درەو: تەنها لە هەرێم بە هۆی دابەزینی زێڕەوە زۆرتر لە (450 ملیۆن) دۆلار بە هەڵم بووە 🔻 بەهۆی ئەو دۆخەی بازاڕی کانزاکانی لە جیهان شۆک کرد، لە سێ ڕۆژی ڕابردوودا بە تێکڕایی، تەنها لە هەرێمی کوردستان؛ 🔹 دابەزینی نرخی هەر گرامێک زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22.5) دۆلار. 🔹 دابەزینی نرخی هەر مسقاڵێک (5 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (112.5) دۆلار 🔹 دابەزینی نرخی هەر ئۆنسیەک (31.1 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (700) دۆلار 🔹 دابەزینی نرخی هەر کیلۆیەک (1000 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22 هەزار و 508) دۆلار 🔻 خەمڵاندنی زیانەکان: ئەگەر گریمانە بکەین لە کۆگاکان و لای زێڕنگران و هاوڵاتیانی هەرێم لەم کاتەدا تەنها (20) تەن زێڕی ئامادە (بۆ فرۆشتن یان پاشەکەوت) هەبێت: 🔹 زیانی بەها 20 تەن (20,000 کگم) زێڕ × (22 هەزار و 508) دۆلار = 450 ملیۆن و 160 هەزار و 772 دۆلار. 🔹 واتە تەنها لە سێ ڕۆژدا، بەهای ئەو زێڕەی لە ناو هەرێمدا هەیە، بە بڕی زۆرتر لە 450 ملیۆن دۆلار "بە هەڵم بووە" یان لە بەهاکەی کەمبووەتەوە. زێڕ هەمیشە وەک "پەناگەی ئارام" دەبینرێت، بۆیە هەر جووڵەیەکی لەناکاوی نرخەکەی، ئاماژەیە بۆ گۆڕانکاری گەورە لە سیاسەتی جیهانیدا. نرخی کانزا دەگەمەنەکان و "زێڕ و زیو" بەتایبەت لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا "شۆک"ێکی ئابوری دروست کرد لە بازاڕەکانی جیهان، بەشی زۆر هۆکارەکانیش بۆ چەند خاڵێک دەگەڕێتەوە، ئەوانیش؛  هۆکاری دابەزینی لەناکاوی نرخەکان (شۆکە گەورەکە) شارەزایانی ئابوری چەند هۆکارێکی سەرەکی دەستنیشان دەکەن، ئەوانیش: •    بەهێزبوونی دۆلار: پەیوەندییەکی پێچەوانە لە نێوان دۆلار و زێڕدا هەیە. کاتێک بەهای دۆلار بەرز دەبێتەوە (بەهۆی داتای ئابوری بەهێزی ئەمریکا)، زێڕ بۆ وەبەرهێنەرانی دراوەکانی دیکە گرانتر دەکەوێت و فرۆشتنی زیاد دەکات. •    سیاسەتی بانکی فیدراڵی ئەمریکا FED):) لێدوانەکان سەبارەت بە هێشتنەوەی ڕێژەی سوود (Interest Rate  بە بەرزی، وا دەکات وەبەرهێنەران لە زێڕەوە بەرەو "سەنەداتی گەنجینە" بچن کە سوودی مسۆگەریان پێدەبەخشێت. •    هێوربوونەوەی گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکان: هەر کاتێک هەواڵی ئەرێنی سەبارەت بە ئاگربەست یان کەمبوونەوەی شەڕ لە ناوچەکە (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) بڵاوببێتەوە، خواست لەسەر کڕینی زێڕ وەک پارێزەر کەمدەبێتەوە. •    کاندیدکردنی "پیاوە ژیرەکە" و کاریگەرییە دەروونییەکان: لە سەروو هەموو ئەو هۆکارانەوە، لە وەرچەرخانێکی کتوپڕدا، بازاڕی زێڕ و زیو لەسەر ئاستی جیهان و هەرێمی کوردستان یەکێک لە گەورەترین شۆکە داراییەکانی چەند دەیەی ڕابردووی بەخۆوە بینی. ئەم داڕمانە دوای ئەوە هات کە دۆناڵد ترەمپ، "کێڤین وارش"ی بۆ پۆستی سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئەمریکا کاندید کرد، ئەمەش بووە هۆی تێکچوونی هاوسەنگیی پێشبینییەکانی وەبەرهێنەران. بەپێی شرۆڤەکارانی جیهانی، بازاڕ "کێڤین وارش" وەک کەسایەتییەکی سەربەخۆ و وریاتر لە "جیرۆم پاوڵ" دەبینێت. "تۆم پرایس" شرۆڤەکاری پانمۆر لیبرۆم ئاماژە بەوە دەکات، کە بازاڕ پێیوایە "وارش" بە ئاسانی مل بۆ داواکارییەکانی ترەمپ نادات بۆ کەمکردنەوەی خێرای سوودی بانکی. ئەم متمانەیە بە وارش، وایکرد دۆلار بەهێز بێت و زێڕ و زیو لە "پەناگەی ئارام"ەوە بگۆڕدرێن بۆ "سەرمایەی پڕ مەترسی". ڕێگاکانی کڕین و فرۆشتن و شێوازی مامەڵە کانزا بەنرخەکان بەشێوەیەکی سەرکی دوو ڕێگای سەرەکی هەن بۆ مامەڵەکردن بە زێڕ و زیو و کانزا بەنرخەکان: •    کڕینی فیزیکیPhysical):) کڕینی خشڵ، سکە، لە بازاڕە ناوخۆییەکان، بۆ پاشەکەوتی درێژخایەن. •    بازاڕە جیهانییەکانی وەکForex/Trading):) کە مامەڵەکردن بە "ئۆنسە" لە ڕێگەی شاشە و پلاتفۆرمەکانەوە بەبێ ئەوەی زێڕەکە وەربگریت. ئەم ئەم مامەڵەیە خێراترە و مەترسییەکەشی زیاترە. ئاستی زیانەکان و دابەزینی نرخەکان بەپێی یەکە پێوانەییەکان، دابەزینەکە بەم شێوەیە بووە (بە نزیکەیی لەسەر ئاستی جیهانی): •    ئۆنسەی زێڕ: هەر ئۆنسیەیەک زێڕ لە بەرامبەر بە (31.1 گم)ە لە سێ ڕۆژدا نزیکەی ($700 بۆ $ 800) دابەزیوە، بە ڕێژەی (9%) و لە سەروو (5 هەزار و 600) دۆلارەوە بۆ خوار (4 هەزار 700) دۆلار دابەزی و پاشان خۆی ڕێکخستەوە بۆ نزیکەی (4 هەزار و 900) دۆلار. •    زیو: زیو کە بە "زێڕی هەژاران" ناسراوە، گەورەترین زیانمەندی ئەم شۆکە بوو، لوتکەی نرخ ئەم کانزایە پێش رۆژی هەینی بە رێژەی 39٪ بەرزببووەوە و ئاستی 120 دۆلاری تێپەڕاندبوو، تەنها لە یەک ڕۆژدا ٢٨٪ی قازانجەکانی لەدەستدا و گەیشتە نزیکەی 84 دۆلار، نزمترین ئاستی لە کاتە هەرە هەستیارەکاندا، نرخی ئۆنسەیەک زیو تا ئاستی 69 دۆلاریش دابەزی، بە مانایەکی پوخت، هەر ئۆنسەیەکی زیو لە (120) دۆلارەوە بۆ خوار (70) دۆلار دابەزی و دواتر خۆی ڕێکخستەوە بۆ سەرو (80) دۆلار بەرزبوویەوە. •    بە هەڵمبوونی سەرمایە: لە بازاڕی جیهانیدا، ئەم دابەزینە بە سەدان ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت کە لە بەهای بازاڕی (Market Cap) ئەم دوو کانزایە کەمبووەتەوە، لەسەر ئاستی جیهانی، تەنها لە 3 ڕۆژدا ترلیۆن دۆلار لە بەهای کانزا بە نرخەکان لە جیهاندا کەمی کردووە. ئەمە ژمارەیەکی خەیاڵییە و نیشانەی ئەوەیە کە پارەکان لە کانزاوە کۆچیان کردووە بەرەو (بۆرسەی پشکەکان و دۆلار). کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان ساڵانە بڕێکی زۆر زێڕ لە ڕێگەی فڕۆکەخانەکانی (هەولێر و سلێمانی)یەوە هاوردە دەکرێت، کە بەشێکی زۆری بۆ بازاڕەکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراقیش دەچێت: •    بڕی هاوردە: ساڵانە بە تێکڕا لە نێوان 70 بۆ 90 تەن زێڕ هاوردەی هەرێمی کوردستان دەکرێت (ئەم بڕە بەپێی ساڵ و جێگیریی بارودۆخی ئابوری دەگۆڕێت). •    بەهای دارایی: ئەگەر تێکڕای نرخی کیلۆیەک زێڕ بە (100 هەزار) دۆلار بخەمڵێنین _کە بۆ ئێستا نرخەکە زۆر لەو بڕە زیاترە_، قەبارەی بازرگانییەکە ساڵانە لە نێوان 7 بۆ 9 ملیار دۆلار دایە تەنها لە هاوردەکردندا، بێگومان بە گەڕان و کڕین و فرۆشتنی ڕۆژانە ئەم ژمارەیە زۆر زیاتر دەبێت. •    زیو: بازرگانی زیو قەبارەکەی بچووکترە و زیاتر بۆ پیشەسازی و کاری دەستی و خشڵ بەکاردێت، کە دەگاتە چەند تەنێک لە ساڵێکدا. قەبارەی "بە هەڵمبوون"ی سەرمایە لە هەرێم (بەهۆی ئەم شۆکەوە) بۆ تێگەیشتن لەوەی چەند پارە لە بازاڕی کوردستاندا "بە هەڵم بووە" یان بەهاکەی دابەزیوە لەم سێ ڕۆژەدا، دەتوانین ئەم هاوکێشەیە بەکاربهێنین: •    دابەزینی نرخی هەر گرامێک زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22.5) دۆلار •    دابەزینی نرخی هەر مسقاڵێک (5 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (112.5) دۆلار •    دابەزینی نرخی هەر ئۆنسیەک (31.1 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (700) دۆلار •    دابەزینی نرخی هەر کیلۆیەک (1000 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22 هەزار و 508) دۆلار خەمڵاندنی زیانەکان: ئەگەر گریمانە بکەین لە کۆگاکان و لای زێڕنگران و هاوڵاتیانی هەرێم لەم کاتەدا تەنها (20) تەن زێڕی ئامادە (بۆ فرۆشتن یان پاشەکەوت) هەبێت: •    زیانی بەها 20 تەن (20,000 کگم) زێڕ × (22 هەزار و 508) دۆلار = 450 ملیۆن و 160 هەزار و 772 دۆلار. واتە تەنها لە سێ ڕۆژدا، بەهای ئەو زێڕەی لە ناو هەرێمدا هەیە، بە بڕی زۆرتر لە 450 ملیۆن دۆلار "بە هەڵم بووە" یان لە بەهاکەی کەمبووەتەوە (ئەمە تەنها زیانێکی کاغەزییە مەگەر کەسەکە لەو کاتەدا زێڕەکەی فرۆشتبێت. ئەم دابەزینەش بووەتە بەهۆی؛ 1.    زیانی زێڕنگران: ئەو بازرگانانەی بڕێکی زۆر زێڕیان بە نرخی بەرز کڕیوە، لەم چەند ڕۆژەدا تووشی زیانی گەورە بوون لە ڕووی بەهای سەرمایەکەیانەوە. 2.    وەستانی کاتیی بازاڕ: زۆرێک لە کڕیار و فرۆشیاران چاوەڕێ دەکەن تا نرخەکە جێگیر دەبێت، ئەمەش سستی دەخاتە بازاڕەوە.  

راپۆرتی درەو: لە ئێستادا سەرجەم خاكی كوردستانی ناوچەی كۆبانی و حەسەكەو قامیشلۆ لەژێر دەستەی خۆسەردایە، جگە لە عەفرین و سەرێ كانی و گرێ كە سپی پێنج ساڵ پێش ئێستا داگیركران، كۆی خاكی ژێردەستی هەسەدەو خۆسەر نزیكەی (20) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەیە لەكۆی ( 33) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشە، لە ئێستادا (7) كێڵگەی نەوتی و غازی و (1500) بیری نەوت (25) بیری غاز لەژێر دەستی خۆسەرداماوە، بەڵام زۆرینەی گوندەكانی سنوری خاكی كوردستانی رۆژئاوا تەعریب كراون، لە كۆی (1717) گوندی ناوچەكە زیاتر لە (1000) گوندی عەرەبنشینە، كەمتر لە (700) گوندی كوردنشین ماوە، لەكۆی زیاتر لە (4) ملیۆن و ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوا، زیاتر لە (2 ملیۆن و 500 هەزار) كەسی لەژێر دەسەڵاتی خۆسەرە، لە حەسەكەو كۆبانی و نزیكەی (ملیۆن و 500 هەزار) كەسی لەژێر دەستی گروپەكانی سەربە توركیا و حكومەتی سوریایە لە عەفرین و شێخ مەقسود و سەرێكانی و گرێ سپی، كە پێشتر ئەو ناوچانە داگیركرابوون.  شەڕی 15 رۆژی نێوان هێزەكانی هەسەدەو سوپا و گروپە چەكدارییەكانی سوریا نەخشەی دەسەڵاتدارێتی لە سوریا گۆڕی بە جۆرێك هەسەدە تەواوی دەسەڵاتی لەناوچە عەرەب نشینەكانی لەدەستداو لە ئێستادا دەسەڵاتدارێتی لە بەشێك لە ناوچە كوردییەكان ماوەو ئەو رووبەرەی لەبەردەستیدایە نزیكەی (20) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. خاكی سوریا بە گشتی (185 هەزارو 180) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، لەو ژمارەیە تا پێش رووداوەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە: -    ناوچەی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی سوریا: 69.3% -    ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: 27،8% -    ناوچەی دروز: 2.8% -    جۆلان: 0.1% پێش دەستپێكردنی شەڕی (شێخ مەقسود و ئەشرەفیە) لە 6ی كانونی دووەمی 2026ەوە كۆی ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشەبوو بەسەر پارێزگاكانی (حەسەكە، دێرزور، رەقە، حەلەب)دا دابەش بوون: -    حەسەكە: كۆی رووبەری (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشە -    رەقە: كۆی رووبەری  19،616 كیلۆمەتر چوار كۆشەیە.  -    حەلەب: كۆی رووبەری  18،500 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. -    دێرزور:كۆی روبەری  33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. یەكەم: پارێزگای حەسەكە  كۆی رووبەری پارێزگای حەسەكە (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە بەڵام بەشێكی بە نزیكەی (3) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشە لەژێر دەسەڵاتی گروپەكانی سەربە توركیا لە باكوریەوە، كەواتا نزیكەی (17،000) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، كە گرنگترین شاری ناوەندی حەسەكەو قامیشلۆو دێریك و عامودایە. دووەم: پارێزگای رەقە: كۆی روبەری پارێزگای رەقە (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، سەنتەری پارێزگای رەقەو تەبقە لەژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی هەسەدە بوون، واتا لە كۆی (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە نزیكەی (11 هەزار 700) كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوو، لەو رێژەیە ئێستا هەموو ئەو پارێزگا عەرەبیەی لەدەستداوە.   سێیەم: پارێزگای دێرەزوور كۆی رووبەری پارێزگای دێرزور: 33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، لەو ژمارەیە نزیكەی (14،527) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە بە سەنتەری پارێزگاكەشەوە، بەڵام لە ئێستادا تەواوی ئەو پارێزگا عەرەبنشینەی لەدەستداوە، زۆرینەی كێڵگە نەوتیی و غازییەكان لەم پارێزگایەن.  چوارەم: پارێزگای حەلەب كۆی رووبەری پارێزگای حەلەب ( 18،500 )كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، كە كۆبانی و ناوچەكانی دەوروبەری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوون بە دێر حافر و مەسكەنەو هەردوو گەڕەكی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە، بە نزیكەی نزیكەی (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە ، بەڵام لە ئێستادا دێر حافر و مەسكەنەو شێخ مەقسود و ئەشرەفیەی لەدەستدا (پێشتریش عەفرین لەدەستدرابوو) ئێستا نزیكەی (3،250)  كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، شاری كۆبانی و ناحیەكانی سەربە پارێزگای حەلەبە. واتا كۆی گشتی ئەو روبەرەی لە ئێستادا بەدەستی خۆسەرەوەیە زیاتر لە (20،250) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە.  رۆژئاوای كوردستان. ئێستا خاكی كوردستان لە رۆژئاوا پارچە پارچە بووە، بەجۆرێك لەدوای بێبەشبوونی رەگەزنامە بە هاوڵاتیانی كورد لە ساڵی 1962 و پرۆسەی تەعریب زۆرینەی گوندەكانی رۆژئاوای كوردستانی گرتەوە، تا ئێستاش زۆرینەی گوندەكان عەرەبنشینن. روبەری خاكی رۆژئاوای كوردستان كە بەپێی توێژینەوەیەكی ( عیماد عەبدولحوسێن جاف) زیاتر لە ( 33،150) كیلۆمەترەو درێژیەكەی لە روباری دیجلەوە درێژ دەبێتەوە هەتا عەفرین و (822) كیلۆمەتر درێژە  بەپێی ئاماری 2023 ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان (4 ملیۆن و 518 هەزارو 166) كەس بووە، لەو ژمارەیە، (2 ملیۆن و 297 هەزارو 879)ی نێر و (2 ملیۆن و 220 هەزارو 287) ی مێیە.  رۆژئاوای كوردستان لە رووی ئیدارییەوە بەسەر پارێزگاكانی  حەسەكەو حەلەب و رەقەدا دابەشبووە: تەواوی قەزاكانی رۆژئاوای كوردستان بەمشێوەیەیە: -    قەزای عەفرین ، لە 20/1/2018 لەلایەن توركیا و گروپەكانییەوە داگیركرا ناحیەكانی عەفرین: (عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی) -    قەزای سەری کانی   لە ساڵی 2019 لەلایەن توركیا و گروپەكانی لایەنگری داگیركرا ( دیربێسی، سەری کانی) -    قەزای گێرێ سپی   لە ساڵی 2019 لەلایەن توركیا و گروپەكانی لایەنگری داگیركرا ( سوسک، گرێ بۆزەنە) -    قەزای کۆبانی   لە ئێستادا لە دەستی خۆسەردایە  ( کۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی) -    قەزای قامیشلۆ  لە دەستی خۆسەردایە  ( عاموودێ، قامیشلۆ، تێربێسپی) -    قەزای دێریک  لەدەستی خۆسەردایە  ( دێریکا ھەمکۆ، عەین دیوەر، چلاخە، تێل کۆچەر، تەپکێ) قەزای حەسیچە  لەژێر دەستی خۆسەردایە  ناوچە ررگاركراوو داگیركراوەكان  یەكەم/ ناوچە رزگاركراوەكان: -    ناوەندی حەسەكە، قامیشلۆ، كۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی،   دێریك، دێریکا ھەمکۆ، عەین دیوەر، چلاخە، تێل کۆچەر، تەپکێ ، عامودا، ترپە سپی، تەل تەمر. دووەم/ ناوچە داگیركراوەكان كەلە ساڵی (2019) لەلایەن گروپەكانی توركیاوە داگیركراوەن -    عەفرین و تەواوی ناوچەكانی،( عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی)  گرێ سپی، سەرێ كانی، گەڕەكەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە. ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان بەپێی ئامارێكی ساڵی 2023 ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان (4 ملیۆن و 518 هەزارو 166) بەم شێوەیە دابەش بوون: -    عەفرین: 900 هەزار بۆ 1 ملیۆن  كەس -    شێخ مەقسود و ئەشرەفیە: 500 هەزار كەس -    كۆبانی: 600 هەزار كەس -    گرێ سپی و سەرێكانی: 500 هەزار كەس -    حەسەكەو قامیشلۆ: ملیۆن و 800 هەزار كەس -    ناوچەكانی تر: 800 هەزار كەس      لەكۆی گشتی ئەو ناوچانەی ئێستا لەژێر دەسەڵاتی خۆسەردایە زیاتر لە (2ملیۆن و 500 هەزار) كەس دەبێت، بە كۆبانی و حەسەكەو قامیشلۆوە.   پارێزگای حەسەكە: شاری حەسەكە كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبنشینە، بەشی زۆری شارەكە لەژێر دەسەڵاتی سوپای سوریادابوو، بەڵام لەگەل هاتنی ئەحمەد شەرع ئەو گەڕەكانەی كە لەژێردەسەڵاتی بەشار ئەسەدبوون كەوتنە ژوور دەستی هەسەدەو تا ئێستاش لەژێر دەستیدایە. كۆی رووبەری پارێزگای حەسەكە (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە  و ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاكە نزیكەی (1 ملیۆن و 800 هەزار) كەسە. لەرووی ئیدارییەوە دابەشبووە بەسەر شارەكانی: -    ناوەندی شاری حەسەكە، قامیشلۆ، سەرێ كانی -    ناحیەكانی: دێریك، عامودا، رمێلان، دەرباسپی، سەرێ كانی، چەلاغا، تەلبەڕاك، شەدادی، عەین دیوەر، تەلكوچەر، تەلتەمر، هۆڵ ، خانیكێ، تەلحەمیس، عریشە. -    شاری حەسەكە، زۆرینەی دانیشتوانەكەی لە پێكهاتەی عەرەبن. -    زۆربەی ناحیەكانی سەربە حەسەكە عەرەب نشینن، هەندێكیان بەتەواوی عەرەب نشینن، وەك شەدادی و هۆل، عریشەو تەلبەراك. بۆ نمونە: لە پارێزگای حەسەكە (1717) گوندی سەربە پارێزگای حەسەكە -    نزیكەی (1000) گوندی عەرەب نشینە (هی پرۆسەی تەعریبە)، بەشێكی زۆری لەناو خاكی كوردستانە -    نزیكەی (700) گوندی كوردییە -    15 گوندی تێكەڵی كوردی عەرەبیە -    2 گوندی مەسحیە لە ناوچەی (دێریك) ئەم ناوچەیە بەتەواوی خاكی كوردستانە: -    120 گوندی عەرەبیە -    115 گوندی كوردیە -    16 گوندی ئاشوریە -    14 گوندی تێكەڵە كوردی و عەرەبی  -    1 گوندی سریانیە لە قامیشلۆ كە بەتەواوی خاكی كوردستانە و گوندەكانی تەعریبكراوەو (549) گوند لە خۆ دەگرێت: -    286 گوندی عەرەب نشینە لە خاكی كوردستاندایە -    244 گوندی كوردیە -    6 گوندی سریانیە -    9 گوند تێكەڵە كوردی عەرەبی -    3 گوندی تێكەڵە عەرەبی سریانی  -    1 گوندی تێكەڵە (سریانی كوردی) لە كۆبانی كە تەواو خاكی كوردستانە (365) گوند لە خۆ دەگرێت. -    314 گوندی كورد نشینە -    35 گوندی عەرەب نشینە -    16 گوندی تێكەڵە  عەرەبی و كوردی لەناوچەی حەسەكە كە (595) گوند لەخۆ دەگرێت -    501 گوندی عەرەب نشینە -    57 گوندی كورد نشینە -    28 گوندی ئاشوریە -    9 گوند تێكەڵە كوردی و عەرەبی  -     لەناوچەی تەل كۆچەك (رەبیعە) كۆی گشتی (113) گوندەو زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبنشینە تەنیا (3) گوندی كوردنشینە.  -    لە ناحیەی هۆل (98) گوندی لێیە یەك گوندی كوردی نیە. -    لە ناحیەی شەدادی (140) گوندی لێیەی هیچی كوردی نیە. -    لەناحیەی تەل بەراك (245) گوندی لێیە تەنیا (16) گوندی كوردیە. -    ناحیەی عریشە (83) گوندی لێیە هەمووی عەرەبیە -    ناحیەی مركەدە (81) گوندی لێیە هەمووی عەرەبیە.  لەم شەڕەدا واتا لە 6ی كانونی دووەمی 2026 ئەو ناوچە عەرەب نشینانەی كە هەسەدە لێی كشایەوە  لە (پارێزگای رەقە، پارێزگای دێرەزوور، شارۆچكەكانی، دێر حافر، مەسكەنە، تەبقە، عەین عیسا و چەندین شاروشارۆچكە)ی لەدەستدا، كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەب نشینن. -    پارێزگای رەقە: (11 هەزار 700) كلم لەژێر دەست بوو بەتەواوی كشایەوە، تەواوی ئەنجومەنی سەربازی هەسەدە كە هەموویان عەرەب بوون چوونە پاڵ سوپای سوریا.  -    پارێزگای دێرزور: (14 هەزار 527) كلم لەژێر دەستی هەسەدە بوو، بەتەواوی كشایەوە، لەگەڵ ئەنجومەنی سەربازی هەسەدە كە بەتەواوی چوونە پاڵ سوپای سوریا.  -    پارێزگای حەلەب: (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە،بەتەواوی هەسەدە كشایەوەو كەوتە ژێر سوپای سوریا.    دووەم: عەفرین قەزای عەفرین كە سەربە پارێزگای حەلەبە، دەكەوێتە رۆژئاوای رۆژئاوای كوردستانەوەو ژمارەی دانیشتوانەكەی نزیكەی (ملیۆنێك) كەسە، لە (366) گوند و (7) نحیە پێكهاتووە: (عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی) كۆی روبەری ناوچەی عەفرین (3،850)كیلۆمەتر چوارگۆشەیە.  سێیەم كۆبانی: سەربە پارێزگای حەلەبەو كۆی روبەرەكەی (3068) كیلۆمەتر چوارگۆشە، پێكهاتووە لە (440) گوند لە ناوچەكەدایە لەگەڵ (3) ناحیە ( کۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی) ژمارەی دانیشتوانی نزیكەی (500) هەزار كەسە.  -    كۆی گشتی خاكی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە  بوو پێشتر ئێستا تەنیا خاكی ناوچە كوردییەكانی لەژێر دەستدایە -    كۆی گشتی ئەوەی لەژێر دەستی ماوە: (20،250) كیلۆمەتری چوار گۆشەیە.  واتا ئەوەی لەدەستیداوە هەمووی ناوچەی عەرەبی بووەو هێز و خاك و خەڵكی عەرەبی بووە لەدەستی داوە لەم شەڕەدا هیچ ناوچەیەكی كوردی لەدەست نەداوە ، واتا لە ئێستادا تەواوی ناوچە كوردییەكانی رۆژئاوا لە دەستی خۆسەردایە. لەگەڵ ئەوەی ژمارەیەكی كێڵگەی نەوتی لە دێرەزوور و رەقە لەدەستدا كە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەدابوون، بەڵام ژمارەیەكی زۆری كێڵگەو بیری نەوتی لەژێر دەستی هەسەدەدایە. كێڵگە نەوتییەكان كێڵگە نەوتییەكانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە كە نزیكەی (1500) بیری نەوت و (25) بیری غاز: -    كێڵگەی نەوتی رومێلان -    كێڵگەی نەوتی علیان -    كێڵگەی نەوتی سویدیە -    كێڵگەی كراتشۆك -    كێڵگەی غازی رمێلان -    كێڵگەی نەوتی مەعشوق -    كێڵگەی نەوتی ترپە سپی یەكەم: كێڵگەی نەوتی سویدیە رۆژانە توانای بەرهەمهێنانی (116) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە، (685) بیری نەوتی تێدایە، بەشێكی كار دەكات و بەشێكی كارناكات. یەدەگی نەوتەكەی (8) ملیار بەرمیل نەوتە. دووەم: كێڵگەی نەوتی رمیلان ئەم كێڵگەیە (460) بیری نەوت لە خۆ دەگرێت ، یەدەگی نەوتەكەی (1.3) ملیار بەرمیلە، توانای بەرهەمهێنانی (90) هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیە. سێیەم: كێڵگەی غازی رمێلان توانای بەرهەمهێنانی (2) ملیۆن مەتر سێجا غازی هەیە كە بۆ غازی وێستگەكانی كارەبا و غازی ماڵانی پڕ دەكردەوە، وێیستگەی غازی سویدیە، پشت بە غازی رمیلان دەبەستێت گەورەترین وێستگەی غازی ناوچەكەیە چوارەم كێڵگەی نەوتی كراتشۆك ئەم كێڵگەیە لە (450) بیر پێكهاتووە نزیكەی (200) بیری كاردەكات، یەدەگی نەوتەكەی نزیكەی (1) ملیار بەرمیل نەوتە، توانای بەرهەمهێنانی غازەكەی (200 – 300) هەزار مەتر سێجایە لە رۆژێكدا، توانای بەرهەمهێنانی (45) هەزار بەرمیل نەوتە.  سەرەرای نەوت، غازی پاشكۆی نەوتەكەی رۆژانە (250- 300) هەزار مەتر سێجایە.  پێنجەم: كێڵگەی نەوتی یوسفیە ئەم كێڵگەیە توانای بەرهەمهێنانی (25) هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیەو لە (22) بیری نەوت پێكهاتووە.     

راپۆرت: درەو دانیشتنی تایبەت بە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری نوێی عێراق بۆ كاتێك كە هێشتا دیاری نەكراوە، دواخرا. بەهۆی ناكۆكی پارتی و یەكێتییەوە گومان لەسەر پێشێلكردنی وادە دەستورییەكان لە عێراق دروستبووە، بۆ چارەسەری ئەمە پەنا بۆ رۆژە پشووەكان براوە. بەگوێرەی دەستور بۆئەوەی دانیشتنەكە بەڕێوەبچێت دەبێت لە كۆی (329) پەرلەمانتار لانی كەم 220 كەسیان ئامادەبن، بە دەنگی هەمان ژمارە سەرۆك كۆمار لە گەڕی یەكەمدا هەڵدەبژێردرێت، ئەگەرنا پرۆسەكە دەكێشێتە ناو گەڕی دووەمەوە، لەحاڵی بەردەوامی ناكۆكی پارتی و یەكێتیدا ئەگەری دروستبوونەوەی "یەك لەسەر سێی پەكخەر" لە ئارادایە، وردەكاری زیاتر لەم راپۆرتەدا.  دواخستنی دانیشتنەكە بڕیاربوو ئەمڕۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق سەرۆك كۆمارێكی نوێ هەڵبژێرێت، بەڵام سەر داوای پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانی كوردستان دانیشتنەكە دواخرا.  هەرچەند هێشتا پەرلەمان بەفەرمی وادەی نوێی بۆ سازدانی دانیشتنی پەرلەمان دیاری نەكردووە، بەڵام بەگوێرەی نوسراوێك كە (شاخەوان عەبدوڵا) سەرۆكی فراكسیۆنی پارتی لە پەرلەمان پێشكەشی كردووە، داوا كراوە دانیشتنەكە بۆ رۆژی یەكشەممەی ئایندە (1ی شوباتی 2026) دوابخرێت، ئەمە بۆ ئەوەی لایەنە كوردستانییەكان لەسەر كاندیدی پۆستەكە بگەنە رێككەوتن.  ماددەی 72ی دەستور دەڵێ: لەدوای دانیشتنی یەكەم و هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتیی پەرلەمانەوە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەبێت لەماوەی (30 رۆژ)دا؛ سەرۆك كۆماری نوێ هەڵبژێردرێت.  پەرلەمانی عێراق لە 29ی كانونی یەكەمی 2025دا دەستەی سەرۆكایەتی خۆی هەڵبژاردن، لە رۆژی 31ی كانونی یەكەمی 2025دا دەرگای خۆكاندیدكردنی بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كردەوە، بۆیە بەگوێرەی خشتەی زەمەنی دەستور دەبێت سبەینێ واتا (28ی كانونی دووەمی 2026) دوا وادەبێت بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار. لەسەر ئەم بنەمایە، ئەگەری دواخستنی دانیشتنەكە بۆ 1ی شوبات لەلایەن هەندێك لایەنی سیاسییەوە وەكو پێشڵكردنی ماوە زەمەنییەكانی دەستوری عێراق ناودەبرێت.  بەڵام بەپێی قسەی (سرەو عەبدولواحید) سەرۆكی فراكسیۆنی جوڵانەوەی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی عێراق، هۆكاری دواخستنی دانیشتنەكە بۆ 1ی شوبات دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی رۆژە پشووەكان لەناو ماوەی دەستوری ئەژمار نەكراون، واتا رۆژە پشووەكان لە وادە دەستورییەكە دەركراوە، بۆ ئەوەی بتوانرێت ماوەكە درێژبكرێتەوە. سەرۆك كۆمار چۆن هەڵدەبژێردرێت؟ بەگوێرەی بڕیاری ژمارە (16)ی 3ی شوباتی 2022ی دادگای باڵای فیدراڵی تایبەت لە لێكدانەوەی ماددەی 70ی دەستور، دانیشتنی پەرلەمان تایبەت بە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار، نیسابەكەی (واتا رێژەی یاسایی بۆ بەڕێوەچوونی دانیشتنەكە) بریتییە لە (دوو لەسەر سێ)ی تێكڕای ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان، بەم پێیەش دەبێت لەكاتی كردنەوەی دانیشتنەكەدا لە كۆی (329) ئەندامی پەرلەمان، ژمارەی ئامادەبووان لە (220) پەرلەمانتار كەمتر نەبێت.  یەك لەسەر سێی پەكخەر ساڵی 2022و لە خولی پێنجەمی پەرلەماندا، شیعەی عێراق دابەشبوون بەسەر دوو بەرەدا، بەرەیەك بە سەرۆكایەتی موقتەدا سەدر كە براوەی یەكەمی هەڵبژاردن بوو، لەگەڵ بەرەی لایەنەكانی نزیك لە ئێران (مالیكی+ عامری+ حەكیم+ فالح فەیاز+ عەبادی+ خەزعەلی و چەند لایەنێكی تر)، ئەم دوو بەرە لەسەر پرسی پێكهێنانی حكومەت كەوتنە ناكۆكییەوە.  دادگای فیدراڵی لەسەردەمی ئەم ناكۆكییەدا، نیسابی دانیشتنی تایبەت بە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری بە (دوو لەسەر سێ) دیاریكرد.  لەسەر بنەمای ئەم بڕیارەی دادگای فیدراڵی، لایەنە شیعەكانی نزیك لە ئێران (یەك لەسەر سێی پەكخەر)یان دروستكرد، كە كۆكردنەوەی 110 پەرلەمانتارە بۆ رێگریكردن لە تەواوبوونی نیسابی دانیشتنی تایبەت بە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار، بەوهۆیەوە دواجار هاوپەیمانێتی (سەدر+ بارزانی+ حەلبوسی) هەڵوەشایەوە. بۆیە لەم خولەشدا دەرگای دروستكردنی (یەك لەسەر سێی پەكخەر) هەیە، ئەگەر پارتی و یەكێتیی لەنێو خۆیاندا لەسەر كاندیدێك بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار نەگەنە رێككەوتن و لایەنە شیعەو سوننەكانیش دابەش ببن بەسەر ناكۆكییەكانی پارتی و یەكێتیدا. سەرۆك كۆمار لەبەرامبەر وەزیری ناوخۆدا! بەگوێرەی ئەو نەریتە سیاسییەی كە لە عێراقی دوای سەددامەوە داكەوتووە، پۆستی سەرۆك كۆمار پشكی كوردە، لەناو كورددا تائێستا ئەم پۆستە لای یەكێتیی بووە، بەڵام هاوشێوەی دوو خولی پێشوو، ئەمجارەش پارتی كاندیدی خۆی بۆ وەرگرتنی پۆستەكە پێشكەش كردووە.  كاندیدی فەرمی یەكێتیی بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار بریتییە لە (نزار ئامێدی)؛ كاندیدی فەرمی پارتیش (فوئاد حسێن)ە، هێشتا ئەم دوو حزبە لەسەر ئەوەی نەگەیشتوونەتە رێككەوتن بە یەك كاندیدەوە بچنە ناو پرۆسەكە.  پارتی پێوەرێكی دیاریكردووە و دەڵێ: ئەو لایەنەی پۆستی سەرۆك كۆمار ببات، دەبێت دەستبەرداری (4) پۆستە وەزارییەكەی كورد ببێت لە بەغداد، لەبەرامبەردا یەكێتیی لەسەر هەمان هاوكێشەی پێشوو دەنگی بە كاندیدی پارتی داوە بۆ پۆستی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق و دەیەوێت هەمان دۆخ بەردەوام بێت، واتا جگە لە پۆستی سەرۆك كۆمار، (2) پۆستی وزارەتیش لە بەغداد وەربگرێت.  لەناو ناكۆكییەكاندا لەسەر چۆنیەتی دابەشكردنی پۆستەكان لە بەغداد، پارتی و یەكێتیی لەسەر پرسی پێكهێنانی كابینەی دەیەمی حكومەتیش لە هەرێمی كوردستان ناكۆكن و، ئەگەر دانوستان لەسەر پۆستی سەرۆك كۆمار بكەن، دور نییە پۆستەكانی بەغداش نەبەستنەوە بە پرۆسەی پێكهێنانی حكومەتەوە لە كوردستان، بەتایبەت پۆستی وەزیری ناوخۆی هەرێمی كوردستان كە یەكێتیی داوای دەكات و لەسەر ئەمە پرۆسەی پێكهێنانی حكومەت راوەستاوە. وا دەردەكەوێت پارتی لە بەغداد بە پۆستی سەرۆك كۆمار فشار لە یەكێتیی دەكات و یەكێتیش لە كوردستان بە پۆستی وەزیری ناوخۆ فشار لە پارتی دەكات. دەستبەرداربوونی پارتی لە پۆستی سەرۆك كۆمار بە واتای دەستبەرداربوونی یەكێتیی دێت لە پۆستی وەزیری ناوخۆی هەرێم، لەم حاڵەشدا هەم گرێی سەرۆك كۆمار دەكرێتەوە هەم گرێی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت لە كوردستان.  سەرۆك كۆمار چۆن هەڵدەبژێردرێت؟  دەستوری عێراق دەڵێ سەرۆك كۆمار بەدەنگی (دوو لەسەر سێ) واتا لە كۆی (329 كورسی) بە دەنگی (220) پەرلەمانتار، هەڵدەبژێردرێت.  خۆ ئەگەر لە خولی یەكەمی دەنگدان هیچ یەكێك لەوانەی خۆیان بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كاندید كردبوو دەنگی (دوو لەسەر سێ)یان نەهێنا، ئەوا بەگوێرەی ماددەی (70ی دەستور)، لە گەڕی دووەمی دەنگداندا هەر كاندیدێك زۆرترین دەنگی بەدەستهێنا دەبێت بە سەرۆك كۆمار.  لێرەدا دەبێت ئەوە بوترێت، نیسابی دانیشتنی پەرلەمان بۆ گەڕی دووەمی دەنگدان هەمان نیسابەو، تەنانەت بە چوونە دەرەوەی پەرلەمانتارانیش نیسابەكە تێكناچێت و پرۆسەی هەڵبژاردنەكە بەردەوام دەبێت. كێ دەبێت بە سەرۆك كۆمار؟ هەینی رابردوو ئەنجومەنی نوێنەران لیستی كۆتایی كاندیدەكانی بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار راگەیاند، كە (19) كاندیدن و بریتین:  1. شوان حویز فریق نامق 2. أحمد عبد الله توفیق أحمد 3. حسین گه حسن محمد سنجاری 4. نجم الدین عبد الكریم حمه كریم نصر الله 5. اسو فریدون علی 6. سامان علی إسماعیل شالی 7. صباح صالح سعید 8. عبد الله محمد علی ڤاهر العلیاوی 9. عبد اللگیف محمد جمال رشید شیخ محمد 10. إقبال عبد الله أمین حلیوی 11. نزار محمد سعید محمد كنجی 12. سردار عبد الله محمود تایمز 13. فۆاد محمد حسین بكی 14. مپنی أمین نادر 15. نوزاد هادی مولود 16. خالد صدیق عزیز محمد 17. ێ‌زاد مجید حسن 18. رافع عبد الله حمید موسی 19. سالم حواس علی الساعدی

درەو: لەماوەی چەند رۆژی رابردوودا هەسەدە لەكۆی (51) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشەی خاكی ژێر دەسەڵاتی (21) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەدەستدا بەڕێژەی (42%)، دوو پارێزگاو 12 شارو شارۆچكەی لەدەستداو لە ئێستادا پارێزگایەك و سێ شاری لەژێر دەستدا ماوە. لەدوای هێرشی سەر گەڕەكی شێخ مەقسو د و ئەشرەفیەوە تا گرتنی رەقەو دێرەزوور، هێزەكانی سوریای دیموكراتی ناوچەیەكی فراوانی ژێر دەسەڵاتی لەدەستداوە، مەزڵوم عەبدی فەرماندەی گشتی هێزەكانی سوریای دیموكرات پێی وایە شەڕەكەیان لەسەر فەرزكراوەو گەلە كۆمەكێی نێودەوڵەتی بووە لە دژی ئەزمونی رۆژئاوای كوردستان، ئەم جەنگە بە پلانی توركیا و هێزی سوریا و توركیا و گڵۆپی سەوزی ئەمریكاو بێدەنگی ئیسرائیل و پێخۆشبوونی وڵاتانی عەرەبی ئەنجامدرا. لەماوەی شەڕی دوو هەتەی رابردووی نێوان هەسەدەو سوپاو گروپەكانی سەربە سوریا چی لەدەستدراوە. خاكی سوریا بە گشتی (185 هەزارو 180) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، لەو ژمارەیە تا پێش رووداوەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە: -    ناوچەی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی سوریا: 69.3% -    ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: 27،8% -    ناوچەی دروز: 2.8% -    جۆلان: 0.1% پێش دەستپێكردنی شەڕی (شێخ مەقسود و ئەشرەفیە) كۆی ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشە بوو بەسەر پارێزگاكانی (حەسەكە، دێرزور، رەقە، حەلەب)دا دابەش بوون: -    حەسەكە: كۆی رووبەری (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشە -    رەقە: كۆی رووبەری  19،616 كیلۆمەتر چوار كۆشەیە، نزیكەی  -    حەلەب: كۆی رووبەری  18،500 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، -    دێرزور:كۆی روبەری  33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. یەكەم: پارێزگای حەسەكە  كۆی رووبەری پارێزگای حەسەكە (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە بەڵام بەشێكی بە نزیكەی (3) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشە لەژێر دەسەڵاتی گروپەكانی سەربە توركیا لە باكوریەوە، كەواتا نزیكەی (20،334) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، كە گرنگترین شاری قامیشلۆیەو كەمپی هۆڵ لە سنوری پارێزگای حەسەكەیە.  دووەم: پارێزگای رەقە: كۆی روبەری پارێزگای رەقە (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، سەنتەری پارێزگای رەقەو تەبقە لەژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی هەسەدە بوون، واتا لە كۆی (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە نزیكەی (11 هەزار 700) كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوو، لەو رێژەیە ئێستا نزیكەی تەنیا (3،300) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەی لە ژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە. دوو بەنداوو وێستگەی كارەبا و كێڵگەی نەوتی لێیەو پێشتر لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوون.  سێیەم: پارێزگای دێرەزوور كۆی رووبەری پارێزگای دێرزور: 33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، لەو ژمارەیە نزیكەی (14،527) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە بە سەنتەری پارێزگاكەشەوە، بەڵام لە ئێستادا نزیكەی (3،500) هەزار كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە. زۆرینەی كێڵگە نەوتیی و غازییەكان لەم پارێزگایەن.  چوارەم: پارێزگای حەلەب كۆی رووبەری پارێزگای حەلەب ( 18،500 )كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، كە كۆبانی و ناوچەكانی دەوروبەری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوون بە دێر حافر و مەسكەنەو هەردوو گەڕەكی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە، بە نزیكەی نزیكەی (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە ، بەڵام لە ئێستادا دێر حافر و مەسكەنەو شێخ مەقسود و ئەشرەفیەی لەدەستدا ئێستا نزیكەی (3،250)  كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، بەنداوی تشرین و شاری كۆبانی سەربە پارێزگای حەلەبە هەسەدە چەند خاكي لەدەستداوە: هەسەدە هەریەك لە (پارێزگای رەقە، پارێزگای دێرەزوور، شارۆچكەكانی، دێر حافر، مەسكەنە، تەبقە،چەندین شاروشارۆچكە)ی لەدەستدا، كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەب نشینن. -    پارێزگای رەقە: (11 هەزار 700) كلم لەژێر دەست بوو، ئێستا (3،300) كلم ی ماوەتەوە، واتا (8،400) كیلۆمەتر چوارگۆشەی لەدەستداوە. -    پارێزگای دێرزور: (14 هەزار 527) كلم لەژێر دەستی هەسەدە بوو، ئێستا (3،500) كلم ی لەژێر دەستدا ماوەتەوە، واتا (11،027) كیلۆمەتر چوارگۆشەی لەدەستداوە. -    پارێزگای حەلەب: (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە، ئێستا (3،250)  كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، واتا (2،150) كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەدەستداوە،  كۆی گشتی ئەوەی لەدەستیداوە: (21،577) كیلۆمەتری چوار گۆشەی لەدەستداوە. -    كۆی گشتی خاكی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە -    كۆی گشتی ئەوەی لەدەستیداوە: (21،577) كیلۆمەتری چوار گۆشەی لەدەستداوەو بەڕێژەی (42%) كلم -    كۆی گشتی ئەوەی لەژێر دەستی ماوە: (30،384) كیلۆمەتری چوار گۆشەی لەدەستداوە بەڕێژەی (58%) كلم سەرەرای لەدەستدانی خاكی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە كە ئەوەی تا ئێستا لەدەستی داوە هەمووی ناوچەی عەرەبنشینەو كە بەشی زۆرییان لە هێزەكانی هەسەدە هەڵگەڕانەوەو چوونە پاڵ سوپا و گروپەكانی سەربە دیمەشق، چەندین شوێن و ناوچەی گرنگ گەوتە دەست سوپا و حكومەتی سوریا:  -    بەنداوی تەبقە (فورات) ئەم بەنداوە لە پارێزگای رەقەو لە ساڵی 1973 درووستكراوەو بەرزیەكەی (60) مەترەو توانای گلدانەوەی (11،6) ملیار مەتر سێجای هەیە. -    بەنداوی ئازادی (سەورە) لە پارێزگای رەقەو ساڵی 1981 درووستكراوەو بەرزیەكەی 14 مەترە  -    وێستگەی كارەبای تەبقە -    كێڵگەی نەوت و غازی كۆنیكۆ كە توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی (36) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە لە دێرەزوور -    كێڵگەی نەوتی عومەر توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی (8) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە لە دێرەزوور  -    كێڵگەی نەوتی تەنەك توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی (1) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە لە دێرەزوور -    كێڵگەی نەوتی كەشمە لە دێرەزوور  -    كێڵگەی نەوتی جفرە لە دێرەزوور  -    كێڵگەی نەوتی سەورە توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی (6) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە لە رەقە  -    كێڵگەی نەوتی قسیرە لە رەقە     خۆ ئەگەر رێككەوتنەكەی نێوان ئەحمەد شەرع و مەزڵوم عەبدی بچێتە بواری جێبەجێكردنەوە ئەوا هەسەدە ناوچەیەكی زۆرتر لەدەستدەدات و تەنانەت سەربەخۆیی ئیداری و هێزو خۆ بەڕێوەبەریش لەدەستدەدات.   

درەو: ژیری دەستکرد چی دەڵێت؟ 🔻 بۆ پێکهێنانی حکومەت پێویستمان بە 51 کورسییە. بەپێی زانیارییە نوێیەکان، بلۆکبەندییەکان بەم شێوەیەن: 🔹 پارتی: 39 کورسی (پێویستی بە 12 کورسی دیکە هەیە). 🔹 بەرەی (یەکێتی + نەوەی نوێ): 23 یەکێتی + 15 نەوەی نوێ = 38 کورسی (پێویستی بە 13 کورسی دیکە هەیە). 🔹 کورسی پێکهاتەکان: 3 کورسی نزیک لە پارتی + 2 کورسی نزیک لە یەکێتی = 5 کورسی. 🔹 بەرەی ئۆپۆزسیۆنی مسۆگەر: 7 یەکگرتوو + 4 هەڵوێست = 11 کورسی. 🔹 لایەنە یەکلانەبووەکان: 3 کۆمەڵ (2 بایکۆتی پەرلەمان)، 2 بەرەی گەل (1 سوێندی نەخواردووە)، 1 سۆشیالست، 1 گۆڕان = 4 - 7 کورسی. نەخشەی هاوپەیمانییەکان و سیناریۆکانی پێکهێنانی کابینەی دەیەم دوای لێکنزیکبوونەوەی یەکێتی و نەوەی نوێ، و ڕاگەیاندنی ئۆپۆزسیۆنبوونی یەکگرتوو و هەڵوێست و سۆشیالست، و بە لەبەرچاوگرتنی دابەشبوونی کورسیی پێکهاتەکان، دیمەنی سیاسی هەرێم بەم جۆرە کورت دەبێتەوە: 1.    دۆخی ژمارەیی فراکسیۆنەکان بۆ پێکهێنانی حکومەت پێویستمان بە 51 کورسییە. بەپێی زانیارییە نوێیەکان، بلۆکبەندییەکان بەم شێوەیەن: •    پارتی: 39 کورسی (پێویستی بە 12 کورسی دیکە هەیە). •    بەرەی لێکنزیکبوونەوە (یەکێتی + نەوەی نوێ): 23 یەکێتی + 15 نەوەی نوێ = 38 کورسی. (پێویستی بە 13 کورسی دیکە هەیە). •    کورسی پێکهاتەکان: ئەگەری 3 کورسی نزیک لە پارتی + 2 کورسی نزیک لە یەکێتی = 5 کورسی. •    بەرەی ئۆپۆزسیۆنی مسۆگەر: 7 یەکگرتوو + 4 هەڵوێست = 11 کورسی. •    لایەنە یەکلانەبووەکان: 3 کۆمەڵ (2 بایکۆت)، 2 بەرەی گەل (1 سوێندی نەخواردووە)، 1 سۆشیالست، 1 گۆڕان = 4 - 7 کورسی. 2.    سیناریۆ چاوەڕوانکراوەکان بۆ پێکهێنانی حکومەت سیناریۆی یەکەم: "هاوپەیمانیی سێقۆڵی" (پارتی + یەکێتی + نەوەی نوێ) ئەمە بەهێزترین سیناریۆیە بۆ پێکهێنانی حکومەتێکی جێگیر. •    کۆی کورسییەکان: 39 (پارتی) + 38 (یەکێتی و نەوەی نوێ) = 77 کورسی. شیکاری: ئەم حکومەتە زۆرینەیەکی ڕەهای دەبێت، بەڵام کێشەی سەرەکی لە دابەشکردنی پۆستە سیادییەکان (سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێم) دەبێت. نەوەی نوێ لەم دۆخەدا دەبێتە "شەریکی سێیەم" و ڕەنگە پۆستی جێگری سەرۆکی حکومەت یان سەرۆکی پەرلەمان داوا بکات. سیناریۆی دووەم: "ڕێککەوتنی دوو زۆنی" (پارتی + یەکێتی) گەڕانەوە بۆ مۆدێلی کۆن بە مەرجی نوێ. •    کۆی کورسییەکان: 39 + 3 (پارتی و پێکهاتەکان) + 23 + 2 (یەکێتی و پێکهاتەیەک) = 67 کورسی.  شیکاری: لێرەدا نەوەی نوێ (15 کورسی) دەچێتە بەرەی ئۆپۆزسیۆن لەگەڵ یەکگرتوو و هەڵوێست. ئەمە حکومەتێکی "تەقلیدی" دروست دەکات، بەڵام ئۆپۆزسیۆنێکی زۆر بەهێز (نزیکەی 26-30 کورسی) لە پەرلەمان دروست دەبێت کە دەتوانێت شەقام بجوڵێنێت. سیناریۆی سێیەم: "گرێکوێرەی سیاسی"  ئەگەر بەرەی (یەکێتی + نەوەی نوێ) سوور بن لەسەر ئەوەی پێکەوە بچنە حکومەت و پارتی داواکارییەکانیان (بەتایبەت پۆستی سەرۆکی حکومەت یان گۆڕینی سیستەمی ئیداری) ڕەت بکاتەوە: •    پارتی ناتوانێت بە (39 + 3 پێکهاتەکان) کورسییەکەیەوە حکومەت پێکبهێنێت (چونکە یەکگرتوو و هەڵوێست بڕیاری ئۆپۆزسیۆنیان داوە و نایەنە ناو حکومەتی پارتی). •    ئەمە دەبێتە هۆی پەککەوتنی پڕۆسەی سیاسی و درێژکردنەوەی تەمەنی کابینەی نۆیەم بە شێوەی "کاربەڕێکەر". 3.    خاڵە وەرچەرخێنەرەکان •    پاشەکشەی پارتی لە "زۆرینەی ڕەها": پێشتر پارتی لەگەڵ 11 کورسی پێکهاتەکان دەگەیشتە 56 کورسی و پێویستی بە کەس نەبوو، بەڵام ئێستا بە تەنها و بە 3 کورسی پێکهاتەکانیشەوە ناگاتە 51. ئەمە وای کردووە کەلیلی پێکهێنانی حکومەت لە دەستی یەکێتی و نەوەی نوێدا بێت. •    سەرهەڵدانی "بلۆکی 38 کورسی": لێکنزیکبوونەوەی یەکێتی و نەوەی نوێ هاوسەنگییەکەی گۆڕی. ئێستا پارتی تەنها 1 کورسی لەوان زیاترە. ئەمە وادەکات یەکێتی لە دانوستانەکاندا داوای پشکی "پەنجا بە پەنجا" یان پۆستی زۆر باڵا بکات. •    ئۆپۆزسیۆنێکی کاریگەر: بۆ یەکەمجار بەرەیەکی ئۆپۆزسیۆنی وەک یەکگرتوو و هەڵوێست هەیە کە نایانەوێت بچنە ناو حکومەت، ئەمەش شەرعییەتی هەر حکومەتێک کە پێکبێت دەخاتە ژێر چاودێرییەکی توندەوە. کام پۆستانە دەبنە خاڵی ناکۆک کاتێک سەیری نەخشەی نوێی کورسییەکان دەکەین (39 کورسی بۆ پارتی بەرامبەر 38 کورسی بۆ بەرەی یەکێتی و نەوەی نوێ)، ململانێ لەسەر پۆستەکان تەنها لەسەر "ناو" نابێت، بەڵکو لەسەر "دەسەڵاتی بڕیاردان" دەبێت. لێرەدا وردەکاری ئەو پۆستانە دەخەمە ڕوو کە دەبنە "گرێکوێرە" و خاڵی سەرەکی کێشەکان: 1.    پۆستی سەرۆکی حکومەت (پشکی شێر) ئەمە گەورەترین خاڵی ناکۆکی دەبێت. •    پارتی: وەک براوەی یەکەم (39 کورسی) واز لەم پۆستە ناهێنێت و بە مافی خۆی دەزانێت. •    بەرەی یەکێتی و نەوەی نوێ: بەو پێیەی پێکەوە (38) کورسییان هەیە، داوای "سەرۆکایەتییەکی دامەزراوەیی" دەکەن. واتە یان داوای پۆستی سەرۆکی حکومەت دەکەن (کە پارتی پێی قبوڵ نییە)، یان داوای "جێگرێکی سەرۆک حکومەت بە دەسەڵاتی تەواو" دەکەن، بە جۆرێک کە هیچ بڕیارێکی ستراتیژی (وەک نەوت، دارایی، یان پەیوەندییەکانی دەرەوە) بەبێ واژۆی ئەوان تێنەپەڕێت. 2.    پۆستی سەرۆکی هەرێم ئەم پۆستە لە خولەکانی ڕابردوو لای پارتی بووە. •    کێشەکە: ئەگەر پارتی سەرۆکی حکومەت بۆ خۆی ببات، یەکێتی بە پاڵپشتی نەوەی نوێ فشاری توند دەکات کە سەرۆکی هەرێم بۆ ئەوان بێت. لێکنزیکبوونەوەی ئەم دوو لایەنە وادەکات پارتی نەتوانێت بە ئاسانی کاندیدی خۆی لەناو پەرلەماندا تێپەڕێنێت، چونکە هەڵبژاردنی سەرۆکی هەرێم پێویستی بە دەنگی زۆرینە هەیە (50+1). 3.    سەرۆکایەتی پەرلەمان (کارتە بەهێزەکە) ئەم پۆستە زۆر گرنگ دەبێت چونکە پەرلەمان شوێنی یاسادانانە. •    ئەگەرەکە: ئەگەر نەوەی نوێ ڕازی ببێت بچێتە ناو حکومەت، ئەوا بە ئەگەری زۆر داوای پۆستی "سەرۆکی پەرلەمان" دەکەن. ئەمە بۆ ئەوان دەستکەوتێکی گەورەیە تا نیشانی دەنگدەرانیان بدەن کە چاودێری حکومەت دەکەن، بۆ یەکێتیش باشە چونکە پۆستێکی باڵا لە پارتی دەستێنرێت و دەدرێتە هاوپەیمانەکەیان. ٤. وەزارەتە "سیادی و داراییەکان" کێشەکە تەنها لەسەر پۆستە باڵاکان نییە، بەڵکو لەسەر ئەم وەزارەتانەیە: •    وەزارەتی سامانە سروشتییەکان و دارایی: بەرەی یەکێتی و نەوەی نوێ داوای شەفافییەت و گۆڕانکاری ڕیشەیی لە دۆسێی نەوت و داهات دەکەن. ڕەنگە داوا بکەن یەکێک لەم دوو وەزارەتە بدرێتە کەسێکی "تەکنۆکرات" یان کەسێکی نزیک لە نەوەی نوێ بۆ ئەوەی کۆتایی بە "قۆرخکاری" بهێنن (وەک خۆیان دەڵێن). •    وەزارەتی پێشمەرگە: کێشەی یەکخستنی هێزەکان هەمیشە خاڵی ململانێ بووە و لەم کابینەیەشدا قورستر دەبێت. کێشە گەورەکە گەورەترین "گرێ" ئەوەیە کە یەکێتی و نەوەی نوێ پێکەوە دەبنە خاوەنی "ڤیتۆ". واتە ئەگەر پێکەوە بڕیار بدەن بایکۆتی دانیشتنێکی پەرلەمان بکەن یان دەنگ بە یاسایەک نەدەن، پارتی (تەنها بە 39 کورسییەوە) ناتوانێت هیچ یاسایەکی گرنگ یان بودجە تێپەڕێنێت. پوختە و دەرئەنجام > دانوستانەکان لەسەر پۆست نابێت، بەڵکو لەسەر "دابەشکردنی دەسەڵات" دەبێت. پارتی دەیەوێت وەک "براوەی یەکەم" حوکم بکات، بەڵام بەرەی (یەکێتی + نەوەی نوێ) دەیانەوێت وەک "هاوبەشی ڕاستەقینە" بن و چیتر پارتی تاکڕەو نەبێت لە بڕیارە نیشتمانییەکاندا. > ئەم دۆخە ئەگەری هەیە پێکهێنانی حکومەت بۆ چەندین مانگ دوا بخات. > کابینەی دەیەم یان "کابینەی سێ قۆڵی" دەبێت (پارتی، یەکێتی، نەوەی نوێ) کە تێیدا پارتی دەبێت دەسەڵاتێکی زۆر بداتە هاوبەشەکانی، یان هەرێم بەرەو "بنبەستی سیاسی" دەچێت ئەگەر لایەنەکان لەسەر دابەشکردنی پۆستەکان ڕێک نەکەون. تێبینی؛ دوای ئەوەی نەخشەی دابەشبوونی کوردسییەکانی پەرلەمانی کوردستان و دوا پەرەسەندنە سیاسییەکانمان لە ڕێی ژیری دەستکردەوە شیکردەوە، ئەم سیناریۆیانەی پێداین کە لەم ڕاپۆرتەدا.  

شیكاری: درەو  🔻 وەزارەتی دارایی عێراق داهات  و خەرجی خۆی بۆ 10 مانگی یەکەمی ئەمساڵ بڵاوکردەوە، بەپێی ڕاپۆرتەکان؛ 🔹 وەزارەتەکە بە زیاتر لە (10 ترلیۆن و 411 ملیار و 226 ملیۆن) دینار تەمویلی حکومەتی هەرێمی کوردستانی کردووە، بەجۆرێک؛ بە بڕی نزیک لە (7 ترلیۆن و 827 ملیار و 315 ملیۆن) دینار بۆ موچەی فەرمانبەران و زیاتر لە (9 ملیار و 491 ملیۆن) دینار بۆ بواری هاریکای و یارمەتی و خەرجی دیکە و زیاتر لە (2 ترلیۆن و 574 ملیار و 419 ملیۆن) دیناری موچەی چاودێر کۆمەڵایەتی بۆ حکومەتی هەرێم نێردراوە. 🔹 تا کۆتایی مانگی ئەیلولی ساڵی (2025)، کۆی داهاتی گشتی وەزارەتی دارایی عێراق بە هەردوو داهاتی (نەوتی و نانەوتییەوە) سەروو (103 ترلیۆن و 514 ملیار) دینار بووە. زۆرتر لە (93 ترلیۆن و 197 ملیار) دیناری بە رێژەی (90%) داهاتی نەوت و زیاتر لە (10 ترلیۆن و 306 ملیار) دیناری بە رێژەی (10%) داهاتی نانەوتی بووە. 🔹 کۆی گشتی خەرجییەکانی وەزارەتەکە بە هەردوو خەرجی (بەگەڕخستن و وەبەرهێنان)ەوە، پتر لە (115 ترلیۆن و 535 ملیار) دینار بووە، کە (87%)ی بۆ خەرجی بەگەڕخستن و (13%) بۆ خەرجی وەبەرهێنان بووە. بڕی زیاتر لە (74 ترلیۆن و 893 ملیار) دینار دراوە بە خەرجی موچە و چاودێری کۆمەڵایەتی. 🔹 دوای لێدەرکردنی سەرجەم خەرجییەکان لە کۆی داهاتی گشتی، بەڕێژەی (12%) خەرجی لە داهات زیاتر بووە و زۆرتر لە (12 ترلیۆن و 21 ملیار و 79 ملیۆن) دینار و کورتهێنان ڕویداوە. 🔹 نزیک لە (7 ترلیۆن و 893 ملیار) دینار خەرجی سێ سەرۆکایەتییەکە بووە، ئەنجومەنی نوێنەران زیاتر لە (515 ملیار و 419 ملیۆن) دینارو سەرۆکایەتی کۆمار پتر لە (41 ملیار و 561 ملیۆن) دینار و ئەنجومەنی وەزیران نزیکەی (7 ترلیۆن و 336 ملیار) دینار خەرجیان هەبووە. داهات و خەرجی گشتی وەزارەتی دارایی عێراق لە 10 مانگی یەکەمی (2025)دا وەزارەتی دارایی عێراق ڕاپۆرتی مانگانەی داهات و خەرجی خۆی بۆ 10 مانگی یەکەمی ئەمساڵ بڵاوکردەوە، بەپێی ڕاپۆرتەکان؛ یەکەم؛ تەمویلی وەزارەتی دارایی عێراق بۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 10 مانگی یەکەمی ساڵی (2025)  بەپێی ڕاپۆرتەکانی وەزارەتی دارایی عێراق کە بۆ 10 مانگی یەکەمی (2025) بڵاوکراوەتەوە، لە سەرەتای ساڵەوە بۆ کۆتایی تشرینی یەکەمی (2025)، وەزارەتی دارایی عێراق لە چوارچێوەی خەرجییەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە، بە بڕی (10 ترلیۆن و 411 ملیار و 226 ملیۆن و 332 هەزار و 719) دینار تەمویلی حکومەتی هەرێمی کوردستانی کردووە، بەجۆرێک؛ 1.    بە بڕی (7 ترلیۆن و 827 ملیار و 315 ملیۆن و 281 هەزار و 223) دینار و بە ڕێژەی (75.2%)ی خەرجییەکانی وەزارەتەکە لە چوارچێوەی خەرجییەکانی هەرێمی کوردستان بۆ موچەی فەرمانبەران نێردراوە. 2.    بڕی (9 ملیار و 491 ملیۆن و 575 هەزار) دینار بە ڕێژەی (0.1%)ی خەرجییەکان بۆ بواری بەخشین و هاریکای و یارمەتی و خەرجی دیکە (المنح والاعانات والفوائد والمصروفات الاخری) نێردراوە. 3.    بڕی (2 ترلیۆن و 574 ملیار و 419 ملیۆن و 476 هەزار) دینار بە ڕێژەی (24.7%)ی خەرجییەکان بۆ چاودێری کۆمەڵایەتی (الرعایة الاجتماعیة) نێردراوە. بۆ وردەکاری زیاتر لە بارەی تەمویلە داراییەکانی عێراق بۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان لە سەرەتای ساڵەوە تا کۆتایی مانگی (10ی 2025) بەپێی مانگەکانی ساڵەکە، بڕوانە (گرافیکی (1)).   لە بەرامبەردا حکومەتی هەرێمی کوردستان لە دە مانگی یەکەمی ئەمساڵدا بڕی (919 ملیار و 346 ملیۆن و 211 هەزار و 877) دیناری وەک داهاتی نانەوتی گەڕاندووەتەوە بۆ حکومەتی عێراق، ئەم بڕەش (8.8%)ی ئەو بڕە پارەیەیە کە حکومەتی عێراق بۆ هەرێمی کوردستانی ناردووە. بۆ وردەکاری زیاتر لە بارەی گێڕانەوەی داهاتی نانەوتی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ حکومەتی عێراق، لە سەرەتای ساڵەوە تا کۆتایی مانگی (10ی 2025) بەپێی مانگەکانی ساڵەکە، بڕوانە     دووەم: داهاتی گشتی وەزارەتی دارایی عێراق لە 10 مانگی یەکەمی 2025 بەپێی ڕاپۆرتەکانی وەزارەتی دارایی عێراق، بۆ 10 مانگی یەکەمی ساڵی (2025)، کۆی داهاتی گشتی عێراق بە هەردوو داهاتی (نەوتی و نانەوتییەوە)، بریتی بووە لە (103 ترلیۆن و 514 ملیار و 200 ملیۆن و 991 هەزار و 817) دینار، بەجۆرێک بڕی (93 ترلیۆن و 197 ملیار و 452 ملیۆن و 551 هەزار و 148) دیناری بەڕێژەی (90%)ی لە داهاتی نەوتەوە سەرچاوەی گرتووە، بڕی (10 ترلیۆن و 316 ملیار و 748 ملیۆن و 440 هەزار و 669) دیناری بەڕێژەی (10%)ی داهاتی نانەوتی پێکیهێناوە. سەبارەت بە وردەکاری مانگەکانی کانونی دووەم، شوبات، ئازار، نیسان، ئایار، حوزەیران، تەموز، ئاب، ئەیلول و تشرینی یەکەمی (2025) بڕوانە (گرافیکی (3)).   سێیەم: خەرجی گشتی (بەگەڕخستن و وەبەرهێنان)ی وەزارەتی دارایی عێراق لە 10 مانگی یەکەمی 2025 هەر بەپێی بە ڕاپۆرتەکانی وەزارەتی دارایی عێراق، لە مانگی یەک، تا کۆتایی مانگی دەی ساڵی (2025)، کۆی گشتی خەرجییەکانی وەزارەتەکە بە هەردوو خەرجی (بەگەڕخستن و وەبەرهێنان)ەوە، بریتی بووە لە (115 ترلیۆن و 535 ملیار و 280 ملیۆن و 185 هەزار و 396) دینار، بەجۆرێک بڕی (96 ترلیۆن و 378 ملیار و 257 ملیۆن و 473 هەزار و 862) دیناری بەڕێژەی (87%)ی لە لەبواری خەرجی بەگەڕخستن و بڕی (19 ترلیۆن و 157 ملیار و 22 ملیۆن و 711 هەزار و 534) دیناری بەڕێژەی (13%)ی بۆ بواری خەرجی وەبەرهێنان تەرخان کراوە. سەبارەت بە وردەکاری مانگەکانی کانونی دووەم، شوبات، ئازار، نیسان، ئایار، حوزەیران، تەموز، ئاب، ئەیلول و تشرینی (2025) بڕوانە (گرافیکی (4)).     چوارەم: بوارەکانی خەرجی وەبەرهێنان لە وەزارەتی دارایی عێراق لە 10 مانگی یەکەمی 2025 خەرجییە گشتییەکانی وەزارەتی دارایی عێراق لە بواری خەرجی وەبەرهێنان لە 10 مانگی یەکەمی ساڵی (2025)، کەرتەکانی (کشتووکاڵ، پیشەسازی، گواستنەوەو گەیاندن، ڕێگاوبان و چاکسازی و پەروەردەو فێرکردن)ی گرتووەتەوەو بە سەرجەمیان بڕی (19 ترلیۆن و 157 ملیار و 22 ملیۆن و 711 هەزار و 534) دیناری بەڕێژەی (13%)ی خەرجییە گشتییەکانی بۆ تەرخان کراوە، بە جۆرێک؛ 1.    کەرتی کشتوکاڵ بڕی (139 ملیار و 466 ملیۆن و 268 هەزار) دیناری بە ڕێژەی (1%) بۆ خەرج کراوە. 2.    کەرتی پیشەسازی بڕی (13 ترلیۆن و 385 ملیار و 240 ملیۆن و 955 هەزار و 684) دیناری بە ڕێژەی (70%) بۆ خەرج کراوە. 3.    کەرتی گواستنەوە گەیاندن بڕی (ترلیۆنێک و 400 ملیار و 815 ملیۆن و 746 هەزار و 482) دیناری بە ڕێژەی (7%) بۆ خەرج کراوە. 4.    کەرتی و خزمەتگوای و ڕێگاوبان بڕی (3 ترلیۆن و 631 ملیار و 905 ملیۆن و 887 هەزار و 124) دیناری بە ڕێژەی (19%) بۆ خەرج کراوە. 5.    کەرتی پەروەردەو فێرکردن بڕی (599 ملیار و 593 ملیۆن و 853 هەزار و 688) دیناری بۆ بە ڕێژەی (3%) بۆ خەرج کراوە. بۆ وردەکاری خەرجییەکانی وەبەرهێنان لە کەرتە جیاوازەکان لە 10 مانگی یەکەمی ساڵی (2025) بڕوانە (گرافیکی (5)).     پێنجەم: بەراوردکردنی کۆی داهات و خەرجی وەزارەتی دارایی عێراق لە 10 مانگی یەکەمی 2025 لە 10 مانگی یەکەمی ساڵی (2025)، کۆی گشتی خەرجییەکانی عێراق بە هەردوو خەرجی (بەگەڕخستن و وەبەرهێنان)ەوە، بریتی بووە لە (115 ترلیۆن و 535 ملیار و 280 ملیۆن و 185 هەزار و 396) دینار. لە کاتێکدا کۆی داهاتی گشتی عێراق بە هەردوو داهاتی (نەوتی و نانەوتییەوە)، بریتی بووە لە (103 ترلیۆن و 514 ملیار و 200 ملیۆن و 991 هەزار و 817) دینار. واتە بڕی (12 ترلیۆن و 21 ملیار و 79 ملیۆن و 193 هەزار و 579) دیناری بەڕێژەی (12%) لە داهاتی گشتی کورتهێنان ڕویداوە. سەبارەت بە وردەکاری مانگەکانی کانونی دووەم، شوبات، ئازار، نیسان، ئایار، حوزەیران، تەموز، ئاب، ئەیلول و تشرینی یەکەمی ساڵی (2025) بڕوانە (گرافیکی (6)).  شەشەم: خەرجی سێ سەرۆکایەتییەکەی عێراق لە 10 مانگی یەکەمی 2025 لە 10 مانگی یەکەمی ساڵی (2025)، کۆی خەرجییەکانی هەر سێ سەرۆکایەتییەکەی عێراق (ئەنجومەنی نوێنەران، سەرۆکایەتی کۆمار و ئەنجومەنی وەزیران)، بە هەردوو خەرجی (بەگەڕخستن و وەبەرهێنان)ەوە، بریتی بووە لە (7 ترلیۆن و 892 ملیار و 950 ملیۆن و 8 هەزار و 420) دینار. بە جۆرێک؛ 1.    ئەنجومەنی نوێنەران بڕی (515 ملیار و 419 ملیۆن و 562 هەزار و 118) دیناری خەرجکردووە، لەو بڕەش تەنها (10 ملیار و 399 ملیۆن و 904 هەزار و 616) دیناری لە بواری خەرجی وەبەرهێنان بووە.  2.    سەرۆکایەتی کۆمار بڕی (41 ملیار و 561 ملیۆن و 485 هەزار و 764) دیناری خەرجکردووە، لەو بڕەش (218 ملیۆن و 688 هەزار و 500) دیناری لە بواری خەرجی وەبەرهێنان بووە. 3.    ئەنجومەنی وەزیران بڕی (7 ترلیۆن و 335 ملیار و 968 ملیۆن و 960 هەزار و 538) دیناری خەرجکردووە، بڕی (6 ترلیۆن و 578 ملیار و 357 ملیۆن و 997 هەزار و 11) دیناری بە ڕێژەی (90%) لە چوارچێوەی خەرجی بەگەڕخستن و بڕی (757 ملیار و 610 ملیۆن و 963 هەزار و 427) دیناری بە ڕێژەی (10%) بۆ وەبەرهێنان بەخەرج دراوە.  بۆ وردەکاری خەرجی سێ سەرۆکایەتییەکە لە 10 مانگی یەکەمی ساڵی (2025) بڕوانە (گرافیکی (7)).     سەرچاوەکان؛ ڕاپۆرتەکانی وەزارەتی دارایی عێراق -    حساب الدولة لغایة کانون الثاني لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة شباط لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة آذار لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة نیسان لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة آیار لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة حزیران لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة تموز لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة آب لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة ایلول لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة -    حساب الدولة لغایة تشرین الاول لسنة 2025 للموازنە الاتحادیة https://mof.gov.iq/Budget-implementation-Archive.aspx http://<iframe src="chart.html" width="100%" height="1200px" frameborder="0"></iframe>    

راپۆرتی: گریگۆری وۆتەرز  لەشەڕی شێخ مەقسود و ئەشرەفیەدا (39) سەربازو چەكداری گروپەكانی سوریا كوژراون، لەو شەڕەدا (4) فیرقە بەشداربون، فیرقەی (60) هێرشبەربووە، فیرقەی (72) كۆنترۆڵ دەكات، فیرقەی (98)ی زرێپۆش، چەكی قورس و موشەكباران دەكات و فیرقەی (50) هێڵەكانی پشتەوە دەپارێزێت، بەڵام خاڵی لاوازی ئەو چوار فیرقەیە ئەوەیە كە ئەوان لەیەك دامەزراوەدا راهێنانیان نەكردووەو هەریەكەو لە تایبەتمەندی خۆی هەبووە.    ژمارەی کوژراوەکان. بەلایەنی کەمەوە(39) سەرباز لە شەڕە پێنج ڕۆژیەکەی شێخ مەقسوددا کوژراون، زۆرینەیان لە 9 و 10ـی کانوونی دووەم بووە كە رەنگە بەهۆی پێشڕەوی هێزەکانی حکومەتی کاتیی سوریا بێت بۆ ناو گەڕەکی ئەشرەفیە لە درەنگانی 8 ی کانوونی دووەم تا بەرەبەیانی 9 ی کانوونی دووەم و پاشان پێشڕەوییان بۆ گەڕەکی شێخ مەقسود لە درەنگانی شەوی 9 ی کانوونی دووەم تا بەیانی 10 ی کانوونی دووەم. لە نێو ئەو کوژراوانەدا 18 سەرباز لە پارێزگای حەلەب (46٪)، 9 سەرباز لە ئیدلب (23٪)، 4 سەرباز لە حومس (10٪)، 4 سەرباز لە حەما (10٪) و دوو سەرباز (5٪) لە گوندەواری دیمەشق بوون.  زۆریی ژمارەی كوژراوان لە حەلەب بەهۆی ئەو سیاسەتەوە بووە كە حکومەتی کاتیی سوریا پەیڕەوی کردووە لە بنیاتنانی دامەزراوە سەربازی و ئەمنییەکانی. بەشێوەیەکی گشتی سیاسەتێک پەیڕەو دەکات کە چەکدارەکان لە یەکەکانی پارێزگاکانی خۆیاندا خزمەت سەربازی دەکەن. ئەم پرۆسەیە لەلایەن دوو یەکەی سەرەکی جێگیر لە شاری (حەلەبە)وە بەڕێوە دەبرێت واتە زۆرینەی چەکدارەکانیان خەڵکی ئەو شارەن، لە بەرامبەردا، چەند لیوایەکی پێشووی ( دەستەی تەحریر ئەلشام) کە ئەندامەکانیان لە باکگراوندێکی جیاوازترەوە هاتوون، ڕۆڵی سەرەکییان هەبوو وەک هێزی هێرشبەر، ئەمەش هۆکاری قوربانیانی (ئیدلب و حەما وحومس) ڕوون دەکاتەوە. وادیارە زۆربەی ئەو سەربازانەی کوژراون سەربازی  بەئەزموون بوون، چ لە ڕیزەکانی (دەستەی تەحریر ئەلشام) وچ لە (سوپای نیشتمانی سووریا). دوای ئازادکردنەکە تەنها یەکێکیان بە ئاشکرا وەک سەرباز ناسێنراوە، ئەویش (عامر زەبدیە) لە حەلەبەو باس لەوە کراوە کە چەند مانگێک لەمەوبەر لە تورکیا گەڕاوەتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆرێک لە کوژراوەکان سەر بە نەوەی دووەمی چەکدارانی ئۆپۆزسیۆنن وەک (بیلال نەقیحی) کە خەلکی گوندەواری باشووری حەلەبه کە لە ساڵی 2022 لە تەمەنی 18 ساڵیدا پەیوەندی بە ڕیزەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە کردوە. " فیرقە" بەشداربووەکان   یەکەم دوو کوژراوی هێزەکانی حکومەتی کاتیی سوریا لە 6 ی کانوونی دووەم ڕوویدا، لە کاتی هێرشە سەرەتاییەکاندا کاتێک هێزەکانی سوریای دیموکرات ( هەسەدە) بە فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان هێرشی پێچەوانەیان ئەنجامدا بۆ سەر پێگەکانی هێزەکانی سەر بە حکومەتی کاتیی سوریا، لە کاتژمێرەکانی پاش نیوەڕۆدا. یەکەمیان سەربازێک بوو لە فیرقەی 72 وئەوەی تریشیان ڕاهێنەری سەربازی بوو لە فیرقەی 60. ئەم دوو بەشە زۆرینەی زیانەکانی جەنگیان لەو پێنج ڕۆژدا پێکهێنا، بەجۆرێک 18 سەربازیان لە کۆی 26 سەرباز سەر بەم یەکە سەربازیانە بوون.  لە 7 ـی کانوونی دووەم کوژرانی 3 سەربازی دیکە لە بەرەی شێخ مەقسود ڕاگەیەنرا پاش شکستی دانوستانەکان ودەستپێکردنی هێزەکانی دیمەشق بۆ شەڕێکی فراوانتر. دووانیان لە فیرقەی 72 بوون و سێیەمیشیان لە بەرەبەیانی ئەو ڕۆژەدا کوژرا و سەر بە لیوای دووەمی فیرقەی 60 بوو. ئەم لیوایە بە "هێزە دەستە بەژێرەکان" (قوات النخبة) ناسراوە و بڕوا وایە لە سەرەتادا لە لیوایەکی پێشووی سەر بە (دەستەی تەحریر ئەلشام) پێکهێنرابێت. هەمان ڕۆژ یەکەم وێنەی سەرکردە باڵاکانی وەزارەتی بەرگری دەرکەوت کە بە وێنەیەکی فەرماندەی فیرقەی 60 دەستی پێکرد کە لە ڕێگەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە چاودێری پێگەی هێزەکانی سوریای دیموکرات دەکات.  هاوكات یەکەکانی فیرقەی 72 چەکی قورسیان لە بەرەکانی پێشەوە بڵاوکردەوە و تۆپی SPG-9یان بەکارهێنا لە پاڵ تۆپ وهاوەن. لەو ڕۆژەدا، دەسەڵاتی دیمەشق دەستی کرد بە ڕاگواستنی هاووڵاتیانی مەدەنی لە گەڕەکەکانی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی سوریای دیموکرات(هەسەدە).  لەگەڵ چڕبوونەوەی پێکدادانەکان لە 8 ـی کانوونی دووەم، ژمارەی كوژراوان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەوە. لەو ڕۆژەدا 10 سەرباز کوژراون، چواریان لە فیرقەی 60 و شەش سەرباز لە یەکەیەکی نەناسراو. زیادبوونی ئۆپەراسیۆنەکان هاوکات بوو لەگەڵ گەیشتنی سەرۆکی ئەرکانی وەزارەتی بەرگری ( لیوا عەلی نەعسان) و دامەزراندنی ژوورێکی ئۆپەراسیۆن کە فەرماندەکانی فیرقەکانی 60 و 72 و 98 ی زرێپۆش لەخۆ گرتبوو (کە هەموویان ئەفسەری شارەزای دەستەی تەحریر ئەلشام )بوون. لەو شەوەدا هێزەکانی حکومەتی کاتی سوریا چوونە ناو گەڕەکی ئەشرەفیە و کۆنترۆڵیان کرد. لە 9 ی کانوونی دووەم، 9 سەربازی دیکە کوژراون پاش دەستبەسەرداگرتنی تەواوی گەڕەکەکانی ئەشرەفیە و بەنی زەید و پێشڕەوی بەرەو شێخ مەقسود. وەک ڕۆژی پێشوو، زۆربەی كوژراوەکان لە فیرقەی 60 بوون، لەوانە فەرماندەیەکی یەکەیەک بەناوی (محەمەد ئەلعومەر). بەگوێرەی سەرچاوەیەک لە ئاسایشی گشتی حەلەب، ئەم فرقەیە تاکە یەکە بووە كەئەرکی هەڵکوتانە سەر پێگەکانی هێزەکانی سوریای دیموکراتی پێی ڕاسپێدراوە، لە کاتێکدا یەکەکانی تر پاڵپشتیان بۆ ئەو یەکەیە دابینکردووە و یارمەتی ئۆپەراسیۆنەکانی کێوماڵکردن و پاککردنەوەیان داوە.  لە نێو کوژراوەکانی 9 ی کانوونی دووەمدا سەربازێک هەبوو کە پێشتر لە غوتەی ڕۆژئاوا ئاوارە کرابوو و وەک ئەندامی دەستەی تانک لە فیرقەی 76 خزمەتی کردووە. ئەمە یەکەم بەڵگە بوو لەسەر تێوەگلانی فیرقەی 76 کە پێدەچێت هەندێک لە یەکەکانی زرێپۆش و پیادەی خۆی بۆ پشتگیری ئۆپەراسیۆنەکان لەو ڕۆژەدا بڵاو کردبێتەوە. لە 10 ی کانوونی دووەم کوژرانی 14 سەربازی دیکە ڕاگەیەندرا، کاتێک هێزەکانی حکومەتی کاتی سوریا چوونە ناو گەڕەکی شێخ مەقسود. پێدەچێت زۆربەیان لە شەڕەکانی ئێوارەی 9 ی کانوونی دووەم و بەرەبەیانی 10 ی کانوونی دووەم لەو گەڕەکە کوژرابن. لەنێویاندا دوو سەرباز لە فیرقەی 60 و دوو سەربازی فیرقەی 72 و سەربازێک لە گوندەواری دیمەشق کە لە فیرقەی 76 خزمەت دەکات و هەروەها سەربازێکی لیوای 87 ی فیرقەی 98 زرێپۆش کە بڕوا دەکرێت لەسەر ئۆتۆمبێلێکی زرێپۆش بووبێت.  هەرچەندە یەکەکانی فیرقەی 52 ی هێزە تایبەتەکان لە 9 ی کانوونی دووەم لە حومسەوە گەیشتوون، پێدەچێت بۆ ئامادەکاری بۆ هێرشی چاوەڕوانکراو بۆ سەر شێخ مەقسود بووبێت. وا دیارە لیوای (دەستە بژێر) سەر بەم بەشە کە لە بنەڕەتدا لەسەر لیوای پێشووی ( دەستەی تەحریر ئەلشام) بنیات نرابوو ڕۆڵی سەرکردایەتی هێرشەکەی ئەو شەوە گرتە ئەستۆ، بەلایەنی کەمەوە چوار ئەندامەکەی لە شەڕە کۆتاییەکاندا کوژران.   دواجار پاش نیوەڕۆی ئەو ڕۆژە ئەندامێکی هێزەکانی ئاسایشی گشتی کوژرا لە ئەنجامی هێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خۆکوژی هێزەکانی سوریای دیموکرات کە بارەگای ئاسایشی گشتی لە حەلەب کردە ئامانج.  لە ماوەی شەڕە پێنج ڕۆژیەکەدا لانی کەم یەکەیەکی زرێپۆش لە فیرقەی 76 کە نزیکەی هەمووی لە ئەندامانی (حەمزات) پێکهاتووە، لە 9 ی کانوونی دووەم لە بەرەی پێشەوە بڵاو کراوەتەوە. سەبارەت بە یەکە سەرەکییەکانی بەشداربوو، وا دەردەکەوێت کە لیوای پێشووی ( دەستەی تەحریر ئەلشام) بوون کە لە فیرقەکانی 52 و 60 و 98 دا چالاکیان دەکرد، لەگەڵ چەند یەکەیەکی بچووکتر کە لە سوپای نیشتمانی سوریا لە فیرقەی 72 دا هاتوون، وەک لیوای (سوڵتان محەمەد ئەلفاتیح). زانیاری دەربارەی( فیرقە) بەشداربووەکان   فیرقەی 60   ڕۆڵ: پێشەنگی لە هێرش و شەڕی شار.   ژمارەی خەمڵێنراو: 6000 – 9000 چەکدار چەک:   - تفەنگی هێرشبەر (AK / M4)   - چەکی مامناوەند و قورس   - تفەنگی قەناس   - RPG-7 و چەکی سووک دژە قەڵغان   - هاوەنی سووک بۆ مامناوەند   - فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان بۆ سیخوڕی و ئامانج   لاوازی پێکهاتەیی: داخورانی خێرای هێزی مرۆیی و نەبوونی توانای بەردەوامی لە شەڕە درێژخایەنەکان.   پوختە: بە خێرایی شەڕەکە یەکلایی دەکاتەوە، بەڵام ئەگەر شەڕەکە درێژە بکێشێت  دووچاری داخوران دەبێت وماندوو دەبێت. فیرقەی 72 ڕۆڵ: پشتیوانی، پاراستنی بەرەکانی پێشەوە، و کێوماڵکردن دوای هێرش. هێزی خەمڵێنراو: 8000 – 12000 چەکدار چەک: ته واوی چەکی پیاده چەکی قورس SPG-9 هاوەن تۆپخانەی مەیدانی سووک لاوازی پێکهاتەیی: باکگراوندی جۆراوجۆر و دیسپلین، بڕیاردانی لەسەرخۆ پوختە: گرنگە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی پانتاییەکی فراوان، نەرم نواندنی کەمترە لە یە یەکەکانی هەڵکوتان.  فیرقەی 98ـی زریپۆش ڕۆڵ: پاڵپشتی و وەڵامدانەوەی خێرا  هێزی خەمڵێنراو: 4000 – 6000 چەکدار چەک: تانکەکان( T-55 / T-62 )ـی پەرەپێدراو زرێپۆشی هەڵگری چەکدار تۆپخانەی قورس یەکەکانی ئەندازیاری  لاوازی پێکهاتەیی:  شکستی لۆجیستیکی ولاوازی لەگەڵ شەڕی ناو شار پوختە: توانایەکی بەرزی  موشەكباران، توانای سنوردارە لە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەکان لە ناو شار  فیرقەی 50 ڕۆڵ: یەدەگی ئۆپەراسیۆن وپاراستنی ئاسایش لەهێڵەکانی پشتەوە. هێزی خەمڵێنراو: 5000 – 7000  چەکدار چەک: چەکی پیادەی ستاندارد چەکی مامناوەند هاوەنی سووک ئۆتۆمبێلی گواستنەوەی سووک لاوازی پێکهاتەیی: ئەزموونی جەنگی سنووردار و ئامادەیی کەم بۆ ئەرکە ئاڵۆزەکان. پوختە: ئەرکی تەنها پاڵپشتیە وتوانای هێرش بردنی نییە  پوختەی گشتی فیرقەی 60 هێرش دەکات، فیرقەی 72 کۆنتڕۆڵی ناوچەکە دەکات، فیرقەی 98 هێزی چەكەقورسەكان و موشەكباران دەكات، فیرقەی 50 هێڵەکانی پشتەوە دەپارێزێت. لەگەڵ ئەوەشدا،خاڵی لاوازی هاوبەش لە نێوان ئەم 4 فیرقەیەدا ئەوەیە کە ئەوان لە چوارچێوەی یەک دامەزراوە ڕاهێنان ناکەن.  

راپۆرت: درەو  بڕیارە سبەی ئێوارە جارێكی تر لایەنە شیعەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی كۆببنەوە بۆ یەكلاكردنەوەی پرسی كاندیدكردنی (نوری مالیكی) بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران و راگەیاندنی بڕیارەكە، كشانەوەی كتوپڕی سودانی لە ركابەرایەتی پۆستی سەرۆك وەزیران گومان و مشتومڕی دروستكردووە، بەقسەی سەرچاوەكان سودانی بەو مەرجە كشاوەتەوە پۆستی سەرۆك وەزیران بدرێت بە كەسێك كە كوتلەی سیاسی هەبێت، بۆ ئەوەی لەم رێگەیەوە كۆتایی بەو نەریتە سیاسییەی ناو پێكهاتەی شیعە بهێنێت كە كەسێك بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران كاندید دەكەن هێزی سیاسی لەناو پەرلەماندا نەبێت، بەمەش لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی خستوەتە دۆخێكەوە، بەكاندیدكردنی مالیكی بكەونە بەرامبەر قسەیەكی مەرجەعی باڵاوە كە وتویەیەتی"تاقیكراوە تاقی ناكرێتەوە"، وردەكاری لەم راپۆرتەدا.  كشانەوەی سودانی و بۆچوونی مەرجەعیەت دواجارو بەر لە یەكلاكردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆمار كە پشكی كوردە، لایەنە شیعەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی لەناو خۆیاندا پێشوەختە گەیشتنە رێككەوتنێكی سەرەتایی لەسەر پۆستی سەرۆك وەزیران.  دوێنێ چوارچێوەی هەماهەنگیی لە ماڵی (موحسین مەندەلاوی) سەرۆكی ئیئتیلافی (اڵاساس) كۆبوونەوە، ئەم كۆبوونەوەیە كە بڕیار بوو چوارشەممەی رابردوو بەڕێوەبچێت و بە كۆبوونەوەیەكی "یەكلاكەرەوە" ناودەبرا، تێیدا محەمەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیران و سەرۆكی ئیئتیلافی (ئاوەدانكردنەوەو گەشەپێدان) كە براوەی یەكەمی هەڵبژاردن بوو، كشانەوەی لە خۆكاندیدكردن بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران لە بەرژەوەندی نوری مالیكی سەرۆكی ئیئتلافی دەوڵەتی یاسا راگەیاند.  سەرچاوەكان لەناو چوارچێوەی هەماهەنگیی باسلەوە دەكەن، لە كۆبوونەوەی دوێنێی ماڵی موحسین مەندەلاویدا، سەركردەكانی چوارچێوە داوایان لە سودانی كردووە هۆكاری كشانەوەی لە خۆكاندیدكردن بۆ ویلایەتی دووەمی پۆستی سەرۆك وەزیران روون بكاتەوە، ئەویش قسەی كردووەو باسی لەوەكردووە "بەرژەوەندی عێراق لە بەرژەوەندی حزبی و كەسی گەورەترە"؛ دوای ئەم قسانە، حزبی دەعوە پێشنیاری ئەوەی كردووە نوری مالیكی وەكو كاندیدی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران پێشكەش بكرێت، بەتایبەتیش كە بە كشانەوەی سودانی، مالیكی هیچ ركابەرێكی نەماوە بۆ پۆستەكە.  دوای پێشنیارەكەی حزبی دەعوە، زۆرینەی سەركردە شیعەكانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگیی پشتیوانی خۆیان بۆ مالیكی دەربڕیوە، بەڵام عەممار حەكیمی سەرۆكی رەوتی حیكمە پێشنیاری كردووە بۆ ئەم بابەتە پرسێك بە مەرجەعیەتی باڵا (ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی) بكرێت، لەسەر ئەم بنەمایەش پەیامێكی بۆ مەرجەعیەت لە نەجەف ناردووە، مەرجەعیەت لەسەر هەمان بۆچوونی پێشتری خۆی رەتیكردوەتەوە دەستوەردان لە پرۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆك وەزیراندا بكات. ئایەتوڵڵا سیستانی لە ساڵی 2015وە دەرگای ماڵەكەی بەڕووی پێشوازیكردن لە سیاسییەكان داخستوە، ئەمەش وەكو ناڕەزایەتییەك بەرامبەر بە شكستی چینی دەسەڵاتداری عێراق لە ڕوبەڕووبونەوەی گەندەڵی و چاككردنی دۆخی خزمەتگوزارییە گشتییەكان.  كۆبوونەوەی سبەینێ و یەكلابوونەوەی مالیكی كشانەوەی سودانی و، بێدەنگی مەرجەعیەتی باڵای شیعەكان لە پرسی دیاریكردنی كاندیدی سەرۆك وەزیران وایكردووە ئێستا نوری مالیكی بە تەنیا وەكو كاندید لە گۆڕەپانەكەدا بمێنێتەوە.  بەقسەی سەرچاوەكان لەناو چوارچێوەی هەماهەنگییەوە، بڕیارە سبەی ئێوارە جارێكی تر لایەنەكانی چوارچێوە كۆبوونەوە بەمەبەستی بەلاداخستنی تەواوەتی پرسی كاندیدكردنی نوری مالیكی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران، ئەگەر تا ئەوكاتە هیچ یەكێك لە لایەنە شیعەكان ناڕەزایەتی نیشان نەدەن، كاندیدكردنی مالیكی تێدەپەڕێنرێت و بە فەرمی رادەگەیەنرێت، خۆئەگەر ئەمە رووینەداو ناڕەزایەتی هەبوو؛ ئەوكاتە چوارچێوەی هەماهەنگیی گفتوگۆ لەسەر چارەسەرێكی تری واقعی دەكات بۆ كۆتایهێنان بە مشتومڕی كاندیدی سەرۆك وەزیران.   ئەمە لەكاتێكدایە، بەرپرسانی ئیئتیلافی دەوڵەتی یاسا لە دوێنێ شەوەوە كەوتونەتە پیرۆزبایكردن بەبۆنەی كاندیدكردنەوەی نوری مالیكی بۆ ویلایەتی سێیەمی پۆستی سەرۆك وەزیران، بەبێ ئەوەی چاوەڕوانی ئەوە بكەن چوارچێوەی هەماهەنگیی بە فەرمی راگەیەندراو دەربكات و كاندیدی خۆی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران رابگەیەنێت، پۆستێك كە بەگوێرەی نەریتی سیاسی داكەوتووی عێراقی دوای سەددام، پشكی پێكهاتەی شیعەیە وەكو گەورەترین پێكهاتەی عێراق.  بۆچی سودانی كشایەوە؟ بڕیاری كشانەوەی محەمەد شیاع سودانی لە خۆكاندیدكردنەوەی بۆ ولایەتی دووەمی پۆستی سەرۆك وەزیران، كتوپڕو چاوەڕوان نەكراو بوو، بەوپێیەی ئیئتیلافەكەی (ئاوەدانكردنەوەو گەشەپێدان) براوەی یەكەمی هەڵبژاردن بوو، خۆشی بەفەرمی ئەوەی راگەیاندوو دەیەوێت لە ویلایەتی دووەمدا ئەو پرۆژانە تەواو بكات كە لە ویلایەتی یەكەم دەستی پێكردبوون، وەكو سەركەتوویەك لە پرۆسەی ئیدارەدانی دەوڵەت قسەی دەكرد. بەڵام بەقسەی سەرچاوە ئاگادارەكان، بڕیاری كشانەوەی سودانی دوای ژمارەیەك كۆبوونەوەی تایبەتی هاتووە لەگەڵ نوری مالیكی، ئەمەش لەچوارچێوەی پێشنیارێكی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی بۆ ئەوەی مالیكی و سودانی بتوانن لەنێوان خۆیاندا پرسی كاندیدبوون یەكلابكەنەوەو، ئەوان توشی شەرمەزاری نەكەن، ئەمەش دوای ئەوەی ژمارەی كاندیدەكانی پۆستی سەرۆك وەزیران لەناو چوارچێوەدا لە (9) كاندیدەوە كورت بووەوە بۆ (2) كاندید كە هەریەكە لە مالیكی و سودانی بوون.  سایتی (سۆمەریەنیوز)، لە شیكارییەكدا باسی لە (3) سیناریۆ كردووە سەبارەت بە هۆكاری كشانەوە كتوپڕەكەی سودانی لە بەرژەوەندی مالیكی: سیناریۆی یەكەم: متمانەی گروپە چەكدارەكان.. دڵنیایی بەرامبەر بە چەك لە یەكەم تەماشاكردندا وا دەبینرێت كاندیدكردنی مالیكی بەتەواوەتی پێچەوانەیە لەگەڵ "هەڵوەشاندنەوەی گروپە چەكدارەكان و هێشتنەوەی چەك بە تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا"، ئەمە بەوپێیەی نوری مالیكی وا دەبینرێت نزیكە لە گروپە چەكدارەكان و پشتیوانی لایەنە شیعەكانی چوارچێوەی هەماهەنگییە، بەڵام لەڕاستیدا لەم قۆناغە هەستیارەدا گروپە چەكدارەكان و هاوكێشەی سیاسی شیعەكان بە تەنیا لەبەردەم دوو بژاردەدایە، یەكەم: بەریەككەوتنی راستەوخۆ لەگەڵ ئەمریكاو گوێنەگرتن بۆ بۆچوون و خواستەكانی واشنتۆن، كە ئەمەش سەرچڵییەكی گەورەیەو بەر لە قسەكردن لەسەر لێكەوتە ئەمنییەكانی تری، یەكەمین قوربانی ئەم بڕیارە ئابوری عێراق دەبێت، بەڵام بژاردەی دووەم بریتییە لە ملكەچبووون بۆ خواستەكانی ئەمریكا سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی گروپە چەكدارەكان و هێشتنەوەی چەك بە تەنیا لەدەستی دەوڵەتدا، رەنگە گروپەكان ئەم بژاردە قبوڵ بكەن لەپێناو رزگاركردنی هاوكێشە سیاسییەكەدا، بەڵام ئەوكاتە پێویستیان بە سەرۆكی حكومەتێك دەبێت كە "متمانەی پێبكەن"، دەستبەردابوونی گروپەكان لە چەك و پاشەكشێكردنیان و تەنانەت بەشدار نەبوونیان لە حكومەت و وەزارەتەكان، رەنگە دەرفەتی ئەوە بە سەرۆكی داهاتووی حكومەت بدات بەتەواوەتی لاوازیان بكات، بۆیە پێویستیان بە سەرۆك وەزیرانێكە كە متمانەیان پێی هەبێت، ئەمەش یەكەمین بژاردەیە بۆ چوارچێوەی هەماهەنگیی كە وای لێدەكات مالیكی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران هەڵبژێرێت، چونكە ئەو تاكە كەسە رەنگە بتوانێت بە "لێكتێگەیشتن" نەك بە "پێكدادان" چەك لە گروپە چەكدارەكان بسەنێتەوە، بەوپێیەی متمانەیان بە ئەو هەیە.  سیناریۆی دووەم: تەنگژەی ئابوری زانراوە یەكێك لەو پرسە زەق و نیگەرانكەرەكان كە روبەڕووی حكومەتی ئایندەی عێراق دەبێتەوە تەنگژەی ئابوری و پاشەكشێی نرخی نەوتە، بۆیە حكومەتی ئایندە لە ئێستاوە وەكو "حكومەتی تەنگژەكان نەك حكومەتی خۆشگوزەرانی" تەماشا دەكرێت، ئەمەش بەواتایە دێت كە خەرجییەكان دەبێت كەمبكرێنەوەو باج و رسومات بسەپێندرێت و، زۆرێك لە پرۆسەی خەرجییەكان رابگیرێن یاخود پاڵپشتی بۆ زۆرێك لە بوارەكان كە پەیوەندی راستەوخۆیان بە ژیانی هاوڵاتیانەوە هەیە رابگیرێن. لەبەرئەوەی لەم ماوانەی دوایدا سودانی بەوە ناسراوە بەرەو ئاڕاستەی سەپاندنی باج و رسومات دەڕوات، بۆیە بەردەوامبوونی لەسەر سەپاندنی بڕیاری توندتری ئابوری، ئاستی رەتكردنەوەی زیاتر دەكات، لێرەوە چوارچێوەی هەماهەنگیی دەزانێت رزگاركردنی حكومەتی ئایندە واتا نابێت سودانی بمێنێتەوە كە ناچارە بڕیاری توندتری ئابوری دەربكات، بەڵام دەكرێت هەمان بڕیارە ئابورییەكانی سودانی لەلایەن مالیكییەوە دەربكرێت؛ كە بە "بەخشندەیی" ناسراوە لە خەرجكردن لە ماوەی حوكمڕانییەكەیدا، ئەوەش بەهۆی بەرزی نرخی نەوت لەو سەردەمەدا، بۆیە هەر باجێك كە مالیكی بیسەپێنێت شەقام وەكو بڕیاری "بەئەنقەست" تەماشا ناكات، بەڵكو وادەبینێت بڕیارێكی پێویستەو دەبێت بدرێت.  سیناریۆی سێیەم: مانۆڕێكی سیاسی سازشكردنی سودانی لە بەرژەوەندی مالیكی لەلایەكی ترەوە وا تەماشادەكرێت مانۆڕێكی سیاسی بێت، بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی خۆی لابدات لەسەر هەر جۆرە ئەگەرێكی دروستبوونی بنبەستی سیاسی، بەڵام سودانی سورە لەسەر ئەوەی پۆستی سەرۆك وەزیران نابێت بچێت بۆ "كاندیدی یەكلاكەرەوە"، ئەم باوەڕەش لەناو چوارچێوەی هەماهەنگیدا هەیە كە پێیوایە قۆناغەكە پێویستی بە سەرۆك وەزیرانێكی "ئەزمونكراو" هەیە نەك كەسایەتییەكی نوێ كە هەوڵ بدات بەختی خۆی تاقیبكاتەوە، بۆیە سودانی سورە لەسەر ئەوەی پۆستی سەرۆك وەزیران بدرێت بە كەسێك كە كوتلەی سیاسی هەبێت نەك كاندیدی تر، لەپێناو دەربازبوون لە بنبەست سازشی بۆ مالیكی كردووە، بەڵام لەبەرامبەردا چوارچێوەی هەماهەنگیی خستوەتە بەرامبەر هەڵوێستی پێشووی مەرجەعیەتی باڵای ئاینی لەدژی مالیكی "ئەزمونكراو ئەزموون ناكرێتەوە"، هەروەها چوارچێوەی خستوەتە بەرامبەر رەوتی سەدریش "كە نەیاری مالیكین"، ئەمە سەرباری رای كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و هەندێك لە هاوبەشەكانی عێراق بەتایبەتیش هەندێك لە هێزە سوننەكان كە هەڵوێستی نەرێنییان هەیە بەرامبەر بە مالیكی، جگە لە هەندێك چین و توێژی كۆمەڵگە كە هەمان تێڕوانینیان هەیە.  پێدەچێت ئەم مانۆڕە ئامانج لێی ئەوە بێت، بنەمای "سەرۆك وەزیران بۆ ئەوانەی كە كوتلەی سیاسییان هەیە" بچەسپێنێت و، دەرگا لەبەردەم كاندیدی "التسویە" دابخات، دواتر ئەگەر مالیكی سەركەوتوو نەبوو لە بڕینی ئەم بەربەستانە، ئەوكاتە چوارچێوەی هەماهەنگیی ناچار دەبن بگەڕێنەوە بۆ سودانی؛ بەوپێیەی ئەوەی لەسەر شانی بووە كردویەتی و سازشی بۆ مالیكی كردووە، بەڵام دۆخەكە رێگەی بە مالیكی نەداوە. 

راپۆرتی: درەو    🔹 ڤەنزوێلا ئەو وڵاتەی زۆرترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا، بووەتە قوربانی سامانە سروشتییە زۆرەکانی. ئەم زۆرییە بووەتە هۆی مسۆگەرکردنی ڕەوتی داهاتی گەرەنتی بۆ گەنجینەی دەوڵەت، هەندێکجار زیاتر لە (90%)ی داهاتەکەی پێکێناوە، ئەمەش کەرتە ئابوورییەکانی دیکەی لە وەبەرهێنان و گەشەکردن بێبەش کردبوو. 🔹 لە ساڵی 2016دا بەرهەمهێنانی نەوت گەیشتە نزمترین ئاستی لە ماوەی (23 ساڵ)دا، لە کاتێکدا هەڵاوسان بەرزبووەوە بۆ سەرووی (700%) لە ئەنجامی سیاسەتی حکومەت بۆ چاپکردنی پارە بۆ بەرپەرچدانەوەی دابەزینی داهاتی نەوت. 🔹 لە دۆسیەی ڤەنزوێلادا، سزاکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی کاریگەر بەرهەمهێنانی ئەو وڵاتەیان لەناوبردووە، سەرەڕای ئەوەی هێشتا خاوەنی گەورەترین یەدەگی جیهانییە. بەڵام بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ڤەنزوێلا زیاتر لە (70%) دابەزیوە ئەمە لە کاتێکدایە لە کۆتاییەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەناردەکەی ڕۆژانە (3 ملیۆن و 200 هەزار) بەرمیلی تێپەڕاندبوو.  🔹 ئێستا ڤەنزوێلا تەنها لە پلەی بیست و یەکەمی بەرهەمهێنەرانی نەوتی جیهاندایە و بە تێکڕا ڕۆژانە (900 هەزار) بەرمیل هەناردە دەکات.  🔹 دەستێوەردانی ئەمریکا لە ڤەنزوێلا نابێتە هۆی هەڵاوسانی توند لە بازاڕەکانی نەوتی جیهانیدا. لەسەر ئەو بنەمایەی کە ساڵانێکە بەردەوامی گرژییە سیاسییەکان، کە بەرهەمهێنەرە گەورەکانی وەک ئێران، ڕووسیا و ڤەنزوێلا تێیدا بەشدارن، خۆڕاگریی بازاڕیان بۆ دۆخی ناجێگیر ڕاهێناوە. سەرەتا نەوت سەرچاوەیەکی سروشتی گرنگە بۆ ڤەنزوێلا، کە خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتی سەلمێنراوی جیهانە. دۆزینەوەی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا خاڵی وەرچەرخانێکی سەرەکی بوو، چ لە ڕووی ئابووری و چ لە ڕووی سیاسییەوە، وڵاتەکەی لە ئابوورییەکی کشتوکاڵی تەقلیدییەوە گۆڕی بۆ ئابوورییەکی کرێخۆر کە بە تەواوی وابەستەی داهاتی نەوت بوو. دەیان ساڵە کەرتی نەوتی ڤەنزوێلا ناوەندی گەشەپێدانی نیشتمانی و سیاسەتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان بووە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەروا لە بەرامبەر هەڵاوسانی نرخە جیهانییەکان و قەیرانی پێکهاتەیی لە بەرهەمهێنان و هەناردەکردندا ماوەتەوە، ئەمەش ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر سەقامگیری ئابووری وڵات و سیاسەتی ناوخۆیی دروستکردووە. مێژووی نەوت لە ڤەنزوێلا ڤەنزوێلاییەکان لە سەردەمی پێش کۆلۆنیالیزمدا ئاشنای نەوت و گازی سروشتی بوون، بۆ دەرمانی نەریتی و ڕووناکی و چاککردنەوەی بەلەم بەکاریان دەهێنا. لەگەڵ هاتنی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانیا لە سەرەتای سەدەی 16دا، ئەم زانیارییە گواسترایەوە بۆ ئەوروپییەکان، کە لە چاککردنەوەی کەشتی و چاککردنەوەی ئامێرە سەربازییەکان بەکاریان هێنا. یەکەم هەناردەکردنی نەوتی فەرمی کە بەڵگەی لەسەرە لە ڤەنزوێلاوە، ناردنی بەرمیلێک نەوتی ڤەنزوێلایە بۆ ئیسپانیا لە ساڵی (1539) بۆ کەمکردنەوەی ئەو نەخۆشییە زراوەی کە تووشی ئیمپراتۆر کارلی پێنجەم بووە. هەرچەندە دانیشتووانی وڵاتەکە بۆ چەندین سەدە لەبارەت بوونی نەوتەوە لە ڤەنزوێلا زانیارییان هەبوو، بەڵام تا سەرەتای بیستەکانی سەدەی ڕابردوو کارەکانی هەڵکەندن بۆ بیری نەوت دەستی پێنەکرد. خوان ڤیسێنتی گۆمێز لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا (1908-1935) ئیمتیازاتی گەڕان و بەرهەمهێنان و پاڵاوتنی نەوتی بەخشی بە هاوکارە نزیکەکانی، دواتر ئەو ئیمتیازانە گواسترانەوە بۆ کۆمپانیا نەوتییە بیانییەکان کە توانای پەرەپێدانی زیاتریان هەبوو. لە 15ی نیسانی 1914 هەوڵەکان بووە هۆی دۆزینەوەی کێڵگەی مینی گراندی لە حەوزی ماراکایبۆ لە باکووری ڕۆژئاوای ڤەنزوێلا. ئەمە یەکەم کێڵگەی نەوتی وڵاتەکە بوو کە لە ڕووی بازرگانییەوە گرنگ بوو، کە خاڵی وەرچەرخانێکی سەرەکی بوو، ڕێگەی خۆشکرد بۆ ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کۆمپانیای نەوتی بیانی ڕوو لە ڤەنزوێلا بکەن، بە دوای وەبەرهێنان لە کەرتی نەوتی تازەپێگەیشتووی وڵاتەکەدا. لە نێوان ساڵانی 1914 بۆ 1917 کێڵگە نەوتییەکانی دیکە دۆزرانەوە، بەڵام جەنگی جیهانی یەکەم ئاستەنگی بۆ فراوانبوونی پیشەسازییەکە دروستکرد، چونکە کۆمپانیاکان لە کڕین و گواستنەوەی ئامێرەکانی کونکردندا تووشی کێشە بوون. سەرەڕای ئەم سنووردارکردنانە، یەکەم کارەکانی پاڵاوتنی نەوت لە کۆتاییەکانی ساڵی 1917 لە پاڵاوگەی سان لۆرێنزۆ دەستیپێکرد، کە تایبەتە بە پرۆسێسکردنی بەرهەمەکانی کێڵگەی مینی گراندە. لەم دامەزراوەیەوە یەکەم هەناردەکردنی نەوتی ڤەنزوێلا دەستی پێکرد. بۆ یەکەمجار نەوت لە ئاماری فەرمی هەناردەکردنی وڵاتەکەدا لە ساڵی 1918 تۆمارکرا کە بڕی (21 هەزار و 194) تۆن مەتری بووە. تەقینەوەی بیری ژمارە دووی بارۆسۆ لە شاری کابیماس لە ساڵی 1922دا، وەرچەرخانێکی نوێی لە مێژووی پیشەسازی نەوتی ڤەنزوێلادا تۆمارکرد. ئەم ڕووداوە سەرنجی بەرفراوانی نیشتمانی و نێودەوڵەتی بۆ خۆی ڕاکێشا و بووە هۆی لێشاوی دەیان کۆمپانیای نەوتی بیانی بۆ وەبەرهێنان لەو زەوییە دەوڵەمەندە بەو سەرچاوەیە. تا ساڵی 1928 ڤەنزوێلا بوو بە گەورەترین هەناردەکاری نەوت لە جیهاندا و تا کۆتاییەکانی 1930 خۆی وەک سێیەم گەورەترین بەرهەمهێنەری نەوت لە جیهاندا لە دوای ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت جێگیر کرد و ڕۆڵی خۆی وەک بەردی بناغەی ئابووری وزەی جیهانی چەسپاند. پیشەسازی نەوت لە ڤەنزوێلا بوو بە کەرتی باڵادەستی چالاکییە ئابوورییەکان، سێبەری لەسەر هەموو کەرتە بەرهەمدارەکانی دیکە، بەتایبەتی کشتوکاڵ، کە دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی. ئەم گۆڕانکارییە خێرای پێکهاتەیی کە بە چڕبوونەوەی وەبەرهێنان و سەرچاوەکان لە کەرتی نەوتدا لەسەر حیسابی کەرتە تەقلیدییەکان تایبەتمەند بوو، بووە هۆی ئەوەی کە دواتر بە "نەخۆشی هۆڵەندی" ناسرا. ئەم دیاردەیە بە زیادبوونی بەرچاوی داهاتەکانی یەک کەرت دەناسرێتەوە، هاوکات لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی دراوی نیشتمانی، ئەمەش توانای کێبڕکێی هەناردەکردنی غەیرە نەوت لاواز دەکات و کاریگەری نەرێنی لەسەر بەرهەمهێنان و کەرتەکانی دیکە دەبێت. بەرەو بە نیشتمانیکردن (خۆماڵی) لە ساڵی 1941 ئیزیاس مەدینە ئەنگاریتا بە سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا. یەکێک لە دەستکەوتە هەرە بەرچاوەکانی سەرۆکایەتییەکەی، پەسەندکردنی یاسای هایدرۆکاربۆنەکان بوو لە ساڵی 1943، کە نوێنەرایەتی یەکەم هەنگاوی سیاسی گەورەی دەکرد بەرەو چەسپاندنی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر کەرتی نەوتدا بە دامەزراندنی ڕێککەوتنێکی نیوە بە نیوەی قازانج لە نێوان حکومەت و کۆمپانیاکانی کارپێکردندا. ئەم چوارچێوە یاساییە بەبێ هەموارکردنەوەیەکی گەورە تا ساڵی 1976، ئەو ساڵەی پیشەسازی نەوت بە نیشتمانی کرا، کاری پێکرا. ئەمەش بە واتای گواستنەوەی خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی کۆمپانیا و سەرچاوەکان لە کەرتی تایبەتەوە بۆ دەوڵەت، جگە لە دوو پێداچوونەوەی سنووردار لە ساڵانی 1955 و 1967. لە ساڵی 1944 حکومەتی ڤەنزوێلا ئیمتیازاتی نوێی نەوتی بەخشی، ئەمەش بووە هۆی خێراترکردنی گەڕان و دۆزینەوەی کێڵگەی زیادە، ئەمەش بەهۆی زیادبوونی خواستی جیهانی لەسەر نەوت لە کاتی جەنگی جیهانی دووەم (1938-1945)دا بوو. تا ساڵی 1945 بەرهەمهێنانی نەوتی ڤەنزوێلا گەیشتە نزیکەی (ملیۆنێک) بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە یەکسانە بە نزیکەی (160 هەزار) مەتر سێجا لە ڕۆژێکدا. دوای شەڕەکە خواست لەسەر نەوتی جیهانی بەردەوام بەرزبووەوە، ئەمەش بەهۆی زیادبوونی بەرچاوی ژمارەی ئۆتۆمبێلەکان لە ئەمریکا، کە لە نێوان ساڵانی 1945 بۆ 1950 لە (26 ملیۆن)ەوە بۆ (40 ملیۆن) بەرزبووەوە. بەڵام لە ناوەڕاستی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا، بازاڕی جیهانی وزە گۆڕانکاری بنەڕەتی بەخۆیەوە بینی، وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە کاریگەری چوونە ناو بازاڕی نێودەوڵەتی و زیادبوونی دابینکردن، لەگەڵ جێبەجێکردنی کۆتایی هاوردەکردنی نەوت لەلایەن ئەمریکاوە. ئەم پێشهاتانە بووە هۆی زیادبوونی دابینکردنی نەوت لە جیهاندا و دابەزینی بەرچاوی نرخی نەوت، ئەمەش تەحەددایەکی نوێی بۆ ئابووریی وابەستە بە نەوتی ڤەنزوێلا دروستکرد. لە ساڵی 1960 ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت (ئۆپێک) لە نێوان دابەزینی درێژخایەنی نرخی نەوتدا دامەزرا. ئەمەش وایکرد وڵاتانی بەرهەمهێنەر و دیارترینیان ڤەنزوێلا هەوڵەکانیان یەکبخەن و سیاسەتی نەوتی خۆیان هەماهەنگ بکەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانیان. قەیرانی نەوتی ساڵی 1973 خاڵی وەرچەرخانێکی لە مێژووی بازاڕەکانی وزەی جیهانیدا تۆمارکرد، ئەمەش دوای بڕیارەکەی وڵاتانی کەنداو کە ئەندامی ئۆپێکن، بۆ بەرزکردنەوەی نرخی نەوت و سەپاندنی گەمارۆ لە وەڵامی فراوانبوونی ئیسرائیل بۆ ناو خاکە عەرەبییەکان. ئەم پێشهاتانە کاریگەری ئەرێنییان لەسەر ڤەنزوێلا هەبوو کە ڕاستەوخۆ سوودی لە بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخەکان وەرگرت، داهاتی حکومەتەکەی زیاتر لە دوو هێندە زیادی کرد. ئەم باشتربوونی دۆخی دارایییە وایکرد حکومەتی ڤەنزوێلا بتوانێت بەرنامەی گەشەپێدانی بەرفراوان دەستپێبکات، پشت بە داهاتی نەوت ببەستێت بۆ بەرەوپێشبردنی گەشەسەندنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و هەمەچەشنکردنی بنکەی بەرهەمهێنانی. بەڵام ئەم بوومەلەرزەیە بەردەوام نەبوو. ناهاوسەنگی لە بازاڕی نەوت و گەڕانەوەی زیادەی دابینکردن لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بووە هۆی دابەزینی نرخەکان، ئەمەش کاریگەری درێژخایەنی ئەم سیاسەتە گەشەپێدانانەی سنووردار کرد. بە نیشتمانیکردنی تەواوی کەرتی پیشەسازی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوتی ڤەنزوێلا پرۆسەیەکی وردە وردە بوو. پێش ڕاگەیاندنی فەرمی، کۆمەڵێک یاسا و ڕێسا پەسەند کران، کە لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەست پێدەکات، لەوانە بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی غازی سروشتی و بەهێزکردنی چاودێری حکومەت لەسەر کۆمپانیا نەوتییەکان کە لە وڵاتدا کاردەکەن. ئەم پرۆسەیە لە 1ی کانونی دووەمی 1976 بە نیشتیمانیکردنی فەرمی پیشەسازی نەوت و دامەزراندنی کۆمپانیای پێترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA) ) گەیشتە لوتکە، کە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوت و گاز وەک موڵکی نیشتمانی لە ژێر سەروەری دەوڵەتدا پێسپێردرا. لەگەڵ پەسەندکردنی سیاسەتی فراوانکردنی نێودەوڵەتی لەلایەن کۆمپانیای PDVSA لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، بەتایبەتی لەڕێگەی بەدەستهێنانی پاڵاوگەکانی ئەمریکا و ئەوروپا، کۆمپانیاکە وەک یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی نەوت لە جیهاندا دەرکەوت. لەگەڵ دەستبەکاربوونی هوگۆ چاڤێز لە ساڵی 1999دا پۆستی سەرۆکایەتی ڤەنزوێلا، کەرتی نەوت کەوتە قۆناغێکی نوێ کە بە ڕۆڵی ڕاستەوخۆی دەوڵەت و تێکەڵکردنی پیشەسازی نەوت لە پرۆژەی سیاسی ڕژێمدا کە بە "شۆڕشی بۆلیڤاری" ناسراوە. ئەم قۆناغە پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی، PDVSAی لەخۆگرتبوو، کە بەشێکی بەرچاو لە سەرچاوەکانی ئاراستەی داراییکردنی بەرنامە کۆمەڵایەتییەکانی حکومەت بوو. ئەمەش کاریگەری لەسەر توانای کارکردن و وەبەرهێنانی درێژخایەنی هەبوو. ئەم کاریگەرییە لە سنووردارکردن و سنووردارکردنی گەشەپێدانی کێڵگە نەوتییە نوێیەکان دەستی بە دەرکەوتن کرد، بەتایبەتی دوای بە نیشتمانیکردنی پڕۆژە نەوتییە قورسەکان لە پشتێنەی نەوتی ئۆرینۆکۆ کە لەلایەن کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانەوە بەڕێوەدەبرا. ئەو سیاسەتانەی لەسەر بنەمای پشتبەستنێکی زۆر بە داهاتی نەوت و خەرجییە کۆمەڵایەتییە چڕەکان، ناهاوسەنگیی پێکهاتەیی لە ئابووری ڤەنزوێلادا گەورەتر کرد، لەوانەش سەرهەڵدانی یەکێک لە توندترین حاڵەتەکانی "نەخۆشی هۆڵەندی" لەسەر ئاستی جیهان. ئەم ناهاوسەنگییانە لەگەڵ ڕێژەی هەڵاوسانی بێ وێنە و کەمیی بەربڵاوی کاڵا سەرەتاییەکان و دابەزینی پێوەرەکانی ئەدای کارکردن لە کەرتی نەوتدا بوو. ئەم ڕەوتە لە سەردەمی سەرۆکایەتی نیکۆلاس مادۆرۆدا بەردەوام بوو و قووڵتر بووەوە لە ئەنجامی بەردەوامی جێبەجێکردنی هەمان سیاسەتەکان. چاڤێز هەوڵیدا ڤەنزوێلا بگەڕێنێتەوە بۆ پێگەیەکی پێشەنگ لەناو ئۆپێکدا و هەوڵە دیپلۆماسییەکانی بە تایبەتی میوانداری دووەمین کۆبوونەوەی ئۆپێک لە کاراکاس لە ساڵی 2000دا، بەشدارییان کرد لە بەهێزکردنی هەماهەنگی نێوان وڵاتانی بەرهەمهێن و پشتیوانیکردنی نرخی نەوتی جیهانی. مانگرین پیشەسازی نەوت دەهەژێنن بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیست و یەکدا تەنیا لە ئەنجامی هەوڵی دیپلۆماسی و سیاسەتی ناوخۆیی نەبووە، بەڵکو لە ژێر کاریگەری فاکتەرە جیۆپۆلەتیک و ئابوورییەکاندا بووە، دیارترینیان هێرشەکانی 11ی ئەیلولی 2001 و لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق و زیادبوونی خواست لە وڵاتانی گەشەسەندووی ئابووری وەک چین و هیندستان بوو. لەم چوارچێوەیەدا ڤەنزوێلا لە ساڵی 2002دا هەناردەکرانی نەوتی ڕاگرت، کە بووە هۆی لەدەستدانی نزیکەی (3 ملیۆن) بەرمیل لە ڕۆژێکدا لە بەرهەمهێناندا. ئەم مانگرتنە کە مەبەست لێی فشارخستنە سەر چاڤێز بوو بۆ دەستلەکارکێشانەوە و داوای هەڵبژاردنی پێشوەختە، نزیکەی دوو مانگ و نیوی خایاند و بووە هۆی دەرکردنی نزیکەی (12 هەزار) فەرمانبەر، کە دڵسۆزانی حکومەت جێگەیان گرتەوە. هەر لەو ساڵەدا ئەو وڵاتە شاهیدی هەوڵی کودەتای سەربازی بوو بۆ ڕووخاندنی چاڤێز. بەڵام کودەتاکە شکستی هێنا و دوای ماوەیەکی کەم چاڤێز گەڕایەوە سەر دەسەڵات. ئەم ڕووداوانە بوونە هۆی وەستانی نزیکەی تەواوەتی بەرهەمهێنانی نەوت و بەرزبوونەوەی بێکاری بۆ زیاتر لە 20% تا مانگی ئازاری 2003. دوابەدوای کۆتایی هاتنی مانگرتنەکان، چاڤێز دەستی بە پلانی دووبارە نەتەوەسازی کرد بۆ بەهێزکردنی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی، PDVSA و باشترکردنی کارایی کارکردنی، لە هەمان کاتدا بەشێکی زیاتر لە داهاتەکانی بۆ پاڵپشتیکردنی خەرجییەکانی حکومەت و بەرنامە کۆمەڵایەتییەکان تەرخانکرد. تا ساڵی 2006 پشکی حکومەت لە کۆمپانیاکە گەیشتبووە 40%، لەگەڵ ڕاگەیاندنی فەرمی پلانی زیادکردنی ئەم پشکە بەڕێژەی 20%ی دیکە لە داهاتوودا. ئیدارەی چاڤێز بەردەوام بوو لە پشتبەستنی نزیکەی تەواوی بە نەوت وەک سەرچاوەی سەرەکی داهاتەکەی، ئەمەش خراپترکردنی ئەوەی کە بە نەخۆشی سێیەمی هۆڵەندا ناسرا. پشکی داهاتی نەوت لە کۆی داهاتی حکومەت لە (51%) لە ساڵی 2000 بۆ (56%) لە ساڵی 2006 بەرزبووەتەوە، هەناردەکردنی نەوتیش لە (77%) لە ساڵی 1997 بۆ (89%) لە ساڵی 2006 بەرزبووەتەوە. ئەم پشتبەستنە زۆرە بووە هۆی دابەزینی هەناردەکردنی غەیرە نەوت و بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەڵاوسان و هەژاری و کەمی بودجە بۆ کەرتی تەندروستی و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان. هاوکات حکومەت بەردەوام بوو لە دابینکردنی پارەی ڕاستەوخۆی بەرنامەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی بە بەکارهێنانی داهاتی نەوت. لە سەردەمی سەرۆکایەتی مادۆرۆدا سیاسەتی ئابووری و نەوتی پێشوو بەردەوام بوو، ئەمەش قەیرانی ئابووری ڤەنزوێلا زیاتر قووڵتر کردەوە. لە ساڵی 2014ەوە بەرهەمهێنانی نەوت بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە بەهۆی نەبوونی بودجەی پێویست و تێکچوونی ژێرخانی پترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA))، حکومەت نەیتوانیوە پشتبەستنی وڵات بە بازاڕە تەقلیدییەکان و هاوردەکارە گەورەکانی نەوت کەم بکاتەوە. لە ساڵی 2016دا بەرهەمهێنان گەیشتە نزمترین ئاستی لە ماوەی (23 ساڵ)دا، لە کاتێکدا هەڵاوسان بەرزبووەوە بۆ سەرووی (700%) لە ئەنجامی سیاسەتی حکومەت بۆ چاپکردنی پارە بۆ بەرپەرچدانەوەی دابەزینی داهاتی نەوت. تا ساڵی 2017 کۆمپانیای پێترۆلیۆس دی ڤەنزوێلا PDVSA) ) نەیتوانی بەپێی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان نەوت هەناردە بکات، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە بەلەمەکانی لە کاریبیدا زەمینەسازی بکات و لە مانگی تشرینی یەکەمی ئەو ساڵەدا بەرهەمهێنانی بۆ (ملیۆنێک و 863) بەرمیل لە ڕۆژێکدا دابەزێت، کۆمپانیاکە قەرزەکانی بۆ نزیکەی (5 ملیار) دۆلاری ئەمریکی کەڵەکە بوو. کێڵگە نەوتییە سەرەکییەکانی ڤەنزوێلا ڤەنزوێلا خاوەنی هەندێک لە گرنگترین کێڵگە نەوتییەکانی جیهانە، کە بەسەر چەندین حەوزی سەرەکیدا دابەشکراون، کە لە قەبارە و بەرهەمهێنان و جۆری نەوتی دەرهێنراودا جیاوازن. ئەم حەوزانە بڕبڕەی پشتی ئابووری نەوت پێکدەهێنن و لە دیارترینیان بریتین لە: 1.    حەوزی کەنداوی ڤەنزوێلا دەکەوێتە باکووری وڵات لە ناوچەی دەریایی ویلایەتی زولیا، سەرەڕای گرنگی ستراتیژییەکەی، بەڵام بەهۆی هەڵکەوتەی لە دەریاوە، ئیستغلالکردنی سنووردار بووە. هەروەها ناوچەکە شاهیدی هەندێک ناکۆکی بووە لەگەڵ کۆڵۆمبیا بەهۆی نزیکی لە سنووری هاوبەشی دەریایی نێوان هەردوو وڵات. 2.    حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ لە ناوچەی دەریاچەی ماراکایبۆ و ڕووبەرەکەی نزیکەی (67 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، بە دڵی بەرهەمهێنانی نەوتی ڤەنزوێلا دادەنرێت، بەتایبەتی لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەکەدا، کە گرنگترین کێڵگە نەوتییەکانی لێیە. 3.    حەوزی فالکۆن درێژدەبێتەوە بەسەر ویلایەتی فالکۆن و باکووری ویلایەتی لارا، نوێنەرایەتی درێژبوونەوەی جیۆلۆجی حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ دەکات. چەندین حەوزی لاوەکی لەخۆدەگرێت و یەدەگی نەوتی بەرچاوی تێدایە، هەرچەندە ئیستغلالکردنی تاڕادەیەک سنووردار ماوەتەوە. 4.    لانۆس ئەلیانوس ئەم حەوزە سێیەم گرنگترین حەوزە لەسەر ئاستی نیشتمانی دوای حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ و حەوزی ڕۆژهەڵات. ڕووبەرەکەی نزیکەی (87 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و چەندین کێڵگەی نەوتی دیار لەخۆدەگرێت، کە هەندێکیان درێژدەبنەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی کۆڵۆمبیا، ئەمەش گرنگی ستراتیژی حەوزەکە زیاتر دەکات لە ڕووی ئابووری و جوگرافییەوە. 5.    حەوزی کاریاکۆ ئەم حەوزە دەکەوێتە نێوان ویلایەتی میراندا و سوکری و ڕووبەرەکەی نزیکەی (14 هەزار) کیلۆمەتری چوارگۆشەیە و بەپێی ئەنجامی گەڕانەکان بە یەدەگی غازی سروشتی بەرچاو تایبەتمەندە. 6.    حەوزی ڕۆژهەڵات ئەم حەوزە لە دوای حەوزی دەریاچەی ماراکایبۆ دووەم ناوچەی بەرهەمهێنەری نەوت لە ڤەنزوێلادا دووەم گرنگترین ناوچەی بەرهەمهێنەری نەوتە. ڕووبەرەکەی نزیکەی (150 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و لە ڕووی جوگرافییەوە دابەشکراوە بەسەر حەوزی ماتورین و گارکۆ. کێڵگەیەکی تێدایە کە لە جۆری نەوت و شێوازی دەرهێنانیدا جیاوازە. 7.    پشتێنەی نەوتی ئۆرینۆکۆ ڕووبەرەکەی نزیکەی (45 هەزار) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و گەورەترین یەدەگی نەوتی جیهانە کە بە نزیکەی (700 ملیار) بەرمیل مەزەندە دەکرێت. ڕۆنی زۆر قورسی تێدایە کە پێشتر بۆ بەرهەمهێنانی Oremulsion بەکارهاتووە کە جۆرێکی تایبەتی سووتەمەنی پیشەسازییە کە لە تێکەڵەیەک لە ڕۆن و ئاوی زۆر قورس دروستکراوە، ئیمۆلیۆنێک دروست دەکات کە دەتوانرێت ڕاستەوخۆ لە وێستگەکانی کارەبادا بسوتێنرێت. گەمارۆی نەوتی ڤەنزوێلا لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی 2025، کەرتی نەوتی ڤەنزوێلا پێی نایە قۆناغێکی مەترسیدارەوە، دوای ڕاگەیاندنی گەمارۆی سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی ڤەنزوێلا کە بەرەو ڤەنزوێلا دەڕۆن یان دەردەچن لەلایەن دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکاوە، کە گەمارۆی ئەمەریکایان بەسەردا سەپێنرا. بەگوێرەی سەرچاوە ڕۆژنامەوانییەکان، ئەم ڕێوشوێنە بەشێک بووە لە پەرەسەندنی گوشارەکان بۆ سەر حکومەتی مادۆرۆ، هاوکات لەگەڵ بەهێزبوونی ئامادەیی سەربازیی ئەمریکا لە ناوچەی کاریبی. ترەمپ ڕایگەیاند کە ڤەنزوێلا "بەتەواوی لەلایەن گەورەترین هێزی دەریایی لە مێژووی ئەمریکای باشووردا گەمارۆدراوە"، ئاماژەی بەوەشکرد، ڕژێمی ڤەنزوێلا ڕووبەڕووی "شۆکێکی بێ وێنە" دەبێتەوە، هەروەها تۆمەتباریشی کرد بە بەکارهێنانی داهاتی نەوت بۆ دابینکردنی دارایی چالاکییە نایاساییەکان. لای خۆیەوە حکومەتی ڤەنزوێلا ئەو ڕێوشوێنانەی ڕەتکردەوە و بە هەڕەشەیەکی ناعەقڵانی و پێشێلکردنی سەروەری وڵاتەکەی زانی. مافی تەواوی خۆی بۆ کۆنترۆڵکردنی سامانە سروشتییەکانی دووپاتکردەوە و گەمارۆدانی بە هەوڵێک بۆ دەستبەسەرداگرتنی یەدەگی بەرفراوانی نەوتی خۆی وەسفکرد. دۆخی ڤەنزوێلا لە نێوان دوو تێڕوانیندا لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا ناوەندەکانی توێژینەوە لە ئەمریا ئەو تیۆرییەیان بەرەوپێش بردووە، کە ڤەنزوێلا ئەو وڵاتەی زۆرترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا، بووەتە قوربانی سامانە سروشتییە زۆرەکانی، بە پلەی یەکەم نەوت. ئەم زۆرییە بووەتە هۆی مسۆگەرکردنی ڕەوتی داهاتی گەرەنتی بۆ گەنجینەی دەوڵەت، هەندێکجار زیاتر لە (90%)ی داهاتەکەی پێکدەهێنێت، ئەمەش کەرتە ئابوورییەکانی دیکەی لە وەبەرهێنان و گەشەکردن بێبەش کردووە. هەروەها وەک جۆرێک لە دەوڵەتی کرێخۆر کاری کردووە، ئەو داهاتەشی بەدەستهاتووە، حکومەتی ئەو وڵاتە بۆ پاداشتکردنی دڵسۆزان و سزادانی نەیاران بەکاریانهێناوە. لەم ڕووەوە پێدەچێت تیۆری "نەگبەتی سەرچاوەسروشتییەکان" سنووردار بێت لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا، بە تایبەتی ئەو وڵاتانەی سامانی سروشتییان دۆزیوەتەوە گەشەیانپێداوەو پشتیان پێ بەستووە، پێش دامەزراندنی دامەزراوە دیموکراسییەکان، کە گەرەنتی حوکمڕانی باش و شەفافیەت بکات.  لە دۆخی ڤەنزوێلادا بە تایبەتی، ڕەنگە ئەم تێڕوانینە ڕاست دەرکەوێت، ئەگەر مێژووی دوور و درێژی دەستێوەردانی ئەمریکا لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمەوە تا ئێستا، هەندێکجار بە پاساو و زۆرجار بەبێ هیچ پاساوێک. دەستێوەردانەکابی ئەمریکا بەبەرگی میدیایی بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر یان سەرکوتکردنی دیکتاتۆریەتی گرتووەتەبەر، بەڵام تاڕادەیەکی زۆر ئامانجی لابردنی ئەو ڕژێمانەبووە، کە بەیعەتیان بە ئەمریکا نەداوە و پڕۆژە نیشتمانییەکانیان لە ئامانجە ئابوورییەکانی ئەمریکا یان هەژموونی ئەمریکا لە نیوەگۆی ڕۆژئاوا دورخستووەتەوە، کە ئەمریکا بە حەوشەی پشتەوەی خۆی دەزانێ و پێی وایە نابێت هیچ زلهێزێکی دیکە لەو ناوچەیە ڕکابەری بکات. سیاسەتە ئابوورییەکان ئەمریکا بە توندی دژی ئەو سیاسەتە ئابوورییە وەستایەوە کە ڤەنزوێلا لە سەردەمی هوگۆ چاڤێز و نیکۆلاس مادۆرۆدا پەسەندیان کردبوو، کە جیاوازیەکی زۆریان هەبوو لەگەڵ سیاسەتەکانی بازاڕی ئەمریکا و لە سۆسیالیزمەوە نزیکتر بوون تا لە سیستمی سەرمایەداری. لە ساڵی (1999)ەوە حکومەتەکانی ڤەنزوێلا کۆنترۆڵی توندیان بەسەر ئابووریدا سەپاندبوو و دوژمنایەتییەکی ڕوونیان بەرامبەر بە بازاڕەکان و موڵک و ماڵی تایبەت نیشان دا. ئامانجی ڕاگەیەندراوی دەستێوەردانی حکومەت بڵاوکردنەوەی خۆشگوزەرانی و کەمکردنەوەی تێچووی ژیان بوو، بەڵام لەبری ئەوە، ئابووری ناوخۆیی غەیرە نەوتی پەکخست. لە ساڵی (1999)ەوە حکومەت کەرتە گەورەکانی ئابووریی زەوت کردووە، ئەمەش متمانەی بازرگانی و وەبەرهێنانی لەناوبردووە. زیاتر لە هەزار کۆمپانیا و چەند ملیۆن هێکتار زەوی لە کەرتەکانی کشتوکاڵ، بانکی، چیمەنتۆ، ئاسن، نەوت، بەرهەمهێنان، فرۆشتنی تاکەکەسی، پەیوەندییەکانی بە نیشتمانی کردووە. زۆربەی ئەم کۆمپانیایانە داخراون و ئەوانەی کە ماونەتەوە بە بەشێکی کەم لە توانای پێشوویان کاردەکەن. هەروەها لە ساڵی (2003)دا ڤەنزوێلا کۆنترۆڵی سەرمایە و سیستەمێکی ئاڵۆزی بۆ کڕینی دراوی بیانی سەپاند. یەک یان چەند نرخێکی فەرمی ئاڵوگۆڕ هەبوو، حکومەت پاڵپشتی کڕینی دۆلاری دەکرد، لە کاتێکدا خواست زۆر لە دابینکردن زیاتر بوو، شانبەشانی بازاڕێکی ڕەش کە نرخی ئاڵوگۆڕی بازاڕی ئازادی خۆی هەبوو، کە لەلایەن هێزەکانی بازاڕەوە دیاریکرابوو. کۆچی دوایی هوگۆ چاڤێزی سەرۆکی ڤەنزوێلا لە ساڵی 2013 هاوکات بوو لەگەڵ دابەزینی بەرچاوی نرخی نەوت کە لەو کاتەدا 80%ی داهاتی وڵاتەکەی پێکدەهێنا. نرخی بەرمیلێک نەوت لە ساڵی (2014)دا لە نزیکەی (100) دۆلارەوە بۆ نزیکەی (40) دۆلار دابەزی، ئەو وڵاتە کە بەرنامەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی بەرچاو فراوانتر کردبوو، ئامادە نەبوو بۆ ئەم شۆکە. قەرزەکانی بۆ زیاتر لە (100 ملیار) دۆلار بەرزبووەوە، ئەمەش حکومەتی ناچارکرد تەرخانکردنی دراوی بیانی بۆ هاوردەکردن زیاتر لەوە کەم بکاتەوە کە داهاتی هەناردەکردن کەمیکردووە. ئەمەش بێهودە بوو، چونکە وڵاتەکە چەند ساڵێک دواتر بە هەر شێوەیەک بێت قەرزەکانی بۆ نەدەدرایەوە، ئەمەش قۆناغێکی نائارامی و ململانێی ناوخۆیی لە نێوان حکومەت و ئۆپۆزسیۆندا هێنایە ئاراوە. سزاکانی ئەمریکا لە ساڵی (2019) ئەمریکا سەرکردایەتی هەوڵێکی نێودەوڵەتی کرد بۆ دوورخستنەوەی مادۆرۆ لە دەسەڵات دوای تەواوبوونی ماوەی شەش ساڵەی "مادۆرۆ". هەڵمەتی "زۆرترین فشار" بریتی بوو لە ناساندنی "خوان گوایدۆ" سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی وەک سەرۆکی شەرعی ڤەنزوێلا و سەپاندنی سزا بەسەر وڵاتەکە و کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی ڤەنزوێلا (PDVSA)، سزا سەرەتاییەکان ئەوەبوو سەروەت و سامانی ڤەنزوێلایان لە ئەمریکا بلۆک کرد و لە بازاڕی نەوتی ئەمریکادا بێ بەشی کرد. لەوەش گرنگتر، سزای لاوەکی دوای ساڵێک سەپێنران، هەر وڵاتێک یان کۆمپانیایەک کە مامەڵە لەگەڵ (PDVSA) بکات، کەوتە ژێر سزاکانی ئەمریکاوە. ئەم سزا لاوەکییانە بە شێوەیەکی کاریگەر ڤەنزوێلایان لە بازاڕە فەرمییەکانی نەوتی جیهانی دابڕاند و کۆمپانیای (PDVSA)ی ناچار کرد نەوتەکەی لە بازاڕی ڕەشدا بفرۆشێت، لە ڕێگەی کۆمەڵێک ناوەندەوە کە ڕێژەی قازانجێکی زۆریان لە سپیکردنەوەی نەوتی گەمارۆدراو وەرگرتبوو. کاریگەری ئەم سزایانە دەستبەجێ بوو. بەرهەمی ناوخۆیی سەرتاسەری لە ساڵی (2020)دا بۆ نزمترین خاڵ دابەزی، لە نێوان ساڵانی (2013) بۆ (2023) ئاستی ژیان لە ڤەنزوێلای دەوڵەمەند بە نەوت بە ڕێژەیەکی سەرسوڕهێنەر (74%) دابەزیوە، کە پێنجەم گەورەترین دابەزینە لە مێژووی ئابووری هاوچەرخدا. دەستێوەردانی ئەمریکا، بە تایبەتی لە ڕێگەی سزا ئابوورییەکانەوە، ڕۆڵێکی سەرەکی هەبووە لە داڕشتنی ڕێڕەوی ئابووریی ڤەنزوێلا. واشنتۆن سنووردارکردنی بۆ هەناردەکردنی نەوت و مامەڵەی دارایی و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕە جیهانییەکان سەپاند بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر حکومەتەکەی نیکۆلاس مادۆرۆ تاکو هەڵوێستی سیاسی ئەو وڵاتە بگۆڕێت. لەکاتێکدا ئەم سزایانە بەرهەمهێنانی نەوت و داهاتی دەوڵەتی کەمکردووەتەوە، بەڵام گۆڕانکاری سیاسی بەرجەستەی بەدی نەهێنا و لەبری ئەوە ئەو سەختییە ئابورییەی ڕووبەڕووی هاووڵاتیانی ڤەنزوێلا بووەتەوە، گەورەتری کرد. سووککردنی کاتی سزاکان لە ساڵی (2023)دا بووە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی هەناردەکردنی نەوت و تیشکێکی هیوا بۆ بوژانەوەی نەوت، بەڵام دووبارە سەپاندنەوەی سزاکان لە ساڵی (2024) جارێکی تر هیواکان بۆ خاڵی نزیک لە سفر نزیک بوونەوە، هەموو ئەم دۆخانەش ناسکی ئابووری وڵاتەکەی چەسپاندووە. لە داهاتوودا پێگەی ئەمریکا وەک هۆکارێکی گرنگ دەمێنێتەوە بۆ ئاسۆی بوژانەوەی ڤەنزوێلا، چونکە هەر بوژانەوەیەکی ڕاستەقینە پێویستی بە هەڵگرتنی بەردەوامی سزاکان و چاکسازی سیاسی و وەبەرهێنانی بەرفراوان لە کەرتی نەوتدا هەیە بەڵام ئەمەش هێشتا خاڵێکی گەرەنتی نەکراوە. بازاڕەکانی نەوت هەندێک لە چاودێران پێیان وایە پێناچێت دەستێوەردانی ئەمریکا لە ڤەنزوێلا ببێتە هۆی هەڵاوسانی توند لە بازاڕەکانی نەوتی جیهانیدا. چاودێران هاوڕان لەسەر ئەوەی کە ساڵانێک بەردەوامی گرژییە سیاسییەکان، کە بەرهەمهێنەرە گەورەکانی وەک ئێران، ڕووسیا و ڤەنزوێلا تێیدا بەشدارن، خۆڕاگریی بازاڕیان بۆ دۆخی ناجێگیر ڕاهێناوە، بە هاندانی ستراتیژییە بەدیلەکانی وەک زیادکردنی یەدەگی ستراتیژی و پەنابردن بۆ کڕینی بازاڕی ڕەش لە ڕێگەی کۆمپانیاکانەوە کە توانای دەربازبوونیان لە سزاکانی ئەمریکا و نێودەوڵەتی هەیە. لە دۆسیەی ڤەنزوێلادا، سزاکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی کاریگەر بەرهەمهێنانی ئەو وڵاتەیان لەناوبردووە، سەرەڕای ئەوەی هێشتا خاوەنی گەورەترین یەدەگی جیهانییە. بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ڤەنزوێلا زیاتر لە (70%) دابەزیوە ئەمە لە کاتێکدایە لە کۆتاییەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەناردەکەی ڕۆژانە (3 ملیۆن و 200 هەزار) بەرمیلی تێپەڕاندبوو. ئێستا ڤەنزوێلا تەنها لە پلەی بیست و یەکەمی بەرهەمهێنەرانی نەوتی جیهاندایە و بە تێکڕا ڕۆژانە (900 هەزار) بەرمیل هەناردە دەکات. بەپێی ئەو زانیاریانەی کە لەلایەن بلومبێرگەوە کۆکراونەتەوە، نزیکەی (750 هەزار) بەرمیل، واتە (80%)ی ئەم قەبارەیە، دەچێتە دەست کڕیارە چینییەکان. کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە مانگی ڕابردوودا تەنها نزیکەی (590 هەزار) بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ هەناردەکردن بارکردووە، لە کاتێکدا بەکارهێنانی جیهانی لە ڕۆژێکدا زیاتر لە (100 ملیۆن) بەرمیل بووە. نزیکەی 30%ی ئەم بارانە بەناو کەشتییە نافەرمییەکاندا تێدەپەڕن کە سزایان لەسەرە. سەرچاوەکان احمد السيد، النفط في فنزويلا.. أكبر مخزون من "الذهب الأسود" عالميا، الجزیرة، 28/12/2025؛ https://shorturl.at/8WirY العربي الجدید؛ فنزويلا: لعنة النفط أم ضحية العقوبات الأميركية؟ اقتصاد دولي لندن، 03 يناير 2026؛ https://shorturl.at/xVyez  

سیروان عوبەید - ئەرمینیا جوڵەکانی شەترەنجی زلهێزەکان لە دەوری ئێران و داڕمانی خێرای شەرعیەتی ناوخۆیی ڕژێم، پێمان دەڵێن کە کاتژمێری سفر لە تاران نزیکبووەتەوە. بێگومان کاتێک قەڵای ستەم دەلەرزێت، مژدەی ئازادی بۆ کورد دەبێتە واقیع، بەڵام هاوکات دەرگای مەترسییەکی گەورەش دەکرێتەوە. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: کاتێک تەپوتۆزی هەرەسی ڕژێم دەنیشێتەوە، ئایا حزبەکانی ڕۆژهەڵات وەک هێزێکی یەکگرتوو خاوەن پڕۆژەی نیشتمانی دەچنەوە ڕۆژهەڵات و مژدەی ئازادی دەدەن بە گەلەکەیان، یان بەرژەوەندی تەسکی حیزبایەتی و پەرتەوازەیی ناوماڵی کورد دەبێتە دەرفەتێک بۆ داگیرکەران تا بتوانن دوبارە بۆ سەدەیەکی تر لەپایتەختەکانی خۆیان نەخشەی ژیانمان بۆ دابڕێژنەوە. لەکاتێکدا ئەمڕۆ جیهان زیاتر لەهەرکات باسی لەرزینی پایەکانی قەڵای ڕژێمی ستەمکاری تاران دەکات و کاتژمێری ڕژێمە مەلاییەکەی تاران نزیکە لەوەستان. بۆ ئێمەی کورد؛ هەستێکی تێکەڵ لە دڵخۆشی و دڵەراوکێ باڵی بەسەر شەقامی کوردیدا کێشاوە. لەلایەک بێگومان، وەک هەر کوردێکی نیشتمانپەروەر، دڵمان بە نەمانی ڕژێمێکی مەلایی خۆشە کە دەیان ساڵە جگە لە سێدارە، داگیرکاری، زیندان و سڕینەوەی ناسنامە، هیچی تری بۆ نەتەوەکەمان پێنەبووە. دیمەنی هەرەسی سیستەمێکی ستەمکاری لەمجۆرە کە بە خوێنی ڕۆڵەکانمان تینووە، مژدەیەکە بۆ هەموو کوردێک، بۆهەموو ئەو دایکە جەرگسووتاوانەی کە ساڵانێکە لەبەردەم زیندانەکاندا چاوەڕێی سۆراغی ئازیزانیان دەکەن. بەڵام، لە پشت ئەم دڵخۆشیەوە، ترسێکی قووڵ و بێدەنگ هەیە، کە سەرچاوەی سەرەکی لەناکۆکی و پەرت و بڵاوی ناوماڵی خۆمانەوەیە. دەپرسین: ئایا پاش نەمانی ئەم ستەمکارە، هەمان ستەمکارەکانی پێش ئەو ڕژێمە دیسان بە پشتیوانی ڕۆژئاوا دێنەوە سەر کورسی دەسەڵات کە پێشتر بەهەموو شێوازێکی نامرۆڤانە ستەمیان لە کورد کردووە و کۆمارە ساواکەی کوردیان لەناوبردووە؟ یان ئێمە وەک کورد لەڕۆژهەڵات چ پاشخانێکمان بۆ خۆمان ئامادە کردووە و بە چ پڕۆژەیەکەوە دەچینە ناو دۆخی دوای ڕووخانی ڕژێم؟ ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە مێژوو تەنها بە هاوار و خۆشی ناگۆڕێت، بەڵکو بە پلان و یەکگرتوویی دەنووسرێتەوە. بەڵام، کاتێک سەیری پەرت و شەق بوونی نێو ماڵی کورد دەکەین، ئەو دووبەرەکی و پەرتەوازەییەی نێوان پارتە کوردییەکان دەبینین، پرسیارێک کە لەمێشکی هەر کوردێکی دڵسۆز سەرهەڵدەدات ئەوەیە: ئایا حزبەکانی ڕۆژهەڵات بەو حاڵەی ئێستایان دەبێ چ پلانێکی ستراتیژی هاوبەشیان لە هەگبەدابێت کە هەم نیشتمانمان بۆ ئازاد بکات و هەم وەک قەڵغانێک بمانپارێزێت لەو باهۆزە دەرەکی و ناوەخۆییەی کە بێگومان لە پاش ڕووخانی ڕژێمی ئێستاش بەرۆکمان دەگرن؟ ئەمڕۆ وەک هەموو کوردێکی دڵسۆز، بەپەرۆش بۆ ئازادی نیشتمان و گەلەکەم، بیرم لەوە دەکردەوە؛ ئەگەر ئەمڕۆ تاران هەرەسی هێنا و ئێمە هەرئاوا کەرت و پەرت مابینەوە، چۆن دەتوانین بەرگەی ئەو هەموو پیلانە شوومە بگرین کە لەئێستاوە دراوسێکانمان بۆمانیان چنیوە؟ ئایا تفەنگی براکانمان دیسان لولەیان ڕوو لە یەکدی دەبێتەوە، یان ئەمجارە وانەیەک لە مێژوو فێر بووین؟ ئاخر ئازادی تەنها بە نەمانی دوژمن نایەتەدی، بەڵکو یەکمجار بە ڕێکخستن و ئاشتبوونەوەی نێوماڵی خۆمان دەست پێ دەکات. بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەینەوە، و بتوانین بەرگەی ئەم زریانە بگرین، نابێت تەنها سەیری ناوخۆی کوردستان بکەین. ئێمە لە بۆشاییدا ناژین؛ بەڵکو چارەنووسی ڕۆژهەڵات بەستراوەتەوە بەو ململانێیە گەورەیەی کە لەسەر ئاستی جیهان و ناوچەکە تارانی گەمارۆ داوە. بۆیە، پێش ئەوەی بێینە سەر باسی نێو ماڵی خۆمان، دەبێت سەرەتا لەو گەمە مەترسیدارەی زلهێزەکان تێبگەین کە سێبەری شەڕی بەسەر ناوچەکەدا کێشاوە: ١. تاران لە نێوان بەرداشی هاوپەیمانەکان و تەماعی دراوسێکاندا: بۆ ئەوەی تێبگەین داهاتووی ئەم ناوچەیە بەرەو کوێ دەچێت، نابێت تەنها سەیری ناو تاران بکەین، بەڵکو دەبێت چاومان لەو تەپوتۆزە بێت کە زلهێزەکان و وڵاتانی دراوسێ لە دەوری ئێران دروستیان کردووە. ئێستا دۆخەکە وەک کایەکی شەترەنجی لێهاتووە کە هەمووان خۆیان بۆ ئەگەری ڕووخانی ڕژێمەکەی تاران ئامادە دەکەن و دەیانەوێت پشکی خۆیان لەم هەرەسە ببەن. ئاماژەی زۆر هەیە کە ئەمریکا و ئیسرائیل؛ بڕیاری یەکلاکەرەوەی خۆیان دابێت سەبارەت بە هێرشی دووەم و لێدان لە ڕژێمی مەلاکانی تاران. بە واتایەکی تر ئەوەی ئێستا دەیبینین چیتر تەنها شەڕەدەنووکی دیپلۆماسی نییە. بەڵکو پێدەچێت ئیسرائیل و ئەمریکا گەیشتبێتن بەو بڕوایەی کە ڕژێمی تاران تەنها بە فشارناگۆڕێت، بۆیە ستراتیژیی لێدان لە سەری جەستەکەیان گرتووەتە بەر. بەتایبەت ئەگەر دۆخی ناوەخۆیی ئێران بەرەو ئاڵۆزتربچێت و ئەو خۆپیشاندانەی ئێستا لە وڵاتەکە لەئارادایە بەردەوام بێت، ئەگەری هێرشی ئەمەریکا زیاتر دەکات. ئەگەریش هێرش بکرێت ئەمجارە ئامانجەکە تەنها تێکدانی چەند بنکەیەکی ئەتۆمی نییە، بەڵکو ئامانجەکە سەری مارەکە و شکاندنی شکۆی سەربازی ڕژێمە لە ناوخۆدا، تا هێزە ئەمنییەکان ورەیان بڕووخێت و کۆنترۆڵی شەقامیان بۆ نەکرێت. ئەمەریکا و ئیسڕائیل دەیانەوێ دەرفەتی تەواو بۆ خەڵکی ئێران بڕەخسێنن، تا خۆیان کۆتایی بەم دەسەڵاتە ستەمکارەی تاران بهێنن. تورکیا؛ یاریزانە چاوچنۆکەکە و مەترسییەکانی بۆ سەر کورد لەڕۆژهەڵات… لێرەدا دەبێت بە وردی سەیری جوڵەکانی ئەنقەرە بکەین. تورکیا لە هەر گۆڕانکارییەکدا لە ئێران، چاوەڕێ دەکرێت بە سێ ئاراستەی سەرەکی جوڵە بکات کە دەکرێت ئەمانە بن: ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەزموونی ڕۆژئاوای کوردستان. سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر ناوچە ئازەری نشینەکان. لەڕووی ئابووریشەوە؛ تورکیا ڕووخانی ڕژێم، وەک دەرفەتێک دەبینێت بۆ نەخشەی نوێی وزە و هەوڵدان بۆ دروستکردنی ڕێڕەوی تورکستان کە ئەگەر بۆی بچێتەسەر لەسەر حیسابی خاکی کورد بنیادی دەنێت. بۆیە لە ئەگەری ڕووخانی ڕژێمی تاران، دەستوەردانی تورکیا ئەگەرێک نیە، بەڵکو حەتمی و ستراتیژییە؛ لەو دۆخەشدا تورکیا دروستبوونی هەر بۆشاییەکی ئەمنی دەقۆزێتەوە، کە چاوەڕوان دەکرێت بە بیانووی پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی خۆی، هێزەکانی بەرەو ناو ڕۆژهەڵاتی کوردستان بجوڵێنێت یان ئاژاوەیەکی زۆر لەڕۆژهەڵات بنێتەوە. چ لەڕێگەی دروستکردنی شەڕی ناوەخۆی بێت یانیش لە ڕێگەی میلیشیاکانی و سوپاکەیەوە ناوچە سنوورییەکان و ئەو شوێنانەی کورد تێیاندا بەهێزبێت بکاتە ئامانج بەنیازی ڕێگری کردن لەدروستبوونی هەر قەوارەیەکی کوردی لە ڕۆژهەڵات کە ئامانجە سەرەکییەکەیەتی. ڕووسیا و چین؛ لەنێوان پشتیوانی ڕژێم و تەماشاکار؟  ئاستی گوشارە دەرەکی و ناوەخۆییەکانی سەر ڕژێمی تاران، پێمان دەڵێن؛ ئەمجارە دۆخەکە جیاوازە لەدۆخی خۆپیشاندانەکانی پێشوو. تەنانەت ڕووسیا و چین کە تا ئەو کاتە لەگەڵ تاراندان سوودیان هەبێت. بەواتیەکی تر، ئەگەرهێرشی ئەمەریکا هاوکاتی فراوانبوونی خۆپیشاندانەکانی ناوەخۆی ئێران، دەستپێبکات، چین و ڕووسیا، خۆیان ناکەنە قوربانی ڕژێمێک کە لە لێواری مەرگدایە. بەو پێیەی ڕووسیا ئێستا سەرقاڵی جەنگی ئۆکرانیایە و تەنها ئێران وەک کارتێکی فشار بەکاردەهێنێت. چین-یش تەنها سەیری گیرفانی خۆی دەکات ئەگەر بزانێت تاران بەرەو نەمان دەچێت، یەکەم لایەن دەبێت کە ڕێککەوتنەکانی پشتگوێ دەخات و لەگەڵ دەسەڵاتی نوێدا دادەنیشێت. ئەوەی لە ڤەنزوێلا، بەسەر مادۆڕی هاوپەیمانیاندا هات، هیچیان نەکرد. ڕاستیەک بوو لەسەر ئاستی دڵسۆزی و شێوازی سیاسەتی دەرەوەی چین و ڕووسیا، لەبەرامبەرهاوپەیمانەکانیان کاتێک دوچاری تەنگانە و هێرشی ئەمەریکا دەبنەوە. گەمەی زلهێزەکان پێمان دەڵێت کە دۆخەکە زۆر ئاڵۆزو دژوارترە بۆ ڕژێمی ئێران کە چین و ڕووسیا بۆ ماوەیەکی درێژ قووتاری بکەن، لەکاتێکدا ڕژێمەکە ڕۆژ بە ڕۆژئاگری دەرەکی لێ نزیکتر دەبێتەوە و خۆشی بەرەو داڕمانی ناوخۆیی دەچێت. ئەمەش دەکرێ دەرفەتێکی مێژوویی بێت بۆ ئازادی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان، بەڵام ئەوەی لێی دەترسیین ئەوەیە؛ ئەگەر ئێمە بەم شێوازەی ئێستا پەرتەوازە بین، تورکیا و نەیارەکانی تری کورد نەک تەنها دەرفەتەکانمان دەسووتێنن، بەڵکو دەبنە مەترسییەکی تر کە بۆ چەندین نەوە کاریگەری دەمێنێتەوە. بۆیە ڕۆژهەڵات لەناو هەموو ئەو مەترسی و کێبڕکێیە نێودەوڵەتییەدا، نابێ وەک دوورگەیەکی دابڕاو لە هاوکێشەکان دەربکەوێت. بەڵکو دەکرێ ببێتە چەقی کێشکردن بۆ هەموو نەتەوە ستەملێکراوەکانی تری ناو ئێران. وەک مۆدێلی ڕۆژئاوای کوردستان، کاتێک جیهان دەبینێت کورد خاوەنی پڕۆژەیەکی دیموکراسی وایە کە مافی بەلوچ و عەرەب و ئازەرییەکانیش لەبەرچاو دەگرێت، ئەو کات دەکرێ وەک ڕابەری گۆڕانکاری ڕاستەقینە مامەڵەمان لەگەڵ بکەن، نەک وەک کێشەیەکی لاوەکی کە تەنها لە سنوورەکاندا قەتیس مابێتەوە. ٢. ڕۆژهەڵات لە نێوان ئازادی و لەدەستدانی دەرفەتێکی مێژووییدا: کاتێک سەیری ئەو هەورە ڕەشە دەکەین کە بەسەر تارانەوەیە؛ دەبێت بزانین کە ئێمە وەک کورد تەنها تەماشاکار نین. هەر لەرینەوەیەک لە تاران، بومەلەرزەیەک لە کوردستان دروست دەکات. لێرەدا چەند ڕێگەیەک لەبەردەمماندایە کە دەبێت بۆ هەموویان پلان و تفەنگمان، ئامادە بێت. ئەگەری یەکەم: هەرەسی لەناکاوی تاران و دروستبوونی بۆشایی ئەمنی.. ئەمە ئەو کاتەیە کە هەموو شتێک تێکدەچێت؛ کاتێک هێرشی دەرەکی و ڕاپەڕینی شەقام یەک دەگرن و دەسەڵات کۆنترۆڵی نامێنێت. لێرەدا گەورەترین مەترسی بۆشایی ئەمنیە. ئەگەر پارتە کوردییەکان لەو ساتەدا وەک یەک دەست نەبن، شارەکانمان دەبنە گۆڕەپانی تاڵانی و پشێوی. کورد دەبێت لەم سیناریۆیەدا خێرا بێت؛ نابێت چاوەڕێ بکەین کەسێک لە تارانەوە پێمان بڵێت فەرموون، بەڵکو دەبێت خۆمان شارەکانمان بپارێزین و ئیدارەی بدەین. ئەگەری دووەم: شەڕێکی ناوخۆیی درێژخایەن بە واتای سووریایەکی تر.. ئەمە ترسناکترین ڕێگەیە. کاتێک ڕژێم بە ئاسانی خۆ نادات بە دەستەوە و میلیشیاکان و سوپا لە ناوچە جیاوازەکاندا بەردەوام دەبن لە شەڕ. لێرەدا کوردستان دەکەوێتە نێوان دوو بەرداش. ئەگەرهێزەکانمان یەک نەبن، دەبینە قوربانی شەڕی وەکالەت؛ واتە ڕێگەدان بەوەی هەر لایەنێکی ناوخۆیی یان دەرەکی گروپێکی کورد بەکاربهێنێت بۆ بەرژەوەندی خۆی. ئەمەش بەواتای لەدەستدانی خوێنی گەنجەکانمان دێت بۆ بەرژەوەندی تەسکی حیزبی و دەسەڵاتێک کە لە کۆتاییدا هیچمان ناداتێ. ئەگەری سێیەم: گەڕانەوەی میلیشیا توندڕەوەکان و جەنگی وەکالەت..ئ ەگەردەسەڵاتی ناوەندی لاواز بوو، ئەو گروپە چەکدارانەی کە ئێستا لە ناوچەکەدا وەک حەشدی شەعبی یان گروپە توندڕەوەکانی تر هەن، ڕەنگە بیانەوێت ئەو بۆشاییە پڕبکەنەوە. ئەوان بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی تاران یان وڵاتانی تر، هێرش دەکەنە سەرناوچە کوردییەکان. کورد لێرەدا کورد تەنها یەک بژاردەی هەیە: بەرگری نیشتمانی یەکگرتوو. نابێت لێگەڕێین کوردستان ببێتە شوێنی یەکلاکردنەوەی حیساباتی وڵاتانی دراوسێ. هەروەها، دەبێ ئەو ئەگەرەش نادیدە نەگرین؛ کودەتای جەنەڕاڵەکان و گۆڕینی ماسکەکانی ڕژێم. لەئەگەری فشارو تەنگاوی زۆر بۆسەر ڕژێم، ڕەنگە سوپای پاسداران یان بەشێکی سوپا، بۆ ئەوەی ڕێگری لە ڕووخانی تەواوەتی بکەن، یان ژێربەژێر لەگەڵ تڕەمپ ڕێکەوتنێک بکەن و کودەتا بکەن. جۆرێک لە شێواز و بەمیکانیزمی ڤەنزوێلا و لادانی مادۆڕ لەدەسەڵات. ئەگەر خەڵک ئێران ڕژێم نەگۆڕن، ڕەنگە ئەوان دەموچاوە سیاسییەکان لابەرن و خۆیان ببنە حاکمی سەربازی. بۆ کورد، لەڕاستیدا ئەمە یانی توندوتیژی زیاتر. جەنەڕاڵەکان هەمیشە بە چاوی جیاکاریی ،  نەژاپەرستییەوە، سەیری کورد دەکەن. لێرەدا نابێت کورد تەنها بە بەڵێنی درۆینەی دیموکراسی فریو بخوات، بەڵکو دەبێت لەسەر زەوی پێگەی خۆی ئەوەندە بەهێزبکات کە لەدۆخێکی وادا کودەتاچییەکانیش ناچار بن دان بە مافەکانماندا بنێن. هەنگاوە سەرەتاییەکانی کورد دەبێ چی بن؟ بۆ ئەوەی لەم باهۆزەدا نەخنکێین، دەبێت ئەم سێ خاڵە وەک " بەڵێن و سوێندی نەتەوەیی" ببینین..  یەکخستنی بڕیار: نابێت چیتر بڵێین ئەم حزبە و ئەو حزبۆکە. دەبێت ژوورێکی عەمەلیاتی هاوبەش هەبێت کە تەنها یەک بڕیار بدات. هەر حزبێک لەم کاتەدا بیر لەبەرژەوەندی خۆی بکاتەوە، خیانەتێکی مێژوویی بەرامبەر نەوەکانی ئێستا و داهاتوو دەکات. لەو دۆخەدا، دەبێت هەموو تفەنگەکان بەرەو یەک ئاراستە بن. ڕاستییەکە ئەوەیە؛ لە کاتی پشێویدا، ئەگەر دوو هێزی جیاوازی کورد لە شارێکدا بن، ئەوا جەنگی ناوخۆیی هیچ دوور نییە. دەبێت پێشمەرگە ببێتە قەڵغانی هەموو خەڵکی کوردستان بەبێ جیاوازی نەک گرووپی بچوک بچوک و بارێکی تر بەسەر نیشتمان و هاونیشتمانیاندا. پەیوەندیەکان لەگەڵ جیهان: دەبێت بەزوویی و بە یەکگرتوویی؛ بە زمانی مۆدێرن بە جیهان بڵێین و بیسەلمێنین، کە ئێمەی کورد فاکتەری سەقامگیریین نەک سەرئێشە بۆیان. بۆ ئەوەی تێبگەن کە تەنها کورد دەتوانێت ڕێگری لە تیرۆر و فەوزا بگرێت لەم ناوچەیەدا نەک خۆمان ببینە هۆکاربۆ فەوزایکی تری ناوەخۆیی خۆمان. ترسی ئێمە لەوە سەرچاوە دەگرێت؛ بەداخەوە، مێژوو پێمان دەڵێت کە کورد هەمیشە لە "دوا ساتدا" هەلەکانی لەدەست داوە. با ئەمجارە وا نەبێت. یەکگرتوویی ئێمە لەم سیناریۆیانەدا تەنها بژاردەیەک نییە بۆ باشترکردنی ژیان، بەڵکو مەرجی ئازادی و مانەوەمانە وەک نەتەوەیەکی ئاشتی و ئازادیخواز. ٣. مەترسی پەرتەوازەیی وەک ژەهرێکی بێدەنگ ئەگەر بمانەوێت بە ڕاستگۆیی سەیری دۆخی نێو ماڵی ئێستای خۆمان بکەین، دەبێت دان بەو ڕاستیە تاڵەدا بنێین، گەورەترین مەترسی کە تا ئێستا بەرۆکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە، نە تۆپخانەکانی تارانە و نە هەڕەشەی تورکیا، بەڵکو ئەو پەرتەوازەیی و پارچەپارچەبوونە ناوخۆییەیە کە وەک "کرمی ناودار" ساڵانێکە جەستەی خۆمان دەخوات. ئێستا کاتی ئەوەیە ئەم کرمە" لەناوبەرین بۆ ئەوەی ئەم مەترسیەی کە ئێستا هەیە، لە ساتەوەختی بۆشایی دەسەڵاتدا کاتێک ڕژێم کۆنترۆڵی نامێنێت، وەک بۆمبێکی تەوقیتکراو پێماندا نەتەقێتەوە و بەدەستی خۆمان ئەو دەرفەتە مێژووییەی دێتەگۆڕێ ئاگری تێبەرنەدەین. ئەگەرپێش ئەوەی دەسەڵاتی ناوەندی بڕووخێت، حزبەکانمان لەسەرمێزێکی نیشتمانی کۆنەبنەوە و هەرلایەنە و بیەوێت ناوچەیەک بۆ خۆی زەوت بکات. واتە دەرفەت دان بە دوژمن تا لەبری ئەوەی هەموو وزەکانمان دژی دوژمن بێت، لولەی تفەنگەکان ڕوو لە یەکدی بن. ئەگەر حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان بەڕاستی لە خەمی ئازادکردنی نیشتمان و گەلەکەیان بن، دەبێ لەئێستاوە نەخۆشی حیزبایەتی و عەقڵییەتی "من نەبم با کەس نەبێت" و هەوڵدان بۆ سەپاندنی ئایدۆلۆژیای حزبی بەسەر بەرژەوەندی نەتەوەییدا، چارەسەر بکەن، کە وای کردووە جەماوەریش تووشی دڵساردی ببێت. کاتێک خەڵک دەبینن حزبەکان ناتوانن لەسەر پرسی نیشتمانی ڕێکبکەون، ئەوانیش متمانەیان نامێنێت. بەدیوێکی تر بەردەوامیدان بەو پەرتەوازەییەی ئێستا دەبێتە هۆی ئەوەی کە جیهانیش پشتمان تێبکات. تەنانەت ئەمریکا و ئەوروپاش نایەنە ناو هاوکێشەیەکەوە کە لایەنی کوردی تێیدا یەک بڕیار و یەک گوتاری نەبێت. ئەوان ناچنە ژێر باری سەرئێشەی گرووپی بچوک بچوکی دابەشبوو. ئەوەش وادەکات دوژمنەکانمان دەرفەتەکە بقۆزنەوە وهەروڵاتێکی دەوروبەر بەتایبەت تورکیا و میلیشیاکان. بە واتایەکی تر، ئەمە ئەو ئەگەرە ترسناکەیە کە دەبێت لە ئێستاوە ڕێگری لێ بکەین. ئەگەر پارتەکانمان یەک نەبن، وڵاتانی ناوچەکە دێن و پارە و چەک دەدەنە لایەنە جیاوازەکان بۆ ئەوەی یەکدی تێکبشکێنن. کەواتە، پێش ئەوەی ئەمانە ڕووبدات دەبێ بپرسین: ئایا دەکرێ ئێمە لەبری ئەوەی خەریکی چارەسەری پرسی نەتەوە و بونیادنانی دەسەڵاتێکی کوردی نیشتمانی بین، ببینە کۆڵبەری بەرژەوەندی بێگانەکان لە ناو خاکی خۆماندا؟ یان کام حیزب و گرووپ و سەرکردەی چاوقایم دەتوانێ بەرپرسیاریەتی دۆڕانێکی وا گەورە و مێژوویی هەڵبگرێت؟ کە ڕێک بەواتای ئەوەیە: با خوێنی گەنجانی ئێمە بڕژێت بۆ ئەوەی ئەنقەرە یان هەر پایتەختێکی ترنەهێڵێت قەوارەیەکی کوردی سەقامگیردروست ببێت." لەبەرئەوەیە؛ لایەنەکانی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان پێویستە لەئێستاوە تێبگەن کە قۆناغی داهاتوو چیتر قۆناغی سەپاندنی ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو نییە، بەڵکو کاتی تێپەڕینە بەرەو دامەزراوەی نیشتمانی. خەڵکی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان تینووی ئەوە نین حزب و گرووپات جێگەی ڕژێم بگرێتەوە، بەڵکو چاوەڕوانی ئەنجومەنێکی باڵای نیشتمانی دەکەن کە تێیدا هەموو دەنگە جیاوازەکان و نوخبە ئەکادیمییەکان جێگەیان ببێتەوە. تەنها ئەم جۆرە ئامادەکارییە دەتوانێت متمانە بۆ شەقام بگەڕێنێتەوە و ڕێگری لە هەرەسی کۆمەڵایەتی و پیلانی دەرەکی بگرێت و گەلو نیشتمان ئازاد بکات. لێرەدا دەرمانی چارەسەر بەواتای دانانی بەرژەوەندیی نەتەوەییە لە سەرووی پیرۆزی حزبی و کەسی. هەروەک چۆن دەبێ شەقامی کوردیش فشار بخاتە سەرلایەنەکان. نابێت ڕێگە بدەین خوانەکردە مێژووی تاڵی براکوژی یان ململانێی ناوخۆیی زیانمەند لە ڕۆژهەڵات دووبارە ببێتەوە. یەکگرتوویی ئێمە لەم قۆناغەدا تەنها دروشم نییە، بەڵکو تاکە زامنی ئەوەیە کە پاش داڕمانی تاران، ڕۆژهەڵاتی نیشتمان ئازاد بێت و کورد وەک هێزێکی ڕاستەقینە بمێنێتەوە نەک وەک گرووپی پەرتەوازە کە با بەهەر لایەکدا بیەوێت بیبات. ٤. نەخشەڕێگای ڕزگاری ئەگەر دەمانەوێت بینەری سووتانی ئەو دەرفەتە مێژووییەمان نەبین و مێژوو بەسەرماندا تێنەپەڕێت، پێویستە لە قسەی ناو کۆڕ و کۆبوونەوەکان بێینە دەرێ و ئەم چوار هەنگاوە بکەینە کردار. ئەمە تەنها پێشنیارێک نییە، بەڵکو تاکە دەرچەیە بۆ ئەوەی ڕۆژهەڵات لەناو ئەو باهۆزەدا گێژەڵووکە نەیبات. یەک: بەزوویی پێکهێنانی ناوەندێکی سیاسی یەکگرتوو.. پارتە کوردییەکان دەبێت تێبگەن کە جیهان تاقەتی گوێگرتن لە دە مفاوز و دە پەیامی جیاوازی نییە. دەبێت دەستبەجێ ناوەندێکی باڵای بڕیار دروست بکرێت. کاتێک تاران دەڕوخێت، دەبێت تەنها یەک دەنگ لە کوردستانەوە بێتە دەرێ. بەو واتایەی کە بەرژەوەندی خەڵکی مەهاباد و سنە و ئیلام و کرماشان لە هەموو پەیڕەو و پڕۆگرامی حزبەکان لەپێشترو مەزنترو پیرۆزتربێت. بەبێ ئەم ناوەندە، کورد لەڕۆژهەڵات وەک کەشتییەکی بێ سوکان دەبێت لە ناو زەریایەکی تووڕەدا. دوو: هێزی پاراستنی نیشتمانی یان بەرەیەکی سەربازی کوردستانی، هەرناوێک لەمانه.. ئەمە خاڵی هەرە هەستیارە. لە کاتی داڕمانی دەسەڵاتدا، وەک لەسەرەوە باسمان کرد، ئەگەر هەر شارێک چەند هێزێکی جیاوازی تێدا بێت، مەترسی شەڕی براکوژی دروست دەکات و فەوزا دروست دەبێت. پێویستە لە ئێستاوە هەموو هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵات بەزوویی چەکدارەکانیان لەژێریەک فەرماندەییدا ئامادە بکەن و ڕێکیان بخەن. ئەرکی ئەم هێزە تەنها بەرگرییە لە خاک و خەڵک، نەک سەپاندنی دەسەڵاتی حزب. ئەگەر تفەنگەکان یەک ئاراستەیان نەبێت، ترسی ئەوە هەیە کە شەڕی ناوخۆیی و تۆڵەسەندنەوە هەموو دەرفەت و دەستکەوتەکانمان لەڕۆژهەڵات لەناوبەرێت. سێ: دیپلۆماسییەت کورد نابێت چاوەڕێ بکات زلهێزەکان بانگی بکەن، بەڵکو دەبێت خۆی بسەپێنێت. دەبێت بە جیهان بڵێین کە ئێمە بەدیلێکی ئامادەین بۆ بەڕێوەبردنی باشی ناوچەکانی خۆمان. دەبێت نیشانی بدەین کە کوردستان دەبێتە پەناگەیەکی ئارام بۆ پێکەوەژیان و دوور دەبێت لەو توندڕەوییەی کە ڕەنگە ناوچەکانی تری ئێران بۆ ماوەیەکی درێژ بگرێتەوە. ئەمە ئەو زمانەیە کە ئەوروپا و ئەمریکا لێی تێدەگەن نەک سیاسەتی حزبۆکانێ و گرووپ و میلیشیایی بچوک، کە لەڕووانگەی ڕۆژئاواوە تەنها سەر ئێشەی زیاتریان بۆ دەنێتەوە. چوار: پلانی ئیدارەدانی کاتی بەپەلە.. ئەمە ئەو خاڵەیە کە نابێ پشتگوێ بخرێت. داڕمانی ڕژێم یانی پچڕانی کارەبا، نان، سووتەمەنی و دەرمان. ئەگەر لە ئێستاوە تیمێکی شارەزا لە ئابووریناس و بەڕێوەبەران ئامادە نەبن بۆ ئەوەی کە چوونەوە ڕۆژهەڵات دەستبەجێ خزمەتگوزاریەکان بەڕێوەببەن، خەڵک تووشی نائومێدی دەبن و فەوزا دروست دەبێت. هاوکات دەرفەتی پلانگێڕی دەرەکی زیاتر دێتە پێشەوە. بۆیە دەبێت پلان هەبێت کە چۆن شارەکان بەڕێوەدەبرێن تا ئەو کاتەی دۆخەکە جێگیر دەبێت. ئەم ئیدارەدانە تەنها بە تفەنگ و هێزی سەربازی ناکرێت؛ ڕۆژهەڵات خاوەنی سوپایەکی بێدەنگە لە پزیشکان، ئەندازیاران و چالاکوانانی مەدەنی کە ساڵانێکە لەناو دڵی تەنگەژەکاندا مەشقی بەڕێوەبردنیان کردووە. ئەم هێزە نەرمە گەورەترین سەرمایەی ئێمەیە بۆ ئەوەی ڕێگری لە فەوزا بگرین و نیشانی جیهانی بدەین کە کوردستان نەک هەر نابێتە لیبیا و سۆماڵێکی تر، بەڵکو دەبێتە نموونەیەکی مۆدێرن لە ئاوەدانکردنەوە وسەقامگیری لە ناوچەکەدا. هەنگاوی پێنجەم: ڕێکخستنی جەماوەر هێزی ڕاستەقینە لە دەستی خەڵکدایە نەک حزب. دەبێت پارتەکان پردێکی پتەو لەگەڵ ناوەوەی وڵات دروست بکەن؛ لەگەڵ مامۆستایان، خوێندکاران، کرێکاران و چالاکوانان. ئەگەر لە کاتی گۆڕانکارییەکاندا خەڵک و حزبەکان یەک دەست نەبن، مەترسی هەیە کە گروپە توندڕەوەکان یان دەستەو تاقمی سەربە بێگانە جڵەوی شەقام بگرنە دەست و پشێوی بنێنەوە. ڕێکخستنی جەماوەری زامنی ئەوەیە کە هەرەسی ڕژێم بەرەو ئاراستەیەکی دیموکراتی بڕوات نەک بەرەو وێرانکاریەکی تر. چونکە هەموو ڕۆژێک مێژوو دەرگای دەرفەتی وا گرینگ بەڕووماندا واڵا ناکات. ئەگەر ئەم چوار پێنج هەنگاوە نەنرێت، داڕمانی تاران لەبری ئەوەی ببێتە مژدەی ئازادی بۆ ڕۆژهەڵاتی نیشتمان، مەترسی جدیی هەیە ببێتە سەرەتایەک بۆ ململانێی ناوخۆیی و دەستوەردانی دەرەکی و تێپەڕینی دەرفەتێکی تری زێڕین کە ڕەنگە تا سەد ساڵی تریش پێینەگەینەوە. بۆیە ئێستا کاتی ئەوەیە کە هەموومان بپرسین: ئایا دوای هەرەسی ڕژێم، دەمانەوێت ببینە بەشێک لە چارەسەرو بەژداری لەئازادکردن و بنیادنانی نیشتمان بکەین یان بە عەقڵییەتی حزب حزبێنە دەچینە ناو گۆڕانکارییەکان و دەبینە هۆکارێک بۆ وێرانکاریەکی زیاترو دۆڕانێکی تری مێژوویی؟ ڕاستییەکە ئەوەیە مێژوو بەزەیی بە کەسدا نایەتەوە، بەتایبەت بەو لایەنانەی لەبەردەم هەڕەشە گەورەکاندا ناتوانن لە بەرژەوەندییە تەسکییەکانی خۆیان تێپەڕن. لەکاتێکدا کاتژمێری سفر لە تاران خەریکە لێ دەدات و ئەمە دوا دەرفەتە بۆ ئەوەی بیسەلمێنین کە ئێمە بکەرین نەک پاشکۆ. ئەگەر ئەمڕۆ ماڵی خۆمان ڕانەماڵین و ڕێکی نەخەین، سبەی دەبێت چاوەڕێ بکەین کەسانی تر لەبری ئێمە بڕیار لەسەر چارەنووسمان بدەن. کاتەکە کاتی بڕیاردانە، نەک چاوەڕوانی. لە کۆتاییدا، تاران چ ئەمڕۆ یان سبەی، هەرەس دەهێنێت و ئەو دیوارەی سێدارەی لەسەر هەڵچنراوە، دەڕووخێت؛ بەڵام پرسیاری گەورە ئەوەیە: ئایا پاش ڕووخانی قەڵای ستەم لەتاران، پارتەکانی ڕۆژهەڵات دەبنە مژدەی ئازادی بۆ نەتەوەکەمان، یان دەبنە بەشێک  فەوزایەکی تر؟ ئێستا کاتی ئەوەیە پارتە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات بیسەلمێنن کە لە بەرژەوەندییە تەسکییەکانی خۆیان مەزنترن. ئەگەر ئەمڕۆ ماڵی خۆمان ڕێکنەخەین، سبەی حەقی سکاڵامان لەسەر کەس نابێت کاتێک بێگانەکان جارێکی تر نەخشەی چارەنووسمان بۆ دەکێشنەوە. ڕۆژی نیشتمانی و یەکگرتنە، نەک حزبایەتی؛ مێژوو تەنها بۆ ئەوانە دەنووسرێتەوە کە ئامادەن نەخشەی داهاتووی خۆیان بە دەستی خۆیان بنووسنەوە.  

د. ئارام رەفعەت پانۆرامای ١٣ ساڵ بەرخۆدانی ئەفسانەیی شەڕڤانان لە شێخ مەقسود لە چلەکانی سەدەی رابردوودا، کوردێکی دیندار و پیاوچاک بەناوی شێخ مەقسود، لە گوندەواری عەفرینەوە روو دەکاتە حەڵەب و لە نزیک گردێکی کەنار شار، کە بە گردی سەیدە ناسرابوو و هەندێک کریستیان و کوردی لەدەوروبەر نیشتەجێ ببوون، خانویەک دروست دەکات. لە ساڵی ١٩٥٢، شێخ مەقسود کۆچی دوایی دەکات و گۆڕەکەی دەبێتە مەزارێک و لەهەموو لایەکەوە خەڵك بەئامانجی بەدیهاتنی مرازەکانیان زیارەتی دەکەن. ساڵ دوای ساڵ گەڕەک گەورە دەبێت و دەبێتە بەشێک لە شاری حەڵەب و شۆرەتی شێخ مەقسود هەڵدەگرێت. پێشتر حەڵەب وەک مەکینەیەکی تەعریب وابوو، هەر کوردێکی رۆژاڤا رووی تێکردبا، ناسنامە کوردیەکەی دەهاڕی و زمان و کەلتور و ناسنامەکەی لەناو کوچە و کۆڵانەکانی ئەم شارەدا لەدەست دەچوو و دەبوو بە عاڕەب. شێخ مەقسود، دەبێتە پەناگەیەک و هەزاران لەو کوردانەی بەهۆی تەعریب یان سیاسەتی برسیکردنی دەوڵەتی فاشی و داگیرکەری سوریەکان لەو گەڕەکە کرد و بێ ئەوەی نیگەرانی لەدەستدانی ناسنامە و زمانە زاگرۆسیەکەیان بن. رەنگە نە بەخەیاڵی شێخ مەقسود و نە بەخەونی هیچ کام لە کوردە نیشتەجێکانی ئەوسادا هاتبێت کە رۆژێک دێت نەوەکانیان شێخ مەقسود دەکەنە قەڵایەکی بەرخۆدان. ١٣ ساڵە، شێخ مەقسود بەرزترین قەڵای بەرخۆدانە لەسەر ئاستی دونیا. ئەم ئەفسانەی بەرخۆدانە لە ئەیلول و ئابی ٢٠١٢ دەست پێدەکات، ئەوسا دانیشتوانی شێخ مەقسود یەکینەکانی پاراستنی گەلیان پێک هێنا و گەڕەکەکەیان لە سوپای داگیرکەری سوریا پاک کردەوە. دوای ئازاد بوونی شێخ مەقسود، سێ تایبەتمەندی ئەو گەڕەکە وایکرد کە لە ١٣ ساڵی رابردوودا ببێتە ئامانجی بەردەوامی داگیرکاری عاڕەبەکانی کیانە دەسکرد و فاشیەکە. تایبەتمەندی یەکەمی شێخ مەقسود ئەوەیە بەرزترین ناوچەی حەڵەبە، ئەوەی بەسەر شێخ مەقسودا زاڵ بێت بەسەر هەموو حەڵەبدا زاڵە. تایبەتمەندی دووەمی ئەوەیە شێخ مەقسود بەسەر هەموو رێگا سەرەکییانەدا زاڵە کە حەڵەب بە گوندەواری ئەو پارێزگایە و بە ناوچەکانی عەفرین و شەهباوە دەبەستێتەوە.  سێیەم تایبەتمەندێتیشی بوونی کوردە لەو گەڕەکە و هێرش و پەلاماربۆ سەر ئەم گەڕەکە بەئامانجی قەتڵ و عامی و ئاوارەکردنی کوردەکانی مەنفەزێک بووە بۆ عاڕەبە سوریەکان، بە فیرقەیی و بەعسیەوە، بە حاکم و مەحکومەوە تا هەناسەی فاشیستانەی خۆیان تێدا بدەن. چیرۆکی بەرخۆدانی ئەم قەڵایە، رێک لە رۆژی ئازادبوونیەوە لەسەر دەستی کیژ و کوڕە شەڕڤانە زاگرۆسیەکان دەست پێدەکات. یەکەم داستانی بەرخۆدانی شەڕڤانانی شێخ مەقسود  دژی سوپا داگیرکەرەکەی ئەو کیانە بوو لە ئەیلولی ٢٠١٢. رژێمە فاشیەکەی بەعس لە هێرشێکی فراوان و بە بەکارهێنانی فرۆکەی جەنگی، هەوڵی دا شێخ مەقسود داگیر بکاتەوە. تەنها بە بۆردومانی ئاسمانی زیاتر لە ٢٠ هاوڵاتی کورد شەهید بوون.  شەڕڤانان، بە بەرخۆدانی کەم وێنەیان توانیان ئەم هەوڵەی کیانە فاشیەکە بۆ داگیرکردنەوەی شێخ مەقسود پوچەڵ بکەنەوە. دووەم بەرخۆدانی شێخ مەقسود، لە یەکەم رۆژی جەژنی قوربانی ئەوساڵەدا بوو. ئەم جارەیان دژی چەتە سوریەکان و کرێگرتە کوردەکانیان بوو لە گروپی سەلاحەدینی ئەییوبی. بەرخۆدانەکە هەفتەیەک درێژەی کێشا و لە کۆتایی ئۆکتۆبەری ئەو ساڵەدا، بەتەواوی هێرشی چەتە ئۆپۆزسیۆنەکانی کیانە فاشیستەکە تێکشكێنرا. سێیەم و سەختترین بەرخۆدانی شێخ مەقسود شەڕی ١٥ رۆژەی بوو لەگەڵ رژێمی داگیرکەری ئەسەد. لەم شەڕە ١٥ رۆژەییەدا، رژێمە داگیرکەرەکەی سوریا چەکی کیمیاوی دژی ئەم قەلای خۆڕاگرییە و دەیان کەس بوونە قوربانی.  بەڵام کیمیاویش دادی نەدا و دواجار لە ١٨ی ئایاری ئەوساڵەدا داگیرکەر بە تێکشکاوی لەسەر دەستی نەوەکانی شێخ مەقسود پاشەکشەی کرد . ساڵی ٢٠١٤ شێخ مەقسود سەختترین ساڵی بەڕێ کرد و بۆ شێخ مەقسود ساڵی بەرمیلە بارودەکانی رژێمە داگیرکەرەکەی ئەسەد بوو. سەختی ئەو ساڵە هەر لەبەرمیلە بارودەکاندا نەبوو، لەوەشدا بوو لەهەردوو لاوە، داگیرکەرە سوریەکان گەمارۆیان خستبووە سەر شێخ مەقسود و ئەم گەڕەکە بەدرێژایی ساڵ لە حاڵەتی شەڕدا بووە. لەم ساڵەدا، زۆرجار رژێم و چەتەکان لەیەک کاتدا و هەریەک لە لایەکەوە هێرشیان دەکردە سەر شێخ مەقسود و شەڕڤانان لەیەک کاتدا لە دوو بەرەدا جەنگاون، هەم لەگەڵ داگیرکەرە بەعسیەکان و هەم داگیرکەرە تیرۆریستە فیرقەییەکان. لە رۆژهەڵات و باکورەوە عاڕەبە داگیرکەرە تیرۆریستەکان، و بەتایبەتیش جەبهەی ئەلنوسرەی جۆلانی و ئەحراری شام و لە باشور و رۆژاڤاش سوپا و شەبیحەکانی داگیرکەرە بەعسییەکان. ساڵی ٢٠١٥ بە بۆردومانکردنی شیخ مەقسود لەلایەن رژێمە داگیرکەرەکەی سوریا دەستی پێکرد، بەتایبەت لەکۆتایی مانگی یەک و سەرەتای شوبات. شەڕ و پەلامارەکانی چەتەکانی جۆلانی و گروپە کرێگرتەکانی دیکەی داگیرکەر، بەدرێژایی ساڵ بەردەوام بوو. یەکێک لەسەختترین شەڕەکانی ئەو ساڵە لە مانگی نیساندا بوو. رژێمی داگیرکەری بەعش دەیەویست بەهەر نرخێک بێت شێخ مەقسود بگرێت، بۆ ئەوەی رێگای نێوان حەڵەب و شار و شارۆچکەکانی دەوروپشتی لە چەتە داگیرکەرەکانی ئۆپۆزستۆن بگرێت. لەبەرامبەریشدا، چەتەکانی ئۆپۆزسیۆن شیخ مەقسودیان بەدەروازەی حەڵەب دەزانی. بۆ ئەو چەتە فیرقەییانە داگیرکردنی ئەو دەروازەیە بەمانای کۆنترۆڵکردنی هەموو حەڵەب دەهات. مانگی ئایاری ٢٠١٥، مانگی گەلەکۆمەکێی گروپە چەتە و تیرۆریستە عاڕەبەکان بوو. لەو مانگەدا ١٥ گروپی چەتە، کە تا ئەوساش خوێنی یەکتریان دەڕشت، بڕیاریان دا بەرەیەکی هاوبەش و ژورێکی ئۆپەراسیۆن دژی کورد لە شێخ مەقسود پێک بێنن و بەرەی نوسرە و جەبهەی شامی و جەیشی ئیسلام و نوردەین زەنگی بەشێک بوون لەو باندە تیرۆریستانە. لە مانگی حوزەیراندا، دووبارە رژێمە فاشیستەکەی سوریا بە بەرمیلی بارود کەوتەوە هێرشکردن بۆ سەر شێخ مەقسود. ئەم جارەش کوڕان و کیژانی وڵاتی خۆر و ئاگر، بەرخۆدانی کەموێنەیان کرد. دوای بێ ئومێد بوونی سوپاو شەبیحەکانی رژێمی داگیرکەر و چەتەکانی ئۆپۆزسیۆن، ئەم جارە دەروازەیان بۆ داعش کردەوە ئەرکی داگیرکردنی شێخ مەقسود بگرێتە ئەستۆ. لە سەرەتای مانگی ئۆکتۆبەردا، داعش بەختی خۆی بەم قەڵایەی کوردان تاقی کردەوە. داعش بە بێ ئومێدی کشایەوە و جارێکی دی و لەمانگی ١٢دا جەبهەی نوسرەی جۆلانی پەلاماری شێخ مەقسودیان دایەوە. بە کۆتایی هاتنی ساڵی ٢٠١٥دا، دوا پلەامارەکانی جۆلانی شکستی خوارد و ناچار بوو رێککەوتنێکی دیکە لەگەڵ شەڕڤانان واژۆ بکات. ساڵی ٢٠١٥ بەدوا جەولەی هێرشە ناکامەکانی جەبهەی تیرۆریستی جۆلانی و بە تێکشکاندنی هێرشەکە کۆتایی هات. ئەم تێکشکانە بوو وایکرد کە لەسەرەتای مانگی ئۆکتۆبەر چەتەکانی جۆلانی و گروپەکانی دیکە بەناچاری لەژێر زەبری شەڕڤانان لە دەورو بەری شێخ مەقسود بکشێنەوە و رێککەوتنامەیەک لەگەڵ شەڕڤانان واژۆ بکەن. ساڵی ٢٠١٦، بە هێرشی ئاسمانی تورکەکان بۆ سەر شێخ مەقسود دەستی پێکرد و ئەم هێرشە لە مانگی شوباتدا و هاوکات و هاوئاهەنگ بوو لەگەڵ هێرشی هەمەلایەنەی چەتەکانی سوڵتان موراد و عەمشات و جەبهەی نوسرەی جۆلانی و باندە تیرۆریستە نێودەوڵەتیەکانی وەک ئۆیغور و تورکستان و چیچانی. لەناوەراستی مانگی تەموزدا، روانگەی سوری مافەکانی مرۆڤ ئاشکرای کرد کە چەند مانگێکە بەسەر یەکەوە و بێ پسانەوە و رۆژانە چەتە سوریەکان و بە پشتیوانی چەک و تەقەمەنی و لۆجیستی تورکەکان گەڕەکی شێخ مەقسود بە تانک و تۆپ بۆردومان دەکەن. دوا هێرشی بێئومێدانەی جەبهەی تەحریری جۆلانی لە ئەیلولی ئەو ساڵەدا بوو، کە بەهاوکاری زۆربەی گروپە چەتەکانی تر هێرشێکی فراوانی کردە سەر شێخ مەقسود. لەم هێرشانەدا و بەتایبەتی لە هێرشەکەی ٢٦ی ئەیلولدا، چەتەکانی جۆلانی بە خراپی تێکشکان. هەر لەو مانگەدا بوو، پەیامنێرەکان وێنەی ژاندرمەی تورکیان لەدەوروبەری شێخ مەقسود بڵاوکردەوە کە بەشداری و سەرپەرشتی هێرشێکی دیکەی هەمەلایەنەی تەواوی گروپە تیرۆریسەتە عاڕەبەکانی کیانە فاشیەکەی سوریایان دەکرد. لە شکستی تورکەکان و چەتە مورتەزیقەکانی سەر بە ئۆپۆزسیۆن و لە ناوەڕاستی مانگی ٨ئابدا جارێکی دیکە رژێمە فاشیەکەی ئەسەد ئۆپەراسیۆنێکی زەمینی و ئاسمانی بۆ سەر شێخ مەقسود دەست پێکرد. لەم هێرشەدا حیزبوڵلای لوبنانیش تێوەگلا و رایگەیاند شەڕکردن لە گەڵ کورد لە حەڵەب وەك شەڕکردن لەگەڵ زایۆنیستەکان لە ئیسرائیل وایە.  ئەمجارەش قەڵای بەرخۆدان شکستی بەداگیرکەر و حیزبوڵای لوبنانی هێنا. ساڵی ٢٠١٧ ساڵێکی ئارام بوو. شەڕڤانانی کورد بەری بەرخۆدانی ئەفسانەیی پێنج ساڵی رابردوویان چنییەوە و کەشێکی ئارامتریان بۆ خەڵکی ئەم قەڵای بەرخۆدانەیان دابینکرد.  ٨ ساڵی رابردوو تا ئێستاش، ئەم قەڵایە لەلایەک لەژێر گەمارۆی ئابووری و هەمەلایەنەدا بووە. تا دیسەمبەری ٢٠٢٤ گەمارۆی رژێمە داگیرکەرەکەی بەعس و لەوساشەوە هی باندەکانی جۆلانی.  جگە لەوە، لەم هەشت ساڵەدا، جاروبار کەوتۆتە ژێر پەلامار و هێرشی سەربازی و هێرشەکەی شەوی رابردوو تازەترین هێرش، بەڵام پێناچێت دو اهێرش بێت.  کورد هەزاران شانازی نەتەوەیی هەیە، بەڵام گریمان هیچ شانازییەکی نییە، تەنیا بەرخۆدانی ئەفسانەیی ١٣ ساڵی رابردووی شیخ مەقسود بەسە کە خۆی بە شکۆمەندترین نەتەوەی جیهان بزانێت.

درەو: بەپێی راپۆرتی تایبەتی رێكخراوی هەنگاو بۆ مافەكانی مرۆڤ لە 2025دا لە ئێران (1858) زیندانی لە سێدارەدراون، (74) هاوڵاتی مەدەنی بەتەقەی راستەوخۆی هێزە ئەمنییەكان كوژراون، (59) زیندانی لەناو زینداندا گیانیان لەدەستداوە، (1552) هاوڵاتی دەستگیركراون، (24) چالاكی سیاسی و ناڕازی لە سێدارەدراون، (454) چالاكی سیاسی سزای بەندكردن دراون، (207) ژن بەهۆی توندوتیژییەوە لەلایەن بنەماڵەكەیانەوە كوژراون.     ڕاپۆرتی تایبەتی هەنگاو لەسەر پێشێلکردنی بەرفراوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ دا   ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بە بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتێکی گشتی لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ی زایینیدا، ئاماژەی بە قەبارە بەربڵاوەکانی پێشێلکردنی مافە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتییان کردووە. ئەم ڕاپۆرتە ئامارییە کە بە پێی زانیارییە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی هەنگاو ئامادە کراوە، وێنەیەک لە زۆربوونی ڕێژەی لەسێدارەدران، دەستبەسەرکرانە سەرەڕۆیانەکان، توندوتیژیی ڕێکخراوانە و حاڵەتەکانی دیکەی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لە تەواوی ئێران دەخاتە ڕوو.   بە پێی زانیارییە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی هەنگاو، لە ساڵی ۲۰۲۵دا: ۱۸۵۸ بەندکراو لەسێدارە دراون. ۷۴ هاووڵاتیی سڤیل بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان کوژراون. ۵۹ بەندکراو لە بەندیخانەکان گیانیان لەدەست داوە. ۴۶ هاووڵاتی قوربانیی تەقینەوەی مین و ماددە تەقەمەنییەکان بوون. ۱۵۵۲ هاووڵاتی کە ناسنامەیان ئاشکرا کراوە دەستبەسەر کراون. ۲۴ چالاکی سیاسی و ناڕازی لەسێدارە دراون. ۴۵۴ چالاکی سیاسی سزای بەندکران و لێدانی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە. ۲۰۷ ژن بەهۆی توندوتیژیی خێزانی لە لایەن ئەندامانی بنەماڵەیانەوە کوژراون. کوژرانی ئەندامێکی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینەکان و شرۆڤەیەکی کورت لەسەر بارودۆخی ئەو چینە لە کۆمەڵگا لە وڵاتی ئێراندا   وردەکارییەکانی ئەم ڕاپۆرتە لەسەر هەر یەک لە بابەتەکان لە ماوەی ڕۆژانی داهاتوودا بڵاو دەکرێتەوە.   لەسێدارەدانی لانی کەم ۱۸۵۸ بەندکراو لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ بە پێی زانیارییە تۆمارکراوەکان، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا سزای سێدارەی ۱۸۵۸ بەندکراو لە بەندیخانە جیاوازەکانی ئێران جێبەجێ کراوە. ئەو ئامارە بەراورد بە ساڵی ۲۰۲۴ زیاتر لە ۱۰۰٪ زیادی کردووە. ساڵی ڕابردوو ۹۰۹ بەندکراو لە ئێران لەسێدارە درابوون. گرینگ لەسەر ئاماری لەسێدارەدران؛ ـ ناسنامەی ۱۷۹۶ بەندکراوی لەسێدارەدراو ئاشکرا کراوە و بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەی ۶۲ بەندکراوی دیکە بەدواداچوون دەکرێت. لانی کەم ۵۵ ژن لەسێدارە دراون. ـ لانی کەم یەک منداڵی تاوانبار لەسێدارە دراوە. ـ تەنیا ۷۵ حاڵەتی لەسێدارەدرانەکان لە میدیا حکومەتییەکان بڵاو کراوەتەوە. ـ لانی کەم ۸۱ بەندکراو بەشێوەی نهێنی و بەبێ مافی دوایین چاوپێکەوتن لەگەڵ بنەماڵەکانیان لەسێدارە دراون. ـ سزای سێدارەی لانی کەم ۱۱ بەندکراو لە شوێنە گشتیەکاندا جێبەجێ کراوە. زانیاریی زیاتر لەسەر هۆکاری لەسێدارەدرانی بەندکراوان؛ تۆمەتی سیاسی، مەزهەبی و سیخوڕی: ۴۳ بەندکراو تۆمەتی کوشتنی بە ئەنقەست: ۹۱۵ بەندکراو تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەکان: ۸۵۲ بەندکراو تۆمەتی دەستدرێژیی سێکسی: ۳۶ بەندکراو تۆمەتی دزیی چەکدارانە: ۱۲ بەندکراو تۆمەتباری ئابووری: ۱ بەندکراو جیاکردنەوەی بەندکراوانی لەسێدارەدراو بەپێی کەمینە نەتەوەیی و پێکهاتەکان؛ بەندکراوانی کورد: ۲۶۴ بەندکراو بەندکراوانی لوڕ: ۲۳۹ بەندکراو بەندکراوانی تورک: ۱۶۴ بەندکراو بەندکراوانی بەلووچ: ۱۴۲ بەندکراو بەندکراوانی گیلەک: ۹۲ بەندکراو بەندکراوانی عەرەب: ۷۳ بەندکراو بەندکراوانی تورکمان: ۱۳ بەندکراو بەندکراوانی تات: ۵ بەندکراو بەندکراوانی قەشقایی: ۲ بەندکراو ناسنامەی نەتەوەیی ئاشکرانەکراو بۆ هەنگاو: ۲۷۱ بەندکراو بەندکراوانی فارس: ۵۰۶ بەندکراو بەندکراوانی خەڵکی ئەفغانستان: ۸۵ بەندکراو   کوژرانی ۷۴ هاووڵاتیی سڤیل لە ئەنجامی تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا، کوشتنی هاووڵاتییان بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان بریتی لە (سوپای پاسداران، بەسیج، هێزە ئینتزامییەکان و پۆلیس) بەراورد بە ساڵانی ڕابردوو بەشێوەیەکی بەرچاو زیاتر بووە و زۆربەی قوربانییان بەهۆی کەشی ئەمنیلە ئێران ڕەوتی شەڕی دوازدە ڕۆژەی نێوان ئێران و ئیسرائیل کوژراون. بە پشتبەستن بە ئامارەکانی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا لانی کەم ۷۴ هاووڵاتیی سڤیل بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان کوژراون کە ئەو ئامارە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو لانی کەم ۴۶ حاڵەت واتا ۱۶۴٪ زۆرتر بووە. بە پێی ئەم ڕاپۆرتە؛ ـ لانی کەم ۵۹.۵٪ی هاووڵاتییانی سڤیلی کوژراو واتا ۴۴ کەس لە هاووڵاتییانی بەلووچ بوون. ـ هەروەها لانی کەم ۱۵ هاووڵاتی (۲۰٪) لە هاووڵاتییانی کورد بوون. ـ لانی کەم ۶ ژن بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان کوژراون. ـ لانی کەم ۳ منداڵ لە ماوەی ساڵی ڕابردوو بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان کوژراون کە ناوەکانیان لە درێژەی ئەم بەشەدا دێت؛ یووسف شەهلیبۆر تەمەن ۵ ساڵ خەڵکی ئێرانشار ڕەها شێخی تەمەن ۴ ساڵ خەڵکی خومەین زۆڵفەقار شەریفی تەمەن ۷ ساڵ خەڵکی حۆوەیزە شایەنی باسە کە، لانی کەم ۴۰ کەس لەو هاووڵاتییانە لە ماوەی ۴۰ ڕۆژ دوای دەستپێکی شەڕی نێوان ئێران و ئیسرائیل و لە ئاکامی میلیتاریزەکردنی شارەکان و بەتایبەت دانانی خاڵی پشکنین لە ڕێگای چوونەژوورەوەی شارەکان لە لایەن هێزە سەرکوتکەرە حکومەتییەکانەوە کوژراون کە بەرانبەر بە ۵۵٪ی کۆی حاڵەتەکانی کوژرانی هاووڵاتییانی سڤیل لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ بووە.   بارودۆخی بەندیخانەکان: گیانبەختکردنی لانی کەم ۵۹ بەندکراو لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵   بە پێی زانیارییە تۆمارکراوەکان لە لایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا لانی کەم ۵۹ بەندکراو لە بەندیخانەکانی ئێران گیانیان لەدەست داوە. ئەو ئامارە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو لانی کەم ۳۷ حاڵەت بەرانبەر بە ۱۶۸٪ بەرز بووەتەوە. پوختەیەک لە ئامار؛ ـ لانی کەم ۷ بەندکراو بریتی لە ۳ بەندکراوی کورد لەژێر ئەشکەنجەدا کوژراون. ـ بە پشتبەستن بە زانیارییەکانی هەنگاو ۳۴ بەندکراو بەهۆی پێڕانەگەیشتنی پزیشکی گیانیان لەدەست داوە. ـ لانی کەم ۱۱ بەندکراو لە بەندیخانەکانی ئێران کۆتاییان بە ژیانی خۆیان هێناوە. ـ لانی کەم ۸ بەندکراوی سیاسی بریتی لە ۳ بەندکراوی کورد و ۲ بەندکراوی عەرەب گیانیان لەدەست داوە. بە پێی زانیارییەکانی هەنگاو: ـ لانی کەم ۲۱ بەندکراوی گیانبەختکردوو بریتی لە ۳۵.۵٪ی کۆی حاڵەتەکان لە بەندکراوانی کورد بوون. ـ ۸ بەندکراوی بەلووچ، ۴ بەندکراوی گیلەک، ۴ بەندکراوی عەرەب و ۲ بەندکراوی لوڕ گیانیان لەدەست داوە. ـ لانی کەم دوو هاووڵاتیی بیانی خەڵکی وڵاتانی سویس و ئەفغانستان گیانیان لەدەست داوە. ـ لانی کەم ۱۳ کەس لە بەندکراوان، فارس بوون و زانیارییەک لەسەر ناسنامەی ۵ بەندکراو لەبەر دەستدا نییە.   ئاشکراکردنی ناسنامەی ۱۵۵۲ هاووڵاتیی دەستبەسەرکراو لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا، لانی کەم ۱۵۵۲ هاووڵاتی لە لایەن ناوەندە ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون یان ڕفێندراون کە ناسنامەیان بە تەواوی بۆ هەنگاو ئاشکرا کراوە. ئەم ئامارە تەنیا ئەو کەسانە لەخۆ دەگرێت کە بە هۆکاری سیاسی، کولتووری، مەدەنی و مەزهەبی دەستبەسەر کراون و ناسنامەیان ئاشکرا کراوە. جیاکردنەوەی دەستبەسەرکراوان بەپێی کەمینە نەتەوەیی و پێکهاتەکان؛ لە سەرجەم ۱۵۵۲ هاووڵاتیی دەستبەسەرکراو کە ناسنامەیان بە تەواوی ئاشکرا کراوە لانی کەم ۷۲۹ حاڵەت واتا ۴۷٪ی کۆی دەستبەسەرکراوان لە هاووڵاتییانی کورد بوون. ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۷۲۹ هاووڵاتیی کورد ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۲۷۲ هاووڵاتیی فارس ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۲۵۶ هاووڵاتیی بەلووچ ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۷۹ هاووڵاتیی لوڕ ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۷۴ هاووڵاتیی عەرەب ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۵۵ هاووڵاتیی تورک ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۳۳ هاووڵاتیی گیلەک ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۱۵ هاووڵاتیی بیانی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۵ هاووڵاتیی سیستانی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۴ هاووڵاتیی قەشقایی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۲ هاووڵاتیی تورکمان ـ زانیارییەکی ورد لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی ۲۹ هاووڵاتی بۆ هەنگاو ئاشکرا نەکراوە. دەستبەسەرکرانی منداڵان؛ لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ و بە پشتبەستن بە ئامارەکانی هەنگاو، لانی کەم ۴۸ منداڵی ژێر ۱۸ ساڵ لە لایەن ناوەندە حکومەتییەکانی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون کە زیاتر لە ۹۸٪یان لە منداڵانی کورد، بەلووچ و لوڕ بوون. سێ منداڵی دەستبەسەرکراو کچ (۳ کچی کورد) و ۴۵ منداڵ، کوڕ بوون. منداڵانی کورد: ۲۵ حاڵەت واتا ۵۲٪ی کۆی منداڵانی دەستبەسەرکراو. منداڵانی بەلووچ: ۱۸ حاڵەت واتا ۳۷.۵٪ی کۆی منداڵانی دەستبەسەرکراو. منداڵانی لوڕ: ۴ حاڵەت واتا ۸.۵٪ی کۆی منداڵانی دەستبەسەرکراو. منداڵانی عەرەب: ۱ حاڵەت واتا ۲٪ی کۆی منداڵانی دەستبەسەرکراو. زانیاریی زیاتر لەسەر دەستبەسەرکرانی ۱۶۷ ژن؛ بە پشتبەستن بە ئامارەکانی هەنگاو، لە ساڵی ۲۰۲۵دا لانی کەم ۱۶۷ چالاکی ژن دەستبەسەر کراون کە ۱۰.۵٪ی کۆی دەستبەسەرکرانەکانی ئەو ساڵە پێکدێنن. ـ لانی کەم ۵۱ ژنی بەهایی دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۴۱ ژنی کورد دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۱۴ ژنی گیلەک دەستبەسەر کراون. زانیاریی زیاتر لەسەر دەستبەسەرکرانی ۱۷۷ چالاکی کەمینە ئایینییەکان؛ لە ساڵی ۲۰۲۵ لانی کەم ۱۷۷ کەس بەهۆی چالاکی ئایینی لە لایەن هێزە حکومەتییەکانی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون کە زۆربەیان لە پەیڕەوانی ئایینی بەهایی و سوننەمەزهەب بوون. ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۸۲ چالاکی بەهایی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۵۸ چالاکی سوننەمەزهەب ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۲۱ چالاکی پەیڕەوی ڕەوتی یەمانی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۸ نوێباوەڕی مەسیحی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۵ چالاکی پەیڕەوی ئایینی یارسان ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۳ مامۆستای شیعەمەزهەبی ناڕازی   زانیاریی زیاتر لەسەر دەستبەسەرکرانی چالاکانی پیشەیی و هونەرمەندان و پارێزەران؛ ـ لانی کەم ۴۱ مامۆستای قوتابخانە و زانکۆ دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۱۹ خوێندکاری زانکۆ دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۱۴ پارێزەر دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۲۱ چالاکی میدیایی و ڕۆژنامەنووس دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۴۵ هونەرمەند و نووسەر دەستبەسەر کراون.   قوربانییانی تەقینەوەی مین لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا، لانی کەم ۴۶ هاووڵاتی لە ئێران قوربانیی تەقینەوەی مین یان ماددە تەقەمەنییەکان بوون. ئەو مینانە بریتی لە بەجێماوی تەقەمەنییەکانی شەڕی نێوان ئێران و عێراق و مینە چێندراوەکانی سوپای پاسداران و هەروەها ماددە تەقەمەنییە کارنەکردووەکانی کاتی شەڕی ۱۲ ڕۆژەی نێوان ئێران و ئیسرائیلن. ساڵی ڕابردوو لانی کەم ۵۷ کەس قوربانیی تەقینەوەی مین بوون. لەو کەسانە: ۲۰ کەس گیانیان لەدەست داوە. ۲۶ کەس بریندار بوون یان ئەندامێکی جەستەیان بڕدراوەتەوە. ۲۳ کەس واتا ۵۰٪ی قوربانییان، لە هاووڵاتییانی ژن و منداڵان بوون. زانیاریی زیاتر لەسەر قوربانییان: ـ لانی کەم ۱۸ منداڵی ژێر ۱۸ ساڵ قوربانی بوون کە ۵ کەسیان گیانیان لەدەست داوە. ـ لانی کەم ۵ ژن بریتی لە ۳ منداڵی ژێر ۱۸ ساڵ قوربانی بوون. ـ لانی کەم ۱۶ هاووڵاتیی کورد قوربانی بوون. ـ لانی کەم ۱۱ هاووڵاتیی بەلووچ و ۱۰ هاووڵاتیی لوڕ قوربانی بوون. ـ لانی کەم ۳ هاووڵاتیی خەڵکی ئەفغانستان و ۳ هاووڵاتیی عەرەب قوربانی بوون. ئەم ئامارە درێژەی مەترسیی مین و ماددە تەقەمەنییەکان لەسەر هاووڵاتییان، بەتایبەت لە ناوچە سنوورییەکان و ناوچە گەشەپێنەدراوەکان نیشان دەدات.   سەپاندنی سزای قورس: لەسێدارەدان، بەندکران و لێدانی قامچی بەسەر چالاکانی سیاسی، مەدەنی و مەزهەبی لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا، لانی کەم ۴۵۴ چالاکی سیاسی، مەزهەبی و مەدەنی لە لایەن دەزگای دادوەریی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دادگایی کراون و سزای لەسێدارەدان، بەندکران و لێدانی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە. زیاتر لە ۴۹٪ی ئەو چالاکانەی دادگایی کراون و سزای بەندکرانیان بەسەردا سەپێندراوە (۲۱۹ حاڵەت)، لە چالاکانی کورد بوون. لانی کەم ۳۰ کەس لەو چالاکانە سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە کە سزای ۶ کەسیان لە لایەن دادگای پێداچوونەوەدا هەڵوەشێندراوەتەوە و سزای دوو کەسیان جێبەجێ کراوە. لە نێوان ئەو ۲۶ کەسەی کە تا ئێستاش لەگەڵ سزای سێدارە ڕووبەڕوون: ۵ کەس گیلەک ۵ کەس کورد ۳ کەس بەلووچ ۳ کەس عەرەب ۲ کەس تورک و ۳ کەس فارسن. سێ ژنی بەندکراو بەناوەکانی نەسیم ئیسلامزەهی هاووڵاتیی بەلووچ، زەهرا شەهباز تەبەری هاووڵاتیی گیلەک و شەریفە محەممەدی هاووڵاتیی تورک سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ئەگەرچی سزای سێدارەی شەریفە محەممەدی ڕەت کراوەتەوە و بۆ ۳۰ ساڵ بەندکران گۆڕاوە، مەترسیی جێبەجێکردنی سزای سێدارەی ئەو دوو بەندکراوەی دیکە تا ئێستاش لە ئارادایە. سەرەڕای ئەوە: ئەو ۴۵۴ چالاکە سیاسی، مەزهەبی و مەدەنییە سزای بەندکران، لێدانی قامچی و بەربەستە کۆمەڵایەتییەکانیان بەسەردا سەپێندراوە.   ئەو چالاکانە سەرجەم: سزای ۱۷۶۶ ساڵ و ۱۱ ڕۆژ بەندکران، ۳۲ ساڵ و ۸ مانگ بەندکرانی هەڵپەسێردراو و ۱۱ کەسیان سزای لێدانی سەرجەم ۷۲۸ زەربەی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە. سەپاندنی سزا بەسەر کەمینە نەتەوەیی و پێکهاتەکاندا؛ ـ لانی کەم ۲۱۹ چالاکی کورد سەرجەم سزای ۵۸۰ ساڵ و ۱۱ مانگ و ۲۱ ڕۆژ بەندکران، ۲۹ ساڵ و ۸ مانگ بەندکرانی هەڵپەسێردراو و لێدانی ۱۸۸ زەربەی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە. هەروەها ۱۰ چالاکی کورد سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە کە سزای سێدارەی ۵ کەسیان ڕەت کراوەتەوە و لە چاوەڕوانی بۆ سەپاندنی سزای نوێدان. ـ لانی کەم ۳۱ چالاکی تورک سەرجەم سزای ۱۵۸ ساڵ بەندکران و ۲ کەس سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۲۴ چالاکی لوڕ سزای ۱۰۳ ساڵ و ۸ مانگ بەندکران و یەک کەس سزای سێدارەی بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۱۹ چالاکی عەرەب سەرجەم سزای ۱۷۲ ساڵ و ۸ مانگ بەندکران و ۳ کەس سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۱۱ چالاکی گیلەک سزای ۱۸ ساڵ و ۸ مانگ و ۱۷ ڕۆژ بەندکران و ۵ چالاکی گیلەک سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۶ چالاکی بەلووچ سزای ۲۶ ساڵ و ۶ مانگ بەندکران و ۳ چالاک سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە.   زانیاریی زیاتر سەبارەت بەو بابەتە؛ ـ دوو منداڵی تەمەن ۱۷ ساڵی کورد و بەلووچ سەرجەم سزای ۱۲ ساڵ بەندکرانیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۷۸ ژن سەرجەم سزای ۳۵۴ ساڵ و ۱۰ مانگ و ۱۲ ڕۆژ بەندکران، ۹ ساڵ بەندکرانی هەڵپەسێردراو و لێدانی ۲۵۲ زەربەی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە و ۲ ژن سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۱۲ چالاکی میدیایی سزای ۲۶ ساڵ و ۶ مانگ و ۱۵ ڕۆژ بەندکرانیان بەسەردا سەپێندراوە.   کەمینە ئایینی و مەزهەبییەکان؛ ـ لانی کەم ۱۵ نوێباوەری مەسیحی سەرجەم سزای ۱۳۹ ساڵ و ۲ مانگ بەندکران و لێدانی ۱۷۴ زەربەی قامچیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۲۹ چالاکی بەهایی سەرجەم سزای ۱۴۲ ساڵ و ۲ مانگ و ۱۷ ڕۆژ بەندکرانیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۲۹ چالاکی سوننەمەزهەب سەرجەم سزای ۹۲ ساڵ و ۵ مانگ بەندکران، ۹ ساڵ بەندکرانی هەڵپەسێردراو و هەروەها ۳ چالاک سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە.   کوژران و برینداربوونی ۵۹ کۆڵبەر لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ بە پشتبەستن بە ئامارە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ی زایینیدا لانی کەم ۵۹ کۆڵبەر لە سنوورەکانی پارێزگای کرماشان، سنە و ئورمیە قوربانی بوون. ئەم ئامارە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو لانی کەم ۲۸۰ حاڵەت واتا ۸۲.۵٪ کەم بووەتەوە. لە ساڵی ۲۰۲۴ لانی کەم ۳۳۹ کۆڵبەر و کاسبکار کوژرابوون. بە پێی ئەم ڕاپۆرتە لانی کەم ۲۵ کۆڵبەر و کاسبکار کوژراون کە ۴۲.۵٪ی کۆی ئامارەکان بوون و لانی کەم ۳۴ کۆڵبەریش بریندار کراون. لانی کەم ۴۹ حاڵەت بەرانبەر بە ۸۳٪ی ئەو کۆڵبەرانەی کوژراون یان بریندار کراون بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران قوربانی بوون. ۴ کۆڵبەر بەهۆی ڕووداوی سروشتی و ۳ کۆڵبەر بەهۆی تەقینەوەی مین قوربانی بوون. ۳ کۆڵبەری دیکە بە ڕووداوی هاتووچۆ، وەستانی دڵ و لێدان و کوتان لە لایەن هێزە چەکدارەکانەوە قوربانی بوون.   زانیاریی زیاتر؛ ـ لانی کەم دوو منداڵی کۆڵبەری تەمەن ۱۷ ساڵ لە سنوورەکانی نەوسوود و بانە بریندار کراون. ـ زیاترین ژمارەی کۆڵبەران لە سنوورەکانی شاری بانە قوربانی بوون کە لە ۲۳ حاڵەتدا تۆمار کراوە. ـ زیاترین کۆڵبەران لە سنوورەکانی پارێزگای سنە قوربانی بوون کە ۴۳ حاڵەت واتا ۷۳٪ی کۆی حاڵەتەکان پێکدێنن.   کوژرانی ۲۰٧ ژن لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ بە پێی زانیارییەکانی ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ی زایینیدا، کوژرانی لانی کەم ۲۰٧ ژن لە ئێران تۆمار کراوە. لەو ژمارە ۳۱ ژن (۱۴.۵٪) بە پاساوی ئەوەی بە "پاراستنی نامووس" ناو دەبردرێت، کوژراون. زانیاریی زیاتر؛ ـ لانی کەم ۱۳ ژن بەهۆی ڕەتکردنەوەی داوای هاوسەرگیری کوژراون. ـ لانی کەم ۱۰ ژن بەهۆی داوای جیابوونەوە لە لایەن هاوژینەکانیانەوە کوژراون. ـ لانی کەم ۱۰ ژنی قوربانیی منداڵ هاوسەری لە لایەن هاوژینەکانیانەوە کوژراون. ـ لانی کەم ۷ ژنی قوربانیی هاوسەرگیریی زۆرەملێ کوژران. پێڕستی پارێزگاکانی خاوەن زیاترین ئاماری ژنکوژی: تاران: ۳۲ حاڵەت پارێزگاکانی مازەندەران، کرماشان، خوراسانی ڕەزەوی و ئورمیە: هەر یەک ۱۴ حاڵەت پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات، فارس و سیستان و بەلووچستان: هەر یەک ۱۱ حاڵەت پارێزگاکانی گیلان و لوڕستان: هەر یەک ۱۰ حاڵەت پارێزگای کرمان: ۷ حاڵەت پارێزگاکانی خووزستان و ئەلبۆرز: هەر یەک ۶ حاڵەت کوژرانی زۆربەی ئەو ژنانە لە لایەن کەسانی نزیکی خۆیان، وەکوو هاوژین، هاوژێنی پێشوو، باوک، برا و ئەندامانی دیکەی بنەماڵەکانیانەوە ئەنجام دراوە. تۆمارکردنی ئەم ئامارە لەحاڵێکدایە کە بەهۆی یاسا دژەژنانەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران و هەروەها بۆنە پیاوسالارەکان و پاساوی پاراستنی نامووس لە نێو کۆمەڵگای ئێران، بەشێکی بەرچاو لە ژنکوژییەکان لە دەستەی «ئاماری نهێنی»دا دەمێننەوە. بە پێی ستانداردە جیهانییەکان، لە هەر جێیەک کە ئامارێکی ناڕوونی دادوەری لە ژنکوژییەکان هەیە، کارەساتێکی گەورەتر ڕووی داوە. هەروەها لە نەبوونی ڕێوشوێنی یاساییدا، تەنیا ناوەندە سەربەخۆکانن کە دەتوانن ئاماری ژنکوژییەکان تۆمار بکەن. لە زۆربەی شوێنەکانی ئێران ئەو چەشنە ڕێکخراوانە بوونیان نییە و ئەوە خۆی یەک لە هۆکارەکانی نەبوونی زانیاریی ئاماریی ڕوون لەسەر ژنکوژییەکان لە هەندێک شوێنی ئێرانە.   بارودۆخی کۆمەڵگای کەمینە سێکسی و ڕەگەزییەکان: کۆماری ئیسلامی بۆ پەیوەندی سێکسی نێوان هاوڕەگەزەکان سزای لێدانی قامچی تا لەسێدارەدانی لەبەر چاو گرتووە. وتاری ڕەگەزیی ئازادانەی ترەنسەکان، لە ڕێگای یاسای حیجابی زۆرەملێ لە یاسای سزادانی ئیسلامیدا و دیاریکردنی دووانە و لێ‌سەندنەوەی ڕەگەزی لە ئێران، بە تاوان ناسراوە. نەشتەرگەرییەکانی ناسراو بە «گۆڕینی ڕەگەز» لە ڕوانگەی کۆماری ئیسلامی، کە لەڕاستیدا «پشتڕاستکردنەوەی دووبارە و هاوتەریبکردنی ڕەگەزی»یە، لەگەڵ ستانداردە جیهانییەکان مەودایەکی زۆریان هەیە و هێستا لە شێوازی ئەشکەنجەواری ئەم ڕەوتە کەڵک وەردەگیرێت. هیچ ئامارێکی دروست لەسەر ژمارەی بەندکراوانی ئەم بەشە لە کۆمەڵگا لەبەر دەستدا نییە. بارودۆخی بەندکراوانی ترەنسی بەندیخانەی ئێڤین دوای گواستنەوەیان بۆ بەندیخانەکانی قەرچەک و شاری ڕەی و گەڕانەوە بۆ ئێڤین نادیار ماوەتەوە. ئامارێکی ڕوون لەسەر کوشتنی ئەندامانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە بەهۆی ویستی سێکسی یان شوناسی ڕەگەزییان لەبەر دەستدا نییە کە ئەوە خۆی نیشاندەری ناڕوونیی دەزگای دادوەریی ئێران و هاوڕایی میدیاکان لەگەڵ ناوەندی بنەماڵەی پیاو/باوک سالار و حکومەت ڕوو دەدات. هەنگاو توانیویەتی لە ساڵی ۲۰۲۵ بە لێکۆڵینەوە لەسەر کوشتنی ترەنسێک لە شیراز، قەبارەی کارەساتی کوشتنی ژنێکی ترەنس بەناوی «سەوگەند پاکدڵ» تۆمار بکات.   دەرەنجام؛ بە پێی ئامار و بەڵگەنامەکان لەسەر پێشێلکردنی ڕێکخراوانەی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بارودۆخی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لە ئێران لە ئێستادا و بەتایبەت دوای شەڕی نێوان ئێران و ئیسرائیل بە ناجێگیر دەزانێت. کوشتاری ڕێکخراوانەی کۆماری ئیسلامی ئەمساڵ نە تەنیا زیادی کردووە، بەڵکوو ئامارەکان لە ئاماری چەند دەیەی ڕابردووی ئێرانیش زیاتر بوون. بارودۆخی سەرکوت و چەوساندنەوە سەختتر و وەپاڵدانی تۆمەتی «هاوکاری لەگەڵ ئیسرائیل» زۆرتر بووە. سەرەڕای ئاماری نهێنی لە پەیوەندی لەگەڵ ژنکوژییەکان، ئاماری تۆمارکراوی هەنگاو لەو بوارەدا دیسان ڕەوتی زیاتربوونی بەراورد به ساڵانی ڕابردوو نیشان داوە. هەروەها هەنگاو به لێکدانەوەی وردی زانیاری و ئامارە شاراوەکان، بارودۆخی سەرکوتی کەمینە نەتەوەیی/پێکهاتەکان، مەزهەبی، ڕەگەزی و سێکسی بە ناجێگیر لێک دەداتەوە. ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو داوا لە کۆمەڵگای ئێران و جیهان دەکات کە نە تەنیا ڕێوشوێنی تایبەت بۆ لێکدانەوەی ئاماری سەرسووڕهێنەری لەسێدارەدران و سەرکوت لە ئێران بگرنە پێش، بەڵکوو داوا دەکات بە گرنگیدان بە ڕێکخراوانەبوونی ستەم و سەرکوت لە ئێران دژ بە چین و توێژە جیاوازەکان، تیشک بخەنە سەر بارودۆخی ناهاوسەنگی چەوساندنەوەی کەمینە و گرووپە پەراوێزخراوەکان. سەرچاوە: Hengaw  

درەو: راپۆرتی رێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بەپێی زانیاری و ئەو داتایانەی کە لەلایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاوەوە کۆکراونەتەوە، لە درێژەی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان و شەپۆلی بەرفراوانی دەستبەسەرکردنەکاندا، لە ماوەی ڕۆژانی ڕابردوودا لانی کەم ٧٧ هاووڵاتیی دیکە لەوانە ٤٥ هاووڵاتیی کورد و ٢٣ هاووڵاتیی لوڕ لە شارە جیاوازەکانی ئێران لەلایەن هێزە حکومەتییەکانەوە دەستبەسەر کراون کە لە نێوانیاندا لانی کەم ٤ ژن و ٦ منداڵ هەن. بەم شێوەیە و بە ئەژمارکردنی ئەم ٧٧ هاووڵاتییە دەستبەسەرکراوە لە ماوەی شەش ڕۆژی ڕابردوودا، ژمارەی دەستبەسەرکراوانی ئەمدواییە کە شوناسیان بۆ هەنگاو ڕوون بووەتەوە، گەیشتە ١٣٢ کەس. جیاکاریی کۆی دەستبەسەرکراوەکان بەم شێوەیەیە: ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ١٢ ژن ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٨ منداڵ ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٦٤ هاووڵاتیی کورد ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٣٩ هاووڵاتیی لوڕ ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٧ خوێندکار ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٥ مامۆستا   جیاکاریی هاووڵاتییە دەستبەسەرکراوەکان بەپێی شارەکان: بە پشتبەستن بە ئامارە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ماوەی ڕۆژانی ڕابردوودا لانی کەم ٧٧ هاووڵاتیی دیکە لە شارە جیاوازەکانی ئێران دەستبەسەر کراون کە بەپێی ئەم ڕاپۆرتە زۆرترین دەستبەسەرکردنی هاووڵاتییان لە پارێزگای ئیلام بە ٢٢ حاڵەت و لە پارێزگای کرماشان ١٨ حاڵەت و پارێزگای خوزستانیش ٧ حاڵەت تۆمار کراوە. پارێزگای ئیلام ئیلام ١_ محەممەد جەواد زارعی – ١١ی بەفرانبار ٢_ ئیمان عەلیمرادی – ١١ی بەفرانبار ٣_ علیرزا مۆئمنی (١٨ ساڵە) – ١١ی بەفرانبار ٤_ کورش نووری (١٥ ساڵە) – ١٢ی بەفرانبار ٥_ ئومید بێرانوەند – ١٢ی بەفرانبار ٦_ ئەمیرحوسێن عەلیزادە – ١١ی بەفرانبار ٧_ فەردین ئاغایی – ١١ی بەفرانبار ٨_ ئەبولفەزل جامخانە – ١١ی بەفرانبار ٩_ سەجاد ئازاد – ١١ی بەفرانبار ١٠_ عەبدوڵڵا ئازاد – ١١ی بەفرانبار ١١_ عیرفان فەرەهمەند – ١١ی بەفرانبار ١٢_ علیرزا ڕەحمانی – ١١ی بەفرانبار ١٣_ ئەمیرڕەزا ڕەحمانی – ١١ی بەفرانبار ١٤_ شایان مومنی – ١١ی بەفرانبار   دەڕەشار ١_ ئەبولفەزل قاسمی – ١٢ی بەفرانبار ٢_ ستار زەیدی – ١٢ی بەفرانبار (خاوەنی پێشینەی دەستبەسەرکردن لە بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادی) ٣_ سامان غولامی – ١٢ی بەفرانبار ٤_ ڕەزا حەیدەری – ١٢ی بەفرانبار دێهلۆڕان ١_ جەواد حوسێنی – ١١ی بەفرانبار ٢_ ئەرشیا جوشەن – ١٢ی بەفرانبار ئاودانان ١_ محەممەد جەواد زارعی – ١١ی بەفرانبار ٢_ ئومید ناسری – ١٢ی بەفرانبر   پارێزگای کرماشان سەرپێڵی زەهاو ١_ قائیم بەدری ٢_ عەسکەر نەجەفی ٣_ ئەحەد مرادی ٤_ ئەسفەندیار سەروەری ٥_ جەبار جەمشیدی ٦_ مەسعوود ئاغایی ٧_ مەهدی کەریمی (لە دەستبەسەرکراوانی بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» – بریندار) هەموو ئەم هاووڵاتییانە ڕۆژی پێنجشەممە ١١ی بەفرانبار دەستبەسەر کراون. هەرسین ١_ ڕەحمان ئازەرەنگ – ١٢ی بەفرانبار ٢_ محەممەد مەهدی کەرەمی (١٧ ساڵە) – ١١ی بەفرانبار ٣_ محەممەد سەیفی – ١٢ی بەفرانبار ٤_ یووسف کاکاوەند – ١٢ی بەفرانبار ٥_ نوورەدین مووسازادە – ١٢ی بەفرانبار ٦_ زاهید ئەفشاری – ١٢ی بەفرانبار کرماشان ١_ مەهسا زارعی – ١٢ی بەفرانبار ٢_ فەردین ئەحمەدی (١٩ ساڵە، خەڵکی حومەیل سەر بە ئیسلام ئاوای ڕۆژئاوا) – ١١ی بەفرانبار ٣_ یونس جەمشیدی – ١١ی بەفرانبار ٤_ نەوید ڕوستەمی – ١١ی بەفرانبار ٥_ میلاد شیرازی – ١١ی بەفرانبار پارێزگای خوزستان ئیزە ١_ عارف ئەسەدی – ١٠ی بەفرانبار ٢_ ڕەزا ئەسەدی – ١٠ی بەفرانبار ٣_ مووسا مووسەوی – ٩ی بەفرانبار ٤_ ئارمان شاهپووری – ٩ی بەفرانبار ٥_ ئیلیا مومنی – ٩ی بەفرانبار ٦_ ئەکبەر مەحموودوەند (١٦ ساڵە) – ١٠ی بەفرانبار ٧_ ئارمین ئەسەدی – ١٠ی بەفرانبار باغ مەلەک ١_ یووسف میڕئەحمەدی ٢_ هادی میڕئەحمەدی ٣_ ئەمیرحوسێن قەنبەری ٤_ ئەمیرڕەزا نەوروزی لالی ١_ باقەر قەنبەری – ١٠ی بەفرانبار   پارێزگای هەمەدان ئەسەداوا ١_ محەممەد حوسێن شەفیقیان ٢_ یووسف مورسەلی ٣_ سام فەرووخ ٤_ علیرزا نووری ٥_ ئەمیر فەرهادی هەموو ئەم هاووڵاتییانە بەرەبەیانی ڕۆژی هەینی ١٢ی بەفرانبار، دەوروبەری کاتژمێر ٥ی بەیانی دەستبەسەر کراون.   پارێزگای خۆراسانی باکوور ئەسفەرایەن ١_ پەیمان ڕەزایی – ١١ی بەفرانبار ٢_ ئارین حەیدەری – ١١ی بەفرانبار ٣_ عەباس بیدی – ١١ی بەفرانبار ٤_ عیسا شەکوری – ١١ی بەفرانبار ٥_ نادر تەوەکولی – ١٢ی بەفرانبار   پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد یاسووج ١_ ماهان خوبانی (١٦ ساڵە) – ١١ی بەفرانبار ٢_ شەهاب پەرەند – ١٢ی بەفرانبار ٣_ موسلیم پۆرزدار – ١٢ی بەفرانبار ٤_ ئیلیا ئەکوانیان – ١٢ی بەفرانبار گەچساران ١_ فەردین موسلیمی – ١١ی بەفرانبار   پارێزگای ئەیسفەهان ئەیسفەهان ١_ مەهشاد کەشانی – ١٠ی بەفرانبار ٢_ ڕەزا سەلەحشوور (١٦ ساڵە) – ١١ی بەفرانبار پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی سەبزەوار ١_ مەهدی فەسەنقەری – ١٠ی بەفرانبار ٢_ ئەمیر نۆدێهی (خەڵکی سەبزەوار، دانیشتووی تاران) – ١١ی بەفرانبار ٣_ عیرفان عابید – ١٨ ساڵە – ١١ی بەفرانبار ٤_ نازەنین زەهرا مووسەوی – ١٧ ساڵە – ١١ی بەفرانبار مەشهەد ١_ ئەسغەر شاکری (پزیشک) – ١١ی بەفرانبار (دەستبەسەرکردن لە ناو ئۆتۆمبێل لە بەرچاوی بنەماڵەکەی؛ خاوەنی پێشینەی دەستبەسەرکردن لە بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی»)   پارێزگای گیلان ڕەشت ١_ مەهناز قاسمی – ١١ی بەفرانبار   پارێزگای سنە سنە ١_ ئارتین ئەحمەدی (١٤ ساڵە) – ١٢ی بەفرانبار   پارێزگای تاران ١_ میساق کۆچ‌پیدە – ڕۆژانی ڕابردوو لە نێوان دەستبەسەرکراوەکاندا، لانی کەم چوار ژنیش هەن: مەهسا زارعی، چالاکی ناسراوی فەرهەنگیی کورد و خەڵکی کرماشان، ڕۆژی هەینی ١٢ی بەفرانباری ٢٧٢٥، لە شوێنی کارەکەی لەلایەن هێزە حکومەتییەکانەوە دەستبەسەر کرا و بۆ شوێنێکی نادیار گواسترایەوە. هەروەها ڕۆژی پێنجشەممە ١١ی بەفرانبار، مەهناز قاسمی هاووڵاتیی گیلەک لە ڕەشت، نازەنین زەهرا مووسەوی منداڵی ١٧ ساڵە لە سەبزەوار و مەهشاد کەشانی ڕۆژی چوارشەممە ١٠ی بەفرانبار لە ئەسفەهان لەلایەن هێزە حکومەتییەکانەوە دەستبەسەر کراون. جگە لەو دەستبەسەرکردنانەی کە بەپێی پارێزگاکان ڕاگەیەندراون، ڕاپۆرتی دەستبەسەرکردنی ژمارەیەکی دیکە لە هاووڵاتییان گەیشتووە کە شوناسیان لە ئێستادا لەلایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاوەوە لە ژێر لێکۆڵینەوە و پشتڕاستکردنەوەدایە. ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان لە ڕۆژی یەکشەممە ٧ی بەفرانباری ٢٧٢٥، دوای مانگرتن و ڕێپێوانی ناڕەزایەتیی بەکۆمەڵی ژمارەیەک لە کاسبکاران و بازاڕییان لە تاران دەستی پێ کرد و پاشان بۆ شارەکانی دیکە گوازرایەوە. ئەم ناڕەزایەتییانە ڕوبەرووی کاردانەوەی سەرکوتکەرانەی هێزە حکومەتییەکان بووەتەوە و لە ماوەی ڕۆژانی ڕابردوودا ژمارەیەکی بەرچاو لە هاووڵاتییان لەوانە ژنان و منداڵان دەستبەسەر کراون

درەو: ڕاپۆرتی فەرمانگەی میدیاو زانیاری حکومەتی هەرێمی کوردستان  🔹 زانکۆ و دامەزراوە ئەکادیمیەکان لە کەرتى حکومى و تایبەت، کە لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستییەوە سەرپەرشتى دەکرێن، ژمارەیان (20) زانکۆی حکومی، (18) زانکۆی تایبەت و (36) پەیمانگای تایبەتە. 🔹 ژمارەى هەڵگرانى نازناوی زانستیى ستافى زانکۆ حکومییەکان لە ساڵی (1992) تەنها (560) پرۆفیسۆر بووە، لە ساڵی (2024) بەرزبووەتەوە بۆ (714) پرۆفیسۆر، (2 هەزار و 374) پرۆفیسۆری یاریدەدەر، (3 هەزار و 897) مامۆستا، (4 هەزار و 55) مامۆستای یاریدەر، (554) بێ نازناو، (45) دیبلۆمی یەک ساڵە و (20) دیبلۆمی دوو ساڵە. 🔹 لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (10 هەزار و 454) توێژینەوەی زانستی لە گۆڤارە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان لەسەر ئاستی (14) زانکۆ و (2) دامەزراوەی حکومی بڵاوکراونەتەوە. 🔹 لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (16 هەزار و 457) کەس لە خوێندنی باڵا بۆ خوێندنی (بۆرد، دکتۆرا، ماستەر، دبلۆمی دوو ساڵی پزیشکی و دیبلۆمی باڵا) وەرگیراون. 🔹 ڕەخساندنی کورسیی خوێندن لە زانکۆ حکومییەکانی هەرێمی کوردستان، بە جۆرێک بووە لە ساڵی (2020 - 2024) (235 هەزار و 701) قوتابی و خوێندکار وەگیراون ڕاپۆرتی فەرمانگەی میدیاو زانیاری حکومەتی هەرێمی کوردستان  # زانکۆ و دامەزراوە ئەکادیمیەکان لە کەرتى حکومى و تایبەت، کە لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستییەوە سەرپەرشتى دەکرێن، ژمارەیان (20) زانکۆی حکومی، (18) زانکۆی تایبەت و (36) پەیمانگای تایبەتە. # لە ماوەی ساڵانی (2020 - 2024)، (43) کۆلێژ کراونەتەوە، کە (14) کۆلێژیان لە زانکۆ و پەیمانگا حکومییەکان و (29)یان لە زانکۆ و پەیمانگا تایبەتەکان بووە. # کردنەوە و هەڵپەساردن و داخستنى بەشە زانستیەکان لە زانکۆ و پەیمانگا حکومییەکان، کردنەوەی (243) بەش، هەڵپەساردنی (35) بەش و داخستی (17) بەش بووە. ئەو بەشانەی لە ماوەی پێنج ساڵی رابردوودا کراونەتەوە وەك: ئەندازیاریی فڕۆکەوانی، ئەندازیاریی زانستی کۆمپیوتەر و تەکنەلۆجیای زانیاری، بازاڕگەری، دیزاین، پیشەسازیی نەوت، میکانیك و وزە، زیرەکیی دەستکرد، بەرهەمهێنانی رووەکی پزیشکی و ئەندازیاریی ئاسایشی سایبەری و شیکاری کیمیایی و چەندین بەشی دیکە. # ژمارەى هەڵگرانى نازناوی زانستیى ستافى زانکۆ حکومییەکان لە ساڵی (1992) تەنها (560) پرۆفیسۆر بووە، لە ساڵی (2024) بەرزبووەتەوە بۆ (714) پرۆفیسۆر، (2 هەزار و 374) پرۆفیسۆری یاریدەدەر، (3 هەزار و 897) مامۆستا، (4 هەزار و 55) مامۆستای یاریدەر، (554) بێ نازناو، (45) دیبلۆمی یەک ساڵە و (20) دیبلۆمی دوو ساڵە. # ژمارەى هەڵگرانى نازناوی زانستیى لە زانکۆ و پەیمانگا تایبەتەکان لە ساڵی (2024) بریتی بووە لە (79) پرۆفیسۆر، (285) پرۆفیسۆری یاریدەدەر، (338) مامۆستا، (680) مامۆستای یاریدەر و (556) بێ نازناو. # لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (10 هەزار و 454) توێژینەوەی زانستی لە گۆڤارە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان لەسەر ئاستی (14) زانکۆ و (2) دامەزراوەی حکومی بڵاوکراونەتەوە. # لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (16 هەزار و 457) کەس لە خوێندنی باڵا بۆ خوێندنی (بۆرد، دکتۆرا، ماستەر، دبلۆمی دوو ساڵی پزیشکی و دیبلۆمی باڵا) وەرگیراون. # لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (5 هەزار و 82) کەس لە بوارە جیاجیاکاندا یەکسانکردنی بڕوانامەیان بۆ کراوە. # ڕێکەوتنامە و لێتێگەیشتنە زانستییەکان لەگەڵ زانکۆ و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، لەسەر ئاستى زانکۆکانی هەرێمی کوردستان، بەشێوەیەکى گشتى زانکۆ و دامەزراوە ئەکادیمییەکان، لە ماوەى ڕابردوودا هەوڵەکانیان چڕ کردۆتەوە، بۆ دروستکردنى پەیوەندیى زانستى، لەگەڵ زانکۆ و ناوەندەکانى توێژینەوە لەسەر ئاستى وڵاتە جیاجیاکان، بەرهەمى ئەو کار و هەوڵانەى زانکۆکان بریتی بووە لە واژووکردنی (367) ڕێککەوتنامە و لێکتێگەیشتنى زانستی.  # ڕەخساندنی کورسیی خوێندن لە زانکۆ حکومییەکانی هەرێمی کوردستان، بە جۆرێک بووە لە ساڵی (2020 - 2024) (235 هەزار و 701) قوتابی و خوێندکار وەگیراون، بە جۆرێک؛ 1-    ساڵانە کورسی خوێندن بۆ سەرجەم ئەو پێشکەشکارانەى که لە ناوچە کوردستانییەکانى دەرەوەى ئیدارەى هەرێمى کوردستانن و داوایان پێشکەشکردبوو بۆ وەرگرتن لە خوێندنى بەکالۆریۆس بەهەمان پێوەرى قوتابیان و خوێندکارانى هەرێمی کوردستان تەرخانكراوە. 2-    دانیشتووانی سنووری ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان، هاوشێوەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان مافی پێشکەشکردنی داواکاریان لە خوێندنی دبلۆم، ماستەر و دکتۆرا هەیە، بە هەمان رێککار و مەرجەکان. # خوێندنی خۆڕایی و پشتیوانییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە پێنج ساڵی ڕابردوودا، زیاتر لە (3 تریلیۆن دینار) بۆ پشتیوانی کەرتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی خەرجكراوە و قوتابیان بێبەرامبەر لە زانکۆ حکومییەکان درێژە بە خوێندن و پرۆسەی فێربوون دەدەن، هاوکات حکومەتی هەرێمی کوردستان پشتیوانی دارایی (دەرماڵە)ـی پێشکەش بە قوتابیان کردووە. # ژمارە و تێچووى ساڵانەى کرێى بەشەناوخۆییەکان بەپێى زانکۆکان لەسەر ئاستی (8) زانکۆ، کە (45) باڵەخانەی کرێیان هەیە بۆ بەشە ناوخۆییەکان تێچووی ساڵانەیان (ملیارێک و 885 ملیۆن و 706 هەزار)دینارە.. # دامەزراندن و بەخشین لە کرێى خوێندن لە زانکۆ و پەیمانگە حکومى و تایبەتەکان •    کەمکردنەوەى کرێی خوێندنی پاڕالێل و ئێواران لە تەواوى ساڵەکانى کابینەى نۆیەم بەڕێژەى  (%45) بۆهەموو قۆناغەناغەکانى خوێندن، بەهۆى ئەم بڕیارەش ساڵانە نزیکەى (70) ملیار دینار گەڕاێندراوەتەوە بۆ کەسوکار و خانەوادەى قوتابیان و خوێندکاران. •    کەمکردنەوەی کرێی خوێندن ساڵانە لە زانکۆ و پەیمانگە تایبەتەکان بە رێژەی %10) بۆ (%20 لە ماوەی کابینەی نۆیەمدا. •    دامەزراندنی سێیەکەمەکانی ساڵی خوێندنی (2015 - 2016 )کە ژمارەیان 1300 کەس بوو، هەروەها دامەزراندنی سێ یەکەمەکانی ساڵی خوێندنی (2017 – 2016) کە ژمارەیان 1542  کەس بوو.  •    ئەنجامدانی گرێبەستی دارایی بۆ 4104 مامۆستای وانەبێژ لە زانکۆ و پەیمانگە حکومییەکانی هەرێمی کوردستان. •    لە کابینەی نۆیەیەمدا بڕی 2.5 ملیۆن دۆلار بۆ 252 دەرچووان و کاندیدانی تواناسازی خەرجکرا. •    لێخۆشبوون لە کرێی خوێندنی پاڕالێڵ و ئێواران بە رێژەی (100%) بۆ ئەو قوتابی و خوێندکارانەی کە کەسوکاری پلە یەکی پێشمەرگە کەمئەندامبووەکانی سەنگەر. •    لێخۆشبوون لە کرێی خوێندن لە زانکۆ تایبەتەکان بە رێژەی (100%) بۆ منداڵانی شەهید و ئەنفالکراوان و دابینکردنی تێچووی خوێندنی زیندانی و ڕاگیراوی سیاسی، یاخود یەکێک لە منداڵەکانی. •    لێخۆشبوون لە کرێى خوێندن بەڕێژەى (100%) بۆ ئەو قوتابى و خوێندکارانەى زانکۆ و پەیمانگە حکومى و تایبەتەکانى هەرێمى کوردستان، کە لە بەڕێوەبەرایەتییەکانى چاکسازىی کۆمەڵایەتى سەر بە وەزارەتى کار و کاروبارى کۆمەڵایەتى لە پارێزگاکانى هەرێمى کوردستان سزا دراون و لە هەمان کاتدا دەخوێنن. •    داشکان لە کرێی خوێندن بە رێژەی (05%) بۆ ئەو کەسانەی دوو ئەندامی یەك خێزانن لە زانکۆ و پەیمانگەکان کە بەشێوەی پارالێل و ئێواران دەخوێنن. •    یەکەم و دووەم و سێیەمى زانکۆ حکومییەکانى هەرێمى کوردستان کە تاکو ئێستا دانەمەزراون، لە تەواوى کرێى خوێندنى ساڵانە بە ڕێژەى (100%) دەبەخشرێن، ئەگەر هاتوو لە خوێندنى ماستەر و دکتۆرا لە زانکۆ حکومییەکانى هەرێمى کوردستان وەرگیران. •    تەرخانکردنی کورسیی تایبەتی خوێندنی باڵا بۆ نابینایان و کەسانى خاوەن پێداویستیی تایبەت بە ڕێژەى (100%)، لە کاتى پێشکەشکردن بۆ خوێندنى باڵا/ ماستەر، دکتۆرا، دبلۆمى باڵا لە زانکۆ حکومییەکانى هەرێمى کوردستان بۆ ساڵى خوێندنى (2023-2024) لە دەرەوەى پلانى پەسەندکراو بە مەرجى دەرچوون لە تاقیکردنەوەى توانستى زانستى. •    لە کاتی هەبوونی مەرجەکانی پێشکەشکردن، دانیشتووانی سنووری ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، لە کاتی وەرگیرانیان  بۆ دبلۆمی باڵا و ماستەر و دکتۆرا لە زانکۆ حکومییەکانی ھەرێمی کوردستان لە کرێی خوێندن بۆ ساڵی خوێندنی (2023-2024) دەبەخشرێن. •    دابینکردنی کورسیی خوێندن بۆ ئاوارەکانی سووریا. •    بەخشینی یەکێک لە منداڵی زیندانیانى سیاسی بەڕێژەی (100%) لە کرێى خوێندن. •    بەخشینی ئەوانەی کە خەڵکی کەمدەرامەتن یان بەهەر شێوەیەک کێشەی داراییان هەیە لە ڕێگەی نووسراوی زانکۆکانەوە بەو ڕێژەیەی بۆی داواکراوە بەبێ جیاوازی. •    بەخشین و کەمکردنەوەى کرێى خوێندن لە زانکۆ و پەیمانگە تایبەتەکان بۆ کەسانی کەمدەرامەت و هەژار بە ڕێژەى جیاواز.  # بەئەلیکترۆنیکردنى کاروبارە کارگێڕى و زانستییەکان لە وەزارەتی خوێندنی باڵا 1.    سیستەمی ئه‌لکترۆنی بۆ پێشکه‌شکردنی داخوازینامه‌ بۆ ناوه‌ندی وه‌رگرتن ( زانکۆلاین ) 2.    سیستمی بەدواداچوونی نووسراوەکان (Document Management System) 3.    سیستمی سەرچاوە مرۆییەکان (HR System) 4.    سیستمی ژمێریاری (Accounting System) 5.    سیستمی سەنتەرى زمان (Language Center System) 6.    سیستمی یەکسانکردنی بڕوانامە (Equalization System) 7.    سیستمی سکۆلەرشیپ (Scholarship System)  8.    سیستمی تواناسازى (HCED System)  9.    سیستمی ئه‌لیکترۆنیی به‌ڕێوەبردنی خوێندن له زانکۆکانی هه‌رێمی کوردستان Zanko System)) 10. سیستەمی گواستنەوە و دابەزاندنی قوتابیان و خوێندکاران لە نێوان زانکۆ حکومییەکان.      

درەو: " پەیامەكەی بارزانی، نامەكەی فەرهاد ئەتروشی، شاندەكەی پارتی، خودی كاندیدەكە" هۆكاری شكستی كاندیدەكەی پارتیبوو لەبەرامبەر كاندیدەكەی هەڵوێست. شەوی رابردوو  لە دوو گەڕی هەڵبژاردندا كاندیدەكەی پارتی (شاخەوان عەبدوڵا) بە جیاوازییەكی زۆر لەدواوەبوو، لەبەرامبەر كاندیدەكەی هەڵوێست (رێبوار كەریم)، كە لە گەڕی یەكەمدا (153 بەرامبەر بە 119) و لە گەڕی دووەمدا (156 بە 102). لە دوێنێوە مشتومڕی زۆر درووست بوو لەسەر هۆكاری كشتی كاندیدەكەی پارتی بۆ جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، هەرچەندە پارتی باس لە موئامەرەی عێراقی و هەرێمایەتی دەدات لە دژی پارتی، بەڵام هۆكارە ناوخۆییەكان و یارییەكانی پارتی هۆكاربوون بۆ شكستی كاندیدەكەی پارتی بەرامبەر بە كاندیدەكەی هەڵوێست. پەیامەكەی پارزانی كاتژمێر 11:23 خولەكی دوێنێ 29/12/2025 مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان پەیامێكی سەبارەت بە پۆستی سەرۆككۆمار بڵاوكردەوە لە پەیامەكەیدا بەرونی وتی:  -    دەبێ میكانیزمی هەڵبژاردنی سەرۆككۆماریش گۆڕانكاریی بەسەردا بێت و چیتر لایەنێك ئەو پۆستە بە موڵكی تایبەتی خۆی نەزانێت. -    یان لە پەرلەمانی كوردستان كەسێك وەك نوێنەری كورد بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆمار دیاری بكرێت -     یان تێكڕای لایەنە كوردستانییەكان كۆ ببنەوە و بۆ ئەو پۆستە لەسەر كەسێك ڕێك بكەون -     یانیش نوێنەران و فراكسیۆنە كوردییەكان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، كەسێك بۆ وەرگرتنی ئەو پۆستە دیاری بكەن -     مەرجیش نیە ئەو كەسەی بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆمار دیاری دەكرێت پارتی بێت یان یەكێتی بێت، دەكرێ لە لایەنێكی تر بێت یانیش بێلایەن بێت.  -    گرنگ ئەوەیە  ئەو كەسە كۆدەنگیی كوردی لەسەر بێت و نوێنەرایەتیی گەلی كوردستان بكات بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆماری عێراق. پەیامەكەی پارتی یەكێتی و لایەنەكانی توڕەكرد، كە بۆچی باس لە میكانیزمی هەڵبژاردنی سەرۆككۆمار دەكات و دەڵێت دەبێت كۆدەنگی لەسەر بێت، ئەی بۆچی پۆستی جێگری سەرۆكی پەرلەمان كۆدەنگی و رای فراكسیۆنە كوردییەكانی لەسەر نەبێت. كاتی پەیامەكە هەڵەبوو، كاتێك بوو كە ئەگەری ئەوە هەبوو یەكێتی دەنگ بە كاندیدەكەی پارتی بدات، بەڵام پەیامەكەی بارزانی نەك یەكێتی توڕە كرد بەڵكو بە ئاشكرا وتی دەنگ بە كاندیدی بەرامبەر دەدەین. نامەكەی فەرهاد ئەتروشی فەرهاد ئەتروشی سەرۆكی فراكسیۆنی پارتی، پێش دەستپێكردنی هەڵبژاردنی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، نامەیەك دەخاتە گروپی گشتی پەرلەمانتارانی عێراقەوە لەبری بیخاتە گروپی پەرلەمانتارانی فراكسیۆنی پارتیەوە. لە نامەكەدا فەرهاد ئەتروشی دەڵێت دەنگ بدەن بە سالم عیساوی بۆ سەرۆكی پەرلەمانی عێراق لەبەرامبەر هەیبەت حەلبوسی كە كاندیدی سونەو تەوافوقی شیعەش بوو، ئەم نامەیە لایەنە سونەو شیعەكانی توڕەكرد، بۆیە لە كاردانەوەدا هەموو دەنگیان بە كاندیدەكەی هەڵوێست دا. شاندەكەی پارتی شاندەكەی پارتی كە لە چەند رۆژی رابردوو چوونە بەغداد، لە زۆربەی كۆبوونەوەكاندا نیگەرانیان لە محەمەد شیاع سودانی و محەمەد حەلبوسی دەربڕیوە و قسەیان لەسەركردوون، ئەمەش ئەو دوو كەسایەتییەی بەتەواوی توڕەكرد كە سودانی هێزی یەكەمی شیعەیەو حەلبوسیش هێزی یەكەمی سونەیە لەرووی كورسیەوە، ئەوان بەتەواوی لە دژی كاندیدەكەی پارتی و كاركردن بۆ كاندیدەكەی هەڵوێست كاریانكرد و كاریگەریشیان درووستكرد. خودی كاندید. بەنگین رێكانی ئەندامی وەفدی دانوستانكاری پارتی لە بەغداد شەوی رابردوو بەروونی وتی: كێشەكە شەخسی و سیاسیە، مەبەستەكە پەیوەندی بە شەخسی شاخەوان عەبدوڵاوە هەیە، كە بەشێك لە فراكسیۆن و پەرلەمانتارانی پێشوو كێشەیان هەبووە لەگەڵی و پێیان وابوو كەسێكی رەق و ناسیۆنالیستی و  لە مامەڵەكردنیش لەگەڵ پەرلەمانتاران و فراكسیۆن و لایەنەكاندا توند بووەو نەیتوانیوە باڵانسی پەیوەندییەكانی بەشێوەیەكی درووست رابگرێت. پارتی  ئەو روداوە بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان "شۆكهێنەر"بوو، چونكە لە هەردوو گەڕەكەی هەڵبژاردندا كاندیددەكەی پارتی شكستیهێنا، شێروان دوبەردانی پەرلەمانتاری پارتی لە عێراق شەوی رابردوو بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند: ئەمە گەلە كۆمەكی سیاسیەو دوجاری شۆكی كردین، چونكە پێشتر رێككەوتنی سیاسیمان هەبوو لەگەڵ لایەنەكان.  ئەگەرچی سەركردەكانی پارتی لە بەغداد درك بە هەندێك لە كەموكوڕییەكانی خۆیان دەكەن لە پرۆسەكەدا بەڵام پێیان وایە ئەمە گەلە كۆمەكێی دەرەكی و ناوخۆییە دژی پارتی بەتایبەت گروپە چەكدارەكانی عێراق كە خاوەنی هەژمونێكی بەهێزن لە پەرلەمانی عێراقدا و دەیانەوێت ئیرادەی پارتی بشكێنن لە عێراق. ماجد شەنگالی پەرلەمانتاری پێشووی پارتی لە تۆڕی "ئێكس" دەڵێت  چوارچێوەی هەماهەنگی بەتایبەت پەرلەمانتارانی گروپە  چەکدارەکان،  پەرلەمانیان کۆنترۆڵ كردووە  ئەوەی لە پەرلەمانی عێراق روويدا پەیامێكی روونى گروپە چەكدارەكانە بۆ پارتی. لە گەڕی یەكەم: -    رێبوار كەریم :153 دەنگ  -    شاخەوان عەبدوڵا: 119 دەنگ  لە گەڕی دووەم:  -    رێبوار كەریم :156 دەنگ  -    شاخەوان عەبدوڵا: 102 دەنگ  هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، لایەنی كورد و شیعەو سونە بوون بە دوو بەشەوە: ئەوانەی دەنگیان بە كاندیدەكەی هەڵوێست (رێبوار كەریم)دا: -    فراكسیۆنی گەشەپێدان و ئاوەدانكردنەوەی محەمەد شیاع سودانی كە (46) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی تەقەدومی محەمەد حەلبوسی كە (27) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان (4) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی كۆمەڵی دادگەری (1) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی سادقیونی خەزعەلی (27) كورسی هەیە ئەوانەی دەنگیان بە كاندیدەكەی پارتیدا (شاخەوان عەبدوڵا)دا: -    فراكسیۆنی پارتی (27) كورسی -    فراكسیۆنی دەوڵەتی یاسا (29) كورسی -    فراكسیۆنی فەتحی هادی عامری (21) كورسی -    فراكسیۆنی رەوتی حیكمە (18) كورسی -    فراكسیۆنی سیادە خەمیس خەنجەر (9) كورسی