ڕاپۆرتی فەرمانگەی میدیا و زانیاری  🔻 داتای بودجەکانی عێراق (2005 - 2025) ئاشکرای دەکەن، هەڵەیەکی پێکهاتەیی گەورە هەیە و هەڕەشە لە سەقامگیریی دارایی هەرێمی کوردستان دەکات. 🔹 هەرێمی کوردستان ساڵانە بە بڕی (8.7) ترلیۆن دینار، بەشدارە لە دابینکردنی خەرجییە سیادییەکانی دەوڵەت 🔹 "شۆکهێنەرترین" ژمارە پەیوەست بە دۆسیەی قەرزەکانەوەو هەرێم پابەند دەکرێت بە پێدانی (1.6 ترلیۆن) دیناری ساڵانە، بەڵام لە بەرامبەردا تەنها (62.4 ملیار) دینار لە قەرزەکان وەردەگرێت. بە مانایەک (26 دۆلار دەدات و 1 دۆلار) وەردەگرێت. 🔹 تەڵەی "خەرجیی فیعلی"، سزای بەکۆمەڵ: بەغدا میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"ی پەسەند کردووە لەبری تەرخانکردن. واتە هەرێم بەشەکەی خۆی وەرناگرێت، مەگەر پڕۆژەکانی ناوەڕاست و باشوور جێبەجێ بکرێن. ئەمەش وای کردووە بودجە و مووچەی فەرمانبەرێکی هەرێم، ببەسترێتەوە بە ڕێژەی تەواوکردنی پڕۆژەیەک لە بەسرە یان ئەنبار. پوختە داتای بودجەکانی عێراق (2005 - 2025) ئاشکرای دەکەن، هەڵەیەکی پێکهاتەیی گەورە هەیە و هەڕەشە لە سەقامگیریی دارایی هەرێمی کوردستان دەکات. ئەمەش لە ڕێگەی فراوانبوونی بێ پێشینە لە "خەرجییە سیادییەکان" و میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"یەوە ڕوودەدات و بووەتە هۆی گۆڕینی شایستە دەستوورییەکانی هەرێم، کە تەنها وەک ژمارەیەک لەسەر کاغەز ماوەتەوە، لەکاتێکدا ئەو شایستانە بە کردەیی پێش گەیشتنیان، دەبڕدرێن و کەم دەکرێنەوە. 1.    "چەقۆی سیادی": هەرێمی کوردستان ساڵانە بە بڕی (8.7 ترلیۆن) دینار، بەشدارە لە دابینکردنی خەرجییە سیادییەکانی دەوڵەت: داتاکان ئاماژە بەوە دەکەن، خەرجییە سیادییەکان لە ساڵی 2005 دا زۆر سنووردار بوون و تەنها (سەرۆکایەتییەکان، وەزارەتەكانی دەرەوە و بەرگری)ی دەگرتەوە. بەڵام ئەمڕۆ و لە بودجەکانی (2023-2025)دا، ئەم خەرجییانە گەورە بوون و لانیکەم گەیشتوونەتە نزیکەی (47.4 ترلیۆن) دینار ساڵانە. ئەم گەورەبوونە تەنها لە ڕووی ژمارەوە نەبووە، بەڵکو لە ڕێگەی تێهەڵکێشکردنی بڕگەی زۆر قەبە و لە ژێر چەتری "سیادە"دا بووە بۆ ئەوەی پێشوەختە لە پشکی هەرێم و پارێزگاکان ببڕدرێن. 2.    قەرزە شۆکهێنەرەکان؛ 26 بدە و 1 وەربگرە: ڕەنگە "شۆکهێنەرترین" ژمارە لە ڕاپۆرتەکەدا پەیوەست بێت بە دۆسیەی قەرزەکانەوە. لەکاتێکدا هەرێم پابەند دەکرێت بە پێدانی (1.6 ترلیۆن) دیناری ساڵانە، ئەمەش وەک پشکی خۆی، كە (12.67%) لە دانەوەی قەرزە سیادییەکانی عێراق بەشدارە، بەڵام لە بەرامبەردا تەنها (62.4 ملیار) دینار لە قەرزەکان وەردەگرێت. بە هاوکێشەیەکی ژمێریاریی سادە: هەرێم لە بەرامبەر هەر 1 دۆلارێک کە وەک قەرز وەریدەگرێت، بڕی 26 دۆلار دەدات بۆ دانەوەی ئەو قەرزانەی حکومەتی فیدراڵ لە ناوچەکانی دیکە خەرجی کردوون. 3.    تەڵەی "خەرجیی فیعلی"، سزای بەکۆمەڵ: بەغدا میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"ی پەسەند کردووە لەبری تەرخانکردن. واتە هەرێم بەشەکەی خۆی وەرناگرێت، مەگەر پڕۆژەکانی ناوەڕاست و باشوور جێبەجێ بکرێن. ئەمەش وای کردووە بودجە و مووچەی فەرمانبەرێکی هەرێم، ببەسترێتەوە بە ڕێژەی تەواوکردنی پڕۆژەیەک لە بەسرە یان ئەنبار. ئەمە سزایەکی دارایی بەکۆمەڵە، چونکە بەپێی دەستوور و لە (ماددەی 121/سێیەم)، پشکی هەرێم دەبێت لەسەر بنەمای "پێداویستی" و "ڕێژەی دانیشتووان" بێت، نەک لەسەر بنەمای ئەوەی وەزارەتەکانی بەغدا چەند پارە خەرج دەکەن. تەوەری یەکەم: خەرجییە سیادییەکان لە بودجەکانی عێراق (2005 - 2025) داتاكان و خشتەی بەراوردکاریی خوارەوە بۆ بودجەکانی عێراق و یاسای ئێستا (2023 -2025)، ئەو هەڵکشانە گەورەیە لە خەرجییەکاندا دەردەخات، بەتایبەتی "خەرجییە سیادییەکان" کە بوونەتە بەشێکی زۆر قەبە لە بودجە و پێش دابەشکردنی پشکەکان دەبڕدرێن. خشتەی (1) شیکردنەوەی خشتەی (1): لە ڕێگەی خشتەی (1)ەوە، تێبینی دەکەین کە "خەرجییە سیادییەکان" تەنها وەک ژمارە زیاد نەبوون، بەڵکو پێناسەکەشی گۆڕاوە بۆ ئەوەی ئەو بەندانەش بگرێتەوە، کە پێشتر بە خەرجیی نیشتمانیی گشتیی دادەنران، ئەمەش بووەتە هۆی کەمکردنەوەی ئەو بەشە داراییەی، پشکی هەرێمی لێ دەدرێت. بۆ نموونە: لە ماوەی (2008 - 2021)دا، 81 بەندی دیکە لەژێر ناوی "سیادی"خزێنراونەتە ناو خشتەکانەوە: -    لە 2005 تا 2010 (قۆناغی کارگێڕی): خەرجییە سیادییەکان تەنها "هێماکانی سەروەری" دەگرتەوە (سەرۆکایەتیی کۆمار، پەرلەمان، وەزارەتی دەرەوە و بەرگری). پشکی هەرێم لە قەبارەیەكی گەورەی داراییەوە دەهات. -    لە 2011 تا 2018 (قۆناغی ئاسایش و نەوت): "قۆناغەکانی گرێبەستە نەوتییەکان و (تێچووی دەرهێنانی نەوت) خرایە ناو خەرجییە سیادییەکانەوە. ئەمەش ژمارەیەکی زۆر گەورەیە- و (دەگاتە 15 ترلیۆن دینار ساڵانە) و دەبێتە بارگرانیی سیادی. -    لە 2019 تا 2025 (قۆناغی قەرزەکان و ناوەندی): 1.    قەرزەکان: سوود و قیستی قەرزەکان، کە (بەغدا بۆ پڕۆژەکانی وزە و کارەبا لە ناوەڕاست و باشووری عێراق وەریگرتوون) وەک "سیادی" پۆلێن کران و لە پشکی هەرێم و پارێزگاکان دەبڕدرێن. 2.    دەستە ئەمنییەکان: بابەتەکە تەنها لە سوپادا کورت ناکرایەوە، بەڵکو بودجەی زەبەلاح بۆ (حەشدی شەعبی، دەزگای دژەتیرۆر) بە تەواوەتی وەک خەرجیی سیادی زیاد کران. خەرجییە سیادییەکان: ستراتیژییە هەرە گەورەکان (نەوت و قەرزەکان) ئەم بەندانە گەورەترینن و کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر کۆی داهاتەکان هەیە: •    خەرجیی قۆناغی گرێبەستەكانی نەوت: ماددەی (11)ی یاسای بودجە (2023 - 2025) ئاماژەی بەوە داوە، "تێچووی بەرهەمهێنانی نەوتی هەناردەکراو" بە خەرجیی سیادی ئەژمار بکرێن. بە گوێرەی یاساکە خەرجیی وەبەرهێنانی وەزارەتی نەوت ساڵانە (15.8) ترلیۆن دینارە. •    قەرزی دەوڵەت (سوود و قیستەکان): سوودی قەرزە نێودەوڵەتییەکان (بانکی نێودەوڵەتی، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، جایکا و هتد) دەگرێتەوە لەگەڵ قیستی دانەوەی قەرزەکان. تەرخانکراوەکانی ئەم قەرزە لەناو وەزارەتی دارایی: (12,350,981,021) هەزار دینار بووە ساڵانە، واتە زیاتر لە (12.3) ترلیۆن دینار. •    پوختەی ژمارەیی (خەمڵێنراو) ساڵانە: بە کۆکردنەوەی ئەو بەندانەی بە ڕاشکاوی لە خشتەکاندا هاتوون و لەگەڵ پێناسەی ماددەی 11 دەگونجێن:     دامەزراوە سیادییە مەدەنییەکان: (4.63) ترلیۆن دینار     دامەزراوە ئەمنییە سیادییەکان:  (14.61) ترلیۆن دینار     تێچووی وەبەرهێنانی نەوت: (15.8) ترلیۆن دینار     خزمەتگوزاریی قەرز : (12.35) ترلیۆن دینار     کۆی گشتیی خەرجییە سیادییەکان (هەژمارکراو): (47,399,201,801) هەزار دینار ساڵانە، (نزیکەی (47.4) ترلیۆن دینار - مەزەندەکراوە). تێبینی: ئەم ژمارەیە (47.4 ترلیۆن) کەمترین ئاستی خەرجییە سیادییەکانە. چەندین بەندی دیکە هەن ماددەی (11) ئاماژەی پێداون بەڵام "شاردراونەتەوە" لەناو بڕگەکان و وەزارەتەکانی دیکەدا و ناتوانرێت ژمارە وردەکەیان لە خشتە گشتییەکان دەربهێنرێت، گرنگترینیان: •    تەرخانکراوەکانی (فەرماندەی هێزەکانی سنوور) و (پۆلیسی فیدراڵی) و (ڕەگەزنامە و پاسپۆرت) کە لەناو بودجەی وەزارەتی ناوخۆدا تێکەڵ کراون. •    پڕۆژەی بەنداوەکان (لە چوارچێوەی سەرچاوەکانی ئاو) و پڕۆژەکانی بەڕێوەبردنی -الاجواء- (لە چوارچێوەی گواستنەوە). تەوەری دووەم: پشکی هەرێم "پێش" دەرهێنانی خەرجییە سیادییەکان بەپێی یاسای بودجەی گشتیی فیدراڵی ژمارە (13) بۆ ساڵی 2023 (بە دیاریکراوی ماددەکانی 2، 11، 12) و خشتە هاوپێچەکان، یاسەکە ئاماژەی بەوە کردووە، پشکی هەرێم دوای دەرهێنانی خەرجییە سیادییەکان هەژمار دەکرێت. بەڵام بۆ بەیانکردنی ئەوەی هەرێم "چەند بەشدارە" بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە دابینکردنی خەرجییە گشتییەکانی دەوڵەت، دەتوانین ئەم هەژمارە بکەین بۆ بەراوردکاری: •    کۆی گشتیی خەرجییەکانی بودجەی گشتی: 198,910,343,590,000 دینار ساڵانە (نزیکەی 199 ترلیۆن دینار). •    ئەگەر ڕێژەی (12.67%) لەسەر کۆی پارەکە هەژمار بکرایە (بەبێ لابردنی سیادی): (199 ترلیۆن) × (0.1267) = 25,201,940,532,000 دینار (واتە نزیکەی 25.2 ترلیۆن دینار) ساڵانە، واتە ئەمە ئەو پشکەیە کە دەبوو بۆ هەرێم هەژمار بکرێت. •    بەڵام پشکە جێگیرکراوەکە بە کردەیی بۆ هەرێم لە خشتەی (ب) دوای لابردنی سیادی بریتییە لە: 16,497,871,089,000 دینار ساڵانە (نزیکەی 16.5 ترلیۆن دینار). •    جیاوازییەکە (بەشداریی هەرێم لە خەرجییە سیادی و حاکیمەکان): هەرێم بە نزیکەی (8.7 ترلیۆن) دینار ساڵانە، بۆ خەرجییە سیادییەکان (سوپا، قەرزەکان، سەرۆکایەتییەکان، هتد) و خەرجییە حاکیمەکان لە پشکی خۆی دابین دەکات. واتە ئەم بڕە پارەیە پشکی هەرێمە و بۆ "خەرجییە سیادییەکان" ڕۆیشتووە. تەوەری سێیەم: قەرزەکان (بەشداریی هەرێم و ئەوەی وەریدەگرێت) یاساکە "سوودی قەرزەکان" و "قیستی قەرزەکان"ی لە ڕیزبەندی خەرجییە سیادییەکان داناوە. ئەمەش ئەم شوێنەوارانەی لێ دەکەوێتەوە: 1.    هەرێم چۆن بەشدارە لە دانەوەی قەرزەکان؟ لەبەر ئەوەی دانەوەی قەرزەکان (قیست و سوودەکان) وەک خەرجیی سیادی پۆلێن دەکرێن، ئەمە مانای ئەوەیە ئەم بڕە پارانە لە "بودجەی گشتی" دەبڕدرێن پێش ئەوەی هەرێم پشکی خۆی وەربگرێت. •    ئەنجام: هەرێم بە ڕێژەی 12.67% لە هەموو بارگرانیی قەرزەکانی عێراق (ناوخۆیی و دەرەکی) بەشدارە و بە شێوەیەکی راستەوخۆ دەبڕدرێت. •    هەرێم بەشداری دەکات لە دانەوەی سوود و قیستی قەرزەکانی بانکی نێودەوڵەتی، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، جایکا، قەرزی ئەمریکی، ئیتاڵی، ئەڵمانی، بۆندەکانی کوژاندنەوەی قەرزە دەرەکییەکان و تەنانەت قەرزەکانی یانەی پاریس. 2.    هەرێم چی وەردەگرێت (پشکی لە قەرزەکان): یاساکە لە "تەوەری یەکەم"دا قەرز و پڕۆژە وەبەرهێنانە دیاریکراوەکانی دەستنیشان کردووە، کە هەرێم وەریان دەگرێت: •    قەرزی ئاژانسی ژاپۆنی (JICA): بڕی 46 ملیۆن دۆلار بۆ پڕۆژەکانی ئاو و ئاوەڕۆ لە هەرێمی کوردستان. •    قەرزی بانکی نێودەوڵەتی: بڕی 2 ملیۆن دۆلار بۆ بەرژەوەندیی وەزارەتی پلاندانانی هەرێمی کوردستان. •    قەرزی ئاژانسی ژاپۆنی (JICA) بۆ پڕۆژەکانی وەزارەتە فیدراڵییەکان: بەشێک لە بڕی 1.299 ملیار دۆلار تەرخانکراوە بۆ چەندین لایەن لە حکومەتی فیدراڵ و لەنێویاندا هەرێمی کوردستان (بەبێ دیاریکردنی بڕەکەی بە وردی، بەڵام زۆر کەمە). 3.    دانەوەی قەرزەکانی پێشوو: یاساکە وەزارەتی دارایی فیدراڵی پابەند دەکات بە دانەوەی قەرزە پێدراوەکان بە هەرێم بەپێی بڕیارەکانی ئەنجومەنی وەزیران بۆ ساڵانی 2022، 2023 و  لە پشکی هەرێم بۆ ئەمساڵ دەبڕدرێت. 4.    قەرزە تایبەتەکان لەسەر (TBI): ماددەی (12/و) باس لە یەکلاکردنەوەی باڵانسەکانی "بانکی بازرگانیی عێراق (TBI)" دەکات، کە لەسەر هەرێمە، بەشێوەیەک وەزارەتی دارایی فیدراڵی قیستەکان مانگانە لە پشکی هەرێم دەبڕێت بۆ ماوەی 7 ساڵ. پوختەی هاوکێشەی قەرزەکان: •    دانەوەی قەرز لەلایەن هەرێم: هەرێمی کوردستان بەشدارە لە پێدانەوەی خزمەتگوزاریی قەرزە سیادییەکان (کە کۆی گشتییەکەی نزیکەی 12.7 ترلیۆن دینارە) بە ڕێژەی 12.67%، واتە هەرێم نزیکەی 1.6 ترلیۆن دینار ساڵانە دەدات. •    وەرگرتنی قەرز لەلایەن هەرێم: کۆی ئەو قەرزانەی ڕاستەوخۆ بۆی تەرخان کراوە (وەک لە سەرەوە دیارە) نزیکەی 48 ملیۆن دۆلارە (نزیکەی 62.4 ملیار دینار). •    جیاوازییە گەورەکە: هەرێم 1.6 ترلیۆن دەدات بۆ قەرز و 62 ملیار وەردەگرێت. (ڕێژەکە 26 بەرامبەر 1ـە). خشتەی (2)  ئەنجامی کۆتایی لە بارەی قەرزەکانەوە، لە بەرامبەر هەر دۆلارێک کە هەرێم وەک قەرز وەریدەگرێت بۆ پارەدارکردنی پڕۆژە خزمەتگوزارییەکانی، بڕی 26 دۆلار بۆ دانەوەی قەرزەکانی حکومەتی فیدراڵ دەدات، کە زۆربەیان لە دەرەوەی هەرێم خەرج کراون. ئەم جیاوازییە گەورە (نزیکەی 1.55 ترلیۆن دینار کورتهێنان لە تەرازووی قەرزەکان)، یەکێکە لە ڕووەکانی "ستەمی دارایی" ئاشکرا لە پێکهاتەی خەرجییە سیادییەکاندا نیشان دەدات. تەوەری چوارەم: "خەرجیی فیعلی" و کاریگەریی لەسەر پشکی هەرێم بەغدا میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"ی پەسەند کردووە لەبری "تەرخانکراوی پەسەندکراو". ئەم خاڵە "بڕبڕەی پشتی" میکانیزمی دارایی هەرێمە لەم بودجەیەدا. لەکاتێکدا بەپێی دەستوور، ماددەی (121/ سێیەم) ئاماژەی بە "پێداویستییەکان" و "ڕێژەی دانیشتووان" کردووە، وەک پێوەرێک بۆ تەرخانکردنی پشکێکی دادپەروەرانە لەو داهاتانەی بە شێوەی فیدراڵی کۆ دەکرێنەوە بۆ هەرێم و پارێزگاکان، بە جۆرێک بەشی هەڵگرتنی ئەرک و بەرپرسیارێتییەکانیان بکات. -    پێناسە: ماددەی (11/ بڕگەی دوو) لە یاسای بودجە، ئاماژە دەدات کەوا پشکی هەرێم لە کۆی "خەرجیی فیعلی" (خەرجییە بەردەوامەکان و خەرجیی پڕۆژەکانی وەبەرهێنان) ی دەوڵەت دیاری دەکرێت، نەک لەسەر بنەمای "بڕە پارە پلان بۆ دانراوەکان" لە بودجەدا. -    کاریگەریی دارایی و سیاسی: •    بەپێی ئەم میکانیزمە، هەرێم پشکەکەی لەسەر بنەمای ئەو ژمارانەی لە یاسای بودجەدا پەسەند کراون، وەرناگرێت، بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەی وەزارەتە فیدراڵییەکان بە کردەیی لە ناوچەکانی دیکە خەرجی دەکەن دیاری دەكرێت. لە ئەنجامدا، هەرێم بڕی (1.37 ترلیۆن دینار مانگانە) بە شێوەیەکی جێگیر وەرناگرێت، بەڵکو لەبری ئەوە، بڕە پارەیەک وەردەگرێت، کە دەوەستێتە سەر ئەوەی "حکومەتی فیدراڵ لەم مانگەدا بە کردەیی چەندی خەرج کردووە". •    مەترسیی کورتهێنان: ئەگەر حکومەتی فیدراڵ، بڕیاری کەمکردنەوەی خەرجی بدات یان تووشی کورتهێنانی نەختینە (سیولە) بێت و پارەدارکردنی وەزارەتەکانی کەم بکاتەوە، ئەوا پشکی هەرێم بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە هەمان ڕێژە دادەبەزێت، چونکە ڕێژەیەکە لە "خەرجیی فیعلی" هەژمار دەکرێت نەک ژمارەیەکی جێگیر. •    کاریگەریی مەیدانی (نموونە): ئەگەر پڕۆژەیەک لە بەسرە یان ئەنبار بە هۆکاری کارگێڕی پەک بکەوێت (ڕابوەستێت)، هاووڵاتییانی هەرێم بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی لە پشکی بەرامبەری ئەو پڕۆژەیە بێبەش دەبن، ئەمەش دۆخێک لە "نادڵنیایی دارایی بەردەوام" دروست دەکات.  

درەو: نوری مالیكی، سەرۆكی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی "الشرقیە نیوز" : 🔹پێشتر هیچ گفتۆگۆ و رێككەوتنێكم لەگەڵ سودانی نەبوو، داوای دیداری كردو ئامادەیی دەربڕی بۆ ئەوەی سازشم بۆ بكات. 🔹لە كۆی (9) كاندیدەكە (6)یان دەرنەچوون لە لیژنەكە، ماینەوە سێ‌ كەس و داوایان كرد لێكگەیشتن بكەین. 🔹پاشان پرسەكە كەوتە نێوان من و سودانی و داویان لێكردین خۆمان چارەسەری بكەین، سەرەنجام سودانی سازشی كرد بۆ من. 🔹كشانەوەی سودانی بەلامەوە كتوپڕبوو، چونكە بەردەوامبوو لەسەر كارەكانی و بەجدی كارەكانی رادەپەڕاند، خۆشی دەستپێشخەری كرد. 🔹هیچ مەرجێك لەنێوان من و سودانیدا نەبووە لەبەرامبەر كشانەوەی لە كاندیدبونی لە پۆستی سەرۆك وەزیران. 🔹مەسەلەی سازشكردنی من دەگەڕێتەوە بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی، چونكە من لەلایەن ئەوانەوە كاندید كراوم. 🔹هەر پێشهاتێك رووبدات دەگەڕێینەوە بۆ چوارچێوەو لەوێوە هاتوین و لەوێوە دەڕۆێین. 🔹ئەگەر چوارچێوە بە دەنگی دوو لەسەر سێ هەر بڕیارێكی تر بدات، من پایەند دەبم پێوەی و دەكشێمەوە. 🔹ئەوانەی دەترسن لە گەڕانەوەی من بە رێگای ناڕاست هاتوونەتە پێشەوەوپێویستە بگەڕێنەوە شوێنی خۆیان، ئەگینا من كێشەم لەگەڵ كەسدانییە. 🔹گروپە چەكدارەكان ئامادەییان هەبووە بۆ هاتنە ناو حكومەت و چەك دانان؛ پەیوەندییەكەی باشم هەیە لەگەڵیان و بەهۆی ئەو پەیوەندییەی هەمە  لەگەڵیان متمانەیان پێمەو رێزم لێدەگرن. 🔹زانیاریم پێگەیشتووە لەبارەی قسەكانی ترەمپ، هەندێك لەوڵاتان زانیاری چەواشەكارییان داوەتێ،‌ بەوەی من بگەڕێنمەوە هەندێك دەوڵەت ئارام نابێت. 🔹دەوترێت تویتەكەی ترەمپ لەناو عێراقەوە نوسراوە، من پێموتون پەرۆشم بۆ ئەوەی پەیوەندیم لەگەڵ ئەمریكا هەبێت، بەڵام ئەوە دەستوەردانە. 🔹زانیاریم هەیە لە كەسانی نزیك لە ناوەندی بڕیاری ئەمریكا، ئەوانیش سەریان سوڕماوە چۆن ئەوە روویداوە. 🔹من نوێنەرایەتی چوارچێوە دەكەم و دەستدەگرین بەمافی گەورەترین كوتلەوە، بەڵام دەمانەوێت ئەمریكا تێبگەیەنین كە ئێمە دژی كەس نین.  🔹من تا كۆتایی بەردەوام دەبم، بەڵام لە هەر وێستگەیەكدا چوارچێوە بیەوێت بڕیاری خۆی بگۆڕێت ئەو سا من ئامادەم. 🔹عێراق سزا نادرێت، بەیاننامەكانی وەزارەتی دەرەوەش بە ئاڕاستەی هێوركردنەوەی دۆخەكە بووە. 🔹من پەیوەندیم لەگەڵ ترەمپ نییە، بەڵام ئەگەر پێداچونەوە بكات و بزانێت ئەو كەسانەی تویتەكەیان پێنوسیوە چەواشەیان كردوە رەنگە بڕیارەكەی بگۆڕێت. 🔹تەنها هەڵسوڕێنەری كارەكانی ئەمریكا لە بەغداد ئەو پەیامەی گەیاندووە، هەر چەندە دووجار پێیوتوم كە ئەوان دەستوەردان ناكەن لە هەڵبژاردنی سەرۆك وەزیران. 🔹بۆیە گومانم هەیە لە تویتەكەی ترەمپ و لە پێشینەكانی، هەرچەندە دواین جار هەڵسوڕێنەری كارەكانی ئەمریكا  پێیویتم كە تویتەكە راستە. 🔹هەڵسوڕێنەری كارەكانی ئەمریكا وتی، بەرژەوەندییەكانی ئێمە وادەخوازێت تۆ نەبیت بە سەرۆك وەزیران،  منیش پێموت عێراقیش بەرژەوەندی هەیە و بە پرۆسەیەكی دیموكراتی هاتووم. 🔹گلەیم هەیە لە هەندێك لەو وڵاتان هەیە دەستوەردانیان كردووەو ترەمپیان هانداوە دژی ئێمە. 🔹بۆچی توركیاو قەتەر و سوریا دەستوەردانیان لەكاروباری عێراق كردووە. 🔹سوریا زۆر زیانی پێگەیاندوین كاتێك بەشار ئەسەد سەرۆكی بوو، ناوەندی راهێنانی تیرۆرستان بوو. 🔹بە بەشار ئەسەدم وت بۆچی پشتیوانی تیرۆر دەكەن، رەتیكردەوە، بەڵام كە بەڵگەكانم خستە بەردەمی، وتی من ئاگام لێ نییە. 🔹ئەگەر ئەحمەد شەرع پارێزگاری لە وڵاتەكەی كردو رێگری لە هاتنی تیرۆرستان كرد بۆ عێراق، ئێمە ئامادەین بۆ هاكاریكردن و دروستكردنی پەیوەندی. 🔹پرۆسەی سیاسی لەسەر هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار پەكیكەوتووە، تا سەرۆك كۆمار هەڵنەبژێرێت ناتوانرێت كاندیدی سەرۆك وەزیران رابسپێرێت. 🔹پارتی و یەكێتی هەردووكیان هاوپەیمانمانن و نامەوێت بكەوینە نێوانیانەوە بۆیە دەمانەوێت خۆیان لەسەر كاندیدێكی هاوبەش رێكبكەون. 🔹هەڵبژاردنی پۆستی سەرۆك كۆمار لەگەڵ پرسی پێكهێنانی حكومەتی هەرێم تێهەڵكێشبووە. 🔹شاندەكەی چوارچێوەی هەماهەنگی كە چوونەتە هەولێرو سلێمانی بۆ یەكخستنی دیدو بۆچونەكان هیچ ئەنجامێكی نەبووە، ئەمرۆش كۆبونەوەیەك هەیە لە هەولێر هیوادارین بگەنە رێككەوتن. 🔹ئەگەر زانیم زیان بە بەرژەوەندییەكانی عێراق دەگات بێگومان دەكشێمەوە، بەڵام مەترسییەكە لەوەدایە، ئەگەر ئەمڕۆ بكشێمەوە مەترسییە بۆ سەر سەروەری عێراق و دواتر بڕیاری تریشمان بەسەردا دەسەپێنن. 🔹من ئەم پرسە رادەستی چوارچێوەی هەماهەنگی دەكەم و پابەندم بە بڕیاری ئەوانەوە.

درەو: تەنها لە هەرێم بە هۆی دابەزینی زێڕەوە زۆرتر لە (450 ملیۆن) دۆلار بە هەڵم بووە 🔻 بەهۆی ئەو دۆخەی بازاڕی کانزاکانی لە جیهان شۆک کرد، لە سێ ڕۆژی ڕابردوودا بە تێکڕایی، تەنها لە هەرێمی کوردستان؛ 🔹 دابەزینی نرخی هەر گرامێک زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22.5) دۆلار. 🔹 دابەزینی نرخی هەر مسقاڵێک (5 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (112.5) دۆلار 🔹 دابەزینی نرخی هەر ئۆنسیەک (31.1 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (700) دۆلار 🔹 دابەزینی نرخی هەر کیلۆیەک (1000 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22 هەزار و 508) دۆلار 🔻 خەمڵاندنی زیانەکان: ئەگەر گریمانە بکەین لە کۆگاکان و لای زێڕنگران و هاوڵاتیانی هەرێم لەم کاتەدا تەنها (20) تەن زێڕی ئامادە (بۆ فرۆشتن یان پاشەکەوت) هەبێت: 🔹 زیانی بەها 20 تەن (20,000 کگم) زێڕ × (22 هەزار و 508) دۆلار = 450 ملیۆن و 160 هەزار و 772 دۆلار. 🔹 واتە تەنها لە سێ ڕۆژدا، بەهای ئەو زێڕەی لە ناو هەرێمدا هەیە، بە بڕی زۆرتر لە 450 ملیۆن دۆلار "بە هەڵم بووە" یان لە بەهاکەی کەمبووەتەوە. زێڕ هەمیشە وەک "پەناگەی ئارام" دەبینرێت، بۆیە هەر جووڵەیەکی لەناکاوی نرخەکەی، ئاماژەیە بۆ گۆڕانکاری گەورە لە سیاسەتی جیهانیدا. نرخی کانزا دەگەمەنەکان و "زێڕ و زیو" بەتایبەت لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا "شۆک"ێکی ئابوری دروست کرد لە بازاڕەکانی جیهان، بەشی زۆر هۆکارەکانیش بۆ چەند خاڵێک دەگەڕێتەوە، ئەوانیش؛  هۆکاری دابەزینی لەناکاوی نرخەکان (شۆکە گەورەکە) شارەزایانی ئابوری چەند هۆکارێکی سەرەکی دەستنیشان دەکەن، ئەوانیش: •    بەهێزبوونی دۆلار: پەیوەندییەکی پێچەوانە لە نێوان دۆلار و زێڕدا هەیە. کاتێک بەهای دۆلار بەرز دەبێتەوە (بەهۆی داتای ئابوری بەهێزی ئەمریکا)، زێڕ بۆ وەبەرهێنەرانی دراوەکانی دیکە گرانتر دەکەوێت و فرۆشتنی زیاد دەکات. •    سیاسەتی بانکی فیدراڵی ئەمریکا FED):) لێدوانەکان سەبارەت بە هێشتنەوەی ڕێژەی سوود (Interest Rate  بە بەرزی، وا دەکات وەبەرهێنەران لە زێڕەوە بەرەو "سەنەداتی گەنجینە" بچن کە سوودی مسۆگەریان پێدەبەخشێت. •    هێوربوونەوەی گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکان: هەر کاتێک هەواڵی ئەرێنی سەبارەت بە ئاگربەست یان کەمبوونەوەی شەڕ لە ناوچەکە (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) بڵاوببێتەوە، خواست لەسەر کڕینی زێڕ وەک پارێزەر کەمدەبێتەوە. •    کاندیدکردنی "پیاوە ژیرەکە" و کاریگەرییە دەروونییەکان: لە سەروو هەموو ئەو هۆکارانەوە، لە وەرچەرخانێکی کتوپڕدا، بازاڕی زێڕ و زیو لەسەر ئاستی جیهان و هەرێمی کوردستان یەکێک لە گەورەترین شۆکە داراییەکانی چەند دەیەی ڕابردووی بەخۆوە بینی. ئەم داڕمانە دوای ئەوە هات کە دۆناڵد ترەمپ، "کێڤین وارش"ی بۆ پۆستی سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئەمریکا کاندید کرد، ئەمەش بووە هۆی تێکچوونی هاوسەنگیی پێشبینییەکانی وەبەرهێنەران. بەپێی شرۆڤەکارانی جیهانی، بازاڕ "کێڤین وارش" وەک کەسایەتییەکی سەربەخۆ و وریاتر لە "جیرۆم پاوڵ" دەبینێت. "تۆم پرایس" شرۆڤەکاری پانمۆر لیبرۆم ئاماژە بەوە دەکات، کە بازاڕ پێیوایە "وارش" بە ئاسانی مل بۆ داواکارییەکانی ترەمپ نادات بۆ کەمکردنەوەی خێرای سوودی بانکی. ئەم متمانەیە بە وارش، وایکرد دۆلار بەهێز بێت و زێڕ و زیو لە "پەناگەی ئارام"ەوە بگۆڕدرێن بۆ "سەرمایەی پڕ مەترسی". ڕێگاکانی کڕین و فرۆشتن و شێوازی مامەڵە کانزا بەنرخەکان بەشێوەیەکی سەرکی دوو ڕێگای سەرەکی هەن بۆ مامەڵەکردن بە زێڕ و زیو و کانزا بەنرخەکان: •    کڕینی فیزیکیPhysical):) کڕینی خشڵ، سکە، لە بازاڕە ناوخۆییەکان، بۆ پاشەکەوتی درێژخایەن. •    بازاڕە جیهانییەکانی وەکForex/Trading):) کە مامەڵەکردن بە "ئۆنسە" لە ڕێگەی شاشە و پلاتفۆرمەکانەوە بەبێ ئەوەی زێڕەکە وەربگریت. ئەم ئەم مامەڵەیە خێراترە و مەترسییەکەشی زیاترە. ئاستی زیانەکان و دابەزینی نرخەکان بەپێی یەکە پێوانەییەکان، دابەزینەکە بەم شێوەیە بووە (بە نزیکەیی لەسەر ئاستی جیهانی): •    ئۆنسەی زێڕ: هەر ئۆنسیەیەک زێڕ لە بەرامبەر بە (31.1 گم)ە لە سێ ڕۆژدا نزیکەی ($700 بۆ $ 800) دابەزیوە، بە ڕێژەی (9%) و لە سەروو (5 هەزار و 600) دۆلارەوە بۆ خوار (4 هەزار 700) دۆلار دابەزی و پاشان خۆی ڕێکخستەوە بۆ نزیکەی (4 هەزار و 900) دۆلار. •    زیو: زیو کە بە "زێڕی هەژاران" ناسراوە، گەورەترین زیانمەندی ئەم شۆکە بوو، لوتکەی نرخ ئەم کانزایە پێش رۆژی هەینی بە رێژەی 39٪ بەرزببووەوە و ئاستی 120 دۆلاری تێپەڕاندبوو، تەنها لە یەک ڕۆژدا ٢٨٪ی قازانجەکانی لەدەستدا و گەیشتە نزیکەی 84 دۆلار، نزمترین ئاستی لە کاتە هەرە هەستیارەکاندا، نرخی ئۆنسەیەک زیو تا ئاستی 69 دۆلاریش دابەزی، بە مانایەکی پوخت، هەر ئۆنسەیەکی زیو لە (120) دۆلارەوە بۆ خوار (70) دۆلار دابەزی و دواتر خۆی ڕێکخستەوە بۆ سەرو (80) دۆلار بەرزبوویەوە. •    بە هەڵمبوونی سەرمایە: لە بازاڕی جیهانیدا، ئەم دابەزینە بە سەدان ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت کە لە بەهای بازاڕی (Market Cap) ئەم دوو کانزایە کەمبووەتەوە، لەسەر ئاستی جیهانی، تەنها لە 3 ڕۆژدا ترلیۆن دۆلار لە بەهای کانزا بە نرخەکان لە جیهاندا کەمی کردووە. ئەمە ژمارەیەکی خەیاڵییە و نیشانەی ئەوەیە کە پارەکان لە کانزاوە کۆچیان کردووە بەرەو (بۆرسەی پشکەکان و دۆلار). کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان ساڵانە بڕێکی زۆر زێڕ لە ڕێگەی فڕۆکەخانەکانی (هەولێر و سلێمانی)یەوە هاوردە دەکرێت، کە بەشێکی زۆری بۆ بازاڕەکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراقیش دەچێت: •    بڕی هاوردە: ساڵانە بە تێکڕا لە نێوان 70 بۆ 90 تەن زێڕ هاوردەی هەرێمی کوردستان دەکرێت (ئەم بڕە بەپێی ساڵ و جێگیریی بارودۆخی ئابوری دەگۆڕێت). •    بەهای دارایی: ئەگەر تێکڕای نرخی کیلۆیەک زێڕ بە (100 هەزار) دۆلار بخەمڵێنین _کە بۆ ئێستا نرخەکە زۆر لەو بڕە زیاترە_، قەبارەی بازرگانییەکە ساڵانە لە نێوان 7 بۆ 9 ملیار دۆلار دایە تەنها لە هاوردەکردندا، بێگومان بە گەڕان و کڕین و فرۆشتنی ڕۆژانە ئەم ژمارەیە زۆر زیاتر دەبێت. •    زیو: بازرگانی زیو قەبارەکەی بچووکترە و زیاتر بۆ پیشەسازی و کاری دەستی و خشڵ بەکاردێت، کە دەگاتە چەند تەنێک لە ساڵێکدا. قەبارەی "بە هەڵمبوون"ی سەرمایە لە هەرێم (بەهۆی ئەم شۆکەوە) بۆ تێگەیشتن لەوەی چەند پارە لە بازاڕی کوردستاندا "بە هەڵم بووە" یان بەهاکەی دابەزیوە لەم سێ ڕۆژەدا، دەتوانین ئەم هاوکێشەیە بەکاربهێنین: •    دابەزینی نرخی هەر گرامێک زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22.5) دۆلار •    دابەزینی نرخی هەر مسقاڵێک (5 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (112.5) دۆلار •    دابەزینی نرخی هەر ئۆنسیەک (31.1 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (700) دۆلار •    دابەزینی نرخی هەر کیلۆیەک (1000 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22 هەزار و 508) دۆلار خەمڵاندنی زیانەکان: ئەگەر گریمانە بکەین لە کۆگاکان و لای زێڕنگران و هاوڵاتیانی هەرێم لەم کاتەدا تەنها (20) تەن زێڕی ئامادە (بۆ فرۆشتن یان پاشەکەوت) هەبێت: •    زیانی بەها 20 تەن (20,000 کگم) زێڕ × (22 هەزار و 508) دۆلار = 450 ملیۆن و 160 هەزار و 772 دۆلار. واتە تەنها لە سێ ڕۆژدا، بەهای ئەو زێڕەی لە ناو هەرێمدا هەیە، بە بڕی زۆرتر لە 450 ملیۆن دۆلار "بە هەڵم بووە" یان لە بەهاکەی کەمبووەتەوە (ئەمە تەنها زیانێکی کاغەزییە مەگەر کەسەکە لەو کاتەدا زێڕەکەی فرۆشتبێت. ئەم دابەزینەش بووەتە بەهۆی؛ 1.    زیانی زێڕنگران: ئەو بازرگانانەی بڕێکی زۆر زێڕیان بە نرخی بەرز کڕیوە، لەم چەند ڕۆژەدا تووشی زیانی گەورە بوون لە ڕووی بەهای سەرمایەکەیانەوە. 2.    وەستانی کاتیی بازاڕ: زۆرێک لە کڕیار و فرۆشیاران چاوەڕێ دەکەن تا نرخەکە جێگیر دەبێت، ئەمەش سستی دەخاتە بازاڕەوە.  

ئیبراهیم شێخۆ بەرپرسی رێكخراوی مافی مرۆڤی عەفرین: -    272 تەرمی كورد لە نەخۆشخانەی پزیشكی دادی حەلەب بوون -    1200 كەس شەهید بوون لە شێخ مەقسود و ئەشرەفیە -    زیاتر لە 2000 كەسی مەدەنی بێسەروشوێنن -    250 هەزار كەس لە ئەشرەفیەو شێخ مەقسود ئاوارەن -    ئەشرەفیەو شێخ مەقسود زیاتر لە 500 هەزار كەسی تێدا دەژین  -     خانەوادەیەكی  عەفرینی شەش كەسی كۆمەڵكوژكراون لەرێگای رەقە بۆ حەسەكە -    خانەوادەیەكی كۆبانی نۆ كەسی لە رێگای رەقە بۆ حەسەكە كۆمەڵكوژكراون -    لە ناوچەی سەباح خەیر لە نێوان رەقەو حەسەكەوە، لە رەقەوە 60 كیلۆمەتر دوورە و لە حەسەكەوە 100 كیلۆمەتر دوورە، خەڵكی ئەو ناوچەیە كە عەرەبین پەلاماری خانەوادە كوردەكانیانداوەو كوشتیان و سوتاندوویانن. -    لە رەقە چەند شەڕڤانێك سەردەبڕن و سوكایەتییان پێدەكەن، چەندین كەس وا لێدەكەن. -    لە ناوچەی سەباح الخیر شەڕڤانێكی هەسەدە دەكوژن و تەرمەكەی دەسوتێنن -    لەناوچەی سەباح الخیر كۆمەڵكوژی كورد كراوە، كاتێك خانەوادە كوردەكان لە رەقەوە ئاوارەبوون بەرەو حەسەكە، لەو ناوچەیە رێگریان لێكراوەو بەشێكیان كوشتووەو تەرمەكانیان شێواندووەو سوتاندوویاننو خۆیان ڤیدیۆكانیان بڵاوكردووەتەوە. -    جگە لە ئاوارەی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە زیاتر 150 هەزار ئاوارە لە ناوچەی حەسەكەو قامیشلۆن. -    بەشێك لە ئاوارەكان لە مزگەوت و قوتابخانەو ماڵەكانن،  -    رەوشی كۆبانی زۆر خراپە كە زیاتر لە 400 هەزار كەس دەبن و لە دەوردراون لە سێلاوە بە سوپای سوریا و لە باكورەوە بە سوپای توركیا. -    لە كۆبانی كۆمەڵكوژی كرا، خانەوادەیەكی (12) كەس كە منداڵیشی تێدابوو بە فڕۆكەی توركی بۆردومانكرا. -    زیاتر لە 3 هەزار كەس شەهیدبوون لەم شەڕەی ئەم دواییەی رۆژئاوای كوردستان  -    زیاتر لە 2 هەزار كەس بێسەروشوێنە  -      

درەو:  ئیبراهیم حەفتارۆ سەرۆكی كۆمبەندا جڤاكی عەفرین لە قامیشلۆ: -    لە هێرشەكەی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە تەواوی چەك و ئەسڵەحەی قورس بەكار هێندران، كە شێخ مەقسود 98%ی دانیشتوانەكەی كوردە -    2700 كورد بێسەروشوێنن لە شێخ مەقسود و ئەشرەفیە كە هەموویان كوردن -    شەهید رەقەمی درووست نیە بەڵام بە سەدان شەهیدن  -    3 بۆ 4 هەزار خێزانی كوردی عەفرین لە تەبقەو دێر حافر نیشتەجێبوون لەوێ ئاوارەبوون -    لە شێخ مەقسود نزیكەی 500 هەزار كەس نیشتەجێبوون،  -    150 هەزار كەس تەنیا خەڵكی عەفرین ئاوارەبوون. -    زیاتر لە 200 هەزار ئاوارەی كۆبانی و عەفرین و سەرێ كانی لە قامیشلۆ و حەسەكە ئاوارەن -    لە ماڵێكی شێخ مەقسود (7) كەسی ماڵێك كۆمەڵكوژكراون جگە لە كوژرانی سەدان كەس -    لە كۆبانی خانەوادەیەكی (10) كەسی كۆمەڵكوژكراون. -    چونكە ئەوان پێیان وایە خوێن و ماڵ و ژیانی كورد حەڵال دەكرێت -    هەر خانەوادەیەكی عەفرینی پێنج جار ئاوارەبوون، لە 2013 خانەوادەكان لە خەلەب ئاوارەی عەفرین بوون، لە 2018 لە عەفرینەوە بۆ هەرێمی شەبها بوون ، پاشان لە 2024 لە شەبهاوە بۆ تەبقەبوون، 2026 پاشان لە تەبقەوە بۆ قامیشلۆ و دێركبوون.  -    قەدەری خەڵكی عەفرینی ئەوەبووە، پێنج جار ئاوارەبوون هەر پێنج جارەكە لە وەرزی ساردو سەرمای زستاندا بوون. -    عەفرین لەسەدا 98%ی كوردن، نزیكەی (900) هەزار كەس زیاترن. -    عەفرین لەژێر كۆنترۆڵی گروپەكانی سەربە توركیان، حەمشاد و عەمشاد. -       

راپۆرتی درەو: لە ئێستادا سەرجەم خاكی كوردستانی ناوچەی كۆبانی و حەسەكەو قامیشلۆ لەژێر دەستەی خۆسەردایە، جگە لە عەفرین و سەرێ كانی و گرێ كە سپی پێنج ساڵ پێش ئێستا داگیركران، كۆی خاكی ژێردەستی هەسەدەو خۆسەر نزیكەی (20) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەیە لەكۆی ( 33) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشە، لە ئێستادا (7) كێڵگەی نەوتی و غازی و (1500) بیری نەوت (25) بیری غاز لەژێر دەستی خۆسەرداماوە، بەڵام زۆرینەی گوندەكانی سنوری خاكی كوردستانی رۆژئاوا تەعریب كراون، لە كۆی (1717) گوندی ناوچەكە زیاتر لە (1000) گوندی عەرەبنشینە، كەمتر لە (700) گوندی كوردنشین ماوە، لەكۆی زیاتر لە (4) ملیۆن و ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوا، زیاتر لە (2 ملیۆن و 500 هەزار) كەسی لەژێر دەسەڵاتی خۆسەرە، لە حەسەكەو كۆبانی و نزیكەی (ملیۆن و 500 هەزار) كەسی لەژێر دەستی گروپەكانی سەربە توركیا و حكومەتی سوریایە لە عەفرین و شێخ مەقسود و سەرێكانی و گرێ سپی، كە پێشتر ئەو ناوچانە داگیركرابوون.  شەڕی 15 رۆژی نێوان هێزەكانی هەسەدەو سوپا و گروپە چەكدارییەكانی سوریا نەخشەی دەسەڵاتدارێتی لە سوریا گۆڕی بە جۆرێك هەسەدە تەواوی دەسەڵاتی لەناوچە عەرەب نشینەكانی لەدەستداو لە ئێستادا دەسەڵاتدارێتی لە بەشێك لە ناوچە كوردییەكان ماوەو ئەو رووبەرەی لەبەردەستیدایە نزیكەی (20) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. خاكی سوریا بە گشتی (185 هەزارو 180) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، لەو ژمارەیە تا پێش رووداوەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە: -    ناوچەی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی سوریا: 69.3% -    ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: 27،8% -    ناوچەی دروز: 2.8% -    جۆلان: 0.1% پێش دەستپێكردنی شەڕی (شێخ مەقسود و ئەشرەفیە) لە 6ی كانونی دووەمی 2026ەوە كۆی ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشەبوو بەسەر پارێزگاكانی (حەسەكە، دێرزور، رەقە، حەلەب)دا دابەش بوون: -    حەسەكە: كۆی رووبەری (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشە -    رەقە: كۆی رووبەری  19،616 كیلۆمەتر چوار كۆشەیە.  -    حەلەب: كۆی رووبەری  18،500 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. -    دێرزور:كۆی روبەری  33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. یەكەم: پارێزگای حەسەكە  كۆی رووبەری پارێزگای حەسەكە (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە بەڵام بەشێكی بە نزیكەی (3) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشە لەژێر دەسەڵاتی گروپەكانی سەربە توركیا لە باكوریەوە، كەواتا نزیكەی (17،000) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، كە گرنگترین شاری ناوەندی حەسەكەو قامیشلۆو دێریك و عامودایە. دووەم: پارێزگای رەقە: كۆی روبەری پارێزگای رەقە (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، سەنتەری پارێزگای رەقەو تەبقە لەژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی هەسەدە بوون، واتا لە كۆی (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە نزیكەی (11 هەزار 700) كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوو، لەو رێژەیە ئێستا هەموو ئەو پارێزگا عەرەبیەی لەدەستداوە.   سێیەم: پارێزگای دێرەزوور كۆی رووبەری پارێزگای دێرزور: 33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، لەو ژمارەیە نزیكەی (14،527) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە بە سەنتەری پارێزگاكەشەوە، بەڵام لە ئێستادا تەواوی ئەو پارێزگا عەرەبنشینەی لەدەستداوە، زۆرینەی كێڵگە نەوتیی و غازییەكان لەم پارێزگایەن.  چوارەم: پارێزگای حەلەب كۆی رووبەری پارێزگای حەلەب ( 18،500 )كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، كە كۆبانی و ناوچەكانی دەوروبەری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوون بە دێر حافر و مەسكەنەو هەردوو گەڕەكی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە، بە نزیكەی نزیكەی (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە ، بەڵام لە ئێستادا دێر حافر و مەسكەنەو شێخ مەقسود و ئەشرەفیەی لەدەستدا (پێشتریش عەفرین لەدەستدرابوو) ئێستا نزیكەی (3،250)  كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، شاری كۆبانی و ناحیەكانی سەربە پارێزگای حەلەبە. واتا كۆی گشتی ئەو روبەرەی لە ئێستادا بەدەستی خۆسەرەوەیە زیاتر لە (20،250) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە.  رۆژئاوای كوردستان. ئێستا خاكی كوردستان لە رۆژئاوا پارچە پارچە بووە، بەجۆرێك لەدوای بێبەشبوونی رەگەزنامە بە هاوڵاتیانی كورد لە ساڵی 1962 و پرۆسەی تەعریب زۆرینەی گوندەكانی رۆژئاوای كوردستانی گرتەوە، تا ئێستاش زۆرینەی گوندەكان عەرەبنشینن. روبەری خاكی رۆژئاوای كوردستان كە بەپێی توێژینەوەیەكی ( عیماد عەبدولحوسێن جاف) زیاتر لە ( 33،150) كیلۆمەترەو درێژیەكەی لە روباری دیجلەوە درێژ دەبێتەوە هەتا عەفرین و (822) كیلۆمەتر درێژە  بەپێی ئاماری 2023 ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان (4 ملیۆن و 518 هەزارو 166) كەس بووە، لەو ژمارەیە، (2 ملیۆن و 297 هەزارو 879)ی نێر و (2 ملیۆن و 220 هەزارو 287) ی مێیە.  رۆژئاوای كوردستان لە رووی ئیدارییەوە بەسەر پارێزگاكانی  حەسەكەو حەلەب و رەقەدا دابەشبووە: تەواوی قەزاكانی رۆژئاوای كوردستان بەمشێوەیەیە: -    قەزای عەفرین ، لە 20/1/2018 لەلایەن توركیا و گروپەكانییەوە داگیركرا ناحیەكانی عەفرین: (عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی) -    قەزای سەری کانی   لە ساڵی 2019 لەلایەن توركیا و گروپەكانی لایەنگری داگیركرا ( دیربێسی، سەری کانی) -    قەزای گێرێ سپی   لە ساڵی 2019 لەلایەن توركیا و گروپەكانی لایەنگری داگیركرا ( سوسک، گرێ بۆزەنە) -    قەزای کۆبانی   لە ئێستادا لە دەستی خۆسەردایە  ( کۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی) -    قەزای قامیشلۆ  لە دەستی خۆسەردایە  ( عاموودێ، قامیشلۆ، تێربێسپی) -    قەزای دێریک  لەدەستی خۆسەردایە  ( دێریکا ھەمکۆ، عەین دیوەر، چلاخە، تێل کۆچەر، تەپکێ) قەزای حەسیچە  لەژێر دەستی خۆسەردایە  ناوچە ررگاركراوو داگیركراوەكان  یەكەم/ ناوچە رزگاركراوەكان: -    ناوەندی حەسەكە، قامیشلۆ، كۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی،   دێریك، دێریکا ھەمکۆ، عەین دیوەر، چلاخە، تێل کۆچەر، تەپکێ ، عامودا، ترپە سپی، تەل تەمر. دووەم/ ناوچە داگیركراوەكان كەلە ساڵی (2019) لەلایەن گروپەكانی توركیاوە داگیركراوەن -    عەفرین و تەواوی ناوچەكانی،( عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی)  گرێ سپی، سەرێ كانی، گەڕەكەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە. ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان بەپێی ئامارێكی ساڵی 2023 ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان (4 ملیۆن و 518 هەزارو 166) بەم شێوەیە دابەش بوون: -    عەفرین: 900 هەزار بۆ 1 ملیۆن  كەس -    شێخ مەقسود و ئەشرەفیە: 500 هەزار كەس -    كۆبانی: 600 هەزار كەس -    گرێ سپی و سەرێكانی: 500 هەزار كەس -    حەسەكەو قامیشلۆ: ملیۆن و 800 هەزار كەس -    ناوچەكانی تر: 800 هەزار كەس      لەكۆی گشتی ئەو ناوچانەی ئێستا لەژێر دەسەڵاتی خۆسەردایە زیاتر لە (2ملیۆن و 500 هەزار) كەس دەبێت، بە كۆبانی و حەسەكەو قامیشلۆوە.   پارێزگای حەسەكە: شاری حەسەكە كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبنشینە، بەشی زۆری شارەكە لەژێر دەسەڵاتی سوپای سوریادابوو، بەڵام لەگەل هاتنی ئەحمەد شەرع ئەو گەڕەكانەی كە لەژێردەسەڵاتی بەشار ئەسەدبوون كەوتنە ژوور دەستی هەسەدەو تا ئێستاش لەژێر دەستیدایە. كۆی رووبەری پارێزگای حەسەكە (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە  و ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاكە نزیكەی (1 ملیۆن و 800 هەزار) كەسە. لەرووی ئیدارییەوە دابەشبووە بەسەر شارەكانی: -    ناوەندی شاری حەسەكە، قامیشلۆ، سەرێ كانی -    ناحیەكانی: دێریك، عامودا، رمێلان، دەرباسپی، سەرێ كانی، چەلاغا، تەلبەڕاك، شەدادی، عەین دیوەر، تەلكوچەر، تەلتەمر، هۆڵ ، خانیكێ، تەلحەمیس، عریشە. -    شاری حەسەكە، زۆرینەی دانیشتوانەكەی لە پێكهاتەی عەرەبن. -    زۆربەی ناحیەكانی سەربە حەسەكە عەرەب نشینن، هەندێكیان بەتەواوی عەرەب نشینن، وەك شەدادی و هۆل، عریشەو تەلبەراك. بۆ نمونە: لە پارێزگای حەسەكە (1717) گوندی سەربە پارێزگای حەسەكە -    نزیكەی (1000) گوندی عەرەب نشینە (هی پرۆسەی تەعریبە)، بەشێكی زۆری لەناو خاكی كوردستانە -    نزیكەی (700) گوندی كوردییە -    15 گوندی تێكەڵی كوردی عەرەبیە -    2 گوندی مەسحیە لە ناوچەی (دێریك) ئەم ناوچەیە بەتەواوی خاكی كوردستانە: -    120 گوندی عەرەبیە -    115 گوندی كوردیە -    16 گوندی ئاشوریە -    14 گوندی تێكەڵە كوردی و عەرەبی  -    1 گوندی سریانیە لە قامیشلۆ كە بەتەواوی خاكی كوردستانە و گوندەكانی تەعریبكراوەو (549) گوند لە خۆ دەگرێت: -    286 گوندی عەرەب نشینە لە خاكی كوردستاندایە -    244 گوندی كوردیە -    6 گوندی سریانیە -    9 گوند تێكەڵە كوردی عەرەبی -    3 گوندی تێكەڵە عەرەبی سریانی  -    1 گوندی تێكەڵە (سریانی كوردی) لە كۆبانی كە تەواو خاكی كوردستانە (365) گوند لە خۆ دەگرێت. -    314 گوندی كورد نشینە -    35 گوندی عەرەب نشینە -    16 گوندی تێكەڵە  عەرەبی و كوردی لەناوچەی حەسەكە كە (595) گوند لەخۆ دەگرێت -    501 گوندی عەرەب نشینە -    57 گوندی كورد نشینە -    28 گوندی ئاشوریە -    9 گوند تێكەڵە كوردی و عەرەبی  -     لەناوچەی تەل كۆچەك (رەبیعە) كۆی گشتی (113) گوندەو زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبنشینە تەنیا (3) گوندی كوردنشینە.  -    لە ناحیەی هۆل (98) گوندی لێیە یەك گوندی كوردی نیە. -    لە ناحیەی شەدادی (140) گوندی لێیەی هیچی كوردی نیە. -    لەناحیەی تەل بەراك (245) گوندی لێیە تەنیا (16) گوندی كوردیە. -    ناحیەی عریشە (83) گوندی لێیە هەمووی عەرەبیە -    ناحیەی مركەدە (81) گوندی لێیە هەمووی عەرەبیە.  لەم شەڕەدا واتا لە 6ی كانونی دووەمی 2026 ئەو ناوچە عەرەب نشینانەی كە هەسەدە لێی كشایەوە  لە (پارێزگای رەقە، پارێزگای دێرەزوور، شارۆچكەكانی، دێر حافر، مەسكەنە، تەبقە، عەین عیسا و چەندین شاروشارۆچكە)ی لەدەستدا، كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەب نشینن. -    پارێزگای رەقە: (11 هەزار 700) كلم لەژێر دەست بوو بەتەواوی كشایەوە، تەواوی ئەنجومەنی سەربازی هەسەدە كە هەموویان عەرەب بوون چوونە پاڵ سوپای سوریا.  -    پارێزگای دێرزور: (14 هەزار 527) كلم لەژێر دەستی هەسەدە بوو، بەتەواوی كشایەوە، لەگەڵ ئەنجومەنی سەربازی هەسەدە كە بەتەواوی چوونە پاڵ سوپای سوریا.  -    پارێزگای حەلەب: (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە،بەتەواوی هەسەدە كشایەوەو كەوتە ژێر سوپای سوریا.    دووەم: عەفرین قەزای عەفرین كە سەربە پارێزگای حەلەبە، دەكەوێتە رۆژئاوای رۆژئاوای كوردستانەوەو ژمارەی دانیشتوانەكەی نزیكەی (ملیۆنێك) كەسە، لە (366) گوند و (7) نحیە پێكهاتووە: (عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی) كۆی روبەری ناوچەی عەفرین (3،850)كیلۆمەتر چوارگۆشەیە.  سێیەم كۆبانی: سەربە پارێزگای حەلەبەو كۆی روبەرەكەی (3068) كیلۆمەتر چوارگۆشە، پێكهاتووە لە (440) گوند لە ناوچەكەدایە لەگەڵ (3) ناحیە ( کۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی) ژمارەی دانیشتوانی نزیكەی (500) هەزار كەسە.  -    كۆی گشتی خاكی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە  بوو پێشتر ئێستا تەنیا خاكی ناوچە كوردییەكانی لەژێر دەستدایە -    كۆی گشتی ئەوەی لەژێر دەستی ماوە: (20،250) كیلۆمەتری چوار گۆشەیە.  واتا ئەوەی لەدەستیداوە هەمووی ناوچەی عەرەبی بووەو هێز و خاك و خەڵكی عەرەبی بووە لەدەستی داوە لەم شەڕەدا هیچ ناوچەیەكی كوردی لەدەست نەداوە ، واتا لە ئێستادا تەواوی ناوچە كوردییەكانی رۆژئاوا لە دەستی خۆسەردایە. لەگەڵ ئەوەی ژمارەیەكی كێڵگەی نەوتی لە دێرەزوور و رەقە لەدەستدا كە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەدابوون، بەڵام ژمارەیەكی زۆری كێڵگەو بیری نەوتی لەژێر دەستی هەسەدەدایە. كێڵگە نەوتییەكان كێڵگە نەوتییەكانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە كە نزیكەی (1500) بیری نەوت و (25) بیری غاز: -    كێڵگەی نەوتی رومێلان -    كێڵگەی نەوتی علیان -    كێڵگەی نەوتی سویدیە -    كێڵگەی كراتشۆك -    كێڵگەی غازی رمێلان -    كێڵگەی نەوتی مەعشوق -    كێڵگەی نەوتی ترپە سپی یەكەم: كێڵگەی نەوتی سویدیە رۆژانە توانای بەرهەمهێنانی (116) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە، (685) بیری نەوتی تێدایە، بەشێكی كار دەكات و بەشێكی كارناكات. یەدەگی نەوتەكەی (8) ملیار بەرمیل نەوتە. دووەم: كێڵگەی نەوتی رمیلان ئەم كێڵگەیە (460) بیری نەوت لە خۆ دەگرێت ، یەدەگی نەوتەكەی (1.3) ملیار بەرمیلە، توانای بەرهەمهێنانی (90) هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیە. سێیەم: كێڵگەی غازی رمێلان توانای بەرهەمهێنانی (2) ملیۆن مەتر سێجا غازی هەیە كە بۆ غازی وێستگەكانی كارەبا و غازی ماڵانی پڕ دەكردەوە، وێیستگەی غازی سویدیە، پشت بە غازی رمیلان دەبەستێت گەورەترین وێستگەی غازی ناوچەكەیە چوارەم كێڵگەی نەوتی كراتشۆك ئەم كێڵگەیە لە (450) بیر پێكهاتووە نزیكەی (200) بیری كاردەكات، یەدەگی نەوتەكەی نزیكەی (1) ملیار بەرمیل نەوتە، توانای بەرهەمهێنانی غازەكەی (200 – 300) هەزار مەتر سێجایە لە رۆژێكدا، توانای بەرهەمهێنانی (45) هەزار بەرمیل نەوتە.  سەرەرای نەوت، غازی پاشكۆی نەوتەكەی رۆژانە (250- 300) هەزار مەتر سێجایە.  پێنجەم: كێڵگەی نەوتی یوسفیە ئەم كێڵگەیە توانای بەرهەمهێنانی (25) هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیەو لە (22) بیری نەوت پێكهاتووە.     

مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو) پێکەوەبوون وەک ئەندامی یەک نیشتیمان و یەک نەتەوە:کوردبوون وەک بنەمای شوناس .  لە سێ هەفتەی رابردوودا دونیای ئێمە شایەتی دروستبوونی حەماسەت و کردە و هەڵسوکەوتێکی سیاسیی تەواو تازەبوو، کە دەشێت خەسڵەتە سەرەکییەکان و تەحەداکانی لەم چەند خاڵەدا کورتبکەینەوە: ١- بوونی شەقام و کۆڵانی شار و شارۆچکەکان، واتە بوونی «رووبەری گشتیی» لە هەرێمەکەدا، هاوکات لەناو کۆچبەرانی کوردی بڵاوبووەوە بە جیهاندا، بە دروستکەر و هەڵگری گوتارێکی نیشتیمانیی و نەتەوەیی، کە لەناو زیاد لە کایەیەکی کۆمەڵگاکەدا تەواو لاواز و پەراوێزخرابوو، لەپێش هەموویشیانەوە لەناو کایەی سیاسیی و حیزبە سیاسییە دەسەڵاتدارەکاندا.  ٢- ئەوەی لە سێ هەفتەی ڕابردوودا بینیمان، لەپاڵ نمایشکردنی هەستی نیشتیمانیی و رۆحیەتی هاریکاریی و بەدەمەوەچونی نەتەوەیی و نیشتیمانیی و ئینسانییدا، واتە لەپاڵ نیشتیمانسازیی و نەتەوەسازیدا، تەحەدایەکی گەورەش بوو بۆ ئەو شێواز و مۆدێلی حوکمرانیی و بەڕێوەبردن و سیاسەتکردنەی. لە دوای ڕاپەرینی ساڵی ١٩٩١ ەوە سەروەرکراوە، کە مۆدێلێکی حوکمرانیی و شێوازێکی سیاسەتکردنە، دژە بە نەتەوە و نیشتیمان و بەناوی بەشێکی زۆری ئەو یەکانەوە کە دە بە نەتەوە و بەر لەدروستبوونی نەتەوەن.  ٣- ئەوەی بینیمان هەم نمایشی هاونیشتیمانبوونێکی نوێ و هەم تەحەدایەکی گەورەش بوو، بۆ ئەو فۆرمی ئىنتیمایانەی مۆدێلی حوکمڕانییە سوڵتانییەکە و کایە سیاسییە پارچەپارچە و بێکۆگیرییەکەی، دروستیکردوە. کایەیەک لەسەر هەموو پێگەیەکی دەسەڵات ململانێیەکی هێندە سەخت دروستدەکات، کە تەنانەت دەگاتە ئاسی قفڵدانی هەرێمەکە و پەکخستنی پەیوەندیی نێوان شارەکانی و دابەشکردنیان. ٤- ئەوەی لە ماوەی رابردوودا لەسەر شەرقامەکان وویدا دەکرێت بە پرۆسەی «دروستکردنی نەتەوە لە خوارەوە» ناویببنێین، لەلای مرۆڤە سادەکانی کۆمەڵگاکە و لە دەرەوەی دیدگا و بینین و هەڵسوکەوتی نوخبە حوکمڕانەکەدا، لە دەرەوەی ئەو پارت و ڕێکخراو و دەزگایانەشدا کە دروست و سەروەریان کردوە و بەسەریکیشەوە رێگری گەورە و هەمەلایەنن، لە بەردەم دروستبوونی نەتەوە و نیشتیماندا وەک فۆرمی گەورەتر و کراوەتر و پێشکەوتوتر بۆ ئینتیما. ٥- لەم پرۆسەی نەتەوەسازییە ژێرەکیەی ناو ڕووبەری گشتیی و ئەو زمانە کە قسەیپێدەکرا، رۆڵی ژنان و کچان رۆڵێکی تەواو کاریگەر و سەرەکیی بوو، بەپێچەوانەی، ئەو رۆڵە دیکۆریی و نیمچەدیکۆرییەی بۆ ژنان لەناو مۆدێلی حوکمڕانییە سوڵتانییکەدا دانراوە. ٦- لەپاڵ ژنان و کچاندا رۆڵی بەشێکی بەرچاوی نوخبە ئەدەبیی و هونەریی و رۆشنیبرەکەش رۆڵێکی دیار و بەرجەستەکراوبوو. ڕووداوەکان بەشێکی بەرچاوی ئەم نوخبانەی چالاککردەوە. هەندێکیانی هێنایە قسە و هەندێکی تریانی بردە سەرشەقامەکان و ژیانی گشتییەوە.  ٧- هاوکات ئەوەی ڕوویدا شەپازلەیەکی گەورەش بوو لەسەرجەمی فۆرمە داخراوەکانی دینداریی و لەو بکەرە دینییانەش کە کاری سەرەکییان دروستکردنی دابەشبوونی دینییە لە کۆمەڵگاکەدا. ئیمانداران زیاد لە بکەرێکی دینین ناردەوە ماڵەوە. ئەو بکەرانەی خەریکی پیادەکردنی دابەشکردنێکی ترسناکی کۆمەڵگاکەن لەسەر بنەمای مەزهەب و مەزهبەگرایی. هەروەها شەپازلەیەکی گەورەش بوو لە روخساری ئەو بکەرە دینیانەیش کە ژنان و کچانیان بە ئەهلی ناوماڵ دەزانی و خوازیاری ڕێگرتنبوون لە بەشداری چالاکانەی ژنانن لە ژیانی گشتییدا، بە ژیانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و فەرهەنگی و سەربازییەوە. ئەم بەشدارییەشیان وەک دەرچوون لە دین و گوێنەگرتن لە خودا، نیشانئەدا. ٨- ئەو جۆش و خرۆش و ئامادەگییە نیشتیمانییە بەرفراوانەی سەر شەقامەکان، هاوکات قەیرانێکی گەورەیشی بۆ ئەو بەشانە لە ئیسلامی سیاسیی درستکرد، ئیسلامی سیاسیی چ وەک ئایدیۆلۆژیا و چ وەک بزوتنەوەی سیاسیی، کە دینداریی مەزهەبیی دەخەنە پێش ئینتیمانی نەتەوەیی و نیشتیمانیییەوە، تا ئەو شوێنەی بەرگریی لە جیهادیستە تاوانبارەکان بکەن، بەرامبەر بە هاونیشتیمانیان و هاووڵاتیانی خۆیان.  ٩- حەماسەتی نەوە نوێیەکان بەشداری بەرفروانیان جوڵێنەرێکی گەورە و سەرکیی ئەو دۆخە تازەیەبوو کە هاتەکایەوە. نەوەیەک کە لە خەیاڵی سیاسیی و کۆمەلایەتیی باڵادەستی ناو بەشێکی گەورەی کۆمەڵگاکەدا، پشتی لە نەتەوە و نیشتیمان کردبوو. ئامادەبوو لە دەریای ئىجەدا بخنکێت بەڵام لە نیشتیمانەکەیدا بەردێ لەسەر بەردێک دانەنێت. ئەوەی بینیمان و تێبینیمان کرد رێک پێچەوانەی ئەو دیدگا باڵادەستەبوو بۆ تێگەیشتن و خواست و توانای نەوە نوێیەکان.  ١٠- بە کورتییەکەی، ئەو جوڵەیەی بینیمان جوڵەیەکی پێنج جەمسەرەیە. یەکەمیان جەمسەری بە سێنتراڵکردنی نەتەوە و نیشتیمان. دووهەمیان جوڵەی جالاکبوونی نەوە نوێیەکان بەگشتیی و ژنان و کچان بەتایبەتی. سێهەمیان تەحەداکردنی شێوازی سیاسەتکردن و مۆدێلی حوکمڕانیی باڵادەستە لە هەرێمدا، کە لۆژیکی بەر لە دروستبوونی نەتەوە و نیشتیمان دەیجوڵێنێت و کاریپێدەکات. جوارهەمیان: سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی دین و دینداریی و بەرگریکردن لەو فۆرمانەی دینداریی کە بەشێکن لە پۆرسەی نەتەوە و نیشتیمانسازیی و مرۆڤ، بە ژن و پیاوەوە، دەکەن بە بوونەوەرێکی ئازاد. پێنجەم: چالاککردنەوەیەکی هەمەلایەنی کۆچبەران و بەشەکی بەرچاو لە نووسەران و هونەرمەندان و رۆشنبیران و هێنانیان بۆ ناو ژیانی گشتیی کۆمەڵگاکە.     

تاریق جەوهەر- راوێژكاری پەرلەمانی كوردستان پێناچێت سەردانەكەی وەفدی چوارچێوەی هەماهەنگیی بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سودانی و ئەندامێتیی هادی عامری و موحسین مەندەلاوی بۆ هەرێمی كوردستان تەنیا هەنگاوێكی پرۆتۆكۆڵی تێپەڕبێت، هەروەك ناكرێت كورتیش بكرێتەوە لە هەوڵەكانی رێككەوتن لەسەر كاندیدی یەكگرتووی كورد بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار. لە پشت ئەم سەردانەوە حساباتی سیاسی قوڵتر هەیە، كە راستەوخۆ پەیوەندی بە ئایندەی سەرۆك وەزیران عێراق و گۆڕانی خێرای داینامیكی هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییە كاریگەرەكان لەسەر بەغداد، هەیە. دوای ئەوەی "چوارچێوەی هەماهەنگیی" بەكۆی دەنگ بژاردەی خۆی یەكلاكردەوەو جەختی كرد لەسەر نوێكردنەوەی پشتیوانی خۆی بۆ كاندیدكردنی بەڕێز نوری مالیكی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیرانی داهاتوو، ئەمەش وەكو ئاڵنگارییەكی روون بۆ فشارەكانی ئەمریكا كە داوای گۆڕینی دەكات،  ئێستا هێزە شیعەكان سەرەنجیان لەسەر دووبارە چەسپاندنەوەی هاوپەیمانێتییە ناوخۆییەكانیانە، لەپێش هەمووشیانەوە هەڵوێستی كورد. لێرەوە دەكرێت ئەم سەردانە وەكو هەوڵێك بۆ تاقیكردنەوەی ئاستی پاڵپشتی چەسپاوی كورد بۆ ئەم بژاردەیە لێكبدرێتەوە، یاخود راوەستان لەسەر ئەگەری هەر گۆڕانكارییەك لەبەر رۆشنایی هەڵوێستی واشنتۆن و پەیوەندی كەسایەتییە دەسەڵاتدارەكانی ئەمریكا لەگەڵ دوو حزبە كوردییە سەرەكییەكەدا، لەنمونەی تۆم باراك. لەم کاتە سیاسییە هەستیارەدا، کورد تەنیا تەماشاکەر نییە، بەڵکو لە دڵی هاوکێشەکەدایە. هەڵوێستی ئەوان لەسەر کاندیدی سەرۆک وەزیران نەک هەر شێوەی حکومەتی داهاتوو دیاری دەکات، بەڵکو سروشتی پەیوەندی داهاتوویان لەگەڵ هاوپەیمانی شیعە و ڕادەی کاریگەری ئەمریکا لەسەر بڕیاردانی عێراق دیاری دەکات. ئەمەش بڕیاری کورد دەخاتە ژێر فشاری دژبەیەکەوە، لەنێوان رەچاوكردنی پێداویستییەكانی  شەراکەتی ناوخۆیی و پێداویستییەكانی پاراستنی هاوسەنگی لەگەڵ زلهێزە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان. مەترسی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە هەر حیسابێکی هەڵە دەتوانێت ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر پێگەی هەرێمی کوردستان لە بەغدا و دەستکەوتە سیاسی و دەستورییەکانی هەبێت. پشتیوانی بێ مەرج دەتوانێت ناوچەکە بخاتە بەردەم زیادبوونی فشارەکانی ئەمریکا، لەکاتێکدا پاشەکشە یان مانۆڕکردن دەكرێت لەلایەن شیعەكانەوە وەک پێشێلکردنی ئەو تێگەیشتنە ستراتیژییە لێكبدرێتەوە كە ماوەی ساڵانێكە هەیە.  بۆیە، هەم یەکێتیی نیشتمانی کوردستان و هەم پارتی دیموکراتی کوردستان خۆیان لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی سیاسیی ئەوپەڕی سەختدا دەبیننەوە: یان خۆیان بدەنە پاڵ "چوارچێوەی هەماهەنگیی"و هاوپەیمانە ناوچەییەکانی، بە هەموو لێكەوتە ناوخۆیی و دەرەکییەكانییەوە، یاخود گرەوكردن لەسەر هەڵوێستی ئەمریکا، بەو هەموو نادڵنیایی و هەڵبەزو دابەزەوە. لە هەردوو حاڵەتەكەشدا بڕیاری کورد لەم شەڕەدا وردەکارییەکی بچووک نابێت، بەڵکو فاکتەری یەکلاکەرەوە دەبێت بۆ داڕشتنی سیماکانی قۆناغی سیاسی داهاتووی عێراق.

درەو: جیاوازی ئاماری پێشێلكارییەكان بەرامبەر رۆژنامەنووسان لە نێوان سەنتەری میترۆ و سەندیكای رۆژنامەنووساندا زۆرە، بە جۆرێك بەپێی ئامارەكەی سەندیكا (46) پێشێلكاری كراوە، بەڵام ئامارەكەی سەنتەری میترۆ دەڵێت (315) پێشێلكاری. ئەمڕۆ سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا بڵاویكردەوە : لە ساڵی رابردوودا (23) پێشێلكاری بەرامبەر بە (45) رۆژنامەنووس و (1) دەزگای راگەیاندنكراوە كە كۆی گشتی دەكاتە (46) پێشێلكاری. دەقی راپۆرتەكەی سەندیكای رۆژنامەنووسان  دوێنێ سەنتەری میترۆ لە سلێمانی بڵاویكردەوە: لە ساڵی رابردوودا (315) پێشێلكاری بەرامبەر بە (252) رۆژنامەنووس و دەزگای راگەیاندن كراوە. دیاری محەمەد بەڕێوەبەری سەنتەری میترۆ بڵاویكردووەتەوە كە تەنیا لە یەك رۆژدا (9ی شوباتی 2025) لە خۆپیشاندانی مامۆستایان لە دێگەڵە (59) پێشێلكاری بەرامبەر بە (36) رۆژنامەنووس و (2) دەزگای راگەیاندن كراوە.  

درەو: لەماوەی چەند رۆژی رابردوودا هەسەدە لەكۆی (51) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشەی خاكی ژێر دەسەڵاتی (21) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەدەستدا بەڕێژەی (42%)، دوو پارێزگاو 12 شارو شارۆچكەی لەدەستداو لە ئێستادا پارێزگایەك و سێ شاری لەژێر دەستدا ماوە. لەدوای هێرشی سەر گەڕەكی شێخ مەقسو د و ئەشرەفیەوە تا گرتنی رەقەو دێرەزوور، هێزەكانی سوریای دیموكراتی ناوچەیەكی فراوانی ژێر دەسەڵاتی لەدەستداوە، مەزڵوم عەبدی فەرماندەی گشتی هێزەكانی سوریای دیموكرات پێی وایە شەڕەكەیان لەسەر فەرزكراوەو گەلە كۆمەكێی نێودەوڵەتی بووە لە دژی ئەزمونی رۆژئاوای كوردستان، ئەم جەنگە بە پلانی توركیا و هێزی سوریا و توركیا و گڵۆپی سەوزی ئەمریكاو بێدەنگی ئیسرائیل و پێخۆشبوونی وڵاتانی عەرەبی ئەنجامدرا. لەماوەی شەڕی دوو هەتەی رابردووی نێوان هەسەدەو سوپاو گروپەكانی سەربە سوریا چی لەدەستدراوە. خاكی سوریا بە گشتی (185 هەزارو 180) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، لەو ژمارەیە تا پێش رووداوەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە: -    ناوچەی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی سوریا: 69.3% -    ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: 27،8% -    ناوچەی دروز: 2.8% -    جۆلان: 0.1% پێش دەستپێكردنی شەڕی (شێخ مەقسود و ئەشرەفیە) كۆی ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشە بوو بەسەر پارێزگاكانی (حەسەكە، دێرزور، رەقە، حەلەب)دا دابەش بوون: -    حەسەكە: كۆی رووبەری (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشە -    رەقە: كۆی رووبەری  19،616 كیلۆمەتر چوار كۆشەیە، نزیكەی  -    حەلەب: كۆی رووبەری  18،500 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، -    دێرزور:كۆی روبەری  33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. یەكەم: پارێزگای حەسەكە  كۆی رووبەری پارێزگای حەسەكە (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە بەڵام بەشێكی بە نزیكەی (3) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشە لەژێر دەسەڵاتی گروپەكانی سەربە توركیا لە باكوریەوە، كەواتا نزیكەی (20،334) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، كە گرنگترین شاری قامیشلۆیەو كەمپی هۆڵ لە سنوری پارێزگای حەسەكەیە.  دووەم: پارێزگای رەقە: كۆی روبەری پارێزگای رەقە (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، سەنتەری پارێزگای رەقەو تەبقە لەژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی هەسەدە بوون، واتا لە كۆی (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە نزیكەی (11 هەزار 700) كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوو، لەو رێژەیە ئێستا نزیكەی تەنیا (3،300) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەی لە ژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە. دوو بەنداوو وێستگەی كارەبا و كێڵگەی نەوتی لێیەو پێشتر لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوون.  سێیەم: پارێزگای دێرەزوور كۆی رووبەری پارێزگای دێرزور: 33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، لەو ژمارەیە نزیكەی (14،527) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە بە سەنتەری پارێزگاكەشەوە، بەڵام لە ئێستادا نزیكەی (3،500) هەزار كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە. زۆرینەی كێڵگە نەوتیی و غازییەكان لەم پارێزگایەن.  چوارەم: پارێزگای حەلەب كۆی رووبەری پارێزگای حەلەب ( 18،500 )كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، كە كۆبانی و ناوچەكانی دەوروبەری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوون بە دێر حافر و مەسكەنەو هەردوو گەڕەكی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە، بە نزیكەی نزیكەی (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە ، بەڵام لە ئێستادا دێر حافر و مەسكەنەو شێخ مەقسود و ئەشرەفیەی لەدەستدا ئێستا نزیكەی (3،250)  كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، بەنداوی تشرین و شاری كۆبانی سەربە پارێزگای حەلەبە هەسەدە چەند خاكي لەدەستداوە: هەسەدە هەریەك لە (پارێزگای رەقە، پارێزگای دێرەزوور، شارۆچكەكانی، دێر حافر، مەسكەنە، تەبقە،چەندین شاروشارۆچكە)ی لەدەستدا، كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەب نشینن. -    پارێزگای رەقە: (11 هەزار 700) كلم لەژێر دەست بوو، ئێستا (3،300) كلم ی ماوەتەوە، واتا (8،400) كیلۆمەتر چوارگۆشەی لەدەستداوە. -    پارێزگای دێرزور: (14 هەزار 527) كلم لەژێر دەستی هەسەدە بوو، ئێستا (3،500) كلم ی لەژێر دەستدا ماوەتەوە، واتا (11،027) كیلۆمەتر چوارگۆشەی لەدەستداوە. -    پارێزگای حەلەب: (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە، ئێستا (3،250)  كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، واتا (2،150) كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەدەستداوە،  كۆی گشتی ئەوەی لەدەستیداوە: (21،577) كیلۆمەتری چوار گۆشەی لەدەستداوە. -    كۆی گشتی خاكی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە -    كۆی گشتی ئەوەی لەدەستیداوە: (21،577) كیلۆمەتری چوار گۆشەی لەدەستداوەو بەڕێژەی (42%) كلم -    كۆی گشتی ئەوەی لەژێر دەستی ماوە: (30،384) كیلۆمەتری چوار گۆشەی لەدەستداوە بەڕێژەی (58%) كلم سەرەرای لەدەستدانی خاكی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە كە ئەوەی تا ئێستا لەدەستی داوە هەمووی ناوچەی عەرەبنشینەو كە بەشی زۆرییان لە هێزەكانی هەسەدە هەڵگەڕانەوەو چوونە پاڵ سوپا و گروپەكانی سەربە دیمەشق، چەندین شوێن و ناوچەی گرنگ گەوتە دەست سوپا و حكومەتی سوریا:  -    بەنداوی تەبقە (فورات) ئەم بەنداوە لە پارێزگای رەقەو لە ساڵی 1973 درووستكراوەو بەرزیەكەی (60) مەترەو توانای گلدانەوەی (11،6) ملیار مەتر سێجای هەیە. -    بەنداوی ئازادی (سەورە) لە پارێزگای رەقەو ساڵی 1981 درووستكراوەو بەرزیەكەی 14 مەترە  -    وێستگەی كارەبای تەبقە -    كێڵگەی نەوت و غازی كۆنیكۆ كە توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی (36) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە لە دێرەزوور -    كێڵگەی نەوتی عومەر توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی (8) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە لە دێرەزوور  -    كێڵگەی نەوتی تەنەك توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی (1) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە لە دێرەزوور -    كێڵگەی نەوتی كەشمە لە دێرەزوور  -    كێڵگەی نەوتی جفرە لە دێرەزوور  -    كێڵگەی نەوتی سەورە توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی (6) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە لە رەقە  -    كێڵگەی نەوتی قسیرە لە رەقە     خۆ ئەگەر رێككەوتنەكەی نێوان ئەحمەد شەرع و مەزڵوم عەبدی بچێتە بواری جێبەجێكردنەوە ئەوا هەسەدە ناوچەیەكی زۆرتر لەدەستدەدات و تەنانەت سەربەخۆیی ئیداری و هێزو خۆ بەڕێوەبەریش لەدەستدەدات.   

بەگوێرەی دەقی ئەو  رێككەوتنە (14) خاڵییەی لەنێوان ئەحمەد شەرع، سەرۆكی سوریاو مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتی هێزەكانی سوریای دیموكرات واژوكراوە، كە بە رێككەوتنی ئاگربەست و تێكەڵاوكردنی تەواوەتی ناسراوە، هێزەكانی سوریای دیموكرات بەشێوەی تاكەكەسی تێكەڵاوی سوپای سوریا دەكرێن، لەگەڵ رەچاوکردنی بارودۆخی تایبەتی ناوچە کوردییەکان، پارێزگارێكی كورد بۆ شاری حەسەكە دادەنرێت و ئەو لیستە كاری پێدەكرێت كە سەركردایەتی هەسەدە رادەستی دیمەشقی كردووە بۆ وەرگرتنی پۆستە سەربازی، ئەمنی و مەدەنیە باڵاكان لە ناو پێکهاتەی دەوڵەتی ناوەندیدا. دەقی رێككەوتنەكە: یەکەم: ئاگربەستێکی دەستبەجێ و گشتگیر لە هەموو بەرەکان و هێڵەکانی بەریەککەوتن لە نێوان هێزەکانی حکومەتی سوریا و هێزەکانی سوریای دیموکرات، لەگەڵ کشانەوەی هەموو یەكە سەربازییەکانی هەسەدە بۆ رۆژهەڵاتی رووباری فورات وەک هەنگاوێکی سەرەتایی بۆ دووبارە بڵاوبوونەوە. دووەم: رادەستکردنی تەواوەتی و دەستبەجێی ئیداری و سەربازیی پارێزگاکانی دەیرەزورو رەققە بە حکومەتی سوریا، كە گواستنەوەی سەرجەم دامەزراوەو بنکە مەدەنییەکان دەگرێتەوە، لەگەڵ دەرکردنی بڕیاری دەستبەجێی جێگیرکردنی فەرمانبەرانی ئێستا لە ناو وەزارەتە پسپۆڕەکانی دەوڵەتی سوریادا. سێیەم: تێکەڵکردنی سەرجەم دامەزراوە مەدەنییەکان لە پارێزگای حەسەکە لە ناو دامەزراوەکانی دەوڵەتی سوریا و یەكە کارگێڕییەکانی. چوارەم: رادەستكردنی تەواوی دەروازە سنورییەکان، کێڵگە نەوتییەکان و کێڵگەکانی غاز لە ناوچەکە بە حكومەتی سوریا، کە پاراستنیان لەلایەن هێزەكانی حكومەتەوە دابین دەکرێت بۆ دڵنیابوون لە گەڕانەوەی سەرچاوەکان بۆ دەوڵەتی سوریا.  پێنجەم: تێکەڵکردنی تەواوەتی هەموو کارمەندانی سەربازی و ئەمنیی هەسەدە لە ناو پێکهاتەکانی وەزارەتەکانی بەرگری و ناوخۆی سوریا بەشێوەی "تاکەکەسی" لە دوای وردبینیی ئەمنیی پێویست، لەگەڵ پێدانی پلەی سەربازی، شایستە داراییەکان و پێداویستییە لۆجستییەکان، لەگەڵ رەچاوکردنی بارودۆخی تایبەتی ناوچە کوردییەکان. شەشەم: سەرکردایەتیی هەسەدە پابەند دەبێت بەوەی پاشماوەکانی رژێمی پێشوو لە ناو ریزەکانیدا لەخۆنەگرێت، لەگەڵ رادەستكردنی لیستی ناوی ئەو ئەفسەرانەی لە پاشماوەکانی رژێمی پێشوون و لە ناوچەکانی باکوری روژهەڵاتی سوریادان. حەوتەم: دەرکردنی مەرسومێکی سەرۆکایەتی بۆ دامەزراندنی بەربژێرێک بۆ وەرگرتنی پۆستی پارێزگاری حەسەکە، وەک دڵنیاییەک بۆ بەشداریی سیاسی و نوێنەرایەتی خۆجێی. هەشتەم: چۆڵكردنی دیاردەی سەربازیی قورس لە شاری کۆبانی و، پێکهێنانی هێزێکی ئەمنی کە لە دانیشتوانی شارەکە، لەگەڵ هێشتنەوەی هێزێکی پۆلیسی ناوخۆیی کە لە رووی کارگێڕییەوە سەر بە وەزارەتی ناوخۆی سوریا بێت. نۆیەم: تێکەڵکردنی ئەو ئیدارەیەی بەرپرسە لە دۆسیەی زیندانیانی داعش و کەمپەکان، لەگەڵ ئەو هێزانەی بەرپرسن لە پاراستنی ئەم شوێنانە لەگەڵ حکومەتی سوریا، بە جۆرێک حکومەتی سوریا بەرپرسیارێتیی تەواوەتیی یاسایی و ئەمنی بگرێتە ئەستۆ. دەیەم: پەسندکردنی لیستی ئەو بەربژێرانەی لەلایەن سەرکردایەتی هەسەدەوە پێشكەش كراون بۆ وەرگرتنی پۆستە سەربازی، ئەمنی و مەدەنیە باڵاكان لە ناو پێکهاتەی دەوڵەتی ناوەندیدا بۆ زامنكردنی هاوبەشی نیشتمانی. یازدەیەم: پێشوازیکردن لە مەرسومی سەرۆکایەتی ژمارە 13ی ساڵی 2026، کە دان بە مافی کولتور و زمانی کورد دا دەنێت بۆ چارەسەرکردنی کێشە یاسایی و مەدەنییەكانی کەسانی تۆمارنەکراو وبێناسنامەو مافی خاوەندارێتی کەڵەکەبووی دەیەکانی رابردوو. دوازدەیەم: هەسەدە پابەند دەبێت بە دەرکردنی هەموو سەرکردەو ئەندامە ناسوریاییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان بۆ دەرەوەی سنورەکانی کۆماری عەرەبی سوریا بۆ دڵنیابونەوە لە سەروەری و سەقامگیریی دراوسێ. سێزدەیەم: دەوڵەتی سوریا پابەند دەبێت بە بەردەوامبوون لە جەنگی دژی تیرۆر (داعش) وەک ئەندامێکی کارای هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، بە هاوئاهەنگی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بۆ دڵنیابوونەوە لە ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەکە. چواردەیەم: کارکردن بۆ لێکتێگەیشتنەکان سەبارەت بە گەڕانەوەی سەلامەتی شکۆمەندانەی دانیشتووانی ناوچەکانی عەفرین و شێخ مەقسود بۆ سەر ماڵ و حاڵیان.      

درەو: ژیری دەستکرد چی دەڵێت؟ 🔻 بۆ پێکهێنانی حکومەت پێویستمان بە 51 کورسییە. بەپێی زانیارییە نوێیەکان، بلۆکبەندییەکان بەم شێوەیەن: 🔹 پارتی: 39 کورسی (پێویستی بە 12 کورسی دیکە هەیە). 🔹 بەرەی (یەکێتی + نەوەی نوێ): 23 یەکێتی + 15 نەوەی نوێ = 38 کورسی (پێویستی بە 13 کورسی دیکە هەیە). 🔹 کورسی پێکهاتەکان: 3 کورسی نزیک لە پارتی + 2 کورسی نزیک لە یەکێتی = 5 کورسی. 🔹 بەرەی ئۆپۆزسیۆنی مسۆگەر: 7 یەکگرتوو + 4 هەڵوێست = 11 کورسی. 🔹 لایەنە یەکلانەبووەکان: 3 کۆمەڵ (2 بایکۆتی پەرلەمان)، 2 بەرەی گەل (1 سوێندی نەخواردووە)، 1 سۆشیالست، 1 گۆڕان = 4 - 7 کورسی. نەخشەی هاوپەیمانییەکان و سیناریۆکانی پێکهێنانی کابینەی دەیەم دوای لێکنزیکبوونەوەی یەکێتی و نەوەی نوێ، و ڕاگەیاندنی ئۆپۆزسیۆنبوونی یەکگرتوو و هەڵوێست و سۆشیالست، و بە لەبەرچاوگرتنی دابەشبوونی کورسیی پێکهاتەکان، دیمەنی سیاسی هەرێم بەم جۆرە کورت دەبێتەوە: 1.    دۆخی ژمارەیی فراکسیۆنەکان بۆ پێکهێنانی حکومەت پێویستمان بە 51 کورسییە. بەپێی زانیارییە نوێیەکان، بلۆکبەندییەکان بەم شێوەیەن: •    پارتی: 39 کورسی (پێویستی بە 12 کورسی دیکە هەیە). •    بەرەی لێکنزیکبوونەوە (یەکێتی + نەوەی نوێ): 23 یەکێتی + 15 نەوەی نوێ = 38 کورسی. (پێویستی بە 13 کورسی دیکە هەیە). •    کورسی پێکهاتەکان: ئەگەری 3 کورسی نزیک لە پارتی + 2 کورسی نزیک لە یەکێتی = 5 کورسی. •    بەرەی ئۆپۆزسیۆنی مسۆگەر: 7 یەکگرتوو + 4 هەڵوێست = 11 کورسی. •    لایەنە یەکلانەبووەکان: 3 کۆمەڵ (2 بایکۆت)، 2 بەرەی گەل (1 سوێندی نەخواردووە)، 1 سۆشیالست، 1 گۆڕان = 4 - 7 کورسی. 2.    سیناریۆ چاوەڕوانکراوەکان بۆ پێکهێنانی حکومەت سیناریۆی یەکەم: "هاوپەیمانیی سێقۆڵی" (پارتی + یەکێتی + نەوەی نوێ) ئەمە بەهێزترین سیناریۆیە بۆ پێکهێنانی حکومەتێکی جێگیر. •    کۆی کورسییەکان: 39 (پارتی) + 38 (یەکێتی و نەوەی نوێ) = 77 کورسی. شیکاری: ئەم حکومەتە زۆرینەیەکی ڕەهای دەبێت، بەڵام کێشەی سەرەکی لە دابەشکردنی پۆستە سیادییەکان (سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێم) دەبێت. نەوەی نوێ لەم دۆخەدا دەبێتە "شەریکی سێیەم" و ڕەنگە پۆستی جێگری سەرۆکی حکومەت یان سەرۆکی پەرلەمان داوا بکات. سیناریۆی دووەم: "ڕێککەوتنی دوو زۆنی" (پارتی + یەکێتی) گەڕانەوە بۆ مۆدێلی کۆن بە مەرجی نوێ. •    کۆی کورسییەکان: 39 + 3 (پارتی و پێکهاتەکان) + 23 + 2 (یەکێتی و پێکهاتەیەک) = 67 کورسی.  شیکاری: لێرەدا نەوەی نوێ (15 کورسی) دەچێتە بەرەی ئۆپۆزسیۆن لەگەڵ یەکگرتوو و هەڵوێست. ئەمە حکومەتێکی "تەقلیدی" دروست دەکات، بەڵام ئۆپۆزسیۆنێکی زۆر بەهێز (نزیکەی 26-30 کورسی) لە پەرلەمان دروست دەبێت کە دەتوانێت شەقام بجوڵێنێت. سیناریۆی سێیەم: "گرێکوێرەی سیاسی"  ئەگەر بەرەی (یەکێتی + نەوەی نوێ) سوور بن لەسەر ئەوەی پێکەوە بچنە حکومەت و پارتی داواکارییەکانیان (بەتایبەت پۆستی سەرۆکی حکومەت یان گۆڕینی سیستەمی ئیداری) ڕەت بکاتەوە: •    پارتی ناتوانێت بە (39 + 3 پێکهاتەکان) کورسییەکەیەوە حکومەت پێکبهێنێت (چونکە یەکگرتوو و هەڵوێست بڕیاری ئۆپۆزسیۆنیان داوە و نایەنە ناو حکومەتی پارتی). •    ئەمە دەبێتە هۆی پەککەوتنی پڕۆسەی سیاسی و درێژکردنەوەی تەمەنی کابینەی نۆیەم بە شێوەی "کاربەڕێکەر". 3.    خاڵە وەرچەرخێنەرەکان •    پاشەکشەی پارتی لە "زۆرینەی ڕەها": پێشتر پارتی لەگەڵ 11 کورسی پێکهاتەکان دەگەیشتە 56 کورسی و پێویستی بە کەس نەبوو، بەڵام ئێستا بە تەنها و بە 3 کورسی پێکهاتەکانیشەوە ناگاتە 51. ئەمە وای کردووە کەلیلی پێکهێنانی حکومەت لە دەستی یەکێتی و نەوەی نوێدا بێت. •    سەرهەڵدانی "بلۆکی 38 کورسی": لێکنزیکبوونەوەی یەکێتی و نەوەی نوێ هاوسەنگییەکەی گۆڕی. ئێستا پارتی تەنها 1 کورسی لەوان زیاترە. ئەمە وادەکات یەکێتی لە دانوستانەکاندا داوای پشکی "پەنجا بە پەنجا" یان پۆستی زۆر باڵا بکات. •    ئۆپۆزسیۆنێکی کاریگەر: بۆ یەکەمجار بەرەیەکی ئۆپۆزسیۆنی وەک یەکگرتوو و هەڵوێست هەیە کە نایانەوێت بچنە ناو حکومەت، ئەمەش شەرعییەتی هەر حکومەتێک کە پێکبێت دەخاتە ژێر چاودێرییەکی توندەوە. کام پۆستانە دەبنە خاڵی ناکۆک کاتێک سەیری نەخشەی نوێی کورسییەکان دەکەین (39 کورسی بۆ پارتی بەرامبەر 38 کورسی بۆ بەرەی یەکێتی و نەوەی نوێ)، ململانێ لەسەر پۆستەکان تەنها لەسەر "ناو" نابێت، بەڵکو لەسەر "دەسەڵاتی بڕیاردان" دەبێت. لێرەدا وردەکاری ئەو پۆستانە دەخەمە ڕوو کە دەبنە "گرێکوێرە" و خاڵی سەرەکی کێشەکان: 1.    پۆستی سەرۆکی حکومەت (پشکی شێر) ئەمە گەورەترین خاڵی ناکۆکی دەبێت. •    پارتی: وەک براوەی یەکەم (39 کورسی) واز لەم پۆستە ناهێنێت و بە مافی خۆی دەزانێت. •    بەرەی یەکێتی و نەوەی نوێ: بەو پێیەی پێکەوە (38) کورسییان هەیە، داوای "سەرۆکایەتییەکی دامەزراوەیی" دەکەن. واتە یان داوای پۆستی سەرۆکی حکومەت دەکەن (کە پارتی پێی قبوڵ نییە)، یان داوای "جێگرێکی سەرۆک حکومەت بە دەسەڵاتی تەواو" دەکەن، بە جۆرێک کە هیچ بڕیارێکی ستراتیژی (وەک نەوت، دارایی، یان پەیوەندییەکانی دەرەوە) بەبێ واژۆی ئەوان تێنەپەڕێت. 2.    پۆستی سەرۆکی هەرێم ئەم پۆستە لە خولەکانی ڕابردوو لای پارتی بووە. •    کێشەکە: ئەگەر پارتی سەرۆکی حکومەت بۆ خۆی ببات، یەکێتی بە پاڵپشتی نەوەی نوێ فشاری توند دەکات کە سەرۆکی هەرێم بۆ ئەوان بێت. لێکنزیکبوونەوەی ئەم دوو لایەنە وادەکات پارتی نەتوانێت بە ئاسانی کاندیدی خۆی لەناو پەرلەماندا تێپەڕێنێت، چونکە هەڵبژاردنی سەرۆکی هەرێم پێویستی بە دەنگی زۆرینە هەیە (50+1). 3.    سەرۆکایەتی پەرلەمان (کارتە بەهێزەکە) ئەم پۆستە زۆر گرنگ دەبێت چونکە پەرلەمان شوێنی یاسادانانە. •    ئەگەرەکە: ئەگەر نەوەی نوێ ڕازی ببێت بچێتە ناو حکومەت، ئەوا بە ئەگەری زۆر داوای پۆستی "سەرۆکی پەرلەمان" دەکەن. ئەمە بۆ ئەوان دەستکەوتێکی گەورەیە تا نیشانی دەنگدەرانیان بدەن کە چاودێری حکومەت دەکەن، بۆ یەکێتیش باشە چونکە پۆستێکی باڵا لە پارتی دەستێنرێت و دەدرێتە هاوپەیمانەکەیان. ٤. وەزارەتە "سیادی و داراییەکان" کێشەکە تەنها لەسەر پۆستە باڵاکان نییە، بەڵکو لەسەر ئەم وەزارەتانەیە: •    وەزارەتی سامانە سروشتییەکان و دارایی: بەرەی یەکێتی و نەوەی نوێ داوای شەفافییەت و گۆڕانکاری ڕیشەیی لە دۆسێی نەوت و داهات دەکەن. ڕەنگە داوا بکەن یەکێک لەم دوو وەزارەتە بدرێتە کەسێکی "تەکنۆکرات" یان کەسێکی نزیک لە نەوەی نوێ بۆ ئەوەی کۆتایی بە "قۆرخکاری" بهێنن (وەک خۆیان دەڵێن). •    وەزارەتی پێشمەرگە: کێشەی یەکخستنی هێزەکان هەمیشە خاڵی ململانێ بووە و لەم کابینەیەشدا قورستر دەبێت. کێشە گەورەکە گەورەترین "گرێ" ئەوەیە کە یەکێتی و نەوەی نوێ پێکەوە دەبنە خاوەنی "ڤیتۆ". واتە ئەگەر پێکەوە بڕیار بدەن بایکۆتی دانیشتنێکی پەرلەمان بکەن یان دەنگ بە یاسایەک نەدەن، پارتی (تەنها بە 39 کورسییەوە) ناتوانێت هیچ یاسایەکی گرنگ یان بودجە تێپەڕێنێت. پوختە و دەرئەنجام > دانوستانەکان لەسەر پۆست نابێت، بەڵکو لەسەر "دابەشکردنی دەسەڵات" دەبێت. پارتی دەیەوێت وەک "براوەی یەکەم" حوکم بکات، بەڵام بەرەی (یەکێتی + نەوەی نوێ) دەیانەوێت وەک "هاوبەشی ڕاستەقینە" بن و چیتر پارتی تاکڕەو نەبێت لە بڕیارە نیشتمانییەکاندا. > ئەم دۆخە ئەگەری هەیە پێکهێنانی حکومەت بۆ چەندین مانگ دوا بخات. > کابینەی دەیەم یان "کابینەی سێ قۆڵی" دەبێت (پارتی، یەکێتی، نەوەی نوێ) کە تێیدا پارتی دەبێت دەسەڵاتێکی زۆر بداتە هاوبەشەکانی، یان هەرێم بەرەو "بنبەستی سیاسی" دەچێت ئەگەر لایەنەکان لەسەر دابەشکردنی پۆستەکان ڕێک نەکەون. تێبینی؛ دوای ئەوەی نەخشەی دابەشبوونی کوردسییەکانی پەرلەمانی کوردستان و دوا پەرەسەندنە سیاسییەکانمان لە ڕێی ژیری دەستکردەوە شیکردەوە، ئەم سیناریۆیانەی پێداین کە لەم ڕاپۆرتەدا.  

درەو: دۆنالد ترامپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ڕێگەی بەیاننامەیەکەوە لە هەژماری تایبەتی خۆی لە سۆشیال میدیا، دامەزراندنی "ئەنجومەنی ئاشتی" لە غەززە ڕاگەیاند  ئەندامانی (ئەنجومەنی ئاشتی)ی لە غەززە سەربە ئیدارەی ترەمپ -    ترەمپ خۆی سەرۆكایەتی ئەنجومەنەكە دەكات -    ئەنجومەنەكە سەرپەرەشتی كاری ئەو لیژنەیە دەكات كە بەشێوەیەكی كاتیی حوكمی غەززەو ئاوەدانكردنەوەی دەكەن و؛ پێكهاتوون لە خەڵكانی تەكنۆكراتی فەلەستینی.  -    هەریەكە لە ئەندامانی (ئەنجومەنی ئاشتی) بەرپرسیارێتیی دۆسیەیەك لە غەززە دەگرنەئەستۆ ئەندامانی ئەنجومەنی ئاشتی -    تۆنی بلێر – سەرۆك وەزیرانی پێشووی بەریتانیا  -    ماركۆ رۆبیۆ- وەزیری دەرەوەی ئەمریكا -      -    ستیڤ ویتكۆف- نێردەی تایبەتی ئەمریكا بۆ رۆهەڵاتی ناوەڕاست   -    جارید كۆشنەر- زاوای دۆناڵد ترەمپ   -    مارك روان- ملیاردێری ئەمریكی   -    ئەجای بانگا- سەرۆكی بانكەی نێودەوڵەتی   -    رۆبەرت گابریێل- راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا -    نیكۆلای میلادینۆڤ- نێردەی پێشووی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كە دەبێت بە نوێنەری (ئەنجومەنی ئاشتی) لەسەر خاكی غەززەو سەرپەرەشتی لیژنە تەكنۆكراتە فەلەستینییەكە دەكات كە لە 15 كەس پێكهاتوون و كاروباری رۆژانەی كەرتی غەززە بەڕێوەدەبەن ئەندامانی ئەنجومەنی جێبەجێكردنی غەززە •    ستیڤ ویتكۆف •    جارید كوشنەر •    تۆنی بلێر •    مارك روان •    نیكۆلای میلادینۆڤ- دەبێت بە نوێنەری باڵای غەززە •    هاكان فیدان- وەزیری دەرەوەی توركیا •    عەلی زوادی- دیپلۆماتكاری قەتەری •    حەسەن رەشاد- سەرۆكی هەواڵگری میسر •    ریم هاشمی- وەزیری ئیمارات بۆ كاروباری نێودەوڵەتی •    یاكیر گابای- سەرمایەداری ئیسرائیلی •    سیخرید كاخ- سیاسەتمەداری هۆڵەندی  سەرچاوە: كۆشكی سپی  

درەو: لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی هاوبەشدا بافڵ تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ رێككەوتنیان راگەیاند: -    بافڵ تاڵەبانی: لەگەڵ نەوەی نوێ رێككەوتنمان كردووە، فراكسیۆنەكانمان تێكەڵ دەكەین. -    شاسوار عەبدولواحید: ئەگەر رێككەوتنەكەمان لەگةڵ یەكێتی سەركەوێت هاوسەنگی لە هەرێمی كوردستان دەگۆڕێت. -    بافڵ تاڵەبانی: كاكە حەمەی حاجی مەحمود نایەتە ناو رێككەوتنەكەی یەكێتی و نەوەی نوێ -    بافڵ تاڵەبانی: رێككەوتنەكەی ئێمە لەگةڵ نەوەی نوێ دژی هیچ كەس و لایەنێك نیە. -    شاسوار عەبدولواحید: پێویستە لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكانی تریش بێنە ناو رێككەوتنەكەمانەوە، بۆیە ئەگەر رازی نین ئەم دۆخە بگۆڕین و ئەم بارودۆخە وەك خۆی بێت لایەنەكانی تر با نەیەنە ناورێ -    شاسوار عەبدولواحید: لە ئێستادا هەر هەشت پۆستە باڵاكەی هەرێم بەدەست پارتیەوەیەو ئێمە دەمانەوەێت هاوسەنگی درووستبكەینەوە.  -    بافڵ تاڵەبانی: ئەوەی نایەتە ناو ئەم رێككەوتنەوە ئەوە رازیە بە مانەوەی ئەم حوكمڕانیە -    شاسوار عەبدولواحید: ئەو لایەنانە ئۆپۆسزیۆنانەی نایەنە ناو ئەم رێككەوتنەوە رازیە بە مانەوەی پارتی هەموو پۆستەكانی بەدەستەوە بێت - بافڵ تاڵەبانی: ئێمە دەبینە بەشێك لە حكومەت و حكومەت دەگرینە دەست.    

درەو:  بە پێی راپۆرتێكی سەنتەری میترۆ لە ماوەی ساڵی 2025دا (315) پێشێلكاری  بەرامبەر بە (252) رۆژنامەنووسكراوە. لە ساڵی 2025 لە هەرێمی كوردستان، 315 پێشێلكاری بەرامبەر 252 رۆژنامەنوس و دەزگای راگەیاندن ئەنجامدراوە  تیرۆركردن بە درۆن : 1 تەقەكردن لە رۆژنامەنوس: 1 رێگری و جیاكاری: 120  لێدان و هێرش و هەڕەشە سوكایەتی: 74 شكاندن و زەوتكردنی كەلوپەلی رۆژنامەگەری: 53 هەڵكوتاننە سەر ئۆفیس، داخاستنی كەناڵ: 3 دەستبەسەر كردنی رۆژنامەنووس: 52 پڕكردنەوەی فۆرمی زانیاری و بەڵێنامەی نایاسایی:4 هێرشی ئەلیكترۆنی :7