چاودێری ئيسرائيلە. تەنانەت پێشنيارەکەی تڕەمپ بۆ ئاگربەستەکەی غەززە، تا ڕادەیەکی زۆر پێشنياری ئيمارات بوو کە چەند مانگێک لە پێش تڕەمپ پێشکەشی کرد، بەڵام ئەو کات تەنيا لە لایەن ئيسرائيلەوە قبوڵکرا و حەماس و قەتەر قبوڵيان نەکرد.  * لەوانەیە ساردييەک، یاخود ناکۆکييەکی شاراوە درووست بێت لە نێوان ئيمارات و ميسر، هەر وەها ئيماڕات و سعوودييە. لەگەڵ قەتەر لێدان لە یەکتر بەردەوامە، بەڵام بە فەرمی پەيوەندييەکان ئاسايين، لەوانەیە ناکۆکييەکان زیاتر ببن. دۆخی سوودان ڕوون نييە بەرەو کوێ دەڕوات، لەوانەیە شەڕێکی ناوخۆی تر لە دارفور دەست پێبکات لە نێوان هێزەکانی حميدتی و هۆز و گروپەکانی هەرێمەکە، چونکە کۆمەڵکووژی دارفور لە سەردەمی بەشير، هێزەکەی حميدتی ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە جێبەجێکردنی، بۆیە دارفور وەک ناوچەیەکی دژە حميدتی ناسراوە.  * سەرەڕای چەندين فاکتەر، بەڵام فاکتەرێکی سەرەکی دۆخی سوودان و زۆر وڵاتی تری ناوچەکە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ئەو وڵاتانە سوپایەکی نيشتيمانيان نييە و ميليشيا شوێنی دەزگا و سوپا و حکومەت و دادگای گرتوەتەوە. لاوازترين و بچوکترين سوپای نيزامی، دەزگا و حکومەتی فەرمی، بەسوودترە لە بەهێزترين ميليشيا و حيزبی جيهان.  * لە سەرەتای سەربەخۆیی ئيسرائيل، بێگن کە یەکێک بوو لە کەسایەتييە گەورەکانی بزوتنەوەی زايۆنی و سەربەخۆیی ئيسرائيل، ئامادە نەبوو ميليشياکەی هەڵبوەشێنێتەوە و فەرمانەکەی بن گۆريۆن جێبەجێ بکات کە ئيسرائيل دەبێت یەک سوپا و یەک حکومەت و یەک دەسەڵاتی دادوەری هەبێت. لەو کاتە ميليشياکەی بێگن چەکيان کڕیووە و بە کەشتييەک ڕەوانەی ئيسرائيل دەکرێت، کاتێک کەشتييەکە نزيک دەبێتەوە لە کەنارەکانی ئيسرائيل، هەواڵ دەگاتە بن گۆريۆن، ئەويش فەرمان بە ئيسحاق ڕابين دەکات، ئەو کات ئەفسەرێکی سوپا بوو، دەڵێت بە تۆپ کەشتييەکە نوقم بکەن. ڕابين دەڵێت ئەو کەشتييە بۆ چەکدارەکانی بێگن هاتووە، چۆن تۆپی ئاڕاستە بکەين؟ (ئەو چەکدارانە ڕۆڵێکی گەورەیان بينی لە سەربەخۆیی ئيسرائيل)، بن گۆريۆن دەڵێت فەرمانەکە جێبەجێ بکە و نوقمی بکەن، دواجار فەرمانەکە جێبەجێ دەکرێت. دواتر لە کينيستی ئيسرائيل لێپرسينەوە لەگەڵ بن گۆريۆن دەکەن سەبارەت بەو فەرمانە قوورس و توندە، لە وەڵامدا دەڵێت ئەوە تۆپی پيرۆز بوو، وای کرد ئيسرائيل ببێتە خاوەن یەک سوپای نيشتيمانی و فەرمی. یەکێک لە هۆکارە هەرە سەرەکييەکانی جياوازی هێز لە نێوان ئيسرائيل و فەڵەستينييەکان بريتييە لەوەی ئيسرائيل لە سەرەتاوە یەک سوپای نيشتيمانی و نيزامی هەبوو، فەڵەستينييەکان هەرگيز سوپایان نەبووە، بەڵام دەيان ميليشيایان هەبووە و هەیە. ئاستی تەکنەلۆژی و هاوکاری ئەمريکا بۆ ئيسرائيل و پێشکەوتوویی چەک و توانای سەربازی هەر هۆکارە سەرەکييەکەی ئەوەیە کە ئيسرائيل خاوەن یەک سوپای نيزامييە. سوپا دەتوانێت پيشەسازی سەربازی درووست بکات و چەک لە وڵاتان بکڕێت و بفڕۆشێت، ميليشيا دەبێتە چەتەی ئەو دەوڵەتەی چەکێکی سنوورداری پێدەدات بۆ بەرژەوەندييەکی تايبەت بەکاری دەهێنێت.”

ئامادەکردنی: میهربان رەوف پێشەکی  ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا لەمێژە رۆلێکی سەرەکی دەبینێت لە دارشتنی داینەمیکی ئەمنی لە سەرانسەری رۆژهەڵاتی ناوەراست ، یەکێک لە ئامرازەکانی بریتیە لە پشتیوانی سوپای هەندێک لە دەولەتەکان وهیزە ئەمنیە ناوخۆییەکان و ئەکتەرە نادەوڵەتیەکان. پشتیوانیەکان بریتیین لە تێکەڵەیەک لە ئامانجی ستراتیجی و سیاسی و بەرەنگاربەنەوەی تتیرۆر - کە زۆرجار دەکەوێتە چوارچێوەی ئەولەویاتەکانی سیاسیەتی دەرەوەی فراوانتری ئەمەریکادا، وەک سەقامگیری ناوچەیی و بەرەنگاربونەوەی تیرۆرو دەستەبەرگرتنی بەرژەوەندی ووزە. بەڵام ئەو پشتیوانیانە دەرەنجامی تێکەڵاویشی لێکەوتۆتەوە وەکو هۆگری پشت-پێبەستن و پارچەپارچەبوونی سترەکچەری ئەمنی و ئالەنگاری بۆ دیمۆکراسی. ئەم راپۆرتە بەدواداچوون دەکات بۆ مەودا و میکانیزم و دەرەنجامەکانی پشتیوانی ئەمەریکا بۆ ئەکتەرە ئەمنی و سەربازیەکان لە رۆژهەلاتی ناوەراست. لەهەمانکاتدا تێڕوانینێکی بەراوردکاری پێشکەش دەکات.  مەوداو میکانیزمەکانی پشتیوانی ئەمەریکا: پشتیوانیەکانی ئەمەریکا بۆ هێزە سەربازی و ئەمنیەکانی رۆژهەلاتی ناوەراست لەڕێگەی چەند میکانیزمێکی بەرفراوانەوە ئەنجامدەدرێت، بەم شێوەیەی خوارەوە:  ئەم چوارچێوە گشتگیرە ڕەنگدانەوەی ڕێبازی ئەمەریکایە بۆ بەهێزکردنی هاوبەشە ناوخۆییەکان بەمەبەستی دانانی کاریگەری لەسەریان ، لەهەمانکاتدا خۆبەدوورگرتن لە بڵاوەپێکردنی هیزەکانی ئەمەریکا بۆ ماوەیەکی درێژ لە ناوچەکەداکێش.  ئامانجە ستراتیژییەکانی پشتیوانی ئەمریکا چەندین ئامانجی پێکەوەگرێدراو هەیە بۆ تێوەگرانی ئەمەریکا، بۆ نمونە:   1- بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر: گرنگیدان بە سەرکوتکردنی هەڕەشە نێودەوڵەتییەکان لەڕێی پشتیوانیکردنی هێزەکانی سوریای دیمۆکرات و هێزە عێراقییەکان لە دژی داعش.  2. سەقامگیری ناوچەیی: پاراستنی هاوسەنگی هێز لەڕێگەی یارمەتیدانی میسر و ئیسرائیل و دەوڵەتانی کەنداو.  3. کۆنتڕۆڵکردنی ڕکابەران: سنووردارکردنی نفوزی ئێران و روسیا لە ڕووی مێژووییەوە.   4. دەستەبەرکردنی بەرژەوەندی وزە: پاراستنی دەستڕاگەیشتن بە یەدەگی نەوتی کەنداو و ڕێڕەوەکانی بازرگانی.  5- بنیاتنانی دەوڵەت و چاکسازی: هەوڵدانی (هەندێکجار سنووردار) بۆ بەپیشەییکردنی هێزە ئەمنییەکان لە عێراق و لوبنان و ئەفغانستان.  ئەم ئامانجانە ئەوە دەردەخەن کە چۆن هاوکارییە ئەمنییەکان هەم ئامرازێکە بۆ بەڕێوەبردنی دەستبەجێی قەیرانەکان و هەم ئامرازێکی درێژخایەنی سیاسەتی دەرەوەیە. ئالنگاریەکان لە کاتێکدا هاوکارییەکانی ئەمریکا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، بۆ نموونە ئەو پشتیوانیانە یارمەتیدەربوە بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ئەو خاکانەی لەژێردەستی داعشدا بوون ، بەڵام چەندین کێشەش سەریهەڵداوە ، بۆ نمونە:  1.    پارچەپارچەبوونی هێزەکان: لە عێراق و سوریا پشتیوانی لە چەند گروپێک، کوتلەگەرایی بەهێزتر کردووە نەک هێزی نیشتمانی یەکگرتوو. 2.    وابەستەیی و نەبوونی سەروەری: پشتبەستنی زۆر بە مەشق و بودجەی ئەمریکا، خۆبەخاوەنکردنی ئاسایشی ناوخۆ لاوازدەکات. 3.    بەسیاسیترکردنی هێزە ئەمنیەکان: پشتیوانی دەرەکی تاڕآدەیەک پەیوەندی نیوان حیزب و سوپا بەهێزدەکات. 4.    کورتهێنانی شەرعیەت: زۆربەی جار پشتیوانی ئەمریکا بۆ هێزەکان، لەلایەن دانیشتوانی ناوخۆییەوە وەک خۆسەپاندنی دەرەکی دەبینرێت ، ئەمەش شەرعیەت کەمدەکاتەوە. 5.    بەهێزکردنی ئەکتەرە نا-دەوڵەتییەکان: لە هەندێک حاڵەتدا، یارمەتییەکانی ئەمریکا ئەو گروپانەی بەهێزتر کردووە کە دواتر بەرەنگاری حکومەتە ناوەندییەکان بوونەتەوە، ئەمەش حوکمڕانی دوای ململانێی ئاڵۆز کردووە. بەراوردکاری و هەڵسەنگاندن ئەزموونی بەریتانیا لە سەردەمی کێشەکانی لەگەل سوپای کۆماری ئیرلەندا (١٩٦٩-١٩٩٨) بەراوردێکی بەسوودە بۆ ئەم بابەتە. لە کاتێکدا کە کێشەکان گەشتنە لوتکە، بەریتانیا زیاتر لە ٢٠ هەزار سەربازی لە ئێرلەندای باکوور جێگیرکرد بۆ کۆنتڕۆڵکردنی یاخیبوونی سوپای کۆماری ئێرلەندا (IRA). ئەندامە چالاکەکانیی IRA لەنێوان ١٠٠٠ تا ١٥٠٠ چەکدار مەزەندە دەکران، ئەمەش قەبارەی ناهاوسەنگی نێوان هێزەکانی دەوڵەت و یاخیبووانی نیشاندەدا. ئەنجامی ئەو ململانێ ٢٩ ساڵیە بریتی بوو لە گیانلەدەستدانی زیاتر لە ٣٥٠٠ کەس و نزیکەی ٤٧٥٠٠ بریندار، کە زیاتر لە نیوەی کوژراوەکان خەڵکانی مەدەنی بوون. هێزەکانی بەریتانیا لە کاتێکدا لە ڕووی سەربازییەوە باڵادەستر بوون، بەڵام ڕووبەڕووی کێشەی هاوشێوەی دەستێوەردانەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوونەوە، بۆ نمونە : 1.    بەردەوامیی یاخیبوون: سەرەڕای هێزی زۆر، سوپای کۆماری ئیرلەندا بۆ سێ دەیە توانای خۆی پاراست. 2.    قەیرانی شەرعیەت: زۆرجار بوونی سەربازانی بەریتانیا گڕی زیاتری دەدا بە ناڕەزایی و هۆکاربوو بۆ زیادبوونی هەستی ناسیۆنالیستی - هاوشێوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق. 3.    نێوەندگیری لایەنی سێیەم: کێشەکە پێویستی بە دانوستانی سیاسی و بەشداری نێودەوڵەتی هەبوو، بەتایبەتی لەلایەن ئەمریکاوە، کە دەرەنجام بووە هۆی "ڕێککەوتنی هەینی پیرۆز" لە ساڵی 1998.  ئەم ئەزموونە ئەوە نیشان دەدات کە بەدەگمەن پشتیوانی سەربازی بەتەنیا، ململانێ قوڵە مێژوییە ڕەگداکوتاوەکان چارەسەر دەکات. بۆیە پێویستە هاوکارییە ئەمنییەکان لەگەڵ یەکلاکردنەوەی سیاسی و بنیاتنانی شەرعیەت و چاکسازیی دامەزراوەیی هاوتەریب بێت. وانە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە وەرگرتنی زانیاری لە هەردوو ئەزموونی ئەمریکا و بەریتانیا، چەندین وانە سەرهەڵدەدەن:  1- پاڵپشتی ئەمنی بەبێ چاکسازی سیاسی بەس نییە: یارمەتی سەربازی دەتوانێت بەشێوەیەکی کاتی توندوتیژی سەرکوت بکات بەڵام ڕەگ و ڕیشەی هۆکارەکان چارەسەر ناکات.  2- پشتبەستن بە یارمەتی دەرەکی هەمیشەیی نیە: وابەستەیی زۆر سەروەری ووڵات پەکدەخات و دامودەزگای دامەزراوەیی/حکومی لاواز بەرهەمدەهێنێت.  3- پارچەپارچەبوون : پشتیوانی دەرەکی یارمەتیدەرە بۆ ناسەقامگیری درێژخایەن؛ هەروەک لە عێراق و لە سوریا تێبینی دەکرێت، دابەشبونی هێزە چەکدارەکان یەکێتی نیشتمانی شێواندوە.  4- گرنگی یەکلاییکردنەوەی كێشەکان بەدانوستاندن: وەک چۆن لەگەڵ ئێرلەندای باکوور ڕوویدا، ئاشتییەکی بەردەوام پێویستی بە سازانی سیاسی هەیە، نەک تەنها بەردەوامی سەربازی. هەڵسەنگاندن و پێشنیار پشتیوانی ئەمریکا بۆ هێزە ئەمنییەکان و سوپاکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرفراوانە و فرەلایەنە و لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگە. بەڵام دەرئەنجامەکان هەندێک دژبەیەکی تێدایە: لە کاتێکدا هاوبەشە ناوخۆییەکان توانای سەربازی بەدەستدەهێنن، بەڵام زیاتر پارچە پارچە دەبن و زیاتر بەسیاسی دەکرێن و هۆگری پشتیوانی دەرەکی دەبن. تێڕوانینێکی بەراوردکاری لە ئەزموونی ئەمەریکا لە عێراق و سوریا جەخت لەوە دەکاتەوە کە هێزی سەربازی بە پشتیوانی دەرەکی بەتەنها ناتوانێت ئاشتییەکی بەردەوام بەدەستبهێنێت، بەڵکو پێویستی بە تێکەڵکردنە لەگەڵ گشتگیری سیاسی و بنیاتنانی شەرعیەت و چاکسازیی دامەزراوەیی درێژخایەن. بۆیە ئەم پێشةیارانەی خوارەوە شایانی لەبەرچاوگرتنە:  1.    ئەولەویەتدان بە یەکخستنی هێزە پاڵپشتیکراوەکان لە چوارچێوەیەکی نیشتمانیدا، لەجیاتی بەهێزکردنی پێگەی کوتلەگەرایی. 2.    بەستنەوەی هاوکارییەکان بە چاکسازی سیاسی و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی بۆ کەمکردنەوەی وابەستەیی و زیادکردنی شەرعیەت.  3.    هاندانی گفتوگۆ بە نێوەندگیری لایەنی سێیەم بەو پێیەی بەدەگمەن هەژموونی سەربازی بە تەنها کۆتایی بە یاخیبوون دەهێنێت. 4.    هاوسەنگکردنی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر وەکو ئامانجێکی کورتخایەن، بەڵام ئامانجی درێژخایەن بریتی بێت لە بنیاتنانی دەوڵەت بۆ دوورکەوتنەوە لە دووبارەبوونەوەی دەورانی ناسەقامگیری. *      *      *     *     *     * ڕاپۆرتی پشتیوانی ئەمەریکا بۆ هێزە ئەمنی و سەربازیەکان لە عێراق و سوریا بۆ ساڵی دارایی ٢٠٢٦  بودجەی ساڵی دارایی ٢٠٢٦ی وەزارەتی بەرگری ئەمەریکا بۆ پشتیوانی لە مەشق و ئامێر بۆ دژی-داعش لە عێراق و سوریا کە بە  Counter-ISIS Train and Equip Fund (CTEF) ناسراوە  ، ڕەنگدانەوەی ئیلتیزامی بەردەوامی واشتۆنە بۆ بەدەستهێنانی سەقامگیری لە عێراق و سوریا ، لەپاڵ شکستهێنان بەهەر پاشماوەیەکی داعش لەناوچەکەدا. ئەم ڕاپۆرتە شیکاریەک دەکات بۆ جۆرەکانی ئەو پشتیوانیانە و هۆکارەکانی بڕی یارمەتی تەرخانکراو و چۆنیەتی دابەشکاریەکان ؛ لەگەل ئەوهۆکارە سیاسی و جیۆسیاسیانەی کە پەیوەندیەکانی ئەمەریکا لەگەڵ ئەو هێزانە لەقاڵب دەدات. ئەو هێزانە تەنها ئەوانە دەگرێتەوە کە لەپشکنیندا دەرچون [ لە راپۆرتەکەدا بە Vetted Partner Forces ناویان هێنراوە] کە جەختکردنەوەی بنەڕەتی پشکنینەکە بریتیە لە پابەندبونی ئەخلاقی – واتە پابەندبون بە مافەکانی مرۆڤەوە. ئەم ڕاپۆرتە هەروەها بەکورتی هەڵسەنگاندن دەکات بۆ ئاستی جیاوازی پشتیوانیەکان و کاریگەریەکانیان بۆ داینەمیکی ئاسایشی عێراق و سوریا و لوبنان.  ئامانجەکانی پشتیوانیەکانی ئەمەریکا ناسراو بە CTEF ئامانجە سەرەکییەکانی CTEF لە ساڵی دارایی ٢٠٢٦دا بریتین لە: 1.    شکستی هەمیشەیی داعش: لەڕێگای بەهێزکردنی هێزە هاوبەشەکان بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆن دژی پاشماوەکانی داعش و لقەکانی. 2.    بنیاتنانی توانای هاوبەش: لە ڕێگەی مەشق و پێدانی ئامێرو پشتگیری لۆجستی بۆ هێزە لۆکاڵەکان بەئامانجی بەرزکردنەوەی تواناکانیان بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆن. 3.    باشترکردنی سەقامگیری ناوچەیی: بەهێزکردنی هێزە ئەمنییە لۆکاڵیەکان بەشێکە لەوهەوڵانەی کە دەدرێت بۆ ئاسایش و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لەناوچەکە بەگشتی.   تەرخانکردنی پشتیوانیەکان لەساڵی دارایی ٢٠٢٦ پشتیوانیەکان بەمشێوەیە تەرخانکراوە:  -    عێراق: 212.5 ملیۆن دۆلار (لەو بڕە 61 دۆلاری بۆ وەزارەتی کاروباری پێشـەرگە).  -    سوریا: 130 ملیۆن دۆلار  -    لوبنان: 15 ملیۆن دۆلار ئەم پارانە بۆ مەبەستی جۆراوجۆر تەرخانکراوە وەکو مەشق، ئامێر، بەردەوامیپێدان (استدامة - sustainment) و پشتگیری ژێرخان بۆئەوهێزە هاوبەشانە.  داینامیکی سیاسی و جیۆپۆلەتیکی  زەحمەتە لە پشتیوانیەکانی ئەمریکای ناسراو بە  CTEF 2026تێبگەین بەبێ تیگەیشتن لە  داینەمیکی سیاسی و جیوپۆلەتیکی ناوچەکە.     داینامیکی سیاسی 1.    گرژیەکانی بەغدا - کوردستان: پاڵپشتیکردنی وەزارەتی پێشمەرگە پێویستی بە ووریاییەکی زۆر هەیە، چونکە ڕەنگە دەسەڵاتدارانی فیدراڵی  ئەو پاڵپشتیکردنە وەکوهۆکار بۆبەهێزکردنی بزووتنەوەی نەتەوەیی/سەربەخۆیی کوردی ببینن، هەر لەبەر ئەوەشە کە بەرنامەی یارمەتییە داراییەکان بۆ موچەی ‌هێزەکانی وەزارەتی پێشمەرگە  قۆناغ بە قۆناغ کۆتایی پێهات. 2.    چاودێری و پشکنینی کۆنگرێس: یاسای ئەمریکا  - بۆ نموونە پشکنینی لیهی (Leahy Vetting) یارمەتی لەو یەکانە قەدەغە دەکات کە هەر پەیوەندیەکیان هەبێت بە ڕێکخراوە تیرۆریستییەکانەوە یانپێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ؛  ئەمەش  کۆتوبەندی یاسایی خۆی هەیە و بەتایبەت لە سوریا، بۆیە پێویستە زۆر بە ووریایەوە مامەڵە بکەن.  3.    نیگەرانی شەرعیەتی ناوخۆیی:  ڕەنگە ئەو هێزانەی لە لەلایەن ئەمەریکاوە هاوکاری دەکرێن – لەلایەن دانیشتوانەکەی خۆیانەوە وکو بریکاری بیانی ببینرێن، بۆیە پیویستە ئەمەریکا هەستیاری ئەو تێڕوانینە بەهەند وەربگرێت و ئیدارەی بدات.  داینامیکی جیۆپۆلیتیکی پشتیوانیەکانی ئەمەریکاهەرگیز تەنیا سەربازی یان تەکنیکی نیین،  بەڵکو بەتوندی گریدراوە بە هاوسەنگی سیاسیەوە، کە ئەمانەی خوارەوە بەشێکیەتی.  1.    کاریگەری ئێران لە عێراق و سوریا: ئەوە ڕوونە کە کاریگەری ئێران هەیە بەسەر هەندێک لە میلیشیاکانی عێراقەوە ، بەڵام پشتیوانی ئەمریکا بۆ حکومەتی ناوەندی و ئەو هێزانەی کە دڵنیایی "پشکنینی لێهی"یان هەیە تائاستێک هاوسەنگییە بۆ کاریگەریەکانی ئێران لەسەر عێراق.  2.    هەستیارییەکانی تورکیا: تورکیا  لەهەندێک  گروپی کوردی دەڕوانێت  وەکودرێژکراوەی پەکەکە  (بە تایبەتی لە سوریا) ، بۆیە پێویستە ئەمریکا ئیدارەی نارەزاییەتیەکانی تورکیا بدات لەپاڵ بەردەوامی پشتیوانیکردنی هێزەکانی سوریای دیموکرات.  3.    دەوڵەتی سوریا و سیاسەتی ئینتقالی: داڕمانی ڕژێمی ئەسەد و هەوڵەکانی دەسەلاتیئینتقالی هۆکارە بۆ ئاڵۆزترکردنی پەیوەندییەکانی ئەمریکا لەگەڵ هێزەکانی سوریای دیموکرات؛ بۆیە ئەمریکا دەبێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکومەتی ناوەندی و ئۆپۆزسیۆن و حوکمڕانی ناوخۆیی سوریادا بەڕێوەببات. 4.    ئاڵۆزیەکانیلوبنان: ژینگەی ئەمنی لوبنان بەهۆی هێزە تائیفیەکان و هەژموونی حزبوڵڵا و کاریگەری سوریاوە لە قاڵب دراوە، بۆیە پیویستە ئەمەریکا بەووریاییەوە هەنگاوبنێت بۆ پشتیوانیکردنی هێزە چەکدارەکانی لوبنان. 5.    هاوپەیمانی و دابەشکردنی بارگرانی: بوونی هۆکارەکانی وەکو ئەولەویەتی ستراتیجی ئەمەریکا لە ناوچەکە وسنورداری سەرچآوەکان و کاریگەری ئەمریکا بەسەر هاوبەشەکانی، هەموویان بەیەکەوە کاردەکەنە سەر ئاستی پشتگیریەکان بۆ هەر هێزێک لەو هێزانە. ئەولەویەتی ستراتیژی و جیۆپۆلەتیکی لەبەرئەوی عێراق ناوەندی سیاسەتی ئەمەریکایە، بۆیە گەورەترین پشکی لەو پشتیوانیانە بەرەکەوێت؛ بەڵام بڕی تەرخانکراو بۆ سوریا کەمترە لەبەرئەوەی کاری بنچینەیی تێدا دەکرێت. بڕی تەرخانکراو بۆ لوبنانکەمێکە بەڵام ستراتیژییە - بە لەبەرچاوگرتنی  ئەوی کە دەسەڵاتی بەسەر سنورەکانیدا پچڕپچڕە و وەکو ڕێڕەوێکە بۆ هاتوچۆی ئەندامانی داعش.  جیاوازی پشتیوانیەکان چوارچێوەی ساڵی دارایی 2026 پێکهاتوە لەمۆدێلێکی فرە -قات ی یارمەتیی کە تێکەڵەیەکە لەمەشق و ئامێرو بەردەوامیپێدان و ژێرخان و هاندان. هۆکارەکەش ڕوونە کە بریتیە لە هێشتنەوەی فشار لەسەر داعش؛ هەروەها بۆ یارمەتیدانی هێزەکانبۆ ئەوەی سەرکردایەتی ئەرکەکانیان بگرنە ئەستۆ و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لەوناوچە ناجێگیرانە بپارێزن.   جیاوازی پشتیوانیەکان لەنێوان  ئەو هێزە هاوبەشانەدا ڕەنگدانەوەی  جۆری ئۆپەراسیۆنەکان و جیاوازی لە تواناکانیاندا و داینەمیکە سیاسی و جیۆپۆلەتیکیەکانە.دیمەنی سیاسی و جیۆپۆلەتیکی کاریگەرییەکی زۆری  لەسەر بڕە تەرخانکراوەکان هەیە.  پشتیوانیەکانی ئەمەریکا پیویستە نێوەندگیربێت لە نێوان داینامیکی کوتلە هاوبەشە ناوخۆییەکان و ڕکابەرە ناوچەییەکان و کۆتەبەندە یاساییەکانی کۆنگرێسەوە. لەڕاستیدا پشتیوانیەکانی CTEF تەنها ئامرازێکی ئەمنی نیین بەڵکو ئامرازێکی دەوڵەتی-دیپلۆماسی-سەربازیشە لە ناوچەیەکی ناسەقامگیری کێبڕکێکاردا. بۆ زیاتر ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە بۆچی پشتیوانی هێزێک لە هێزێکی تر جیاوازە، بۆ نمونە:   1.    دژەتیرۆری عێراق CTS لە ژینگەیەکی مەترسیداری ناوشآرەکاندا کاردەکات (بۆ نموونە هەڵکوتانەسەر و بەرەنگاربونەوەی تیرۆر). ئەم چالاکیانە پێویستیان بە ئامیری پێشکەوتوتر و پشتیوانی بەردەوام هەیە. 2.     هێزە ئەمنیەکانی کوردستان و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە چآلاکیەکانیان لەسەر سنورەکان و ناوچە شاخاویەکانە، بۆیە پێویستیان بەجوڵەی تایبەتمەند و لۆجستیک و هەماهەنگی دولایەنە هەیە لەگەڵ هێزە عێراقییەکان.  3.    هەندێک لە یەکەکان خۆیان خاوەنی هەندێک سەروەت و سامانن -  بۆیە پشتگیری ئەمریکا بۆ پڕکردنەوەی  ئەو کەموکوڕیانەیە کە گرنگ وپیویستن وەکو ئامێر و ئامرازی پەیوەندیکردن و پارچەی یەدەگ و چاککردنەوە. 4.    بەپێێ یاداشتێکی لێکتێگەیشتن لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستان، پرۆگرامی یارمەتیە داراییەکان بۆ موچەی پێشـمەرگە قۆناغبە قۆناغ کۆتایی پێدێت. بۆ هێزەکانی سوریاش، پابەندبونیان بە "یاساکانی پشکنینی لیهی" زۆر گرنگە ، بۆیە ئەرکی سەرەکیان بریتیە لەخۆبەدوورگرتن لە گروپی توندڕەو.  5.    تەرخانکردنی بڕی یارمەتیەکان و جۆری پشتیوانیەکان بۆ ساڵی ٢٠٢٦ بۆ ئەو هێزانە ، گرێدراوی جۆری ئەو ئۆپەراسیۆنانەیە کە ئەنجامی ئەدەن ، لەپاڵ دڵسۆزی سیاسی و ئەولەویاتی جیۆپۆلەتیکیەوە. ژمارە و جۆری یارمەتیەکانیش بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە هەرچەندە سوریا و لوبنان بەهای ستراتیژی خۆیان هەیە بۆ ئەمەریکا، بەڵام عێراق  لە ئەولەویەتی ئەمەریکادا دەمێنێتەوە.   پێشنیارەکان 1.    دانان و جێبەجێکردنی میکانیزمی بەهێز بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەریەکانی پشتیوانی CTEF و ئەنجامدانی ڕێکخستنەوەی پێویست.  2.    بەستنەوەی بەردەوامی پشتیوانیەکان بە چاکسازی و بەرزکردنەوەی توانای پێکەوە کارکردن و ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆن.  3.    ڕآهێنان لەسەر هەستیاری کولتووری  لەڕێی پێشکەشکردنی مەشق بە کارمەندانی ئەمریکی لەسەر ریتمە کولتووری و سیاسییەکانی هێزە هاوبەشەکان بۆ گەشەپێدانی پەیوەندی توندوتۆڵتر. 4.    هاندانی ئاشتەوایی و یەکگرتویی سیاسی لەڕێی جیاکردنەوەی پشتیوانیکردنی هێزی پێشمەرگە لە ناکۆکیەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵی وحکومەتی هەرێـم لەسەر خاک و نەوت و دەسەلاتی ئەمنی.  5.    هاندانی هێزەکانی عێراق و هەرێمی کوردستان کە لەژێر پێکهاتەی فەرماندەییەکی یەکگرتودا کاربکەن. 6.      بەکارهێنانی کەناڵە دیپلۆماسییەکان بۆ بەڕێوەبردنی نیگەرانییەکانی تورکیا سەبارەت بەهێزەکانی سوریای دیمۆکرات.  7.     لەگەڵ بەرەوپێشەوەچونی چاکسازیەکان و پێگەیشتنی هێزە هاوبەشەکان، پشتیوانیەکان بگؤڕدرێن بۆ پشتیوانی ڕاوێژکاری و بنیاتنانی توانا سەربازیەکان. 8.    پەرەپێدانی ستراتیژی درێژخایەن بۆ بەردەوامیدان بە پارێزگاریکردن لەتوانای هێزە هاوبەشەکان لەدوای کۆتاییهاتنی پشتگیری CTEF. 9.    ڕێکخستن و توندوتۆڵترکردنی پشکنینی لێهی بۆ چاودێری و لێپرسینەوە لە ڕێی وردبینی زیاتر و شەفافیەت و چآودیری چڕوپڕ بۆ نەهێشتنی خراپ بەکارهێنانی ئەو هێزانە ودڵنیابوون لە پابەندبوونیان بە مافەکانی مرۆڤ.  هێزە پشکنێراوەکان بەپێی (پشکنینی لیهی) مانای چیە هێزە پشکنێراوەکان (The Vetted Forces) ئەو هێزانەن کە لەپشکنینی تایبەتی ئەمەریکا کە بە (پشکنینی یاسی لیهی ) ناسراوە دەرچوون – هەروەها بەردەوام لەژێر چاودیری و هەڵسەنگاندندا ئەمێننەوە. ئەو یەکە سەربازییە ناوخۆییە ئەمنیانە لەلایەن ئەمریکا و وڵاتانی هاوپەیمانەوە هەڵسەنگێندراون و پەسەندکراون بۆ پشتگیریکردن، هەروەها دڵنیابوونەتەوە لەوەی کە ستانداردە تایبەتەکانی هەڵسوکەوت و توانا و کاریگەرییان لە ئاستی پیویستدایە. پشکنینەکان بریتین لە پێداچوونەوەی پاشخان؛ پابەندبونیان بە مافەکانی مرۆڤ؛ هەبونی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ بەڕوونی؛ دووربن لە هەر پەیوەندیەک بە ڕێكخراوە توندڕەوەکانەوە. ئەم پشکنینە لەژێر چاودیری یەکێک لە یاساکانی کۆنگرێسە کە بە (یاسای لیهی یان Leahy Law ) ناسراوە. یاساکانی لیهی پشتگیری ئەمریکا بۆ ئەو یەکانە قەدەغە دەکات کە سەلمێندراوە بەشدارن (یان لەوانەیە بەشداربن) لەپێشێلکردنی ماەکانی مرۆڤ.  ئامانج لەو پشکنینانە چیە:    1.    بۆ کەمکردنەوەی مەترسی لە بەکارهێنانی یارمەتیەکانی ئەمەریکا بەخراپی، یان لەکۆتاییدا سوود بەو گروپانە بگەیەنێت کە دوژمنایەتی بەرژەوەندەیەکانی ئەمەریکا دەکەن. 2.    دڵنیابونەوە و کارککردن لەگەل ئەو هێزانەی کە بتوانریت هەماهەنگیان لەگەڵدا بکرێت و پێکهاتەی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ پەیڕەوبکەن و دیسپلین بپارێزن و ئەرکەکان بە یەکگرتوویی ئەنجامبدەن و یەکخستنی سیاسیان هەبێت (نەوەک یەکخستنی ئایدۆلۆجی) و ئەگەری ئەوەیان نەبێت لە ئەرکەکانیان لابدەن یا بە پێچەوانەی ئەرکەکانیانەوە مامەڵەبکەن. 3.    بۆ بەدەستهێنانی شەرعیەتی سیاسی لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆییەکان و هاوپەیمانان و ، لەوانەش گرنگتر دڵنیاییدان بە کۆنگرێس و چاودیری ئەمەریکا. واتە پشکنین یارمەتیدەرە بۆ لێپرسینەوەی یاسایی و سیاسی لە ناوچەکانی کارکردن ولە ناوخۆی ئەمەریکاش.  4.    بۆ پاراستنی ناوبانگی ئەمەریکا.  

راپۆرت: درەو ئیسرائیل و بزوتنەوەی حەماس لەسەر قۆناغی یەكەمی پلانەكەی ترەمپ لەبارەی غەززەوە گەیشتنە رێككەوتن، كە خۆی لە رێككەوتنی ئاگربەست و ئازادكردنی بارمتە ئیسرائیلییەكان دەبینێتەوەو؛ دەكرێت سەربكێشێت بۆ كۆتایهێنانی یەكجاری بەو جەنگە خوێناوییەی كە ماوەی دوو ساڵە بەردەوامەو نەك هەر غەززە، ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیشی بەگشتی لەگەڵ خۆی خستوەتە ناو گەردەلولەوە.  ئەمانە هەندێك وردەكاری زانراو و نەزانراون كە تائێستا لەبارەی رێككەوتنەكەوە لەبەردەستدان.  * چی لەبارەی رێككەوتنەكەوە دەزانین؟ رێككەوتنەكە لەچوارچێوەی قۆناغی یەكەمی ئەو كارانەیە كە ترەمپ پێشنیاری كردووەو لە 20 خاڵ پێكدێت، ئەمەش دوای گفتوگۆی ناڕاستەوخۆ لە میسرو پاش تەنیا رۆژێك لە یادی دوو ساڵەی هێرشەكەی حەماس بۆسەر ئیسرائیل بەدی هات، هێرشێك كە  هەڵمەتی سەربازی وێرانكەری ئیسرائیلی بۆسەر غەززە بەدوای خۆیدا هێنا.  ترەمپ رایگەیاند، ئیسرائیل و حەماس لەسەر قۆناغی یەكەمی پلانەكە گەیشتوونەتە رێككەوتن و ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی لە زوترین كاتدا هەموو بارمەتەكان (زیندوو بن یان مردو) ئازادبكرێن و هێزەكانی ئیسرائیل دەكشێنەوە بۆ ئەو ناوچەی كە لە غەززە پێی دەوترێت هێڵی زەرد. بەپێی قسەی سەرچاوەیەكی باڵای ئەمنی ئیسرائیل ئەمە سنوری یەكەم كشانەوەی ئیسرائیلە بەگوێرەی پلانەكەی ترەمپ.  بزوتنەوەی حەماسیش جەختی كردەوە گەیشتوەتە رێككەوتن بۆ كۆتایهێنان بە جەنگ، رێككەوتنەكە كشانەوەی ئیسرائیل لە غەززەو ئاڵوگۆڕی بارمتەو دەستگیركراوانی فەلەستینی لەخۆدەگرێت، بەڵام بزوتنەوەكە هاوكات داوای لە ترەمپ و وڵاتانی گەرەنتیكار كرد، گەرەنتی ئەوە بكەن ئیسرائیل بەتەواوەتی ئاگربەستەكە جێبەجێ دەكات.  * دیارترین ئەو شتانەی نایزانین چین؟  سەرەڕای هیواكان بۆ كۆتایهێنان بە جەنگ، هێشتا هەندێك وردەكاریی جەوهەری هەن كە روون نەكراونەتەوە. یەكێك لەو وردەكارییانە كات و ئیدارەدانی كەرتی غەززەیە دوای جەنگ، هەروەها چارەنوسی حەماس.  هیچ ئاماژەیەكی روون نییە لەبارەی ئەوەی دوای جەنگ كێ حوكمی غەززە دەكات. بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل و ترەمپ و وڵاتانی خۆرئاواو عەرەبی هەر چەشنە رۆڵێكیان بۆ حەماس لە غەززە دورخستوەتەوە، كە لە ساڵی 2007و دوای دەركردنی ركابەرە فەلەستینییەكانی، ئیدارەی ئەم ناوچەیەی بەدەستەوە بووە.  پلانەكەی ترەمپ كە 20 خاڵ لەخۆدەگرێت، ئاماژە بە رۆڵی دەسەڵاتی فەلەستینی دەكات، بەڵام ئەمەش تەنیا لە كاتێكدا دەبێت كە ئەو دەسەڵاتە ریفۆرمی زۆر لە خۆیدا ئەنجام بدات.  * دواتر چی روودەدات؟ ناتانیاهۆ وتی داوا لە حكومەتەكەی دەكات ئەمڕۆ كۆبوونەوەیەك بكات بۆ پەسەندكردنی رێككەوتنەكە.  سەرچاوەیەكی ئاگادار لە بابەتەكە وتی، ئەم رێكارە تاڕادەیەكی زۆر شتێكی روكەشە، چونكە ئیسرائیل پێشوەختە رەزامەندی لەسەر دەبڕیوە. بەڵام سەرچاوە ئاگادارەكان لە گفتوگۆكان باسلەوە دەكەن هەندێك وردەكاری هێشتا پێویستیان بە گفتوگۆ هەیەو رەنگە كاتەكەی بگۆڕدرێت.  سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەكەن، حەماس بە یەك جارو دوای 72 كاتژمێر لە دەستپێكردنی ئاگربەست (20) كەسی بارمەتەی زیندوو ئازاد دەكات. بەرپرسێكی ئیسرائیلی دەڵێ: ئازادكردنی بارمتەكان رەنگە رۆژی یەكشەممە یاخود دوو شەممە رووبدات.  سەرچاوە فەلەستینییەكان باسلەوە دەكەن، پرۆسەی رادەستكردنی تەرمی بارمتە مردووەكان بەشێوەی قۆناغ بە قۆناغ دەبێت هاوكات لەگەڵ كشانەوەی سوپای ئیسرائیل. گال هیرش رێكخەری كاروباری بارمتە ئیسرائیلییەكان باسی لەوەكرد، هێزێكی نێودەوڵەتی دروستدەكرێت بۆ یارمەتیدان لە دۆزینەوەی هەر تەرمێك كە حەماس نەتوانێ شوێنەكەی دیاری بكات.  سەرچاوە فەلەستینییەكانیش پێشبینی ئەوە دەكەن ئیسرائیل نزیكەی 2 هەزار دەستگیركراوی فەلەستینی ئازاد بكات، لەنێویاندا زیاتر لە 200 كەس هەن حوكمی زیندانی هەتاهەتایی بەسەر دەبەن.  بزوتنەوەی حەماس دوێنێ رایگەیاند، لیستی بارمتەكانی لای خۆی و دەستگیركراوانی فەلەستینی لە زیندانەكانی ئیسرائیل رادەستكردووە، بەمەبەستی پرۆسەی ئاڵوگۆڕكردن.  بەرپرسێكی ئیسرائیلی رونیكردەوە، تەنیا دوای پەسەندكردنی رێككەوتنەكە، لەماوەی 24 كاتژمێردا دەبێت ئیسرائیل بكشێتەوە بۆ ئەو هێڵەی كە رێككەوتنی لەسەر كراوە، دوای ئەمە مۆڵەتە 72 كاتژمێرییەكە دەستپێدەكات. كۆشكی سپی پێشبینی دەكات رۆژی دوو شەممە بارمتەكان ئازاد بكرێن.  بەپێی پلانەكەی ترەمپ، یارمەتییە مرۆییەكان بۆ غەززە زیاد دەكات. بەقسەی بەرپرسێكی ئیسرائیلی بەمزوانە رۆژانە 600 بارهەڵگر دەچنە ناو غەززە. دوو سەرچاوەی فەلەستینی دەڵێن كەمترین ئاست 400 بارهەڵگری رۆژانە دەبێت و وردە وردە ژمارەكە زیاد دەكات.  پێشبینی دەكرێت لە رۆژانی ئایندەدا، ترەمپ بەرەو میسر بەڕێبكەوێت، كۆشكی سپی وتی ترەمپ بیر لەوە دەكاتەوە رۆژی هەینی سەردانی ناوچەكە بكات. ناتانیاهۆش لای خۆیەوە ترەمپی بانگهێشت كردووە بۆ ئەوەی لەبەردەم كنێست (پەرلەمانی ئیسرائیل) وتارێك پێشكەش بكات، ترەمپ بە ئەكسیۆسی راگەیاندووە ئامادەیە بۆ ئەو كارە.  بەڵام قۆناغی دواتری پلانەكەی ترەمپ دیدگایەك لەخۆدەگرێت بۆ دروستكردنی دەستەیەكی نێودەوڵەتی لەژێر ناوی "ئەنجومەنی ئاشتی"، ئەم ئەنجومەنە رۆڵی دەبێت لە بەڕێوەبردنی غەززە لەدوای جەنگەوە. بڕیارە ترەمپ خۆی سەرۆكایەتی بكات و تۆنی بلێری سەرۆك وەزیرانی پێشووی بەریتانیاش لەخۆدەگرێت.  * گەورەترین مەترسی چییە كە هەڕەشە لە پلانەكە دەكات؟  ئەگەر رێككەوتنەكە سەركەوتن بەدەستبهێنێت، دەبێت بە گەورەترین دەستكەوت لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا كە تاوەكو ئێستا لە ئیدارەی ترەمپدا بەدەستهاتبێت.  بزوتنەوەی حەماس تاوەكو ئێستا رەتیكردوەتەوە گفتوگۆ لەسەر داوای ئیسرائیل بۆ چەكدانان بكات. سەرچاوەیەكی فەلەستینی جەختی كرد حەماس بەردەوام دەبێت لە رەتكردنەوەی داوای چەكدانان تاوەكو سوپای ئیسرائیل لەناو غەززەدا بێت.   دوو سەرچاوەی تری ئاگادار لە گفتوگۆكان ئاشكرایانكرد، خاڵی ناكۆك خۆی لە میكانزیكی كشانەوەی ئیسرائیل دەبینێتەوە، حەماس دەیەوێت خشتەیەكی زەمەنیی روون هەبێت تایبەت بە ئازادكردنی بارمەتەكان و گەرەنتیكردنی كشانەوەی تەواوەتی هێزەكانی ئیسرائیل.  لەناو غەززە، ئیسرائیل پرۆسە سەربازییەكانی كەمكردوەتەوە، ئەمەش لەسەر بنەمای داوای ترەمپ، بەڵام بەتەواوەتی هێرشەكانی رانەگرتووە.  وڵاتانی عەرەبی كە پشتیوانی پلانەكە دەكەن دەڵێن. ئەمە دەبێت لە كۆتایدا دروستكردنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی فەلەستینی لێ بكەوێتەوە، بەڵام ناتانیاهۆ دەڵێ: هەرگیز ئەمە روونادات.  حەماس دەڵێ بۆ حكومەتێكی تەكنۆكراتی فەلەستینی نەبێت كە دەسەڵاتدارێتی فەلەستین سەرپەرەشتی بكات و وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی پشتیوانی بكەن، دەستبەرداری دەسەڵات نابێت لە غەززە. هەروەها هەر جۆرە رۆڵێك بۆ (بلێر) یاخود دەسەڵاتدارێكی بیانی لە غەززە رەتدەكاتەوە.  پێشبینییەكان بۆ ئەوە دەچن، لیستی دەستگیركراوانی فەلەستینی كە حەماس داوای ئازادكردنیان دەكات ژمارەیەك لە دیارترین زیندانیكراوانی ئیسرائیل لەخۆبگرێت، كە پرسی ئازادكردنیان لە گفتوگۆی ئاگربەستی پێشوودا هی ئەوە نەبوو تەنانەت دانوستانیشیان لەسەر بكرێت. سەرچاوەیەكی فەلەستینی نزیك لە گفتوگۆكان باسی لەوەكرد، لیستەكە (مەروان بەرغوسی) سەركردە لە بزوتنەوەی فەتح و (ئەحمەد سەعدات) سەركردە لە بەرەی میللی رزگاریی فەلەستین لەخۆدەگرێت كە هەردووكیان حوكمی جۆربەجۆری زیندانی هەتاهەتاییان بەسەردا سەپێندراوەو تاوانباركراون بەوەی هاوڵاتی ئیسرائیلییان كوشتووە.     سەرچاوە: ئاژانسی (رۆیتەرز)

(درەو):  كەمتر لە دوو رۆژی تر، سوریا یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانیی دوای روخانی ئەسەد بەڕێوەدەبات، ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی كوردو دروز بەشداری هەڵبژاردنەكە ناكەن، لەم هەڵبژاردنەكە خەڵك دوو لەسەر سێی پەرلەمان هەڵدەبژێرن، یەك لەسەر سێی تری كورسییەكان لەلایەن ئەحمەد شەرعەوە دادەنرێت. سیستەمی هەڵبژاردنەكە گومان و دوودڵی لەبارەی ئایندەی ژنان و كەمە نەتەوایەتییەكان لەو وڵاتە دروستكردووە.  رۆژی یەكشەممە سوریا دەنگدانی ناڕاستەوخۆ بەخۆوە دەبینێت بۆ دروستكردنی یەكەم پەرلەمان لەدوای لادانی بەشار ئەسەدەوە لە دەسەڵات، ئەمە هەنگاوێكی سەرەكییە لە پرۆسەی حوكمڕانی ئینتیقاڵی (راگوزەر)ی سوریا، بەڵام هاوكات مەترسیشی دروستكردووە لەبارەی دورخستنەوەو پەراوێزخستنی سیاسی لە سایەی سەركردایەتی نوێی ئەو وڵاتەوە.  دەنگدانەكە لە كاتێكدایە كە سەرۆك ئەحمەد شەرع هەوڵی ئەوە دەدات كۆنترۆڵی خۆی بەسەر وڵاتێكدا بەهێزتر بكات، وڵاتێك كە جەنگێكی 14 ساڵە لەبەریەك هەڵیوەشاندووەو بەمدواییەش شەپۆلی توندوتیژی تائیفی بەخۆوە بینیوە، ئەمەش كەمینەكانی لەبارەی ئەو حكومەتەوە نیگەران كردووە كە ئیسلامییەكان رێبەرایەتی دەكەن.  هەڵبژاردنەكە ناڕاستەوخۆیە، تێیدا دەستەی هەڵبژاردنی ناوچەكان، كە 6 هەزار دەنگدەر لەخۆدەگرێت، دوو لەسەر سێی ئەندامانی پەرلەمان كە ژمارەیان 210 كەسە، هەڵدەبژێرن. ئەو لیژنەی كە ئەحمەد شەرع دروستیكردووە رەزامەندی لەسەر 1570 كاندید دەربڕیوە. یەك لەسەر سێیەكەی تر پەرلەمان لەلایەن ئەحمەد شەرع خۆیەوە دادەنرێن. شەرع سەرۆكی بەرەی نوسرە، لقی رێكخراوی قاعیدە بوو لە سوریا، دواتر لە 2016دا پەیوەندی لەگەڵ ئەو رێكخراوە توندڕەوە دابڕی و دەستەی تەحریر شامی دروستكرد، هێزەكانی ئۆپۆزسیۆن لەژێر سەركردایەتی ئەودا لە كانونی یەكەمی ساڵی رابردوودا توانیان ئەسەد لە دەسەڵات لابدەن.  دەسەڵاتدارانی نوێی سوریا دەڵێن لە بری دەنگدانی گشتیی، پەنایان بۆ ئەم سیستەمەی هەڵبژاردن بردووە، چونكە ملیۆنان هاوڵاتی سوری بەهۆی جەنگەوە ئاوارە بوون و  تۆماری متمانەپێكراوی دانیشتوان لەبەردەستدا نییە. بەهۆكاری (ئەمنی و سیاسی)، حكومەت بڕیاریداوە بە دواخستنی هەڵبژاردنەكە لە ناوچەكانی باكوری خۆرهەڵات، كە لەژێر كۆنترۆڵی كورددان، هەروەها لە پارێزگای (سوەیدا) كە بەشێوەیەكی فەرمی لەژێر كۆنترۆڵی گروپی چەكداری دروزەكاندایە، ئەمەش بەو واتایە دێت پێشبینی دەكرێت 19 كورسی پەرلەمان بەبەتاڵی بمێنێتەوە.  ترسی پەراوێزخستن ئەوانەی رەخنەیان لەم شێوازەی هەڵبژاردن هەیەو دەڵێن دەنگدانی بەشەكی و ناڕاستەوخۆ نوێنەرایەتی هەموو گەل ناكات، سەرباری ئەمەش پرۆسەكە بەشێوەیەكی تەواو مەركەزی ئیدارە دەدرێت.  شاری درێرزوور كە روباری فورات بەسەر دوو بەشدا دابەشیكردووە نمونەیەكی روونی ئەمەیە: بەشی خۆرئاوا كە حكومەت كۆنترۆڵی هەیە بەسەریدا و دەنگدانی تێدا بەڕێوەدەچێت، بەشی خۆرهەڵاتی كە لەژێر كۆنترۆڵی كورددایە هەڵبژاردنی تێدا بەڕێوەناچێت.  حەسەن محەمەد دالی كە دانیشتوویەكی كەناری خۆرهەڵاتی شارەكەیە، قسەی بۆ ئاژانسی (رۆیتەرز) كردووەو دەڵێ: رازی نیم بەوەی لەوێ هەڵبژاردن ئەكرێت و لێرە ناكرێت، شتێكمان ئەوێ كە خزمەتی هەموو ناوچەكە بكات، سوریایەكی یەكگرتوو. رەخنەگران دەڵێن ئەم پرۆسەیە شتێكی تریشی تێدا نییە، ئەویش بەشداری ژنان و كەمینە ئاینی و نەتەوەییەكانە.  ژنان تەنیا لانی كەمی 20%ی كاندیدەكان لە یەك لەسەر چواری بازنەیەكی هەڵبژاردن پێكدەهێنن. رێژەكە لە نیوەی بازنەكاندا 10% تێناپەڕێنێت، پشكی ژنان و نوێنەری كەمینەكان دیاری نەكراوە. لەسەردەمی حوكمی بنەماڵەی ئەسەدیشدا دۆخی ژنان باشتر نەبوو، ئەوكاتیش پشكی خۆیان لە پەرلەماندا نەبوو، لە ساڵی 1981وە تاوەكو روخانی بەشار ئەسەد، ژنان رێژەیەكی بچوكیان لەناو دەستەی یاساداناندا هەبووە كە لەنێوان 6% بۆ 13% بووە، ئەمە بەگوێرەی قسەی یەكێتیی نێودەوڵەتی پەرلەمانەكان، كە داتا لەسەر پەرلەمانە نیشتمانییەكان لەسەرتاسەری جیهان كۆدەكاتەوە.  لەسەردەمی ئەسەدا، ژمارەی كورسییەكانی پەرلەمان تۆزێك زیاتر بوو كە 250 كورسی بوو، دوو لەسەر سێی ئەم كورسییانە بۆ ئەندامانی حزبی بەعس تەرخان كرابوو، نەیارانی ئەسەد دواین هەڵبژاردنیان بە گاڵتەجاڕی ناوبرد كە لە تەموزی 2024دا بەڕێوەچوو.  لێكۆڵەران دەڵێن سیستەمی دەنگدانی ئێستای سوریا كە پشت بە بنەمای "براوە هەموو شتێك دەبات" دەبەستێت، رەنگە سەر بۆ دەرەنجامێك بكێشێت كە پیاوانی سوننە وەكو زۆرینەی سوریا بەسەریدا زاڵ بن. شەرع چەندین جاری بەڵێنیداوە سیاسەتگەلێك جێبەجێ بكات كە كۆكەرەوەی هەمووان بێت، رەنگە بەرپرسیارێتی ئەمە لەرێگەی تەرخانكردنی كورسی بۆ ژنان و كەمینەكان لە رێژەی یەك لەسەر سێی پەرلەمان بگرێتە ئەستۆ، كە خۆی دیاریان دەكات. بەڵام چاودێران ترسیان هەیە لەوەی كەسانی دیاریكراو بەكاربهێنێت بۆ پتەوكردنی دەسەڵاتەكانی خۆی.  لە شیكارییەكدا بۆ پرۆسەی دروستكردنی پەرلەمانی نوێی سوریا، (حاید حاید) هاوكار لە دەستپێشخەری ریفۆرمی عەرەبی نوسیویەتی:" ئەگەر سەرۆك كەسانێكی هەڵبژارد كە لەژێر كاریگەریی خۆیدا بن، ئەوا ئەتوانێت لەرێگەی مەرسومی سەرۆكایەتییەوە یاساكان دەربكات بەبێ ئەوەی ئەنجومەن (پەرلەمان) دەسەڵاتی ئەوەی هەبێت تانەیان لێبدات یاخود هەمواریان بكاتەوە".  حاید باسلەوە دەكات" ئەم پرۆسەیە دەكرێت شەرعیەت بە قۆناغە ئینتیقالییە ناسكەكە ببەخشێت یاخود گومانەكان قوڵتربكاتەوەو دەرفەتی سەركەوتنی قۆناغەكە كەمتربكاتەوە".  

درەو: هەڵسەنگاندنێکی دەزگای هەواڵگری وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (پنتاگۆن) کە بۆ ئەندامانی کۆنگرێس ئامادەکراوە، ئاشکرایکردووە: ئەوەی بەناوی سوپای نوێی سوریای سەر بە حکومەتی راگوزەر ناودەبرێت، خاوەن پەیكەرێكی رێکخراوەیی یەکگرتوو نییەو پشت بە هاوپەیمانییەکی فشۆڵ و پارچەپارچە دەبەستێت، کە سەرکردەکانی دەستەی تەحریری شام كە پێشتر بە بەرەی نوسرە ناسرابوو و چەند میلیشیایەکی توندڕەوی سوننە لەخۆدەگرێت. راپۆرتەکە دەریخستووە، ئەو گروپانەی کە واشنتۆن بە مەترسیدار ریزبەندی كردوون، وەک رێکخراوی (حراس الدین)، هەژمونێكی بەرچاوی لە دیمەشق بەدەستهێناوەتەوە، سەرەڕای بانگەشەی هەڵوەشاندنەوەی، دوای رووخانی رژێمی ئەسەد.  ئەم گروپانە تائێستا كاریگەرییان هەیە لە  لەسەر سیاسەتەکانی حکومەتی راگوزەر، سەرەڕای ناکۆکییەکانی پێشوییان لەگەڵ دەستەی تەحریری شام. راپۆرتە ، كە بەشێوەیەكی وردو تێروتەسەل ئامادەكراوەو نزیکەی (٧٠) لاپەڕەیە، ئاماژە بەوە دەکات: پنتاگۆن بە وریاییەوە لە فراوانبونی دەسەڵاتەکانی حکومەتی راگوزەر یان زیادکردنی سەرچاوەکانی روانیویەتی.  راشیگەیاندووە: پێدەچێت ئەم دۆخە هەژمونی هێزەکانی سوریای دیموکرات لە باکوری رۆژهەڵاتی ئەو وڵاتە بەهێزتر بکات و سەربەخۆیی زیاتریان پێببەخشێت لە جاران. راپۆرتەکە ئاماژە بۆ گۆڕانکاری لە هەڵوێستی ئەمریکا دەكات، لە پاڵپشتیکردنی بیرۆکەی یەکخستنی هێزەکانی سوریای دیموکرات لەگەڵ دیمەشق بۆ کەمکردنەوەی بارگرانی پاراستنی لە هەڕەشەکانی تورکیا، جەختیش دەکاتەوە، هێشتنەوەیان خزمەت بە بەرژەوەندی ئاسایشی نەتەوەيی ئەمریکا دەکات.  رونیشكردووەتەوە: ئیسرائیل مەیلی بەرەو فراوانکردنی ناوچەی پارێزراوی هەیە لەسەر سنورەکانی لەگەڵ سوریا، رەنگە بەشێک لە باشوری سوریاش کۆنترۆڵ بكات، كە ئیسرائیل لە دیمەشقی پایتەخت نزیک دەکاتەوە. راپۆرتەکە، نیگەرانییەکانی ناو کۆنگرێسی سەبارەت بە هەرچەشنە سوککردنێكی سزاکانی سەر دیمەشق وروژاندووە، ئەمەش وایکردووە بۆ ئیدارەی ئەمریکا قورس بێت بۆ نوێكردنەوەی لێخۆشبونەكان یان رێگەدان بە جێبەجێکردنی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی ئابوری، کە لەلایەن حکومەتی راگوزەرەوە لەگەڵ هەندێک وڵات واژۆ کراوە. راپۆرتەكە، کە لەلایەن ماڵپەڕی "ئەلمۆنیتۆرە"وە بڵاوکراوەتەوە: ئاشکرایکردووە، هەندێک لە شوێنکەوتوانی رێکخراوی (حراس الدین) بەدوای هەژموندا دەگەڕێن لەناو حکومەتی نوێی دیمەشقدا. بەگوێرەی هەڵسەنگاندنی بەرپرسانی دەزگای هەواڵگریی بەرگریی ئەمریکا، گروپەکانی پەیوەست بە قاعیدە بە جۆرێك لە سەربەخۆیی كاردەكەن لەژێر چاودێری دەستەی تەحریر شام و درێژە بە چالاکییەکانیان دەدەن، ئەوەش ئازادیی هاتوچۆ بە چەكدارانی پێشوی (حراس الدین) داوەو توانای پێداون کاریگەرییان لەسەر سیاسەتەکانی حکومەتی راگوزەر لە سوریا هەبێت. لە راپۆرتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە،  هێزی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی ئەمریکا لە ساڵی (٢٠١٦)ەوە کە ئەم گروپە دامەزراوە، لە دەیان چەكداری (حراس الدین) کوشتووە لەڕێی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە باکوری رۆژئاوای سوریا. هەرچەندە ئەو گروپە  دوای هاتنە سەرکاری شەرع لە دیمەشق لە کۆتاییەکانی ساڵی رابردوودا هەڵوەشاندنەوەی خۆیان راگەیاند، بەڵام سەرجەم ئەندامەکانی لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئۆپەراسیۆنی ئیدارەی نوێی سوریا ماونەتەوە، ئەوەش دواى نزیکەی حەوت مانگ لە رووخانی رژێمی سوریا. راپۆرتەکەدا جەختی لە بەردەوامی نیگەرانییەکانی واشنتۆن کردووەتەوە سەبارەت بە بازنەی ناوەوەی شەرع ، تەنانەت لە کاتێکدا سوپای ئەمریکا بوونی سەربازی خۆی لە سوریاو عێراق کەم دەکاتەوە.

راپۆرتی رۆژنامه‌وانی: هێمن خۆشناو له‌ پێناو گه‌ره‌نتیكردنه‌وه‌ی پۆستی سه‌ركۆماری (ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان) ده‌خوازێ له‌ رێگای دادگا (جه‌هه‌په‌) بێكاریگه‌ر بكات و تووشی لێكترازانی بكات. له‌م هه‌ڵمه‌ته‌یدا ئه‌ردۆغان هه‌وڵده‌دات ده‌نگده‌ری كورد له‌ جه‌هه‌په‌ دووربخاته‌وه‌، وه‌كو یه‌ك كوتله‌ په‌لكێشی بكات به‌ره‌و (پارتی ده‌م). پارتی گه‌لی كۆمار (جه‌هه‌په‌) كه‌ كۆنترین پارتی سیاسیه‌ له‌ مێژووی كۆماری توركیا و له‌ ساڵی 1923 دامه‌زراوه‌، دوای شكستنی له‌ هه‌ڵبژاردنی گشتی له‌ (حوزه‌یرانی 2023) كۆنگره‌ی 38مینی نائاسایی له‌ 5 تشرینی دووه‌می هه‌مان ساڵدا ئه‌نجامدا. تیایدا (كه‌مال كلیچدارئۆغڵو) كه‌ به‌ره‌گه‌ز كوردێكی عه‌له‌ویه‌ له‌ سه‌رۆكایه‌تی پارته‌كه‌ دوورخرایه‌وه‌ و (ئۆزگور ئۆزه‌ل) جێگای گرته‌وه‌. دوای ده‌ستبه‌كاربوونی ئۆزه‌ل له‌ سه‌رۆكایه‌تیدا، ئه‌م پارته‌ له‌ رووی جه‌ماوه‌ریه‌وه‌ قه‌ڵه‌مبازی گه‌وره‌ی ئه‌نجامدا و له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ خۆجێیه‌كانی ئه‌م وڵاته‌ له‌ (31 ئاداری 2024) له‌ زۆرینه‌ی شاره‌وانیه‌ گه‌وره‌كانی توركیا پارتی داد و گه‌شه‌پێدانی دووچاری شكست و پاشه‌كشێ كرد. له‌ناو سه‌رۆك شاره‌وانیه‌ گه‌وره‌كاندا ناوی سه‌رۆكی شاره‌وانی گه‌وره‌ی ئیستانبۆڵ (ئه‌كره‌م ئیمامئۆغڵو) وه‌كو كه‌سایه‌تیه‌ك ده‌ركه‌وت كه‌ بتوانێ، له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتووی سه‌ركۆماری توركیا كه‌ بڕیاره‌ 2028 ئه‌نجام بدرێت شكست به‌ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان بێنێت. زۆربه‌ی ناوه‌نده‌كانی راپرسی و توێژینه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تای 2024 تا 19 ئاداری 2025 دا جه‌ختیان له‌‌ سه‌ركه‌وتنی ئه‌كره‌م ئیمائۆغڵو ده‌كرد له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتووی سه‌ركۆماریدا. هه‌ڵكشانی پشتگیری رای گشتی توركیا له‌ (ئه‌كره‌م ئیمائۆغڵو) پارتی ده‌سه‌ڵاتداری ئه‌م وڵاته‌ی ناچاركرد، بیر له‌ رێگایه‌ك بكه‌نه‌وه‌ تا به‌ر له‌ ئیمامئۆغڵو بگرن.  بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، له‌ژێر ناوی گه‌نده‌ڵی، گرێبه‌ستی ناشه‌رعی، قازانجی نایاسایی و رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ تیرۆر پۆلیسی ئیستانبۆڵ له‌ به‌ره‌به‌یانی (19 ئادار) هه‌ڵیكوتایه‌ سه‌ر (ئه‌كره‌م ئیمائۆغڵو) و چه‌ند به‌رپرسێكی دیكه‌ی جه‌هه‌په‌. ئه‌م ئۆپاراسیۆنه‌ گه‌وره‌ترین كاردانه‌وه‌ی دژ به‌ سه‌ركۆمار و داروده‌سته‌كه‌ی لێكه‌وته‌وه‌ كه‌ له‌ ماوه‌ی 24 ساڵه‌ی ته‌مه‌نیدا ده‌سه‌ڵاتی ئه‌ردۆغان تووشی كاردانه‌وه‌ی به‌م شێوه‌یه‌ نه‌بووه‌. كاردانه‌وه‌كانیش بووه‌ هۆی ئاوێته‌بوونی جه‌هه‌په‌ له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیۆنی شه‌قام كه‌ له‌ خوێندكارانی زانكۆ و توێژه‌ كاریگه‌ره‌كان پێكهاتووه‌، ئه‌مه‌ش ده‌نگ و پاڵپشتی بۆ جه‌هه‌په‌ ئه‌وه‌نده‌ی دیكه‌ زیاد كرد و بوێری به‌م پارته‌ به‌خشی، تا واز له‌ راڕایی و ئۆپۆرتۆنیزمی سیاسی بێنێت كه‌ چه‌ندین ساڵ بوو به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌یناڵاند. به‌ گوێره‌ی ناوه‌نده‌كانی راپرسی له‌ به‌رواری ده‌ستگیركردنی ئیمائۆغڵو رۆژ له‌دوای رۆژی ده‌نگی پاڵپشتی بۆ جه‌هه‌په‌ و ئیمائۆغڵو زیاتر ده‌بێت و ده‌نگی پارتی ده‌سه‌ڵاتدار و ئه‌ردۆغانیش له‌ كوورتی ده‌دات. ناوه‌ندی (HBS) بۆ راپرسی  له‌ به‌رواری 21 ئاداری 2025 راپرسیه‌كی ئه‌نجامداوه‌ تیایدا رێژه‌ی ده‌نگی جه‌هه‌په‌ 33.8٪ بووه‌ له‌ به‌رامبه‌ردا ئاكه‌په‌ 28٪ ده‌نگه‌كانی به‌ده‌ستهێناوه‌. به‌ گوێره‌ی هه‌مان ناوه‌ند ده‌نگی هه‌ردوولا له‌ هه‌مان به‌رواری ساڵی 2024، به‌م شێوه‌یه‌ بووه‌، جه‌هه‌په‌: 28.4٪ و ئاكپارتی 32.3٪.  ئایا ئوزگور ئۆزه‌ل له‌ سه‌رۆكایه‌تی جه‌هه‌په‌ دوور ده‌خرێته‌وه‌؟ ده‌ستگیركردنی ئیمائۆغڵو تاكه‌ كاردانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات نه‌بوو له‌ به‌رامبه‌ر جه‌هه‌په‌، به‌ڵكو پێنج رۆژ دوای ده‌ستگیركردنی ئیمامئۆغڵو، (لوتفی سه‌ڤاش) سه‌رۆكی پێشووتری شاره‌وانی گه‌وره‌ی (هاتای) به‌ بیانووی نایاساییبوونی كۆنگره‌ی 38 مینی جه‌هه‌په‌ له‌ (4-5 تشرینی دووه‌می 2023) دادگای 42 مینی ئه‌نقه‌ره‌ی به‌سه‌ر كرده‌وه‌ و داوای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌كانی كۆنگره‌ی ناوبراوی كرد. له‌باره‌ی سكاڵاكه‌ی سه‌ر كۆنگره‌ی جه‌هه‌په‌، بڕیاره‌ دادگای پسپۆر له‌ رۆژی دووشه‌ممه‌ (30 حوزه‌یرانی 2025) بڕیاری خۆی ئاشكرا بكات، كه‌ ته‌نیا دوو ئه‌گه‌ر له‌خۆ ده‌گرێت. یه‌كه‌مینیان: دانانی قه‌یوم سه‌ر جه‌هه‌په‌، دووه‌مینیشیان: دوورخستنه‌وه‌ی ئوزگور ئۆزه‌ل و ستافه‌كه‌یه‌تی له‌ سه‌رۆكایه‌تی جه‌هه‌په‌ و دانانه‌وه‌ی (كه‌مال كلیچدارئۆغڵو) به‌ سه‌رۆك بۆ ماوه‌ی یه‌ك ساڵدا دوای ده‌رچوونی بڕیاری دادگا. زۆربه‌ی پێشبینیه‌كان، به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چن كه‌ دادگا بڕیاری دوورخستنه‌وه‌ی سه‌رۆكایه‌تی جه‌هه‌په‌ ده‌دات، چونكه‌ ئۆزه‌ل دوای ده‌ستگیركردنی ئیمامئۆغڵو، نه‌یهێشت مه‌یدان بۆ ئه‌ردۆغان بمێنێته‌وه‌ و ئه‌و بۆشایه‌ی پڕ كرده‌وه‌ كه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرا دوای ده‌ستگیركردنی ئیمامئۆغڵو دروست بێت. جگه‌ له‌وه‌ش جه‌هه‌په‌ له‌ سایه‌ی سه‌رۆكایه‌تی ئۆزگور ئۆزه‌ل له‌ هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ به‌هێز بوو. به‌رامبه‌ر به‌ توندی و سه‌ركوتكاری ته‌یب ئه‌ردۆغان مۆدێلێكی نوێی ئۆپۆزسیۆنی داهێنا و له‌ زۆرینه‌ی توێژ و لایه‌نه‌ سیاسیه‌كانی ناو توركیا پشتگیری لێكرا. بۆ ئه‌مه‌ چاوه‌ڕێ ده‌كرێت بڕیاری دادگا به‌ ئاراسته‌ی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی سه‌رۆكایه‌تی پێشووتری جه‌هه‌په‌ بێت، نه‌وه‌كو دانانی قه‌یوم.  ئایا كلیچدارئۆغڵو پڵانه‌كه‌ی ئه‌ردۆغان قه‌بوڵ ده‌كات؟ له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی واده‌ی ئاشكرا كردنی بڕیاری دادگا له‌مه‌ڕ دۆسیه‌ی كۆنگره‌ی 38 مینی جه‌هه‌په‌، فشاره‌كان له‌ناو جه‌هه‌په‌ و له‌ شه‌قامیش بۆ ‌سه‌ر كه‌مال كلیچدارئۆغڵو زیاتر ده‌بن، تا گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ر كوورسی سه‌رۆكایه‌تی پارته‌كه‌ی ره‌تبكاته‌وه‌. به‌ گوێره‌ی لێدوانه‌كه‌ی كلیچدارئۆغڵو بێت له‌ رۆژی (23 حوزه‌یران) كه‌ ده‌ڵێـت:" ئه‌گه‌ر نه‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی جه‌هه‌په‌ دادگا قه‌یوم داده‌نێت" پێناچێت گوێ به‌ فشاره‌كان بدات و یاریه‌كه‌ له‌ ئه‌ردۆغان تێكبدات. گه‌ڕانه‌وه‌ی كلیچدارئۆغڵو چه‌ندین كاریگه‌ری نه‌رێنی ده‌بێت له‌سه‌ر جه‌هه‌په‌ و سوودی گه‌وره‌شی ده‌بێت بۆ ئه‌ردۆغان. گه‌ڕانه‌وه‌ی كلیچدارئۆغڵو، ده‌رفه‌تی خۆ كاندیدكردنی (ئه‌كره‌م ئیمائۆغڵو) بۆ سه‌ركۆماری به‌رته‌سك ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش لابردنی گه‌وره‌ترین ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م ئه‌ردۆغان دێت و هه‌روه‌ها به‌ واتای پارچه‌بوونی جه‌هه‌په‌ دێت. به‌ گوێره‌ی زانیاریه‌ پشتڕاست نه‌كراوه‌كان، ئه‌گه‌ر كلیچدارئۆغڵو به‌ پڵانی ئه‌ردۆغان و بڕیاری دادگا رازی بێـت، (ئوزگور ئۆزه‌ل – ئه‌كره‌م ئیمائۆغڵو) پارتێكی سیاسی نوێ له‌سه‌ر مۆدێلی سه‌ركۆماری پێشووی توركیا تورگۆت ئۆزال (پارتی نیشتیمانی دایك ANAP) دروست ده‌كه‌ن. ده‌گووترێت به‌شێك له‌ سه‌رمایه‌دارانی توركیا هه‌وڵ بۆ ئه‌مه‌ ده‌ده‌ن و ده‌خوازن ئه‌كره‌م ئیمائۆغڵو له‌سه‌ر رێچكه‌ی ئۆزال درێژه‌ به‌ سیاسه‌ت بدات. چونكه پێیانوایه‌ ته‌نیا‌ ئه‌م مۆدێله‌ سه‌رمایه‌دارانی تورك له‌ چنگی قۆرخكاری رزگار ده‌كات و ده‌توانێ هه‌موو ئه‌تنیك، گرووپ و توێژه‌ جیاجیاكانی كۆمه‌ڵگای توركیا له‌باوه‌ش بگرێت. به‌ڵام سه‌ركه‌وتنی ئه‌م پارته‌ له‌ ئه‌گه‌ر دروستكردنیدا زۆر زه‌حمه‌ته‌ له‌ ئێستادا، به‌ تایبه‌تی له‌ ململانێی هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆماریدا، چونكه له‌‌ لایه‌ك رێكخستنی ئه‌م پارته‌ و ناساندنی به‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی به‌رفراوانی وه‌كو توركیا پێویستی به‌ كاته‌، به‌ تایبه‌تی ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ ئه‌نجام بدرێت كاتی پێویستی له‌به‌رده‌مدا نیه‌، دووه‌میشیان به‌شێك له‌ ده‌نگده‌ری جه‌هه‌په‌ به‌ تایبه‌تی عه‌له‌وی و چه‌په‌كان كه‌ نزیكن له‌ كلیچدارئۆغڵو ئه‌و كاته‌ ده‌نگ بۆ ئیمائۆغڵو ناده‌ن،‌ ئه‌مه‌ش به‌ واتای پارچه‌بوونی ده‌نگی ئۆپۆزسیۆن دێت.  كورد له‌ كوێی ئه‌م ململانێیه‌ دایه‌؟  له‌ دوای ده‌ستپێشخه‌ری (ده‌وڵه‌ت باخچه‌لی) له‌مه‌ڕ چاره‌سه‌ری كێشه‌ی كورد و وازهێنانی (په‌،كه‌،كه‌) له‌ چه‌ك له‌ 22 تشرینی یه‌كه‌می ساڵی 2024، جه‌هه‌په‌ به‌ ئاشكرا هیچ لێدوان و هه‌ڵوێستێكی دژ به‌م دۆخه‌ نیشاننه‌داوه‌، به‌ڵام ئاشكرایه‌ له‌ نێوان (باخچه‌لی – ده‌وڵه‌ت – ئه‌ردۆغان) له‌لایه‌ك و له‌گه‌ڵ جه‌هه‌په‌ له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ده‌رباره‌ی كێشه‌ی كورد ناكۆكی هه‌یه‌. هه‌رچی لایه‌نی یه‌كه‌مه‌ راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ (ئۆجا،لان و په‌،كه‌،كه‌) له‌ په‌یوه‌ندی دایه‌، به‌ڵام جه‌هه‌په‌ ده‌خوازێت باڵی سڤیلی بزوتنه‌وه‌ی كورد (ده‌میرتاش و پارتی ده‌م) به‌ بنه‌ما بگیرێت له‌ هه‌نگاونان بۆ چاره‌سه‌ری پرسی كورد. به‌م هه‌ڵوێسته‌ جه‌هه‌په‌ ده‌خوازێت له‌باره‌ی كێشه‌ی كورد خۆی له‌ ده‌سه‌ڵات جیابكاته‌وه‌. لێدوانه‌كه‌ی ئۆزگور ئۆزه‌ل له‌ (22 حوزه‌یران) دیارترین ئاماژه‌یه‌ به‌م راستیه‌ كه‌ ده‌ڵێـت:" :" ئه‌گه‌ر ئێمه‌ وه‌كو ده‌مپارتیش سه‌یری كێشه‌كان بكه‌ین، ئه‌وه‌ ناچارنین به‌سه‌ر هه‌مان رێگادا بڕۆین". كه‌واته‌ جه‌هه‌په‌ له‌مه‌ڕ كێشه‌ی كورد ده‌خوازێت رێگایه‌كی دیكه‌ تاقیبكاته‌وه‌‌. له‌مباره‌یه‌وه‌ شرۆڤه‌كاری سیاسی تورك (ئارنه‌وۆڵد سه‌لیم) ده‌ڵێت:" جه‌هه‌په‌ پێیوایه‌، ده‌مپارتی ناچاره‌ له‌سه‌ر ئه‌و هێڵه‌ سیاسیه‌ بڕوات كه‌ (عه‌بدولڵا ئۆجا،لان) دایڕشتووه‌". له‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی توركیا ده‌نگده‌ری كورد زیاتر به‌لای جه‌هه‌په، به‌تایبه‌تی ش به‌لای (ئه‌كره‌م ئیمائۆغڵو) ده‌شكێته‌وه‌. لێره‌دا ناكۆكیه‌ گه‌وره‌كه‌ ده‌ست پێده‌كات. ئه‌م راستیه‌ بۆ ده‌سه‌ڵات ئاسته‌نگێكی گه‌وره‌ دروست ده‌كات. بۆیه‌ ده‌سه‌ڵات هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ پڵانه‌كه‌ی سه‌باره‌ت به‌ جه‌هه‌په‌ ده‌خوازێت ده‌نگده‌ری كورد وه‌كو یه‌ك كوتله‌ به‌ره‌و پارتی ده‌م بچێت و له‌ رێگای ئۆجا،لانیش كۆنتڕۆڵی پارتی ده‌م بكات. به‌ گوێره‌ی (ئارنه‌وۆڵد سه‌لیم):" له‌تبوونی ده‌نگده‌ری كورد له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌سه‌ڵاتدا نیه‌. ده‌سه‌ڵات ده‌خوازێت ده‌نگده‌ری كورد یه‌ك كوتله‌ بێت".  به‌ڵام ئه‌گه‌ر كه‌مال كلیچدارئۆغڵو بێته‌وه‌ سه‌ر ناوه‌ندی بڕیاری جه‌هه‌په‌ و ركابه‌رانی ره‌وتێكی سیاسی دروست نه‌كه‌ن و به‌شداری له‌ هه‌لبژاردن نه‌كه‌ن، ئه‌وه‌ ره‌نگه‌ ده‌نگده‌ری كورد له‌ شاره‌ گه‌وره‌كان كه‌ تا ئێستا ده‌نگی بۆ جه‌هه‌په‌ داوه‌، بایكۆتی ده‌نگدان بكات كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌ردۆغان دایه‌.     

  بڵند دلێر شاوەیس  لە پەراوێزی بەشداریکردنی لە لوتکەی ناتۆ لە لاهای، ڕۆژی ٢٠٢٥/٦/٢٥ لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا لەگەڵ سکرتێری گشتی ناتۆ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (ترامپ) ڕایگەیاند "ئیسرائیل و ئێران وەک دوو منداڵی قۆناغی ناوەندی جەنگیان لەگەڵ یەکتریدا کرد"، پێشتریش لە چەندین لێدواندا باسی لەوەکرد کە ئەم جەنگە بۆ ناچارکردنی ئێرانە تا بێتە سەر مێزی دانوستان، هەروەها بە ئاشکرا باسیشی لەوە کرد کە مەبەست لەم جەنگە ڕوخاندنی ڕژێمی ئێران نییە، جگە لەوەی سوپاسی ئێرانی کرد کە پێشتر لە کات و شوێنی بۆردومانکردنی بنکەکانی ئەمریکا ئاگادارکراونەتەوە... ئەم لێدوانانە ئەوە دەسەلمێنێت کە پەیوەندییەکانی نێوان (ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران) پەیوەندی قوڵ و فرە ڕەهەندن،  کێشەکانی نێوانیان سروشتێکی ئاڵۆز و تایبەتی هەیە، چەند ناکۆک بن هێندە هەماهەنگی و بەرژەوەندی هاوبەشیان هەیە... هەرچەندە زۆر پرسی نهێنی و خاڵی شاراوە هەیە لەم جەنگە دوانزە ڕۆژەی نێوان ئێران و ئیسرائیلدا، بەڵام ئەنجامەکان کۆمەڵە ڕاستیەکیان دەرخست شایەنی ئەوەن باسیان لێوە بکرێت: یەکەم- جەنگەکە دەرخەری ڕاستی پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا و توانای هەواڵگری و دەزگای "مۆساد" و هێزی ئاسمانی ئیسرائیل بوو. بەتایبەتی دزەکردنی مۆساد بۆ ناو خاک و دامەزراوە هەستیارەکانی ئێران و وردی لە پێکانی ئامانجەکاندا. دووەم- لەناو جیهانی ئیسلامیدا تەنها "صدام حسين" بەوە ناسرابوو کە توانیویەتی (٣٩) موشەکی (Scud) بدات لە ئیسرائیل ئەوەش لە ساڵی ١٩٩١، بەڵام لە ئێستادا ئێران ئەو سەروەرییەی تۆمار کرد کە توانی سەدان موشەک و درۆن بنێت بە ئیسرائیل و چەندین ئامانجی گرنگ بپێکێت، لە نێویاندا نزیکەی بیست ئامانجی هەستیار هەیە کە ئیسرائیل ڕێگری کردووە لە باسکردنیان. سێیەم- ئیسرائیل سەرکەوتوو بوو لە پەکخستنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، بەڵام ئەوەی شایانی باسە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران ئەوەندە بەهێز و پێشکەوتوو بوو بە بێ هەماهەنگی ڕوسیا و بەشداری کردنی فڕۆکە جەنگیەکانی ئەمریکا لە بۆردومانکردنی بنکەی ئەتۆمی فۆردۆ و بردنەدەرەوەی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران بۆ ڕوسیا، هەروەها پاراستنی شارەزایانی ڕوس و زامنکردنی داواکارییەکانی ئێران یەکلا نەدەبووەوە. چوارەم- ئەگەرچی لەسەرەتای جەنگەکەدا باڵادەستی ئیسرائیل بەدی دەکرا، لەگەڵ یەکەم گورز وەشاندنی ئیسرائیل دژ بە ئێران چەندین سەرکردە و فەرماندەی سەربازی و هەواڵگری ئێران کوژران، بەڵام بە خێرایی جێگرەوەکانیان دانران و لە دوای هەفتەی یەکەمی جەنگەکەوە تواناکانی ئێران لە کۆنترۆڵکردن و ئیدارەدانی جەنگەکە بە ڕوونی ڕەنگی دایەوە، ئەمەش دەرخەری ئەزموونی ئێرانە لە جەنگ و پشوو درێژی لە بەرگری و خۆڕاگری، شەڕی هەشت ساڵەی ئێران و عێراق شاهیدی پشوو درێژی ئێرانە لە جەنگدا... هەروەها ئێران سەرکەوتوو بوو لە ڕاکێشانی هاوسۆزی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی بەلای خۆیدا، ئەمەش دەرخەری ئاستی بەرزی دبلۆماسیەتی ئێران بوو. لە هەموشی گرنگتر ئەم جەنگە هۆکارێک بوو بۆ یەکگرتوویی کۆمەڵگای ئێران و پتەوکردنی یەکڕیزی نیشتمانی و ڕەدکردنەوەی ئەجێندای دەرەکی.  ئەم جەنگە سەلماندی پرسی نیشتمان سازی لە ئێراندا بەهێزە و ڕەگ و ڕیشەی بە قوڵی داکوتیوە. پێنجەم- زیانەکانی ئێران و ئیسرائیل لەم جەنگەدا بە گوێرەی زانیاری میدیاکان و ڕاپۆرتی دامەزراوە فەرمییەکان بریتییە لە: * زیانەکانی ئێران  ١- گیان لەدەستدانی زیاتر لە (٦٢٧) کەس و (٤٨٧٠) بریندار، لە نێویاندا دەیان سەرکردەی سەربازی و هەواڵگری و زانای ئەتۆمی کە زیاتر لە (٣٠) فەرماندەی باڵا و (١٧) زانا لەناویاندا (١٤) زانای ئەتۆمی. ٢- ئیسرائیل(٥) هێرشی ئاسمانی گەورەی ئەنجامداوە بۆ سەر ئێران، زیاتر لە (٥٠٠) موشەک و بۆمبی وەشاندووە، (٣٠٠) ئامانجی دیاریکراوی لە ناو خاکی ئێران پێکاوە، جگە لە هێرشی درۆنی. ٣- بۆردومانکردن و وێرانکردنی وێستگە و دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران (ئاراک، نەتەنز، فۆردۆ، ئەسفەهان).  ٤- لەناوبردنی(٧) ڕاداری ستراتیجی. هەروەها لەناوبردنی(٤٠%) سەکۆی هاویشتنی موشەکی. ٥- لەناوبردنی سیستەمی موشەکی (S 300) کە ئێران لە روسیا کریبووی، (١) لە ئیلام، (١) لە هەمەدان، (١) لە تاران، (٢) لە ئەسفەهان. ٦- تەنها لە تاران نزیکەی (١٢٠) باڵەخانە بەتەواوی وێرانکراوە، لەگەڵ زیان گەیاندن بە نزیکەی(٥٠٠) باڵەخانەی دیکە. ٧- بە گوێرەی (The Wall Street Journal) زیانە مادییەکانی ئێران بە هۆی لەناوبردنی بنکە و بەرنامە ئەتۆمییەکەی بە (٥٠٠) ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت کە ماوەی چل وپێنج ساڵە هەوڵی دروستکردنی دەدات.  * زیانەکانی ئیسرائیل  ١- ئێران لەماوەی دوانزە ڕۆژی شەڕەکەدا نزیکەی(٥٥٠) موشەکی بالیستی و زیاتر لە (١٠٠٠) درۆنی ناوە بە ئیسرائیلەوە، لە نێوان(٥٠ - ٧٠) ئامانجی پێکاوە. ٢- نزیکەی(٣٠) کوژراو و (٣٢٣٨) بریندار لە هاووڵاتیانی ئیسرائیل هەیە. ٣- بۆردومانکردنی هەریەک لە چواردەوری وەزارەتی بەرگری ئیسرائیل و بارەگای مۆساد، پەیمانگای وایزمان کە یەکێکە لە کۆڵەکە زانستی و تەکنەلۆژیاکانی ئاسایشی ئیسرائیل، بەندەری حەیفا، پاڵاوگەی نەوتی بازان .... ٤- بە گوێرەی پێگەی (The Financial Express) تێچووی ڕۆژانەی جەنگەکە لەسەر ئیسرائیل(٧٢٥) ملیۆن دۆلار بووە. ٥- زیان بەر سیستەمی بەرگری کڵاوەی ئاسنینی ئیسرائیل کەوتووە لە ئەنجامی چڕی هێرشە مووشەکییەکانی ئێران، هەروەها تێچووی ڕۆژانەی موشەکە ڕێگرەکانی کڵاوەی ئاسنینی ئیسرائیل بە (٢٠٠ ملیۆن دۆلار) مەزەندە دەکرێت. ٦- نزیکەی(٦٥٨) باڵەخانە و دامەزراوە زیانی بەرکەوتووە. بە گوێرەی ڕاپۆرتە ئیسرائیلیەکان تێچووی دوبارە بونیادنانەوەی ژێرخانی ئابووری و ئەوەی وێرانکراوە بریتییە لە (١،٣ - ١،٦ ملیار دۆلار ) . ٧- کۆی تێچووی خەرجییەکان لەسەر خەزێنەی ئیسرائیل بە نزیکەی(٦،٨ ملیار دۆلار) مەزەندە دەکرێت. * تێبینی: زیانە مادییەکانی هەردوو وڵات لە گۆڕاندایە.

راپۆرتی: درەو  🔻 ئیسرائیل لە جەنگی (12) ڕۆژەی لەگەڵ ئێران: 🔹 ئیسرائیل تەنها لە هەفتەی یەکەمی هێرشەکانی بۆ سەر ئێران نزیکەی (5 ملیار) دۆلاری خەرجکردووە، لەکاتێکدا خەرجییەکانی ڕۆژانەی شەڕەکە (725 ملیۆن) دۆلار بووە، لەو ژمارەیەش (593 ملیۆن) دۆلار بۆ هێرش و (132 ملیۆن) دۆلار بۆ ڕێوشوێنی بەرگری و کۆکردنەوەی سەربازی تەرخانکراوە. 🔹 بەپێی ئامارەکانی دەسەڵاتی باجی ئیسرائیل، ژمارەی ئەو ئیسرائیلیانەی لە هەفتەی یەکەمدا ماڵەکانیان چۆڵکردووە، (10 هەزار) کەسی تێپەڕاندووە و نزیکەی (36 هەزار و 465) کەس داوای قەرەبووکردنەوەیان تۆمارکردووە. 🔹 بەپێی ئامارەکانی دەسەڵاتی باج، لە سەرەتای شەڕەوە نزیکەی (53 هەزار) بیمەی نوێ کڕدراون. ئەمە لە کاتێکدایە قەرەبووی فەرمی ئیسرائیل سنووردارە بە زیانەکانی موڵک و ماڵ و ئۆتۆمبێل. 🔹 هێرشێک کە گەورەترین پاڵاوگەی نەوتی ئیسرائیلی داخست، کە پاڵاوگەی بازانە و بە پێی ڕاپۆرتی فاینانشیاڵ تایمز، بە مەزەندەکردنی (3 ملیۆن) دۆلار زیانی ڕۆژانەی لێکەوتەوە. 🔹 فڕۆکەخانەی بن گوریون کە بە شێوەیەکی ئاسایی ڕۆژانە نزیکەی (300 گەشت) و (35 هەزار) سەرنشینی تێدایە، لە کاردانەوە بە هێرشەکانی تۆڵەسەندنەوەی ئێران، کارەکانی ڕاگرت.  🔹 بەپێی ئامارەکانی دامەزراوەی ئارۆن بۆ سیاسەتی ئابووری کە بنکەکەی لە ئیسرائیلە، ئەگەر هێرشەکان بۆ ماوەی مانگێک بەردەوام بوایە، دەکرا کۆی تێچووەکەی (12 ملیار) دۆلارى تێپەڕاندبا. 🔹 بە گوێرەی زانیارییەکانی کەناڵی (12)ی ئیسرائیل، (29) ئیسرائیلی کوژران و(872)کەسیش بریندار بوون. خەرجییە ڕاستەخۆکانی جەنگ لەگەڵ ئەوەی کۆی گشتی خەرجییە ڕاستەخۆ و ناڕاستەخۆکانی جەنگ ڕوون نەبووەتەوە، بەڵام ئیسرائیل خەرجی گەورەی لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئێراندا هەبووە. بەپێی زانیارییەکانی ماڵپەڕی فاینانشیاڵ ئێکسپرێس، ئیسرائیل تەنها لە هەفتەی یەکەمی هێرشەکانی بۆ سەر ئێران نزیکەی (5 ملیار) دۆلاری خەرجکردووە، لەکاتێکدا خەرجییەکانی ڕۆژانەی شەڕەکە (725 ملیۆن) دۆلار بووە، لەو ژمارەیەش (593 ملیۆن) دۆلار بۆ هێرش و (132 ملیۆن) دۆلار بۆ ڕێوشوێنی بەرگری و کۆکردنەوەی سەربازی تەرخانکراوە. ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ بڵاویکردەوە، تێچووی ڕۆژانەی سیستەمی بەرگری دژە مووشەکی بۆ ئیسرائیل لە نێوان (10 بۆ 200 ملیۆن دۆلاردا) بووە. بەپێی ئامارەکانی دامەزراوەی ئارۆن بۆ سیاسەتی ئابووری کە بنکەکەی لە ئیسرائیلە، ئەگەر هێرشەکان بۆ ماوەی مانگێک بەردەوام بوایە، دەکرا کۆی تێچووەکەی (12 ملیار) دۆلارى تێپەڕاندبا. هەروەها ڕۆژنامەی "یەدیعوت ئەحرۆنۆت" لە دووەمین ڕۆژی جەنگەکەدا ڕایگەیاند، بە پشت بەستن بە ڕاوێژکاری پێشووی دارایی سەرۆکی ئەرکانی سوپای ئیسرائیل، فەریق جەنەراڵ  ڕیم ئەمیناخ، ڕاپۆرتی دا، ڕووبەڕووبوونەوەی ئیسرائیل لەگەڵ ئێران نزیکەی (2.75 ملیار) شیگڵ (733.12 ملیۆن) دۆلار لە ڕۆژێکدا تەنها لە خەرجییە سەربازییە ڕاستەوخۆکاندا تێدەچێت. ئەم خەمڵاندنە زیانەکانی موڵک و ماڵی مەدەنی و کاردانەوەی ئابووری فراوانتر لەخۆناگرێت. بەشێک لە شارەزایانى کاروباری ئیسرائیل پێشبینی دەکەن ئیسرائیل لە بودجەی ساڵانی داهاتوودا تەرخانکردنی سەربازی زیاد بکات، لە ژێر ڕۆشنایی شکستی سیستمی بەرگری (قوبەى ئاسنین) لە ڕێگریکردن سیستەمەکانی تری ڕێگریکەر. چونکە پێویستی بە پێداچوونەوەی گشتگیری ئەم سیستمانە و هەوڵدان بۆ پەرەپێدانیان هەیە. ئیسرائیل ناتوانێت پێویستی زیادکردنی تەرخانکردنی سەربازی پشتگوێ بخات، چونکە پێشبینی ڕووبەڕووبوونەوەی داهاتوو دەکات کە تێیدا بە ناچاری پێویستی بە سیستەمی مووشەکی ڕێگریکەر و تەقەمەنی و فڕۆکەی زیاتر دەبێت. هاوکات تێچووی سەربازی ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران لەوە زیاتر بووە کە چاوەڕوان دەکرا، ئەمەش بەهۆی بەکارهێنانی ژمارەیەکی زۆر لە مووشەکی ڕێگریکەر لە ماوەی دوانزە ڕۆژی جەنگدا. پێشبینی ئەوەش دەکرێت کە کورتهێنانی بودجەی ئیسرائیل بەڕێژەی 6% زیاد بکات، هەروەها قەرەبووکردنەوەی هاووڵاتیانی زیانلێکەوتوو، خراپتربوونی دارایی گشتی وڵاتەکە زیاتر دەکات. بەپێی ئامارەکانی دەسەڵاتی باجی ئیسرائیل، ژمارەی ئەو ئیسرائیلیانەی لە هەفتەی یەکەمدا ماڵەکانیان چۆڵکردووە، (10 هەزار) کەسی تێپەڕاندووە و نزیکەی (36 هەزار و 465) کەس داوای قەرەبووکردنەوەیان تۆمارکردووە. بۆیە حکومەتی ئیسرائیل بیر لە یەکێک لەم ڕێوشوێنانە دەکاتەوە بۆ دابینکردنی کورتهێنانی بودجە کە لە هەڵکشاندایە: -    کەمکردنەوەی خەرجییە گشتیەکان بۆ تەندروستی و پەروەردە. -    زیادکردنی باج. -    پەنابردن بۆ قەرزکردن، کە دەتوانێت ڕێژەی قەرزی گشتی بەرامبەر بە داهاتی نیشتمانی زیاتر لە ٧٥% بەرز بکاتەوە. ئەمانەش پاڵپشت بەوەی وەزارەتی دارایی ئیسرائیل ئاشکرای دەکات کە سەرچاوە داراییەکانی ئێستای وڵاتەکە بە خێرایی کەمدەبێتەوە و داوای گواستنەوەی (857 ملیۆن) دۆلاری بۆ وەزارەتی بەرگری کردووە، هاوکات داوای بڕینی (200 ملیۆن) دۆلاری لە وەزارەتەکانی تەندروستی و پەروەردە و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان کردووە. ڕۆژنامەی دارایی ئیسرائیلی گڵۆبس بڵاویکردەوە، زۆربەی ئەو پارانە بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی کارمەندانی سەربازی بەکاردەهێنرێن. نزیکەی (450 هەزار) سەربازی یەدەگ بانگهێشت کران بۆ خزمەتکردن وەک بەشێک لە هەوڵە بەرفراوانەکانی کۆکردنەوە لە کاتی جەنگدا. خشتە قەرەبووکردنەوە بەپێی ئامارەکانی دەسەڵاتی باج، لە سەرەتای شەڕەوە نزیکەی (53 هەزار) بیمەی نوێ کڕدراون. ئەمە لە کاتێکدایە قەرەبووی فەرمی ئیسرائیل سنووردارە بە زیانەکانی موڵک و ماڵ و ئۆتۆمبێل. ئەمەش وا لە خەڵک دەکات کە شتە بەنرخەکان وەک کارە هونەریەکان و مۆبیلیات و زێڕ لەگەڵ خودی دەسەڵاتی باج بیمە بکەن، بە پارەیەکی زیادە کە (0.3%)ی بەهای موڵکی بیمەکراو، تا زۆرترین یەک ملیۆن شیگڵ. یانیش دەتوانن ئەم شتانە لەگەڵ کۆمپانیا تایبەتەکانی بیمە بیمە بکەن بۆ دابینکردنی ئەو قەرەبووەی کە دەوڵەت بۆ زیانەکانی جەنگ دابینی نەکردووە. بە گوێرەی ڕۆژنامەی "یەدیعوت ئەحرۆنۆت"، بەهۆی ئەوەی شەڕ لەگەڵ ئێران زیاتر لە چاوەڕوانی بەردەوام بووە، وەزارەتی دارایی پلانێکی بۆ قەرەبووکردنەوەی کەرتی بازرگانی و کۆمپانیاکانی داڕشتووە بۆ سەدان هەزار کرێکار کە بەهۆی شەڕ لەگەڵ ئێران لە کاردا ڕاوەستاون. ڕۆژنامەکە بڵاویکردەوە، پلانەکە بریتی دەبێت لە قەرەبووکردنەوەی ئەو کۆمپانیایانە کە بەهۆی دابەزینی قەبارەی بازرگانییەوە کاریگەرییان لەسەرە بەلایەنی کەمەوە ٢٥%، قەرەبووکردنەوەی ٧٥%ی مووچەی فەرمانبەران، هەروەها گەڕاندنەوەی خەرجییەکان بەپێی پلەی دابەزینی قەبارەی بازرگانی. تا دابەزینەکە زیاتر بێت، قەرەبووکردنەوەکە زیاتر دەبێت. ئەمەش بە ملیارەها دۆلار لە گەنجینەی دەوڵەت دەخەمڵێندرێت. ترس و دڵەڕاوکێی وەبەرهێنەران شارەزایان هۆشداری دەدەن لەوەی کە ئەگەری هەیە ڕێژەی گەشەی ئیسرائیل خاو بێتەوە ڕووبەڕووبوونەوەکە بووەتە هۆی پێداچوونەوە بە پێشبینییە ئابوورییەکانی وڵات بەرەو دابەزین. وەزارەتی دارایی پێشبینی گەشەی ساڵی 2025ی لە 4.3% بۆ 3.6% دابەزاندووە، ئەمەش وا دەکات ڕێژەی بێکاری بەرزبێتەوە و ڕێژەی هەژاریش زیاد دەکات ئەگەر ململانێکان بەردەوام بێت. ئێران ژێرخانی گرنگی لە تەلئەبیب و حەیفا کردۆتە ئامانج، لەوانە هێرشێک کە گەورەترین پاڵاوگەی نەوتی ئیسرائیلی داخست، کە پاڵاوگەی بازانە و بە پێی ڕاپۆرتی فاینانشیاڵ تایمز، بە مەزەندەکردنی (3 ملیۆن) دۆلار زیانی ڕۆژانەی لێکەوتەوە. فڕۆکەخانەی بن گوریون کە بە شێوەیەکی ئاسایی ڕۆژانە نزیکەی (300 گەشت) و (35 هەزار) سەرنشینی تێدایە، لە کاردانەوە بە هێرشەکانی تۆڵەسەندنەوەی ئێران، کارەکانی ڕاگرت. یەکشەممەی ڕابردوو تەنیا بەشێکی کرایەوە بە مەبەستی گەڕاندنەوەی دانیشتووان بۆ ئیسرائیل و پێشبینی دەکرێت ئەم پەککەوتنە زیانێکی ئابووری زیاتری لێبکەوێتەوە. ڕاگرتنی گەشتە ئاسمانییەکان لە گەورەترین فڕۆکەخانەی ئەو وڵاتە هاوکات بوو لەگەڵ ڕاگرتن و گۆڕینی ڕێڕەوی گەشتەکان لەلایەن کۆمپانیای هەڵگری نیشتمانی ئیسرائیل، ئێل ئال، بە پێشبینی هێرشێکی ئەگەری. هەروەها بازاڕە داراییەکان بەهۆی مەترسی هێرشی مووشەکی ئێران بۆ ئاڵوگۆڕی ئەڵماسی ئیسرائیلی ڕاگرت، کەرتێک کە نزیکەی (8%)ی کۆی هەناردەکردنی ئیسرائیل پێکدەهێنێت. بەپێی ڕاپۆرتی دامەزراوەی ئەڵماسی ئیسرائیل، ئەو هێرشانە نیگەرانی بۆرسەی تەلئەبیبی لێکەوتەوە. لێدانەکانی بازاڕی بۆرسە بووە هۆی ترس و دڵەڕاوکێی وەبەرهێنەران و فرۆشتنی زۆری لێکەوتەوە و دابەزینی بازاڕی خێراتر کرد، ئەمەش سەقامگیری ئابووری کورتخایەنی خستە مەترسییەوە. زیانە گیانی مادییەکانی ئیسرائیل لە شەڕی (12) رۆژەی لەگەڵ ئێراندا بە گوێرەی زانیارییەکانی کەناڵی (12)ی ئیسرائیل، لە شەڕی (12) رۆژەی ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، (29) ئیسرائیلی کوژران و(872)کەسیش بریندار بوون. هاوکات (31 هەزار) باڵەخانەو خانوو زیانیان بەرکەوتووە و چوار هەزار ئۆتۆمبێلیش تێكشكاون. ئێران (591) موشەکی بالیستی بۆ ئیسرائیل هاویشتووە، کە (67) موشەکیان توانا بەرگرییەكانی ئیسرائیلی تێپەڕاندووەو لەناو شارەكان كەوتووەتە خوارەوە. ئەوە لەكاتێكدایە، بەپێی ئامارێکی وەزارەتی تەندروستی ئێران كە دوێنێ‌  بڵاوکراوەیەوە، ئەو شەڕەی ئیسرائیل لە (13)ی حوزەیران دژی ئێران دەستیپێکرد، لانیکەم (610) کەس كوژراون و زیاتر لە (4) هەزار و (700) کەسیش برینداربوون.   بۆ وردەکاری زیاتر بڕوانە -    الجزیرة، الفاتورة القاسية.. إسرائيل تنزف المليارات في مواجهة إيران، 24/6/2025: https://shorturl.at/UPtuY -    الجزیرة، يديعوت أحرونوت: 1.5 مليار دولار تكاليف إسرائيل في مواجهتها مع إيران، 15/6/2025: https://short-link.me/15E6v -    الجزیرة، كلفة حرب إسرائيل وإيران وخسائرها.. مبان قيد الهدم وتعويضات بالمليارات، 24/6/2025: https://short-link.me/11u1y -    العربي الجدید، نفقات إسرائيل اليومية في الحرب مع إيران تتعدى 700 مليون دولار، 18/6/2025: https://short-link.me/11u1- -    الأناضول، تكاليف باهظة للعدوان على إيران تضع اقتصاد إسرائيل أمام تحديات صعبة (تقرير إخباري(، 23/6/2024: https://short-link.me/15E89 -    العربي الجدید، إسرائيل تنفق 5.7 مليارات دولار في حربها ضد إيران.. والعجز يتصاعد، 23/6/2025: https://short-link.me/15E8S