ئارام سەعید ماوەیەکە لێدوان و گفتوگۆی زۆر لەسەر مەسەلەی لامەرکەزی دروست بوە کە دیارە جوڵینەری سەرەکی ئەمجارە و لەم تەوقیتەدا یەکێتیە کە بانگەشەی بۆ دەکات. دوور لە موزایەدەی سیاسی و کارتی گوشار سیستمی لامەرکەزی جیبەجێکردنی لە هەرێمی کوردستاندا ئەرکێکی زۆر قورس نیە وپیویستی بە گۆڕینی دەستور نیە چونکە هەرێم دەستوری نیە،ئەگەر ئیرادەیەکی سیاسی هەبێت کۆمەڵیک یاسایە کە کاتی خۆی هەردوو حزبی دەسەڵاتدار یەکێتی و پارتی گۆڕییان لە پارلەماندا و دەسەلاتەکانی ئەنجومەن و پاریزگاریان دەستکاری کرد لەبەرژەوەندی سەپاندنی زیاتری مەرکەزیەت. ئەوەی لەسەردەمی پۆل بریمەردا بۆ هەموو عێراق دانرا (یاسای ئەنجومەنی پاریزگاکان)دەسەلاتی تەواوی دابوو بە ئەنجومەنی پاریزگاکان و دواتر شۆربۆوە بۆ ئەنجومەنی قەزاکانیش، بەلام سروشت و پێکهاتەی حزبی کوردی بە تایبەتی یەکێتی و پارتی ئەو لامەرکەزیەتەی پێ هەرس نابێت و ناچار بەچەند قۆناغێک سەرو گوێلاکی یاساکەیان شکاند، ئەمە جگە لەوەی چەندین ساڵ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پاریزگاکانیان دواخست و فەرامۆشیان کرد. ئیستا ململانێەکی توند لەنێوان هەردوو حزبدا سەریهەڵداوە و هەریەکەیان بەشیوەیەک گوزارشتی لێدەکەن و لێدوان و پێشنیاری هەردولا بڵاودەکرێنەوە. لەکاتێکدا ئەم ململانێە هەیە قەیرانێکی ئابوری قورس بەرۆکی هاولاتییانی ئەم هەرێمەی گرتوە، هەر لە نەبونی موچە و قەیرانی ئابوری بەهۆی کەرەنتینەی ڤایرۆسی کورۆناوە تا دەگاتە شکستی هەردوو حزب لەبەرامبەر بەغدا و تەسلیم نەکردنی نەوتی هەرێم و هتد...... پرۆژەی هەرێمی سلێمانی پرۆژەیەکە تەواو جیاوازە لەو لامەرکەزیەتەی ئێستا ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی باسی دەکەن. لامەرکەزیەت کاتێک دەبێت کە مەرکەز هەبێت و دەسەلاتەکان لەنێوان مەرکەز و ناوجەکانی تربە یاسا رێکبخرێت، بۆیە کە دەوتریت لامەرکەزیەت لە هەرێمدا ئەوە پرۆژەیەکە بۆ هەرێم کە هەموو پاریزگاکان دەگرێتەوە واتە هەولێر و دهۆک و هەڵەبجەش جگەلەوەی دەکرێت قەزاکانیش ئەنجومەنی خۆیان هەبێت، نەک تەنها بۆ سلێمانی ، واتە لە مەرکەزەوە کە هەولێرە دەبێت بڕیار بدرێت کە سیستمی لامەرکەزی پیادە بکرێت و بە یاسا دەسەڵاتەکان رێکبخریت و ئەوەش دەبێت پارلەمان بیکات کە زۆرینەی پارلەمان پارتیە و نایکات. ئەم پرۆژەیە کەناوی هەرێمی سلێمانیە ئەوەیە کە سلێمانی ببێت بە هەرێمێکی سەربەخۆ و مەرکەز بەغدا بێت نەک هەولێر، واتە سلێمانی ببیێتە هەرێمێکی سەربەخۆ لە عێراقدا کەئەویش دەستوری عێراق رێگەی پێداوەو رێکاری یاسایی بۆ دەستنیشانکردوە. ئەوانەی نیگەرانن لەم پرۆژەیە پاساویان ئەوەیە ئەزمونەکە لەبار دەبات و هەریم نامێنیت، واتە ئەو کوردستانە بەهێزەی بونیاد نراوە نامێنیت! جگە لەوەی مێژویەکی دورودریژی کوردایەتی و خەبات باس دەکەن کە لەو پێناوەدا خوێنیان بەخشیوە بۆیە نابێت ئەزمونەکە لەناو ببرێت. هەندێکی تر بۆچونیان وایە کەئەگەرهەڵبژاردنی پاک و بێگەرد نەبێت ئەوا ئەگەر هەرێمی سلیمانیش دروست بێت هەر ئەوانە حوکم دەکەن کە ئێستا دەیکەن و دادگا بێلایەن نابێت و هێزی چەکدار لەژێر چەتری حزب دەمێننەوەوعەینەن تاس و حەمامە! خودی ئەم پرۆژەیە لە بێ ئومێدیەکەوە سەریهەڵداوە لەئەنجامی پەراوێزخستنی سلێمانی و هەڵەبجە وئیدارەی گەرمیان و راپەڕین و لەماوەی چەند ساڵی رابرودا دەسەڵاتداران پرۆژەو کارەکانی سلێمانی دوادەخەن و هاوڵاتیانیش لەم نێوەندەدا لەنێوان هەولێر و سلێمانیدا ژمارەکان لێیان وون دەبن و هەریەکەی ئەوی تر تاوانبار دەکات. بەنمونە پارتی دەڵێت یەکێتی رێگرە لە کارەکانی سلێمانی و یەکێتی دەڵیت کە پارتی کۆسپ دەخاتە بەردەم کاروباری سلێمانی و دەسەڵات ناداتە حکومەتە خۆجێیەکان تا کارەکانیان ئەنجام بدەن. ئەوانەی بڕوایان بە هەرێمکردنی سلێمانی هەیە دەڵین: 1. ئەگەر هەڵبژاردنی پاک و بێگەرد بکرێت و پارێزگای هەڵەبجەشی لەگەڵ بێت ئەوا دەسەلاتێکی دەبێت تەواو جیاواز لەوەی ئێستا، کە ئەگەر بەرێژەی بەشداری و دەنگەکانی هەڵبژاردنی ئەلیکترۆنی رابردودا بەراوردی بکەین ئەوا نوێنەرەکان و دەسەڵاتی سلێمانی تەواو دەگۆڕێت، چونکە ئێستا زۆر لە وەرەقەکان تێکەڵ دەکرێن و ژمارەی راستەقینەی دەنگدەرانی حزبەکان بەناوی هەرێمی کوردستانەوە لەنێوان پارێزگاکان تێکەڵ دەکرێ و قەبارەی راستەقینەی هەر هێز و حزبێک وون دەبێت لەنێوان پارێزگاکاندا، بەڵام هەرێمەکە بەس سلێمانی بێت ئەوکات هەموو ئەنجامەکان رونتر دەبن. 2. لەکاتێکدا پارتی بە دەنگدان لە هەرێمی سلێمانی دەنگی زۆرینەی نیە بەڵام دەتوانێت بریار لەسەر بودجەو خەرجی و پلانی سلێمانی بدات و پرۆژەکانی رابگرێت و خەرجی سنوردار بکات، کەئەمەش بێ ئومێدیەکی ترە کە هێزێک لەسەدا دەی دەنگەکانی پارێزگایەکی هەبێت و بڕیار لەسەر هەموو جومگە سەرەکیەکانی بدات. 3. خاڵێکی تر ئەوەیە دەمێک ساڵە لە سلێمانی خۆپیشاندان دەکرێت و دەنگی ناڕازی بەرزدەکرێتەوەو بێ ئەنجام کۆتایی دێت، کە هۆکاری سەرەکی ئەوەیە کە سلێمانی تەنهایە و پارێزگاکانی تر کە ئەم جوڵەو نارەزاییەی نیە و لەئاکامدا داواکاریەکان ون دەبن بەوەی دەسەڵاتی خۆجێی دەڵێت کە دەسەڵات لای ئەوان نیە بەڵکو لە مەرکەزە کە هەولێرە. 4. بۆ لایەنی ئابوریش ئەم سنورە دەبوژێتەوە، پرۆژەی ئابوری سەربەخۆی پارتی و ریکەوتنە نەوتیەکانی لەگەڵ تورکیا رادەگیرێت و پێداجونەوە دەکرێت بە شیوازی مامەڵەکردن لەگەڵ سامانی سروشتی لەگەڵ بەغدا و داهاتی ناوخۆ ونەوت دیار دەبێت. 5. بۆ پیکهێنانی هەرێمی لامەرکەزی سلێمانی کە قەزاکان و ئیدارەی گەرمیان و راپەڕین دەسەڵاتی خۆجێی خۆیان دەبێت و خاوەنی ئەنجومەنی هەلبژیردراو دەبن ،جگە لە پارێزگای هەڵەبجەش کە ئەنجومەنی پاریزگای دەبێت پیویستە پەیکەری حزبەکانیش پیداچونەوەی تیدا بکریت کە پەیکەریکی مەرکەزی توندە، کە ئەمەش دەبێتە خالێکی ئەرێنی کە حوکمڕانیی هەرێمی سلێمانی پتەو دەکات. 6. هەرێمی سلێمانی ئەگەری شەری ناوخۆ دوور دەخاتەوەو ئەوکات لەجیاتی ململانێی سەربازی نێوان زۆنی زەرد و سەوز پەیوەندی ئابوری و کەلتوریی و سیاسی جێگەی دەگرێتەوە.

محەمەد عەلی  كۆرۆنا، ئەو پەتایەی بە ھاتنی، نەخشەی سیاسیی جیھانی تەواو گۆڕیوە و پاشەكشەی تەواوی بە ڕكابەرەكانی ئەمەریكا كردووە لەسەر ئاستی جیھان و بە تایبەتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بۆیە دەكرێ بڵێین، ئەوەی ئێستا خەریكە لە ناوچەكەدا دەگوزەرێ، دەكرێ وەكو كۆتا ھەنگاو بۆ داڕشتنەوەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان زلھێزەكاندا ئاماژەی پێ بكرێت، ئەو جموجۆڵە سیاسییەش كە ئێستا لە ھەرێمی كوردستان بوونی ھەیە، كاردانەوەی ئەم گۆڕانكاریانەیە. ئەورووپا، بە تایبەتی سێ وڵاتە كاریگەرەكە (بەریتانیا و فەڕەنسا و ئەڵمانیا)، بە شێوەكی زۆر فراوان پەتاكەی لێ بڵاو بۆتەوە، بۆیە ئەگەر بە سەرنجێكی سادەش بێ، ئەوا ئەم پەتایە ئەورووپای تەواو شپرزە و ھیلاك كردووە، لە كاتێكدا راستە ئەورووپا و بەریتانیاش ھاوپەیمانی ئەمەریكان، بەڵام ھەمیشە لە ھەموو كاتێك و گۆڕانكارییەكدا قسەی خۆیان ھەبووە، بەڵكو لە زۆر شوێنیش كێشەیان بۆ ئەمەریكا دروست كردووە، بۆ نموونە لە پرسی ئەتۆمیی ئێران، ئیدی ئەورووپای پێش كۆرۆنا و دوای كۆرۆنا، زۆر جیاواز و لاوازتر دەبێ لە جاران و بە ئاسانتر دەچنە ژێر باری ھەژموونی ئەمەریكا لە ناوچەكەدا. وڵاتانی ھەرێمی (توركیا و ئێران)، سەرباری بوونی كێشەی ئابووری، لە ئێستاشدا كۆرۆنا و دابەزینی نرخی نەوتیشی ھاتۆتە سەر، بە نسبەت ئێران قەیرانەكەی زۆر قوڵتر كردۆتەوە، بە شێوەك ھیچ بوارێكی بۆ ئەو وڵاتە نەھێشتۆتەوە بۆ دەستێوەردانی دەرەكی، توركیاش خۆی قەیرانی ھەبوو، ئێستاش داھاتی گەشتیاریشی لە دەست داوە، ئیدی توانای ئیدارەدانی ھێزەكانی دەرەوەی سنووری نەماوە، بڕینی بودجەی میلیشیاكانی لە سووریا، دووپاتی ئەم ڕاستییە دەكاتەوە، ئەمە لە كاتێكدایە وڵاتانی عەرەبی دوای كۆرۆنا و دابەزینی نرخی نەوت، ئابوورییان تەواو لاواز بووە و كاریگەریی تەواوی ھەبووە لەسەر پێگەیان، بۆیە ئەمەریكا ھاوپەیمانەكانی زۆر لە جاران دەستكراوەترن بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەكەیان لە ناوچەكە.  یەمەن وەك سەرەتا، ھەرچەندە پێكدادان و كێبڕكێی سعوودیە و ئێران لە یەمەن لە ترۆپكدا بوو، بەڵام لە ئێستادا ڕۆڵیان زۆر كەمتر بۆتەوە، بە تایبەتی دوای ڕاگەیاندنی ئاگربەست بە تەواوی لە شانۆی جەنگ دوور كەوتوونەتەوە، كۆتا ھەنگاویش بریتی بوو لە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ناوچەكانی باشوور، كە كاردانەوەیەكی ئەوتۆ نەبوو لەلایەن وڵاتانی خاوەن بەرژەوەندی لە یەمەن، كە جێگەی باس بێ، بۆیە دەكرێ بڵێین ئەم ھەنگاوە بە ھەماھەنگی و لێكتێگەیشتنی گشت ھێزە كاریگەرەكانی ناوچەكە نرابێ، یان بە مانەیەكی تر، ئیدی توانای بەرەنگاری پرۆژەكەیان نەماوە، ئەو كێبڕكێی نرخەی لە نەوت ئێستا سعوودیە لە دژی ئەمەریكا دەیكات، كاردانەوەی ئەم ھەنگاوانەی ئەمەریكایە. لە سووریاش بەریەككەوتنی بەرژەوەندیی دەوڵەتانی كاریگەر خەریك بوو شەڕی لێ بكەوێتەوە، بەڵام لە ئێستادا دۆخەكە تەواو جیاوازە و بێدەنگی باڵی بەسەر كۆی كارەكتەرە كاریگەرەكاندا كێشاوە، كەوابێ ھەمووان ڕازین بەو بەشەی كە بەریانكەوتووە، كوردانی ڕۆژئاوا بوونەتە دیفاكتۆ و توركیاش توانای جوڵەی زیاتری نەماوە و تەسفیەی سەركردەكانی قەندیل كە ڕێگرن لە ھەر ڕێككەوتنێك لەگەڵ توركیا، بە ھەمان ئاڕاستەن، بەشار ئەسەدیش پێگەی ئەوەندە بێھێزە ناتوانێت ڕێگری بكات لە ھیچ گۆڕانكارییەك لە دیمۆگرافیای سووریا، بۆیە ئەو بێدەنگییە و ھەوڵەكان بۆ نووسینەوەی دەستووری نوێ، سەرەتای ھەنگاوەكانی دابەشكردنی سووریایە، كە كوردانی ڕۆژئاوا بەشێكی سەرەكی دەبن و ھەوڵەكانی یەكستنی ناوماڵی كوردیش لەو بەشە، دەكرێ وەك ئامادەكارییەك بۆ قۆناغی داھاتوو ھەژمار بكرێت. سەبارەت بە عێراقیش، ناكرێ باس لە گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە بكرێ بەبێ تیشك خستنەسەر ئەو گۆڕانكارییە خێرایانەی لە عێراقدا دەگوزەرێن، پەرتەوازەبوونی ماڵی شیعە، گرژی و ئاڵۆزییەكانی نێوان میلیشیاكانی حەشد و ھێزەكانی ئەمەریكا، گواستنەوەی ھێزەكانی ئەمەریكا بۆ كوردستان و ناوچە سونییەكان، ئامادەكاریی ھەندێ لایەن بۆ ڕاگەیاندنی ھەرێمی سوننە، داڕمانی ئابووریی عێراق دوای كۆرۆنا و دابەزینی نرخی نەوت و ھاتنەوەی داعش بە شێوەیەكی بەھێز بۆ عێراق، ھاوكات دەستبەكاربوونی سەرۆكوەزیران (مستەفا كازمی) و ھەنگاوە سەرەتاییەكانی بە ھەڵگرتنی وێنەكانی (قاسم سلێمانی و ئەبومەھدی موھەندس) لە شەقامەكانی بەغدا و گەڕانەوەی ھاوپەیمانان بۆ ناوچەكە، دەكرێ بە كۆتا ھەنگاوەكان بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی ناوچەكە ھەژمار بكرێت.  

سەید ئەكرەم  کورتە رونکرنە ل سەرڤێ مژارێ: ۱. مەرکەزیەت، یانی ناوەندیەت حاکمداریا دەولەتێ وەکی، حاکمداریا(٢٨) بیست و هەشت سالێن حکومەتا هەرێمێ، عێراقا سەدامی، سوریا ئەسەدی، جەزائیرا عبدالعزیز بوتەفلیقەی، یەمەنا عبداللە سالحی، لیبیا قەزافی، ئیرانا شاهنشاهی و پاشی ئیرانا مەلالیان..تورکیا کەمالی..ئاقپارتیا ئەردوگانی و بدەهان حاکمداریێن دکتاتوری و قورخکاری و ناڤەندیا حاکمداری...!! ۲. لامەرکەزیەت، یانی حاکمداریا هەرێمی، وەکی دهێتن دیتن ل سویسرا، ئێکەتیا ئەمریکی، ئیماراتێن خەلیجی، پرانیەکا ئەوروپی و پێشکەڤتن خازیێن جیهانی .. کو نمونەێەکا بچیکا وێ دهێتن پیادەکرن ل کوردستانا ڕوژئافا، کودبێنێ حاکمداریا کانتونان..یانی دەستهەلاتا ئیداری و داریی هەرێییە و مەرکەز بتنێ رولێ سەروکاتیا سەرپەشتیا بەرژەوەند و پێکڤەیا ئیستراتیژی دکەتن، وەکی رێکخستنا پەیوەندیێن هەرێما، دبلوماسیەت و پەیوەندیێن دەرڤە، کێشەیێن لەشکری و رویدان و بویرێن گشتی و سروشتی...!! چاوانیا حاکمداریێ: ۱. حاکمداریا مەرکەزی، ل ئێک پایتەخت(وەکی هەولێر) ئیدارەدانا حاکمداریێ دهێتن کرن..ئێک سەروک، ئێک مەجلس وزەرا، ئێک پەرلەمان، ئێک جڤاتا دادوەری..ئێک بریارا لەشکەری و ئەمنی، ئێک سەرچاوەیێ ئابورێ، دارایی، ئیداری، دبلوماسی...کورت و کرمانج یانی پیادەکرنەکا دکتاتوری، دزین و گەندەلی و تالان کرنا سەرومالێ گشتی، سەروکێ ئەبەدی، حکومەتا ئێک رەنگی، پەرلەمانێ کارتونی، دادگەها بێ دادیێ، بانک و خەزینە قەرەسەنەت و تالانکاری..دام و دەگەهێن ئەمنی و ئیداری قاجاغ، سەختەکار، جاسوس، بێ وژدان...کورت و کورمانج .. سەدسالێن حاکمداریێ یانی = ببهارا عەرەبی..کوشتن، تیرور، دزی و تالانبەری.... یانی عێراقا نوکە، سوریا، لیبیا، یەمەن.....!! ۲. حاکمداریا لامەرکەزی،(فرەناوەندیەت) حاکمداریا هەرێما و دابەش کرنا سەلاحیەت و خزمەت گوزاریان، رولێ مەرکەزی بتنێ دبیتن رولێ سەرپەرشتی و بەرپرسیاریا کێشەیێن گشتی و دەرڤەیی و سەرواریا وەلاتی..(ئەڤە وێ ناگەهینێتن وەڵات بهێتن دابەش بوون، بەلکی بتنێ دەستهەلات و سەروسامان ل گورەی یاسایەکێ پارڤە دبن و دهێنە دابەش کرن)..کەواتە مروڤ ل ڤان وەلاتان خودان ئەرکە و خودان ماف وئازادیە، دەستهەلات یا گەڵیە و بو گەلیە، دادگەهێن وان دپاک و دادڕوەرن..حاکمداری زەلال و راستە رێ یە..ژیان پێشکەڤتیە و دەولەتداری ل گورەی یاسایەکا سڤیلە..گەل پاراستی و خودان ماف و رولە، وەڵاتی سەروری هەیە و حاکمداری یا مللەتیە...!! ناوەندیەتا حوکمداریا هەرێما کوردستانێ ل نوکە و روژێن بوری: سیهسال دەڕبازبون حاکمداری غریبەیە، سەروک نەگور و زالمن، حکومەت دکتاتور و ئێک دەست ودارە، پەرلەمان بوکە شوشەیە و دادگەری گاڵتە جاریە، بانک و خەزینە قەرسەنەت و دزین و تالان کاریە..حوکمداری ملکداریا کەساتی و بنەمال، و عەشیرگێریە..حاکمێن مە کولە و سەپانێن حاکمێن هەرێمینە..بو ئاغایێ تورکێن ئەردۆگانی، فارسێن مەلالی، عەربێن موغلاجی..هەرتشت حەلال و عەمفەرینە.. گەل مەغدور و مەحرومە، بو مالباتێن شەهید و قوربانی و جەنگاوەرێن مێرچاک .. هەرتست یاساخ و کولەوارینە...یێن بو وەلاتی دمرن و دبن رەحمەتی..بێ ناڤ و بێ دەنگ...سەردەستێن پیس و زولم کەر ژی..دبن شاه، دبن خور خەرە...گەل و مللەتێ خوە دکەن توری و مەسخەرە...وەکی نوکە ئەم دبینین بێ موچە..برسی کرن..بێ کەساتی کرن..هەژاری و دەربەدەری کرن...نوکەژی ل گورەی دەستهەلاتا مەیا جاش قوروجی..حکومەتا هەرێمێ... وەکی ژنا بسێ مێرایە...ئێک ئەردۆگان...ئێک مەلالی...ئێک شویکرنا بسەرهەوی ل بەغدایێ...(دێ وەرە حاکمێ کورد دێ چاوان تەوافقا ناڤبەینا سێ مێرێن خۆ کەی...مەهزەلە ئەڤەیە )، هوین دبینن..جارا سیانە ل سەر چوکان دچن بەغدایێ..دفنا خو شورکریە ئەردی..قونا خو بلوت کری، دبێژن ئەم درازینە...هەمی بوهەوە..بەس موچە و بودجەی بدەنە مە...بزانە گەلا ڤێ دەستهەلاتا دزومافیاوی.. چەند خو سوک و رەزیل کریە...گەل و وڵات ژی کریە کاڵایەک بو فروستنێ...گازی دکەن.. حەراج کرنێ دکەن.. گازی گەل و وەڵات بەلاش..بەس سەرێ وان ساخ بیتن هەرتشتەکێ ڤی گەلی و ڤی مللەتی دێ کەنە قوربانێ کورسیکا خویا گەندەڵ و قوربانێ سەرێ خویێ گەمژە و فەلیتە...ئەرێ کا ئەوا دگوتنێ شورەش..کانێ قوربانی و هنداکرنا کولاتیا سالێن بوری...!! حاکمداریا لامەرکەزیەتا دیموکراسی ژی دێ بڤی رەنگی بیتن: دەستهەلات دێ شوربیتن بو هەرێما، حاکمداری دێ دیموکراسی بیتن ل گورەی حوکمێ یاسایێ..ئەو یاسیا گەلی بوخودانایی و دیسان گەل حاکمداریێ پێ لخودکەتن..گەل دێ بیتن رەقیبێ حوکمی و حوکم دێ بو خزمەتا گەل و پارێربەندیا سەروەریێن گەل و وڵاتی بیتن...هەر هەرێمەکێ(دهوک، هەولێر، سلێمانی، هەلەبچە..) دێ حکومەتا خویا هەرێمی هەبیتن(دام دەزگەهێن ئیداری، مالی، یاسایی، ئەمنی و لەشکەی و مەدەنی هەبن...)، رولێ مەرکەزی بتنێ دێ بیتن سەرپەرشتیا هەرێمان کوما سەرواریێن گەل و وڵاتی...ژیان دێ پێش کەڤیتن، گەل دێ بیتن خودان ماف و رول ...دەولەت دێ ئاڤا بیتن و بیتن ملکێ گشتی....!! بتێ مایە پسیارەکێ ئەم بکەین و گەل بەرسڤێ بدەتن...ئەوژی ئەوە، بێژین گەلێ مە...تە لامرکەزی یان یان مەرکەزیەت دڤێتن...دێ بەرسڤێ ..دیسان بو گەلێ خوەیێ هێژا بجێ هێلین.....!!  

پەیكار عوسمان (٢) - من ناڵێم لە ستەم و فەسادو خراپەکارییدا، حیزبەکان یەکسانن و ئەوانیتریش بەقەت پارتی و یەکێتیان کردوە. بەڵکو ئەڵێم ئەوان هەموویان هاوبەشن لە "عەقڵیەتی ئەوی شەیتاندا"، کە هەرگیز منێکی باشی لەسەر دانامەزرێ! من ناڵێم (قەڵەمفرۆشێك و قەڵەمتووڕەیەك) لە ویژداندا یەکسانن. ویژدانی ئەم دووانە ئەسڵەن بەراورد ناکرێ. من تەنیا ئەڵێم ئەم دووانە هەردوکیان شەریکی "دۆخی ڕقن"، کە پێش هەر شتێ لە ویژدان ئەدا، ئینجا لە سیحری قەلەم و وشە! - زمانی ڕەخنە نە چەکوشەو نە گوڵ، زمانی ڕەخنە زمانی ڕەخنەیەو تەواو. زمانی ڕەخنەش هەر ئەوەیە کە بڕێك تۆلێرانسی تێدایە. ئاخر ئەگەر لەپاڵ ڕەگەزەکانی تردا، تۆلێرانس یەکێ لە پێکهاتەکانی ڕەخنە نەبێت، ئیتر ڕەخنە جێناگرێ و نابێتە کەرەستەی چاککردن. ئەبێتە کەرەستەی شەڕو شەڕیش ئەبێتە دۆخی خراپتربوون. - زمانی گوڵ زمانی موجامەلەو مانەوەی دۆخەکەیە وەکو خۆی. زمانی چەکوشیش هەر زمانی مانەوەو قوڵکردنەوەی ئەوەیە کە هەیە. ئاخر دنیاکە خۆی دابەشبووەو تۆ بەردەوام دوو بەرەت هەیە، کە قسە بە یەکتر ئەڵێن. لەم چەکوشکارییەشدا هەرچی بڵێ ی جێناگرێ. چونکە لەوێدا زمانی شەڕ ئیشئەکا. ئەوەشی لە شەڕدایە، ڕاستیی بۆ گرنگ نیەو بردنەوەی بۆ گرنگە. پێشوەخت بڕیاری خۆی داوەو تا چەکوشیشی لێدەیت، ئەو سورتر ئەبێ لەسەر بڕیاری خۆی ئەگەرچی هەڵەشبێت. یەعنی لێرەدا تۆ ئەگەر ڕاستیش بیت، هیچ خزمەتێکی ڕاستی ناکەیت، چونکە ئەو ئەکەیت بە بەرگریکارێکی سەرسەخت لە ناڕاستی! - لە ڕقەبەرایەتیدا، ڕاستی و ناڕاستیی یەکسان ئەبنەوە. لەو یەکسانبوونەوەیەشدا ئەوەی کە ئەدۆڕێ هەر ڕاستییە. دەی خۆ ناڕاستی نایەوێ ببێ بە شتێکی جیاو بەرزتر لە ڕاستی. تەنیا ئەیەوێ یەکسانببێتەوە بە ڕاستی. لە ڕقەبەرایەتیشدا ڕێك ئەوە ڕووئەدا! - ئێمە کێشەی ڕاستگۆمان نیەو زۆر کەس ڕاستگۆن و ڕاستییەکان ئەڵێن. ئەسڵەن ڕاستییەکان ڕوونن و هەموومان ئەیبینین و ئەیڵێین. بەڵام کێشەکە ئەوەیە، ئێمە ڕاستی ئەبەینە دۆخی ڕقەوەو شەڕو ڕقەبەرایەتی پێئەیکەن، ئا لەوێشدا ئیتر ئێمە بە ڕاستگۆو درۆزنەوە هەموومان هەر خەریکی لێدانی ڕاستیین! - (کە زلەیەکیان دا لەملات، ئەولاشیان بدەرێ) عیسا لەم قسەیە مەبەستی لێبوردەیی نەبوو. ئەو تەنیا ویستی بڵێ، لە شەڕو ڕق و کاردانەوەدا، ڕاستی ونئەبێ و ڕاستیش خۆی ئامانجە باڵاکەیەو بەهەر نرخێکبێ، نابێ بیەڵین لێمان ونببێ! بەڵام ئێمە یەین ڕاستیی ئەخەینە ڕقەبەرایەتییەوەو وائەزانین شەڕ بۆ ڕاستی ئەکەین. لەکاتێکا ڕاستی هەر ئەوەی لێمان ئەوێ کە نەیخەینە ئەوێوە! ئێمە هەمیشە "مەزڵومیەت" ئەکەینە پاساوی ڕق و کەرەستەی ڕقەبەرایەتی. لەکاتێکا خودی مەزڵومیەت لە ڕقدا ئەبێتەوە بە ستەمکاریی! - ڕاستیی لە ئازادیدایەو ئازادیش پێش هەرشتێ، ئازادبوونە لە ڕق. عیساش کە وتی لاکەی تری بەرێ، مەبەستی ئەوەنەبوو کە تەسلیمی ستەمی ئەوبیت، مەبەستی ئەوەبوو کە تەسلیمی ڕقی خۆت نەبێت. ئاخر تۆ لە ڕقی خۆتەوە ئازادی لەدەست ئەدەیت، نەك لە ستەمیی ئەوەوە. تۆ لەکاردانەوەکەی خۆتەوە ئەبیتە دیل، نەك لە کارەکەی ئەوەوە. - کاردانەوە ڕێك ئەو ساتەیە کە عەقڵی تیا نیە، عیساش مەبەستی ئەوەنەبوو کە هیچ نەکەیت. مەبەستی ئەوەبوو سەرەتا بوارێکی عەقڵ بدە بۆئەوەی دواتر کردەکەت ئازادانەبێ و بۆ ڕاستی بێت، نەكئەوەی بۆ ڕق و کاردانەوەبێ و ڕاستی تیا ونکەیت. - زمانی ڕەخنە زمانێکە لە سەرو زمانی شەڕەوە، پێش هەرشتێ ئەو پەیامە ئەدا بە بەرامبەر، کە تۆ شەڕی لەگەڵ ناکەیت، ئیتر یارمەتی ئەویش ئەدەیت کە عەقڵی شەڕ فڕێداو لە شوێنێکی ترەوە بێتە ناوەوەو گوێت لێبگرێ. ڕاستییش لەو گوێگرتن و گفتوگۆیەدا ڕوونئەبێتەوە نەك لە چەکوشکاری و شەڕدا. شتەکانیش لە ڕاستییەوە چاكئەکرێنەوە نەك لە ڕقبازی و سەرکەوتنی ئەمو بەزاندنی ئەودا. - جا ئەم زمانەی کە باسی ئەکەم، ڕێك ئەو زمانەیە کە تاك و گروپە ناکۆکەکانی ئێمە نیمانە، بۆیە گۆڕی ڕاستیی هەمیشە ونەو گوێگرتن و لێکتێگەیشتن هەرگیز ڕووناداو جیاوازییەکانیش هەر ئەبنەوە بە هیچ و بە ڕق و بە لێکچوون. - ڕاستی خۆی ئامانجەو باری ئێمەش بۆیە خوارە، چونکە ئەیکەین بە وەسیلە. لایەك ڕاستی ئەشارێتەوەو ئەیکاتە قوربانی دەستخستنی بەرژەوەندی. لایەك ڕاستی ئەڵێ بەڵام ئەیکاتە چەکی ڕقەبەرایەتی و شەیتاندنی ئەو. هەردوکیشیان ئەیکەنە قوربانی شەڕی زاڵێتی و بردنەوەو دۆڕان. دەی چاکبوون لەناو ڕاستیدایەو ئێمەش بە هەموومان لە ڕاستی ئەدەین بۆیە هەر خراپی ئەکەین. دەی سیاسەتی ئێمە ڕێك شوێنی ڕقەو ڕقیش ڕێك شوێنی لێدانی ڕاستییە، بۆیە سیاسەتی ئێمە زبڵخانەیە.

رێبوار عەبدولڕەحمان  چەند رۆژی رابردوو قسەو باسێکی زۆر دەربارەی کورسیی کەمینەکان لەپەرلەمانی کوردستاندا کرا، لەهەندێک وێستگەدا قسەکردنەکە گەیشتە ئەو ئاستەی کە باس لەبەکارهێنانی ئەو کورسییانە کرا لەبەرژەوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان. ناکرێت نکۆڵی لەمافی کەمە نەتەوەکان بکرێت لەکوردستاندا، پێویستە لەهەموو دام و دەزگایەکی رەسمی و دەوڵەتیی مافیان پارێزراوو رێزلێگیراو بێت، نابێت پاش هەڵوێستێک، یان هاوپەیمانێتی لیستێک یان نوێنەرێکی کەمینەکان لەگەڵ حزبێکی دیاریکراو، ئەو راستییە لەبیر بکرێت. ئەوەی ئێستا پێویستە لایەنە سیاسیەکانی تر، بەتایبەتی ئەوانەی لەحکومەت بەشدارن کار لەسەر ئەوە بکەن کە نوێنەری کەمینەکان لەناو پەرلەماندا بەراستیی نوێنەرایەتیی خەڵکی خۆیان بکەن و نەبنە بەشێک لە ناکۆکی و ململانێ سیاسیەکان، ئەوەی گرنگە بەداتا و ژمارە یەکلابکرێتەوە ژمارەی راستەقینەو مەشروعی کورسیی کەمینەکانە لەکوردستانداو بۆ ئەمەش دەکرێت حزبەکانی تری ناو حکومەت هەنگاوی عەمەلی و جددی بنێن، بەتایبەتیش یەکێتی. چارەسەری ئەو کێشەیە رەنگە کارێکی سەخت نەبێت لەئێستادا، بەتایبەتی کە زیاتر لە ٢ ساڵ ماوە بۆ هەڵبژاردنێکی تری پەرلەمانی کوردستان. ئەگەر یەکێتیی بەراستیی سوود لە تەزویر نابینێت لەهەڵبژاردنەکاندا، ئەوا ئێستا وەزارەتی پلاندانان بەدەست ئەوانەوەیەو دەتوانن فشار بکەن و جیاواز لەعێراق لەماوەی ئەم دوو ساڵەدا لەهەرێمی کوردستان ئامارێکی گشتیی بکرێت و بەوەش سەرلەنوێ کورسییەکانی پەرلەمان دەستکاری بکەن و لەنێویشیاندا کورسیی کەمینەکان، ئەگەر زیاد بوو، لێی کەم بکەنەوەو ئەگەر کەمیش بوو بۆیان زیاد بکەن. ئەنجامدانی ئامارێکی گشتیی دانیشتوان لەکوردستان زۆر سوود بە پرۆسەی هەڵبژاردن دەگەیەنێت، جگە لەوەی ئەم بابەتە جێ مشتومڕەی ئێستا یەکلادەکاتەوە، ئەوا دەتوانرێت تۆمارەکانی دەنگدانیشی پێ پاک بکرێتەوە. جگە لەهەموو ئەمانە، گلەیی کردن لە کەمینەکان لەم کاتەدا لەجێی خۆیدا نییە، چونکە کەمینەکان بەدوای ئەو لایەنەدا دەگەڕێن کە بەشداری دەسەڵاتیان پێ بکات و لەپاڵیدا لەدڵنیاییدا بژین، ئێستا پارتی ئەو کەشوهەوایەی بۆ رەخساندوون تەنانەت ئەگەر بەروخساریش بێت. دەبێ لایەنەکانی تر راستگۆ بن لەگەڵ خۆیان، ئایا ئەگەر پۆستی سکرتێری پەرلەمان بەر یەکێتی بکەوتایە، ئامادەبوو بەسەر کادیرێکی خۆیدا مەسیحیەک یان تورکمانێک بکاتە سکرتێری پەرلەمان؟ یان ئەگەر هەمان پۆست بەر بزووتنەوەی گۆڕان بکەوتایە، ئامادەبوو کەسێک لەکەمینەکان بێنێت و بیخاتە ئەو پۆستەوە؟ بەڵام پارتی لەبەرژەوەندی خۆی، بەسەر ئەو هەموو کادیرەی خۆیدا تورکمانێکی لەکەمینەکان کردووەتە سکرتێری پەرلەمان، کەواتە بەم هەنگاوە روکەشەش سۆزی تەواوی کورسی کەمینەی تورکمانی بەلای خۆیدا رادەکێشێت، لەپشکی خۆی وەزیرێکی مەسیحی داناوە (گەرچی دەوترێت بەرپرسی ناوچەی پارتی بووە)، بەڵام بەم هەنگاوە سۆزی هەموو کورسی کەمینەی مەسیحی راکێشاوە.. ئێستا کاتیەتی ئێوەش ئەم سیاسەتە بەکاربێنن.

عەبدولڕەزاق شەریف دو هەفتە پێش ئێستا كە سەركردایەتی پارتی بڕیاریدا لەگەڵ یەكێتی كۆببێتەوە، بەدوایدا نوسیم كە پارتی لەگەڵ مەكتەبی سیاسی نوێ كۆ نابێتەوە،  ئەمڕۆش كە هەواڵ بڵاوبو نێچیرڤان بارزانی سەردانی سلێمانی دەكات و لەگەڵ بەرهەم ساڵح كۆدەبێتەوە، نوسیم كە رونادا  خۆ ئەگەر ڕوبدات، خوا ڕەحمكات، گۆڕانكاری گەورە بە سەلبی ڕووئەدات. بۆ ئەوەی شیكردنەوەی سیاسی و لێكدانەوەی هەواڵ لە تەفسیری فاڵگرتنەوە دور بخەمەوە، پێویست بو ئەم نوسینەی بەدوادا بنوسم. بالەوە گەڕێین كە مەسعود بارزانی لەدوای دزەپێكرنی قسەی كۆبونەوەی دو قۆڵی نێوانیان چۆن‌و بۆچی لە دكتۆر بەرهەم عاجز بو, متمانەی كۆبونەوەی پێی نەماو چیتر كۆبونەوەی هاوشێوەی لەگەڵدا ناكا ، با لە كێشەی ناوخۆی خانەوادەی بارزانیش دور بكەوینەوە. ئەگەرقەڵەم بخەینە سەر هەقیقەت دەڵێین:  كێشەی نەوت و غاز لە نێوان بەرداشی ئەنقەرەو بەغا دایە, لە لایەكیتر تاڵانی حیزب و مەسولەكانی حیزب، قەیرانی هەژاری و بێ موچەیی خستوەتەوە، مەترسی ئان و ساتی هەڕەشەی خەڵك لەسەر دەسەڵاتدارێتی ئەوان و پێگەشیان لە حوكمڕانی وایكردوە مەسولیەتەكە لە ئەستۆیان بێت, هەر ئەمەش بوەتە هۆی ئەوەی حیزبەكانی تر سوك و ئاسان لێی بێنە دەرەوە. پارتی وەك حیزب، وەك حوكمڕانی و وەك شكۆ و كەسایەتی خودی مەسعود بارزانیش ، لە تەنگژەو ئەزمەیەكی گەورەدایە، لەدوای ریفراندۆمەوە لە ئەندێشەی تۆڵەكردنەوەدایە لەو گروپەی ناوخۆی ( ی . ن . ك  ) كە بە  شانزەی ئۆكتۆبەر ناویان دەهێنن, ئەنجامی كۆنگرەی یەكێتی  دەستێكی خستنە ئەولاو  نازانن دەستەكەی تریان لە كوێدا، دابنێن.  ئەنجام و بەرهەمی سێ‌ ساڵ كاری میدیای حیزب و سێبەرەكانیان بۆ شكاندنی ئەو گروپە تا ئێستاش بەردەوامەو  پێگەی سیاسی و ئیعلامی لاهوری شێخ جەنگی،  بەهێزتر بوەو لە بەرامبەردا ئەوانیش گاڵیان چنییەوە، حەتمەن پێچەوانەكەی كە لاوازی و شكستە لە ئاوێنەكەی بەردەمیاندایە. كۆدەنگی حیزبەكانی تر  بۆ پشتیوانی و سەردان و پیرۆزبایی لە دەباشان، هەماهەنگی فراكسیۆنەكانیان لە پەرلەمان و ئەنجومەنی پارێزگاكان، لە تەنگژەی زینی وەرتێ‌, نمایشێك بو دیسانەوە ڕوی شكستێكی تری نیشانی خانەوادەی بارزانی دا. كەوتنی فوئاد حسێن و عەبدولرەحمان مستەفا لە ئەنجومەنی نوێنەران لە بەغدا دوا نامەی ئەم شەڕە دۆڕاوە بو، سەری ڕەشی هەژاند. بەدڵنیاییەوە دوای ئەم تێكشكاندنە ساردانە، مەسعود بارزانی توشی حاڵەتێكی دەرونی ناجێگیر بوە،  ئەوەی كەسایەتی ئەو  بناسێت ، دەزانێ لە شكست و دۆڕاندنی هەڵوێستدا, زۆر حساب لەسەر ئیرادە دەكات و لە نرخی كاردانەوە ناترسێ ئەگەر لەسەر حسابی سومعەی میللەت یا حیزب و خانەوادەكەشی بێت، ئاشكراشە تا ئەم ساتە وەختە هەر خۆی بڕیاردەری یەكەمی حیزب و حكومەتیشە، ئەو مامە حەمەییەی گروپێكی ناو یەكێتیش لەم ترسی ناسینەی ئەو زاتەوەیەو خۆ رەنگە هەڕەشەكانیشی گەیشتبێ, ئەرکی نەیارەکانی لەم گەمەیە دا، بە هێمنی گۆڕینی ئاراستەی ململانێ کەیە,  نەک چاوەڕوانی دیداری ئەوان.  

عەلی کەریمی   ئەم حیزبە لەوەتەی هەیە نانی موزایدە و گێلاندنی کۆمەڵانی خەڵک دەخوات. نە ستراتیژێکی پتەو و جێگیر و نەتەوەیی هەیە و نە خەڵکانی بەمشور و سیاسەتمداری قاڵبوو و بەئەزموون، کە لە قالبی سیاسەتداڕێژەرانێک بن، پێش هەموو شت بەرژەوەندی و دواڕۆژی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستانیان مەبەست بێت. هەر لە رۆژی ئەوەڵەوە وایان کردووە و بۆشیان چوتە سەر، شکستی ساڵانی ١٩٤٥ی بارزانیان بە هاتنە ناو کۆماری کوردستان و قازی محەمەد لە مەهاباد تێهەڵچواندەوە و ئەم شکستە گەوەریان لە گەڵ حکومەتی مەلیکی عێراق بەوە لە بیر بردووەتەوە کە گۆیا بارزانی هات بۆ یارمەتی کۆمار و قازی، دواتر هەموو بینیمان ئەوە دەرنەچوو، لە ڕۆژی تەنگانەدا قازی و کۆمار لە هەموو کات زیاتر تەنیا مانەوە و خۆیان وەک بەرزەکی بانان بۆی دەرچوون و ١١ ساڵی ڕەبەق خۆیان بە ژن هێنان و ڕابواردنەوە مژوول کرد. تاقە سەرکردەی وڵاتانی داگیرکەری کوردستان، کە بە نییەتی چاک هاتەپێش و بۆ یەکەمجار گوتی، عێراق وڵاتی کورد و عەرەبە و عێراق لە دوو نەتەوەی کورد و عەرەب پێکهاتووە، لە بێ سیاسەتی و موزایدەی کوردایەتی بە گژیدا چوونەوە و ئەساسی شۆڕشی ئەیلولیان لەسەر بونیاد نا و چاکەی عەبدولکەریم قاسم، کە لە تاراوگەوە هێناینەوە و خزمەتی کردن، لە بیر خۆیان بردەوە و بە فیتی شای ئیران کە نەیدەویست دەسەڵاتی عێراقی جیران، لە سۆڤیەت نزیک بێ، کوردیان بە گژ ئەم دۆستەدا کرد. بە ناوی قیادەی موەقەت بە گژ میللەتی خۆیان و ڕۆژهەڵاتدا هاتنەوە و بەناوی کوردایەتی هەرچی کردەوەی قێزەونە کرا. لە ڕاپەڕینی ١٩٩١ کە زانیان لای خەڵکیان دۆڕاندووە، بەپەلە بە ناوی یەکێتی نەتەوەیی هانایان بۆ جاشەکانی ئەنفالچی و شۆڕشی نوێ برد و زۆر باش کەلکیان لێ وەرگرتن و زۆربەیان چاپۆشیان لێکرا و بۆلای پارتی چوون و ئەمانیان پێدرا و هەموو هاتنە سەر سندووقی دەنگدان و باش دەیانزانی کار بگاتە دەنگدان دەنگی چاک و خراپ لە ناو سندووق وەک یەک دەخوێندرێتەوە، واتا دەنگی جاش و باش وەک یەک حیسابیان بۆ دەکرێت. بەدەیان نموونەی دیکە وەک شەڕی ناوخۆی ١٩٩٤، تاڵانی پارەی برایم خەلیل، گرێدان و جووت بوون و تجارەت و شەراکەت لەگەڵ سەرانی تورکیا، کایەکردن بە کارتی سەرۆک کۆماری لە دوای سەدام و بەوە داشکاندنی کە کوردستان ئیتر موڵکی ئەوان دەبێت، ڕیفراندۆم و ئەم گاڵتەجاڕی و پێچەقاندن و بانگەشەی ئەوەی هەموو دنیا و ئەمریکا و تورکیا هاودەنگ و مسۆگەر کراوە، دواتر هەموو دەزانن وا دەرنەچوو، موزایدەی کادر و ئەندامانیان بەو پەڕی قسە و قسەڵۆکی مناڵانە لەسەر میدیاکان و موزایدەی کوردایەتی، موزایدەی ئاڵا و پێشمەرگە لە کەرکوک، هەموو دەزانن پێشمەرگە واتای چییە لە لای سەرانی پارتی و تەنانەت مەعاشیان پێ ڕەوا نابینن و گەر بێتو بە ڕیز باسی هەموو ئەم چەواشەکاری و بەکارهێنانی موقەدەساتی خەڵک لە لایان ئەم حیزبەوە بۆ بەرژەوەندی تەنیا شەخسی و بنەماڵەی خۆیان بکەین لە هەزاران لاپەرە زیاتر دەردەچیت و لە تاقەتی ئەم کورتە وتارەدا نییە. تەنیا ئەوەندە بەسە پرسیار بکەین ئەری بەڕاستی ئەم یاری مشک و پشیلەیە لە گەڵ بەغدا تاکەی، ڕۆژێک تەلاقیان دەدەن و ڕۆژی دواتر لە پشت دەرگاکانی بەغدا بو دووعانە دەپاڕێنەوە، رۆژێک نەوتەکە تەسلیم دەکەن و دواتر کە دوڵار بە دوڵار حیسابی دەکەنەوە دڵتان نایە و لەژێر قسەی خۆتان دەدەن و نایاندەنێ! هەمووو تاکی کورد باش دەزانن ئەگەر ئەمڕۆ موزایدە بۆ کوردایەتی و دەمارگرژی لە لایەک و دژایەتی تورکەمەن و مەسیحی لە لایەکی تر، نانی بۆ پارتی تێدا بایە، هەموو دڵنیاین هەر ئەم کاک مەسعودە دەهاتە سەرخەت و دەیگوت چۆن خوا قبوڵی دەکا تورکەمەن، ئەوێش کەرکویش لەگەڵ نەبێ و تەنیا هەرێم بێ، ٥ کورسیان بەر دەکەوێت ئەی کلدانی و مەسیحی؟!  بە دڵنیانی لە پاپی ئەعزەمیش بپرسن پێی وانابێ ئەوندە مەسیحی لە کوردستاندا مابنەوە! مەسەلەی کۆتاکانی پەرلمان هیچ شتێک نییە لە موزایدە و نان لێخواردن زیاتر و دڵنیام مەسیحی و تورکەمەن و کلدانی ڕەسەن هیچ ڕازی نین بەم ڕەفتارە و ئاوا ناشیرین لە بەکارهێنانیان. کە دەڵێن ڕای زۆرینە و کەمینە، دەسبەجێ بە دەیان گوێلەمستیان دەێنە سەرخەت و دەفەرموون کوردستان بە تەوافوق بەڕێوە چووە و ناکرێ بە بێ تەوافق وڵات ئیدارە بکرێت، سێ ساڵ پێش هاوارمان کرد ئەم ١١ کورسی کۆتا ڕۆژێک کارەسات دەنێتەوە، بەداخەوە نە بەرەی دەسەڵات و نە بەرەی ئۆپۆزیسۆن گوێیان پێنەدا و پەرلمان بە ئەمرێکی سەربازی داخرا و سەرۆکی پەرلمان ئاودیوی سنوور کرایەوە، ئێستا زۆر ناشیرین و مناڵانە دێن و دڵێن ئاواتان ڵێ دەکەین!! بە زۆرینە دار لە ڕوحتان دەدەین و سەرۆکەکەشیان دێ و دەڵێت لە سەر ئەم نەتەوانە خۆمان بە کوشت دەدەین! خۆشی و ئیمەش دەزانین بۆ کەمە نەتەوەکان نییە ئەم شینە، بەڵکو لە شیرین بوونی کورسێکانە کە بە ناوی ئەم کەمە نەتەوانە داگیری کردوون و ئاوا بەکاریان دێنێت، دەبا ڕۆژێک بێ کە کورسی نرخی نەبێ و بزانین ئەرێ کەس نازی ئەم مۆنا و ئایدن و... دەکێشێت؟! بە دڵنیایی دەڵێم بۆ قومێک ئاوێش ئاوڕیان ڵی نادەنەوە، چونکە هەم پارتی و هەم خۆشیان دەزانن ئەوان نوێنەری نەتەوە و پێکهاتەکانی خۆیان نین. کورد لە باشور چیتر لەسەر موزایدە ناژی و سیاسەتی پێناکرێ، حەقە هەموو وێکڕا بڵێین بەسە و ئیتر دەستان زۆر کەشفە، تادەرنگ نەبووە و فریای قەراری مێژوو کەون کە هاتە سەری ئێتر ڕوحم بەکەس ناکات و هەموان وێکڕا ڕادەماڵێت. ئەگەر بەڕاستی ویژدان و کەرامەتی پەرلمانتارەکانی دی زیندوو و وەخەبەر بێ، نابێ ئەم ناعەدالەتی و تێخوڕینە قبووڵ بکەن و چێتر شەرعییەت بە پەرلمانی کارتۆنی نەدەن، دڵنیا بن هەموو میللەت لە ئەمڕۆدا برسی و هەژارن و ئێوەش لێتان ناقەومێ و لای میللەت بن باشتر و سەروەریتر دەبێ لۆتان. زۆرن ئەوانەی ئەمڕۆ داواتان لێدەکەن دەرگای ئەم پەرلمان و حکومەتە پۆلیسییە داخەن و بۆیان جێبێڵن و چیتر شەراکەتی ئەم زوڵم و زۆرە نەکەن!

سالار مەحمود بەپێی دەستوری عیراق زمانی کوردی زمانی فەرمی دەوڵەتە، پێکەوە لەگەڵ زمانی عەرەبی.  لەمادەی چواری دەستور چەسپاوە.  حکومەتی علاوی و مالکی و عەبادی و عبدالمهدیش گرنگی بە زمانی کوردی لە راگەیاندن و گوتاری فەرمی حکومەت نەدرا. کازمی بەجیاواز لەوان لەتویتەر بەزمانی کوردی راگەیەنراو دەرئەکات. هێشتا ئەمە بەس نیە. پێویستە لە رۆژنامەی فەرمی وەقائع  و لە ناوەندەکانی دەرەوەو نوێنەرایەتیکردنی دیبلۆماسی و رەسمی زمانی کوردی بەکار بهێنرێت. نابێ شەرم لە زمانی خۆمان بکەین. شەرم ئەوەیە زمانی کوردی بەکار نەهێنرێت. ئیتر بەسە خۆ بەکەم زانین. زمانی کوردی دەوڵەمەندترە لە زمانەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە عیراق رەسمیە رێزنەگرتن لێی پێشێکاری دەستورە.  لەماوەی رابردوودا چەن پەرلەمانتارێک لە پەرلەمانی عیراق بە کوردی مداخەلەیان کردو لەلایەن هەندێ لە شۆڤێنیەکان کاردانەوە دروت بوو، تووشی شڵەژان و دەنگەدەنگ بوون.  ئەم رەفتارە دژی بنەماکانی شەراکەت و دەستور بوو، بۆیە پێویستە بەفەرمی لە ئاخاوتن و گفتوگۆکاندا بەکار بهێنرێت و، بەردەوام بدرێ بە گوێی هەموو لایەکداو بچێتە پرۆتۆکۆڵی دانیشتنەکانەوەو تۆمار بکرێت. لەهەمان مادە چواری دەستور بڕگەکانی تردا ئاماژە بە چاپی نەختینەو پول و پاسپۆرت و رۆژنامەی فەرمی دەکات، کازمی بە زمانی کوردی جیاوازی لەگەڵ ئەوانی پێش خۆی دروستکردوە. سەرەتایەکی باشە هیوادارم لە پشتیوانی مافە دەستوریەکانی کوردستانی عیراق دەست پێشخەر بێت. ئەگەر ئەمە بکات مێژوویەکی جوان بۆ خۆی تۆمار دەکات وەک چۆن ئەوانی پێشتری نەیانتوانی لەلای کورد ئەو مێژووە تۆمار بکەن. کەواتە لەم پرۆسەدا تەرجەمەکردنی بەرنامە حکومیەکەیەتی کەتیایدا هاتووە بەپێی دەستور کار دەکات بۆ چارەسەر کردنی کێشە هەڵپەسێراەکانی نێوان هەرێم و حکومەتی ئیتحادی. زیندووکردنەوەی رێکەوتنی ساڵی ۲٠۱۹ ی نێوان هەردوو لا گونجاوترین میکانیزمەو هەردوو لاش خۆیان ئامادە بکەن بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانیان لەو چوارچێوەیەدا. کازمی دەرفەتێکی نوێیە، بۆ بەردەوامی مووچەی فەمانبەران و وەرگرتنی شایستەییەکان و هەنگاوان بۆ چارەسەرکردنی کێشە هەڵپەسێراوەکانی تر.

بێستون فایەق ئەوەی هەموو خولێکی هەڵبژاردن پارتی کادری خۆی لە رێگەی پێکهاتەکانەوە دەنێرێتە پارلەمان کەلێنێکی گەورە و زۆر رونی یاسای ژمارە یەکی هەڵبژاردنی پارلەمانی کوردستانه کە ساڵی ١٩٩٢لە سەرەتاکانی دەست بەکاربونی خولی یەکەمی پارلەمانی کوردستاندا پەسەند کراوە و لە خولەکانی دواتردا چەندین جارهەموار کراوەتەوە ، لە بنەڕەتدا ئەم ١١ کورسیە بەم میکانیزمەو بەم جۆرەی ئێستا پلانێکی وردی تەکنیکی و یاسایی بوە لە بەرژەوەندی پارتی نەک بۆدەستەبەری مافی پێکهاتەکان ، ئەگەرچی یاساکە  ١١ کورسی وەک سیستمی کۆتا بۆ پێکهاتەکانی تورکمان و مەسیحی و ئەرمەن دیاری کردوە و تەنها هاوڵاتی ئەو پێکهاتانە دەتوانن کێبڕکێی لەسەر بکەن بەڵام گرفتەکە ئەوەیە رێگەی لەوە نەگرتوە دەنگدەری دەرەوەی ئەو پێکهاتانە دەنگ بە کاندیدی پێکهاتەکان بدەن . پێکهاتەکانی کوردستان مافی تەواوی بەشداری سیاسی و بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستانیان هەیە ، لە پێشدا پێویستە هەوڵ و هەنگاوی یەکەمی هەموو لایەنەکان بەتایبەت یەکێتی و گۆڕان هەموارکردنی ئەم یاسایەو گەڕانەوەی ئەو کورسیانە بێ بۆ نوێنەری راستەقینەی ئەو پێکهاتانە خۆیان ، بە جۆرێک بە رەچاوکردنی ژمارەی دانیشتوانی هەموو پێکهاتەکانی کوردستان بەوانەشی کە ئـێستا کورسیان بۆ دیاری نەکراوە  ژمارەی کورسی پێکهاتەکان کەمبکرێتەوەو لە رێگەی جیاکردنەوەی تۆماری دەنگدەرانی پێکهاتەکانەوە پرۆسەی هەڵبژاردن و دەنگدانی پێکهاتەکان لە بازنەیەکی تایبەتدا جیابکریتەوە کە جگە لە دەنگدەرانی خۆیان دەنگدەری گشتی کوردستان مافی دەنگدانی بە کاندید و لیستی ئەو پێکهاتەنە نەبێ وەک ئەوەی ئێستا یاساکە رێگە دەدا و هەموجار پارتی کادری خۆی بەناوی پێکهاتەکانەوە دەنێرێتە پارلەمان . هەرچەندە لە خولی پێشوی پارلەماندا هەوڵێکی لەوشێوەیە دراو لیژنەیەکی هەماهەنگی لە نێوان فراکسیۆنەکانی گۆڕان و یەکێتی دروست کرا کە دواجار بە داخستنی پارلەمان ئەو هەوڵەش لەبار برا ، بۆ دۆخی ئێستای پارلەمان کەپارتی خاوەنی زۆرینەی ئەندامان و دەستەی سەرۆکایەتی پارلەمانە دەست بردن بۆ هەموارکردنەوەی یاساکە ئاسان نابێ ، بۆیە تا ئەو کاتەی پێکهاتەکان ئەم مافەیان بۆ دەگەڕێتەوەودەبنە خاوەنی نوێنەری راستەقینەی خۆیان هەموو لایەنەکانی تر مافی ئەوەیان هەیە هاوشیوەی ١٠٠ کورسیەکەی دیکە کیبڕکێ لەسەرئەم ١١ کورسیەش بکەن ، بۆئێستا پێشنیازی واقعی ئەوەیە ژوری هەلبژاردنی گۆڕان و مەکتەبی هەڵبژاردنەکانی یەکێتی و لایەنەکانی دیکەش ئامادەکاری بکەن و بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو بچنە کیبڕکێی بردنەوەی ئەو ١١ کورسیەی پارلەمانی کوردستانەوە  .

ئادەم ئاودەل لە دوای روخانی رژێمی بەعس و سەرلەنوێ بنیات نانەوەی عێراق ، کورد پێگە و سەنگێکی کارا و کاریگەری ھەبوو لە گۆرەپانی سیاسی عێراق و بە یەکێک لە کۆڵەکە ھەرە سەرەکیەکانی بنیاتنانەوەی عێراق دادەنرێت . سەرکردەکانی  کورد ھەر لە (مجلیس حوکم) و حکومەتی ئینتیقالی تا یەکەم ھەڵبژاردنی پەرلەمان رۆلێکی گەورەیان پێدرا و جگەلەمەش لە پرۆژەی نوسینەوەی دەستوری عێراق بەشدارێکی ھەرە کاریگەربون بۆ چەسپاندنی بەشێکی زۆر لە مافە دەستوری و یاساییەکانی نەتەوەی کورد.  بەڵام بەرە بەرە کورد لە بەغدا پاشەکشەی کرد و بەشێکی زۆری ئەو دەسەڵاتەی ئەوکات ھەیبو نەیما ، لە پێشتردا جگە لە پۆستی سەرۆک کۆمار و جێگری سەرۆک وەزیران و جێگری سەرۆک پەرلەمان ، کورد وەزارەتێکی سیادی و چەندین وەزارەتی خزمەتگوزاری پێ ئەدرا ، ئەمە جگە لە پۆستە باڵا و کاریگەرەکانی ناو دامەزراوەکانی حکومەتی عێراق لە نێویاندا سوپاسالاری عێراق و بەرپرسی ھێڵی فرۆکەوانی سەربازی عێراق و چەندان بەرپرسیارەتی تری گرینگ . بەڵام وەک دەبیندرێ ئێستا کورد لە ئەنجومەنی وەزیران تەنھا سێ وەزارەتی بۆ دا ئەندرێت و پۆستە بالاکانیشی بەرە بەرە لێ سەندرێتەوە . لە ھەمویشی ترسناکتر پێشتر گەر کورد رەزامەندی سەرەکی نەبوایە لە پێک ھێنانی حکومەت مەحال بوو کابینەی حکومەت پێک بھێندرێت بەڵام لە کابینەکەی (عبادیی)یەوە،  زەنگە مەترسیدارەکە لێدرا و لایەنە سیاسیەکانی عێراق بێ ئەوەی چاوەرێی کورد بکەن لە پەرلەمانەوە دەنگدان بۆ کابینەکەی عبادی دەستی پێکرد ، ئەمە لە کاتێکدا کە لە ساڵی( ٢٠٠٦ ) شیعەکانی عێراق زۆر ویستیان (ابراھیم جعفری )بۆ سەرۆک وەزیران کاندید بکەنەوە بەڵام کورد رێگری لێکرد و ھەر لەسەر داوای کورد (نوری کامل مالکی ) بو بە سەرۆک وەزیرانی عێراق کە کورد ئومێدێکی زۆری پێ بوو چونکە بە یەکێک لە دۆستەکانی کورد ھەژمار دەکرا .  تەنانەت لە دیاریکردنی (عادل عبدالمھدی)ش ، کورد ھیچ پرس و رایەکی پێ نەکرا و ناکۆکیەکانی نێوماڵی شیعی وای کرد کۆکـ بن لەسەر (عبدالمھدی )وەک کەسایەتییەکی شیعی سەربەخۆ . دواتریش لە دوای دەست لەکارکێشانەوەی (عادل عبدالمھدی )سێ کەسی تر بۆ پێکھێنانی حکومەت راسپێردران کە (کازمی ) دواھەمینیان بوو ، ھیچ کامیان بە پرس و راوێژ کردن بە کورد نەبوو ، ھەربۆیە کورد بە ناچاری و لە ژێر فشاری نێودەوڵەتی دوای ماراسۆنەکە کەوت .  ئێستا کورد لە عێراق لەـھەرە خراپترین ساتەکانیدایە لە دوای پرۆسەی ئازادییەوە ، نەک ناتوانێ کار بۆ جێ بەجێکردنی ماددەی (١٤٠ ) و ناوچە جێ ناکۆکەکان بکات ، تەنانەت موچە و شایستەداراییەکانی ھەرێمیشی پێ زامن ناکرێت و رۆژانە ئەو کێشانە سەرھەڵئەدەنەوە .  بەشێکی زۆری ئەو دەرھاویشتانە دەگەرێتەوە بۆ نا روونی خیتابی سەرکردایەتی کورد بەتایبەت لەسەروبەندی ریفراندۆم و دواتریش کە ھەمیشە بەغدایان وەک دوژمن ناو ئەبرد نەک وەک بەشێک لە ولات . ئەو خیتابەش لە لایەن سەرۆکایەتی ھەرێمی ئەوکاتەوە ئاراستە ئەکرا ، ئەمەش کاردانەوەی توندی شەقامی عرەبی و ھێزە سیاسیەکانی بەغدای لێکەوتەوە . بە واتایەکی تر توندی خیتابی سیاسی و نەتەوەیی کوردی (مالکی و عبادی)  و ھاوشێوەکانی لە بەغدا بۆ دروست کردین . ئێستا پێگەی کورد تەنانەت لە لایەن وڵاتانی ئەمریکا و ئێرانیش وەک پێویست بە ھەند وەرناگیرێ ، جگە لەوەی ھیچ ھەڵوێستێکی روونیان لەمەڕ برینی موچە و بودجەی کوردەوە نیە ، تەنانەت بۆ پێکھێنانی حکومەتیش ھەڵوێستی کورد زۆر جێگەی بایەخ نیە .  لاوازی و بێ دەسەڵاتی ئێستای کورد لە بەغدا چەندە پەیوەستە بە فشار و سیاسەتەکانی بەغداوە دوو ھێندەش دەگەرێتەوە بۆ ھەڵە و نەبونی ئامانجی ستراتیژی سیاسی کورد لە بەغدا ، کە وەک پێویست نەیتوانیوە ئەو قەناعەتە لای بەغدا دروست بکات کە دەیەوێ وەک شەریک لەو وڵاتە بەشدار بێت ، ھەمیشە مەکینەیەکی ئیعلامی بێزارکەر دژی بەغدا لە ھەرێم ئیشی کردووە و پارتی و بارزانی دەعمیان کردوە ، زیندوترین نمونەش ئێستایە کە وەفدی ھەرێم بۆ دانوستان لە بەغدایە کەچی ئیعلامی ئەم برادەرانە تەشھیر و ھەرەشە نەما لە بەغدای نەکەن .

هیوا سەید سەلیم   کۆبوونەوەی رۆژی ٧ی ئایاری پەرلەمانی کوردستان، کە تایبەت بوو بە هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتاری کۆمەڵی ئیسلامی سۆران عومەر، ئەندام پەرلەمانەکانی پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینیەکانی خستە بەردەم هەڵوێستێک کە بەهۆی بەشداریان لەو دایشتنە و تەواوکردنی نیسابی کۆبووونەوەکە، رووبەڕوی شەڕێکی راگەیاندن بوونەتەوە، کە لە ئەساسدا شەڕی ئەوان نیە، بگرە شەڕی بەوەکالەتی هێزە دەسەڵاتدارەکانە. شایانی باسە جاری یەکەم نیە پەرلەمانتاری پێکهاتەکان، بەهۆی هەڵوێستەکانیان لە پەرلەمانی کوردستان، پڕوشکی  ئاگرەی شەڕێکیان بەردەکەوێت، و دەکرێنە ئامانجی ڕەخنەی ئەوانی دیکە،  و واش بڕوات بە ئاگری ئەو شەڕە دەسوتێن. پێکهاتە نەتەوەیی و ئاینیەکان کە زۆربەی جار بۆ ناشیرینکردنیان پێیان دەوترێت کەمینەکان، لە هەرێمی کوردستان بەهۆی خرابی لە شێواز و ئالیەتی هەڵبژاردن، نوێنەرایەتیان لە لایەن  دەسەڵات دەقۆزرێتەوە، بۆیە هەر ئەوەشە دەبێتە هۆکاری ئەوەی لە نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی خۆیان بێبەش بن، کە سەرەنجام   ڕەنگدانەوەی لەسەر هەڵوێستەکانیان دەبێت لە نێو پەرلەمانی کوردستان، ئێ خۆ واشە ئەو لایەنەی کە لە هەڵبژاردن هاوکار و پشتیوانی کردوون چاوی لەوەیە لە رۆژێکی وادا ئەوان بەهانایەوە بێن. ئەگەر دیقەت بدەن قسەکانی یەکێک لەو پەرلەمانتارانە لەو کۆبوونەوەی باسمانکرد، نیگەرانی زۆری پێوەدیاربوو، بەوەی ئەوان حەزناکەن لەو ململانێیە بخزێندرێن. بۆیە لە پێناو زامنکردنی نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی پێکهاتەکان، و خۆبەدوورگرتنی ئەو پێکهاتانە لە ململانێیەک،  کە ئەرکی ئەوان نیە، کاتی ئەوە هاتووە خۆیان لە پەرلەمانی کوردستان پڕۆژە یاسایەک ئامادەبکەن، کە تیایدا زامنی نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی پێکهاتەکانی کوردستان بکات، و ڕێگری بکات لە دەستوەردانی هەر هێزێک لە کاندیدکردن و دەنگدان بە نوێنەرەکانیان. ئەوەشیان بەوە دەکرێت کە لەو پڕۆژە یاسایەی پێشکەشی دەکەن،  پێداگیری بکەن لە جیاکردنەوەی لیستی دەنگدەری پێکهاتەکان، بەشێوەیەک کە سندوقی دەنگدانیان جیابکرێتەوە لەو شوێنەی ئەوان کە دەنگی بۆدەدەن. راستیەک هەیە ئەویش بەوەی هەر پێشنیارێک بۆ پرۆژە یاسایەک کە بۆ ئەو مەبەستە پێشکەش بکرێت،  ئەگەر لە لایەن خودی پێکهاتەکان ئامادەنەکرێت، و ئامانج لێی دەربازبوون نەبێت لەو دۆخەی تێیکەوتوون، نە قەبوولکراو دەبێت و نە بە ئاسانیش لە پەرلەمان تێدەپەڕێت.  چونکە دەخرێتە ناو گەمەی ململانێکە، بەڵام ئەگەر پڕۆژەی یاسای خۆیان بێت ئەوا جگە لەوەی زامنی نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی تایبەت بە خۆیان دەکات، و پرۆژەکەش لەلایەن زۆرینەی پەرلەمانەوە پشتیوانی لێدەکرێت. بەدەر لە ئەوان هەر لایەنێکی دیکە پڕۆژەی هەمواری یاسایی هەڵبژاردن تایبەت بە دەنگدان و هەلبژاردنی پێکهاتەکان پێشکەش بکات،  نەک پشتیوانی زۆرینەی پێ مسۆگەر ناکرێت، بگرە ئەویش دەخرێتە ناو ئەو گەمەیەی کە ئێستا نوینەرایەتی پێکهاتەکانی تێکەوتوون، لە پشتیوانی لە لایەنێک و دژایەتیکردنیان لە لایەن لایەنەکانی دیکەوە. لەوانەیە بپرسن کە ئایا ئەو کارە بەوانە دەکرێت کە بەدەنگی خۆیان نەچووونەتە پەرلەمان؟ ئەمەیان راستیەکی تاڵە و نکۆڵی لیناکرێت، بەڵام خۆ ناشکرێت تا سەر نوێنەرایەتی پێکهاتەکان بەو شێوەیە بمێنێتەوە، بۆیە ئەگەر دوو پەرلەمانتاریش لە کۆی ١١ پەرلەمانتاری پێکهاتەکان پرۆژەیەکی لەو شێوەی باسمانکرد پێشکەش بکەن،  گرنگە و پشتیوانی لێدەکرێت، بۆیە کاتی ئەو دەستپێشخەریە هاتووە. لە کۆتاییدا دەڵێین نەشەڕی نوێنەراتی پێکهاتەکان چارەسەری ئەو دۆخەی ناو پەرلەمان دەکات، نە ئەوانیش لە شەڕی راگرتنی باڵانس و بوونە پارسەنگ بۆ لایەنێکی دەسەڵات قازانج دەکەن، بگرە چارەسەر لە هەمواری یاسایی هەڵبژاردنە، هەر ئەویش دەتوانێت نوێنەرایەتی  پێکهاتەکان لە هیزی پارسەنگەوە بگۆڕێت بۆ نوێنەرایەتی ڕاستەقینە.  

نەبەز جەلال :                                                                         پاش ددان بەخۆداگرتن و پشتیوانیەکی زۆری بزوتنەوەی گۆڕان، بۆ گەڕاندنەوەی یٔاشتەوایی و هێمنی پرۆسەی سیاسی و یەکگرتوویی هەرێمی کوردستان، وەک هێزیکی کاریگەری سیاسی ناوچەکە ، کەوتۆتە دۆخێکی یٔاڵۆز و ھەڵواسراوەوە لە یٔاڕاستەی کار و بڕیاری سیاسییدا، بێگومان گۆڕان وەک دەنگ، ڕوونكردنەوەو پەیامی دیار و یٔاشکرای ھەیەو یٔاڕاستەکانی ڕوونن، بەڵام سستی لە کرداری بەرجەستەو و ھەنگاوی مەیدانیدا دەبینرێ، جگە لە پەرچەکرداری بچوک و ناوەند گیر، ھیچی تری بە یٔاشکراو بڕیاردەر لێ نابینرێ، وەک جوڵاندنەوەیەکی تایبەت لە ناو خەڵکی کوردستاندا.   لەم سەرنجەوە کە سەرچاوەی تێگەیشتنی زەمەنێکە لە کارکردن، دەبێت میکانیزمی کارکردن و سیستەمی جوڵاندەوەو  جۆری داکۆکیەکانی بزوتنەوەکە بگۆڕدرێت، خۆی بکاتەوە بەزەروورەتی کارکردن بۆ گۆڕەپانی سیاسی و حیزبە سیاسییەکانی ھەرێمی کوردستان هەر وەک چۆن یٔەو پێویستییە لە سەرەتادا دروستیکردبوو، نەک وەک شێوە پاشگرێکی یٔێستا لە سیمای دەسەڵاتەوە بۆ تەواوکاری ویستی پارسەنگ پێناسەو پیشانی خەڵکی کوردستان بدرێ و کاری لەگەڵ بکرێ.   یٔەگەری هەمە جۆر و چەشنەی دەستی سیناریۆیەکانی '' یەکگرتوویی، ھاوبەشی، ھاوڕێگایی، هتد.. '' کار و پرۆژەو خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانی مەرامی حیزب بۆ حوکومەت و خەڵکەکەی وەڵامبدرێتەوە.   بێگومان سیاسەت و ویستی بەڕێوەبردنی هەردوو زلپارتی هەرێمی کوردستان لای هەموان یٔاشکراو ناسراوە، کەچی و چۆن خواستێک کاردەکەن، جوڵە و یٔامانجەکانیان لای هەموان ڕوونە بە تایبەت بەرامبەر بە بزووتنەوەی گۆڕان، یٔەمەش پرسێکە لەدەرەوەی بەرنامەکارو خواستی گۆڕانخوازن و بزووتنەوەی گۆڕان، واتە چاوی قووتدان و پارچەبوونی بزوتنەوەکە لە تێکەڵبوونی ناچاری و یستەوە نەکەنە کەرەستەی نوقم بوون و توانەوەی گۆڕان و لایەنگیری سیاسی.   بێگومان خۆڕسکی گۆڕانخوازان و بزوتنەوەی گۆڕانە کە بە هیچ جۆرە تەڵەو فێڵە بادانێک ناتوانرێت ڕووی بپێچرێت لەو جۆرە بەرژەوەندیە تەسکانەوە بۆ دەستکەوتی مانەوەی جەمسەرو قازانجکاری، هاوشێوەی کار و پرۆژەکانی ڕابوردووی یٔەوان، کە هۆکاری دروستبوونی یٔەم دۆخە ناهەموارەن بۆ هەموان. یٔەوان بە زەمەنی تێپەڕیوی سیاسی و ململانێی کرداری یٔەم دۆخەیان دروستکردووەو کردویانەتە دیوارێکی هەڵچنیو بەڕوی خەڵکی کوردستاندا کە یٔێستا یٔێمەی گۆڕان و زۆرینەی خەڵکی ھەرێمیش ڕەتی دەکەینەوە و بڕواشمان وایە دیوارێکی تۆکمەو بەهێز نییە بۆ خزمەتکردنی خەڵکەکەی.   لێرەدا باشترە بزوتنەوەی گۆڕان ڕوونتر و جەسوورتر داکۆکی لە مافی گەلی خۆی بکات و نەھێڵێت یٔەو نییەت پاکییەی لەوە زیاتر لە شوێنی تردا بەکاربھێنرێت، وەک دژ و نەیار بەکارببرێت و ویستە خزمەتگوزاری و پرۆژەکانی گۆڕان پشتگوێ نەخرێ بۆ مەرامی تایبەتی و سەرکەوتنی سیاسی و دەستکەوتی کەسی.   ڕێککەوتنی بزوتنەوەی گۆڕان لەگەڵ پارتی دیموکرات بۆ پێکھێنانی کابینەی نۆیەم وا نزیکدەبێتەوە لە ساڵێک، ھێشتا گۆڕان لەدەرەوەی پرۆسەی حوکومدارییەکەدا چاوەڕوانە، بێگومان یٔەمە جۆرێکە لە نابەجێیەتی و جێبەجێنەکردنی بەرپرسیارێتی ڕێککەوتن و گوێنەگرتن لە خواستی گشتی یٔەو تەبایی و پێکەوە کارکردنە کە لەسەری کۆک بوون. کە بەداخەوە یٔەم جۆرە کردارانە پرسیاری زۆر ھەڵدەگرێ، دەگەینە جۆرێک لە بێ متمانیی و بێ بڕوایی و نزیکبوونەوە، کە تێیدا بە نەرمی هەڵوێستی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان و سەر کزگرتنی بە ڕازیبوون دەشکێتەوە، کە بەدڵنیایی باجەکەشی لەسەرمان وەک گۆڕانخوازان و دەنگدەرانمان قورس و بارگاوی دەبێت.   گۆڕان دەبێ یٔەم جۆرە لە بێ متمانیی و بەکارهێنانی یٔاوەزی پوچڵکردنەوەی گفت و بڕیاری ڕێککەوتنامە و پەیمانەکانیان ڕونبکاتەوەو هەڵبسەنگێنێت و بگات بە یەقین و بڕیاریان لەسەر بدات، یٔایا بە ھەموو بەرکەوتەو مافەکانییەوە بەشداری ڕاستەقینەی حوکومەت دەبێت و ڕۆڵی خۆی دەبینێت وەک ھێزێکی کاریگەر ، یان بە پێچەوانەوە دەبێت بکشێتەوە لەم ڕێککەوتن و نیەتی پرۆژە خزمەتگوزارییە بەناو ھاوبەشەی، کە تێیدا بەس ناومان بۆتە دەنگۆو دەنگمان وەک بڕیار بزرە وەک هاوبەشێک کە ناومان دێت.   نزیکبونەوەو ساغبونەوە لە خاڵی کۆتایی و دوا بڕیاری ڕاشکاوانەی بزووتنەوەی گۆڕان و دەستکراوەیی بەبێ دوو دڵی گۆڕان دەخاتە قۆناغێکی نوێ وە و نیەت پاکی و یٔارامگیر و دڵسۆزیشی دەداتەوە بە گوێی تەواوی خەڵکی کوردستاندا کە یٔەوەی دەبوو بیکەین کردمان، یٔیتر ڕێگەکەمان دەگۆڕین.   گەرنا بەم شێوازە گۆڕان و گۆڕانخوازان و بەشێکی زۆر لە یٔومێدی خەڵکی کوردستان، دەبنە قوربانی سیاسەتی خۆژیرکردنی دەسەڵاتی سیاسی و بێدەنگ بوونی گۆڕان لە خواستەکانیان ، یٔەوسا لەویست و یٔامانجی دەستکراوەیی دەسەڵاتی زۆرینەی سەر حوکم و بڕیارەکانی کە بۆمان دەبنە یٔەگەر و کاری نەکردە، بەناچاری بێ ویستی یٔێمەی گۆڕانخوازان دەسەپێن و لە یٔاستیشیاندا بە ناچاری بێدەنگ دەبین.   یٔەوسا بزوتنەوەی گۆڕان ناچارو مەحکوم دەبێت: خەباتی سیاسی خۆی چڕتر بکاتەوەو خۆی بۆ جۆرێکی فراوانتر لە مۆدێلی سیاسی کراوەی نوێ بەگەڕ بخاو دەستی گۆڕانخوازانیش واڵا ترو کراوەتربکات، تا بەرنامە داڕێژی وردتر بکەن بۆ بەگژاچوونەوەی یٔەم دۆخە ناڕوون و سەپاوە، کە بژاردەکانی بۆ خەڵکی کوردستان ڕوونتر بونەتەوە بۆ کارکردن.

د.دانەر ئەبوبەکر/ مۆسکۆ               گەلی کورد بەدرێژەی مێژوو، بەبێ جیاوازی دابەش بوون و شوێنی نیشتەجێبوون، هەمیشە جەنگاوەن لە پێناوی مانەوە لە ژیاندا و، ئازادی و بەدەستهێنای مافە سەرەتاییەکانی خۆیان. جەنگی دووەمی جیهانی کە بە گەورەترین کارەساتی مرۆی لە مێژوودا هەژمار دەکرێت، ملیۆنان سەرباز و هاوڵاتی سڤیل لەم جەنگەدا بوونە قوربانی. هەموو ساڵێک لە ٩ ئایار، رووسیا و گەلانی سۆڤیەتی پێشوو کە بەشداربوون لەو سەرکەونتە مەزنە، بە شانازییەوە ئاهەنگ دەگێرن. کوردانی سۆڤیەتیش وەک هەموو نەتەواکانی تری سۆڤیەتی کۆن ئەو شەرەفەیان بەرکەوتووە شانازی بەسەرکەوتن و دەستکەوتە روحیەکانیەوە بکەن، لە پاڵ گەلانی سۆڤیەتی کۆن ئاهەنگی رۆژی سەرکەوتن بەسەر فاشیزمدا دەگێرن.                                                                                         سەرەتای پەیوەندی کورد و رووس                                                                       بەگوێرەی سەرچاوە و دیکۆمێنتە میژووییەکان، سەرەتای پەیوەندییەکانی کورد و رووس دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی شەڕەکانی نێوان قەیسەر و ئیمپراتۆریەتی رووسیا لەگەڵ هەردوو ئیمپراتۆریەتی سەفەوی و عوسمانیەکان. بە بڕوای کوردناسی بەناوبانگی رووس تاتیانە ئەریستۆڤە كه‌ لە پەرتووکی کوردی زە کەڤکازیا (کوردەکان ئەودیوی قەفقازیا) ئاماژه‌ی پێكردووه‌ یەکەمین دیکۆمینتی یاسایی سەبارەت بە بوونی کورد لە ناو ئیمپراتۆریەتی رووسیادا دەگەڕێتەوە بۆ پەیماننامەی گوڵستانی ساڵی ١٨١٣ زاینی نێوان ئیمپراتۆریەتی رووسیا و سەفەوییەکان، هەروەها پەیماننامەی تورکمانی ساڵی ١٨٢٩ نێوان ئیمپراتۆریەتی رووسیا و عوسمانیەکان. بە گوێرەی پەیماننامەی گوڵستان مافی نیشتەجێبوون دراوە بە نەتەوەکانی ناوچەی ژێر دەسەڵاتی سەفەویەکان بۆ ئەوەی بژین لەناو خاکی ئیمپراتۆریەتی رووسیادا. لە یەکەمین سەرژمێری دانیشتوانی ئیمپراتۆریەتی رووسیا لە ساڵی ١٨٩٧ کوردە موسڵمان و ئێزدیەکان ژمارەیان ٩٩٤٤٩ کەس بووە. لە سەرەتای سەدەی ٢٠ کورد لە ناو ئیمپراتۆریەتی رووسیا بەرەسمی وەک یەکێک لە  نەتەوە زۆرینەکانی ناو ئیمپراتۆریەتی رووسیا هەژمارکران. لەم بارەوە  چەتۆیێڤ لە پەرتووکە پربایەخەکەی خۆی بە ناوی ( مێژووی په‌یوه‌ندیه‌كانی رووسیا و كورد باس لە پێدانی رەگەزننامەی نیشتەجێبوونی بۆ یەکەمین جار لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی رووس بە ٤٠٠ خیزانی کورد دەکات لە ساڵانی نێوان ١٨٠٥ بۆ ١٨١٣. دواتر ١٠٠٠ خێزانی تری كورد له‌ ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیران و ٢٥٠ خێزانی تری سه‌ر سنوره‌كانی ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانیه‌كان مافی نیشته‌جێبونیان له‌ ناوچه‌كانی ناگۆرنی كاره‌باخ پێدرا.                                                                          کوردانی سۆڤیەت کێن؟ كوردانی سۆڤیه‌ت به‌و كورده‌ نیشته‌جێبوو و له‌دایكبووانه‌ی ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریه‌تی رووسیا و یه‌كێتی سۆڤیه‌تی پێشوو و، هەروەها وڵاتانی یه‌كێتی ده‌وڵه‌تانی سه‌ربه‌خۆی ئێستادا ده‌وترێت. ژماره‌ی دیاریكراوی كوردانی سۆڤیه‌ت له‌به‌ر زۆر هۆكاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی، (ئه‌سیمیله‌یشن و راگواستن) كه‌ كوردانی سۆڤیه‌ت رووبه‌رووی بونه‌ته‌وه،‌ له‌به‌ر ده‌ست نییه‌.   به‌گوێره‌ چه‌ند داتایه‌كی نافارمی کوردانی سۆڤیەت لە ٪٢ کوردانی ھەموو دنیا پێکدەھێنن. زۆرجار ئەوان بە گرینگترین و مێژووی ترین دیاسپۆرای کورد لە دنیادا ھەژمار دەکرێن. لەگەڵ ئەوەی ئەمرۆ بە ناوچەیەکی فراوانی زۆربەی وڵاتانی سۆڤیەتی کۆندا بڵاوبونەتەوە، بەڵام کوردانی سۆڤیەت  بە شێوەیەکی گشتی دابەشی سەر چوار بەش دەکرێن: ١- کوردانی تورکمانستان، دێرینترین دیاسپۆراكانی كوردان ، نزیک ٣٠٠ ساڵ لەمەوبەر روویان له‌و  ناوچه‌یه‌ كردووه‌ كه‌ ئه‌مرۆ به‌ تورکمانستان ناسراوه‌. ژمارەیان بە ٣٠٠  ھەزار کورد مەزندە دەکرا دواتر لە ٩٠٪  رووبه‌رووی راگواستنی زۆره‌ ملێ و به‌شێكیشیان ئاره‌زوو مه‌ندانه‌ بوونه‌وه‌. ژمارەیەکی کەمی ئەو کوردانە لە شارە جیاوازەکانی ئەو وڵاتەدا ماونەتەوە و دەژین.   ٢- کوردانی ئەرمینیا و ناخیچێڤان کە به‌شێكی (ناوچەی ناگۆڕنی کارەباخ) ،و کوردانی جۆرجیا. کورد لەو ناوچانە لە سەدەکانی ١٨و١٩ پەیدابوون،  لە ساڵی ١٨٠٤  بۆ ١٨١٤  لە سەردەمی شەڕەکانی ئیمپراتۆری عوسمانیەکانن و رووسەکان لە کوردستانی باکور ھاتوون.   کوردانی ئەرمینیا لە نێوان ٣٥ بۆ ٤٠ ھەزارە، و کوردانی کارەباخ نزیکەی ١٠ ھەزار كه‌سه‌.  بەشەکەی تریان کە دەکەونە جۆرجیا بەھەمان شێوە لە سەدەکانی ١٩ و ٢٠ پەیدابوون، کە بەشێکیان لە کوردستانەوە ھاتوون، به‌شەکەی تریان کوردی ئەرمینیان بەهۆی راگواستنەکانی ساڵانی  ١٩٣٧ و ١٩٤٤ ستالین چونەتە جۆرجیا. ژمارەی کوردانی جۆرجیا ئەمرۆ نزیکەی به‌ ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار كه‌س مه‌زنده‌ ده‌كرێت. ٣- بەشی سێھەمیان بەهەمان شێوە لە ئەنجامی راگواستنەکانی ساڵانی ١٩٣٧ و ١٩٤٤ بڵاوبونەتەوە   بەناو زۆربەی وڵاتانی سۆڤیەتی پێشوو لەوانە رووسیا، کازاخستان، قرغستان، بەشێکی کەمیشیان لە ئۆکرانیا و ئۆزپاکستان و بیلارووسیان. بەگوێرەی وتەی کوردانی کازاخستان بێت نزیکەی ٢٠٠ بۆ ٢٥٠ هەزار کورد لە کازاخستان بوونی ھەیە. ھەروەها لەناو خاکی رووسیای فیدراڵ پشت بەستن بە سه‌رژمێری ساڵی ٢٠١٠ رووسیا ٢٣٢٣٢ كه‌س وه‌ك كورد وه‌ ٤٠٥٨٦ كه‌س وه‌ك ئێزدی خۆیان سەرژمێر کردووە. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا پشت به‌ستن به‌ دیکۆمێنتێکی ئەنجومەنی دوومەی پەرلەمانی رووسیا نزیکەی ٢٥٠ ھەزار کورد لەناو خاکی رووسیا دەژین.  ٤- کوردانی ئازربایجان ھەزاران ساڵە لەسەر ئەو زەویە نیشتەجێن، بەگوێرەی ھەندێک سەرچاوەی  مێژووی کورد نزیکەی ٢٠٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر له‌و ناوچه‌یه‌دا ژیاون.   جێگای ئاماژەیە بەگوێرەی زانیارینامەی سۆڤیەتی ساڵی ١٩٣٧ نیوەی زیاتری کوردانی سۆڤیەت لە  ئازربایجان دەژیان، لە کاتی ئێستادا ژمارەیان زیاتر بە نیو ملیۆن مەزندە دەکرێن، بەڵام بەداخەوە  کوردانی ئەو بەشە زیاتر لە ھەموو بەشەکانی تر کەوتونەتە ژێر کاریگەری ئەسیمیلاشین، زۆربەیان  زمان و کلتوری نەتەوەی خۆیان لە بیرکردووە. وه‌ك ده‌وترێت سه‌رۆكی ئازربایجانیش ئیلخام ئه‌لئێڤ كورده‌. پاش رووخانی یەکێتی سۆڤیەت مافی کورد پشت گوێ خران، ناوچەیەکی دیاریکراو تایبەتیان وەک زۆربەی گەلانی تری سۆڤیەت بە کوردانی سۆڤیەت بەرەوا نەبیندرا. کوردانی سۆڤیەت لەسەر ئاینی موسڵمان و ئێزدین، کوردە سۆڤیەتیەکانی نیشتەجێی جۆرجیا و ئەرمینیا و بەشی زۆرینەی رووسیا لەسەر ئاینی ئێزدین، کوردە نیشتەجێبوەکانی کازاخستان و قرغستان و ئازربایجان و ئۆزپاکستان و تورکومانستان و بەشێکی رووسیا موسڵمانن. لە سەرەتای ساڵانی ١٩٩٠ پرسی کوردستانی سوور دووبارە زیندوبۆوە، بەڵام دواتر ئەم پرسە دامرکێندرایەوە بەهۆکاری سیاسی دەرەکی و، دژایەتیەکانی پەکەکە بە قسەی وەکیل مستەفاێڤ. لەسەردەمی نوێدا لەسەر ئاستی ئەندام پەرلەمانێک لە هەریەک لە وڵاتانی رووسیا و ئەرمینیا و جۆرجیا بەشدارن لە سیستەمی سیاسی ئەم دەوڵەتانە.  لەهەمان کاتدا فدراسیۆنی کوردانی سۆڤیەت لە ساڵی ٢٠١٦ دوای هەوڵ و ماندوبونێکی زۆرمان وەک دامەزراوەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کلتوری لە کوردە نیشتەجێبوەکانی وڵاتانی سۆڤیەت کۆن پێکهاتووە، و دەستیان کردووە بە چالاکی سەرەتای لە بواری  کلتوری و کۆمەڵایەتی و سیاسیش. لە راستیدا دەرفەتێکی زێرینە بۆ هەرێمی کوردستان، هیچ نەبێت بۆ بنیاتنانی پەیوەندێکی بەهێز لە رێگای ئەم فدراسیۆنەوە لەگەڵ کوردانی سۆڤیەت و ئەو وڵاتانە.   کوردانی سۆڤیەت لەناو جیۆسیاسی ئیمپراتۆریەت و زلهێزەکاندا                                                                                                      لە هەموو ماوەی سەردەمی فەرمانڕەوایی هەر دوو ئیمپراتۆریەتی رووسیا و عوسمانی ١٢ جار شەڕی گەورە لە نێوانیاندا روویداوە. لەکاتی جەنگەکاندا گەلی کورد جێگای بایەخ و گرینگی هەردوو لایەن بووە، بەتایبەتی بۆ ئیمپراتۆریەتی رووسیا. هەموو کات وەک لایەنێکی کەم و کورتی ژێردەسەڵاتی عوسمانیەکان تەماشای گەلی کوردیان کردووە، و لە ماوەی جەنگ و ئاڵۆزییەکانی نێوانیان هەوڵی بەکارهێنانی گەلی کوردیانداوە. جێگای ئاماژە پێدانە لە ماوەی حکومرانی ئیمپراتۆریەتی رووسیا پەیوەندیێکی توندو تۆڵ هەبووە لە نێوان گەلی کورد بەگشتی و رووس و نەتەوە قەفقازیەکاندا. کورد وەک نەتەوەکانی تری قەفقاز مافی ژیان و بەشداریکردنی لە دەسەڵات و سوپادا هەبووە. مینۆرسکی دیپلۆمات و کوردناسی بەناوبانگی رووس دەنووسێت کوردەکان لە ناو سوپای ئیمپراتۆریەتی رووسیا خاوەن هێزێکی تایبەت بوون لەناو ریزەکانی سوپای رووسیا دژ بە عوسمانیەکان جەنگاون.                                                                                                  پاش شۆڕشی ئۆکتۆبەر و هاتنە سەر دەسەڵاتی بەلشەڤییەکان لە ساڵی ١٩١٧ تاڕادەیەکی زۆر گۆڕانکاری بەسەر سیاسەتی رووسیادا هات. کاتێك شۆڕشی‌ ئۆكتۆبەر سەركەوت، لە سەرەتادا یەكێك لە كارە هەرە گرنگەکانی شۆڕشگێڕانی سۆڤیەت و لێنین کە لە بەرژەوەندیی کورد کردیان، شەرمەزارکردنی‌ پەیماننامەی‌ سایکس-بیکۆ ١٩١٦ بوو. لە كۆنگرەی‌ گەلانی‌ رۆژهەڵات لە ساڵی ١٩٢٢ لە باكۆی پایتەختی ئازەربایجان، كە لینین و بەلشەویاکان پەسەندیان كرد. کە دواتر دروستبوونی کۆماری کوردستان (کوردستانی سوور) ناسراوە بەدوای خۆیدا هێنا، کە تا ساڵی ١٩٢٩ بەردەوام بوو. هه‌رچه‌نده‌ شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر و یه‌كێتی سۆڤیه‌ت تا مانەوەی لێنین لەژیاندا رۆڵێكی یه‌كجار گرینگی گێرا له‌ ژیانی كوردانی سۆڤیه‌ت, له‌ سه‌رده‌می یه‌كێتی سۆڤیه‌تدا کوردان رزگاریان بوو له‌ نه‌خوێنده‌واری و دواكه‌وتووی, هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا كوردانی سۆڤیه‌ت چوونه‌ به‌ر خوێندن له‌ كۆمار و شاره‌ جیاوازه‌كانی مۆسكۆ و لینگراد و باكو و ێریڤان هتر، له‌ هه‌مان كاتدا رۆژنامەی ریاتازە‌ و رادیۆی دەنگی کوردی ێریڤانیان دامه‌زراند کە رۆڵی زۆر گرینگی له‌ ژیانی كوردانی سۆڤیه‌تدا گێراوه‌, چه‌ندان شاعیر و هونه‌رمه‌ند و زانا و كوردناس و رۆژهه‌ڵاتناسی به‌ناوبانگیان تێدا ده‌ركه‌وت. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ دواتر زۆر بەڵگە و دیکۆمێنت ئاشکرابوون کە باس لە رۆڵی کاریگەری سۆڤیەت دەکەن لە دژی مافەکانی گەلی کورد کە لە پەیمانی سیڤەردا هاتبوون. هەروەها تورکەکان لە رێگای کۆماری ئازەربایجانی سۆڤیەتەوە بەردەوام دژایەتی ئەم یەکە کوردیەیان کردووە، هەر ئەم دژایەتیکردنە بووە هۆکاری ئەوەی کوردەکان خۆیان داوا بکەن یەکەئیدارەیەکەیان هەڵبوەشێتەوە. ئەم سیاسەتەی کاربەدەستانی ئازەربایجان بە دڵنیاییەوە دەستی هاوکۆلکە تورکە کەمالیەکانی تێدابووە. مارشاڵی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت ئیڤان باگره‌میان له‌ یاداشته‌كانی خۆیدا ئاماژه‌ی به‌ قاره‌مانیه‌تی كوردانی سۆڤیه‌ت كردووه‌ له‌ پاڵ سوپای سۆڤیه‌ت دژ به‌ فاشیزم. له‌گه‌ڵ ئه‌و سیاسه‌ته‌ خراپانه‌ی ستالین و راگواستنیان به‌ زۆره‌ ملێ. جێگای ئاماژه‌ پێدانه‌ كوردانی سۆڤیه‌ت سێ جار رووبه‌رووی سیاسه‌تی ره‌گه‌ز په‌رستی و راگواستن بونه‌وه‌ به‌بیانووی هاوكاریكردنی دوژمن, به‌ تایبه‌تی ساڵانی ١٩٣٧ و ١٩٤٤. به‌ڵام وه‌ك دكتۆر كنیاز سه‌رۆكی فدراسیۆنی كوردانی سۆڤیه‌ت ئاماژه‌ی پێده‌كات راگواستنی ١٩٨٨ و ١٩٩١ به‌هۆكاری شه‌ڕی ناگۆڕنی كه‌راباغ, ئاره‌زومه‌ندانه‌ بوو, بۆیه‌ كورده‌ ئێزدیه‌كان به‌ بیانوی موسوڵمان نه‌بوون توانیان بمێننه‌وه‌‌ لە ناوچەکانی خۆیان بە تایبەتی لە ئەرمینیا و جۆرجیا.  شه‌ڕی دووه‌می جیهانی كه‌ ٦ ساڵی خایاند له‌ نێوان به‌ره‌ی هاوپه‌یمانان (سۆڤیه‌ت و ئه‌مریكا و به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا و چین هتر) دژ به‌ به‌ره‌ی فاشیزمی (نازی ئه‌ڵمانیاو ئیتالیای شۆفێنیزم و یابانی دیكتاتۆر). چەتۆێڤ لە پەرتووکی بەشداری كورد لە شه‌ری نیشتیمانی گه‌وره‌ی له‌ ساڵی ( ١٩٤١- ١٩٤٥) ده‌نوسێ كوردانی سۆڤیه‌ت لە ماوەی شەڕی دووەمی جیهانی رۆڵ و بەشداری کارایان هەبووە دژ بە نازیی فاشیزم، بگرە چەند سەرکردەو قارەمانێکیان تێدا هەڵکەوتووە و چەندین کەسایەتی دیار کە لەم شەرانەدا کوژراون نازناوی پاڵاوانی نیشتیمانی سۆڤیەت و رووسیایان پێسپێدراوە.    هەرچەندە ژمارەیەکی زۆر کورد نازناو و مەدالیای پاڵەوانیەتی سۆڤیەتان پێبەخشراو، بەڵام بەهۆی ناو و نازناوەکانیان کە هەمان ناو و نازناوی میللەتی ئەو کۆمار و ناوچانەی تێیدا ژیاون بەکارهێناوە وەک نازناوی ئازەری و ئەرمەنیەکان.  لەوانە پاڵەوانی سۆڤیەت و خاوەنی مەدالیای سەرکەوتن ب. ئەنامالائێڤ و د.خ فارۆێڤ و ی.ئ ماخمودیان ئ.ئ ئوسمانۆڤ ئ.ی شارۆێڤ و گ.ر داڤیدۆڤ و م.م میرزۆێڤ و د.ۆ ئەدژۆێڤ و خ.ش مورادۆڤ لژافۆ ئامۆیان سیباندۆڤ و باکیر مستەفاێڤ ئاڤاز ڤێردیێڤ و س.م دژافارۆڤ و و.ئ ئازمانۆڤ و ر.ئ داڤرێشیان و قەناس بەدەست ن.ئ  نەڤرۆزۆڤ کە لە ساڵی ١٩٤٢زیاتر لە ٣٠ سەربازی دوژمن و قەناس بەدەست دەپێکێت، پۆڵاتبێگەڤە فەریق عەگیدەفیچ، هەروەها باس لە رۆڵی سەرکردەی هێزی دەریای ئازەربایجان بە ناوی جەنگیز ێڵدرم دەکات کە دەورێکی زۆر گرینگیان گێڕاوە لە چەسپاندنی دەسەڵاتی سۆڤیەت لە ناوچەکانی سیبریا و قەفقازدا، ئەمانەو  زۆر کوردی تری سۆڤیەت مەدالیای پاڵاوانی سۆڤیەتیان پێ بەخشراوە.        بەرژەوەندی نەتەوەی و، گەلی کورد  لەو چەند ساڵانەی رابردوو پرسی کورد و ماف و هەڵوێستەکانی رابردوو و ئێستاشمان چالاکانە تر زیاتر لە هەموو کات لەسەر ئاستی باڵای دەوڵەتان هەڵدەسەنگێندرێن و لێکدانەوەی جیاوازیان بۆ دەکرێت. ئەمرۆ قەیرانێکی تری نێودەوڵەتی لە نێوان بەشداربوان و سەرکەوتوانی جەنگی دووەمی جیهانی سەریهەڵداوە لەسەر نوسینەوە و گێرانەوەی مێژوو و رووداوەکانی جەنگ و دەستکەوتەکانی، بەجۆرێک رۆژانە زۆر لێدوانی جیاواز لەسەر ئاستی دیپلۆماتی وڵاتانی دنیا لەسەر ئەم بابەتە دەدرێت، بە تایبەتی لە نێوان رووسیا و دەوڵەتانی ئەوروپا و ئەمریکا. تا کار گەیشتە ئەو ئاستەی سەرۆک پوتین لەسەر هەڵوێستێک باڵوێزی پۆڵندا لە ئەڵمانیا بە حەرام زادە و بەراز وەسف بکات.                                                                                                          دەوڵەتانی جیهان لە بەرژەوەندی نەتەوەی خۆیان رووداوەکان باس دەکەن و دەینوسنەوە. گەلی کورد بە زۆر هۆکاری جێۆسیاسی کەوتۆتە چەقی زۆربەی رووداو و ململانێ یەک لەدوایەکەکانی سەردەمی نوێ. ئەوەی پەیوەندی بەو قەیرانەوە هەیە لەلایەک دەوڵەتێکی وەک رووسیا گەلی کورد وەک بەشداربوو لە سەرکەوتنە مەزنەکانی جەنگی دووەمی جیهانی دژ بە فاشیزم هەژمار دەکات و بانگهێشتی ئاهەنگی سەرکەوتنەکانی ئەم رووداوە مێژووییەمان دەکات، لەلایەکی ترەوە دەوڵەتێکی وەک ئەمریکا کە هاوپەیمانی سۆڤیەت و دەوڵەتانی تری سەرکەتوو لە جەنگی دووەمی جیهانی دژ بە فاشیزم گلای و گازاندە ئاراستەی گەلی کورد دەکات کە گوایە هاوکاری سوپای ئەمریکایان نەکردوون لە جەنگی دووەمی جیهانی.                                                                                       ٩ ئایاری ٢٠١٨ یادی ٧٣ ساڵەی سەرکەوتنی رووسیا بوو بەسەر نازیدا. رووسیا بۆ یەکەمین جار بانگهێشتی هەرێمی کوردستانی کرد بۆ بەشداریکردن لەم سەرکەوتنە مەزنە و ئاهەنگێڕان بەم بۆنەیەوە. زۆر كه‌سایه‌تی سیاسی دیاری جیهانی له‌وانه‌ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل ئاماده‌ی ئەو مەراسیمە بوون. نێچیرڤان بارزانی وەک نوێنەری کورد و کوردستان بەشداری یادی ٧٣ ساڵەی سەرکەوتنی سۆڤیەتی بەسەر فاشیزمدا کرد. بەشداریکردنی جەنابیان ئاماژەی بایەخدان و گرنگی دەوڵەتی رووسیا بوو بە پێگەی ھەرێمی کوردستان لەناو کوردانی هەموو دنیا و ھاوکێشەکانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست و جیهان بە گشتی .                                                                  پێشکەشکردنی نامیلکەیەک لە لایەن نێچیرڤان بارزانییەوە بە سەرۆکی رووسیا ڤلادیمێر پووتین بە ناوی (پەرتووکی یادەوەریەکان) کە ناوەرۆکی نامیلکەکە باسی لە بەشداری کوردانی سۆڤیەت دەکات لە تەنیشت گەلی رووس و نەتەوەکانی تر دژ بە فاشیزم. کە خۆم به‌ هاوكاری سایتی ریاتازه‌ دروستکەر و دانەری ئەم نامیلكه‌ مێژوویە بووم.  ئه‌م نامیلكه‌یه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك سه‌رچاوه‌ له‌ نوسینه‌كانی چه‌تۆێڤ و ئه‌و زانیارییه‌ تازانه‌ی له‌لایه‌ن خزم و كه‌سوكاری به‌شداربوانی کوردانی سۆڤیەت لە جه‌نگی دووەمی جیهانی نێردرابوون كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆره‌ له‌گه‌ڵ سایتی ریاتازه‌ خه‌ریكی كۆكردنه‌وه‌یانین، به‌رنامه‌مان وابوو بۆ ئه‌م ساڵی یادی یۆبیلیه‌ی ٧٥ ساڵه‌ی سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر فاشیزم‌ ئه‌م نامیلكه‌یه‌ بکەینە په‌رتوك و به‌ چوار زمانی جیاواز بڵاوبكرێته‌وه, به‌ڵام به‌هۆی هاتنه‌ پێشی کۆڤید-١٩، پرۆژه‌كه‌مان راگرت بۆ كاتێكی گونجاو تر.                                             گرینگی ئەم پرۆژه‌ دیکۆمێنتارییە لەوەدایه‌ ، لە لایەک ئێمە وەک یەکەمین دامه‌زراوه‌ی یاسای نیـمچە ده‌وڵه‌تی کوردی له‌ هه‌رێمی كوردستان نیشانی دوڵەتانی دنیا و رووسیاش دەدەین کە شانازی بە هاوکاری و پشتگیری شۆڕشگێرە مێژووییەکانمان دەکەین لە هەر شوێن و جێگایەکی ئەو جیهانە بن، و دەمانەوێ ئەم رووداوانە بکەینە هۆکاری بنیاتنانی پەیوەندیی باشتر و گەورەتر لەگەڵ رووسیا. له‌هه‌مان كاتدا ده‌توانین وه‌ك به‌ڵگه‌یه‌كیش بیانخه‌ینه‌ به‌رده‌ستی سه‌رۆك ترامپ كه‌ گلای هه‌بوو كورد له‌ شه‌ڕی دووه‌می جیهانی هاوكاری ئه‌مریكا و هاوپه‌یمانانی نه‌كردووه‌ دژ به‌ فاشیزم. لەم بارەوە رۆژهەڵاتناسی رووس دکتۆر نیکۆڵای بوگای دەڵێت كورد له‌ جەنگی دووەمی جیهانی دەورێکی زۆر گرینگ و گەورەتریان گێراوە لەوەی باس دەکرێت، تەنانەت هێزێكی فیدای کوردی کە ژمارەیان ٤٠٠  سه‌ربازبووە لەناو سوپای سۆڤیەت به‌شداری ئازادكردنی ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات و ته‌نانه‌ت ئه‌ڵمانیا و نه‌مسا و شه‌ری نۆرماندی فه‌ره‌نسایان كردووە، دواتریش هه‌موویان بوونه‌ته‌ قوربانی. روناکبیری گەورەی رووس میخایل لۆمانۆسۆف دەڵێت، ئەو میللەتەی رابردووی خۆی نەزانێت، داهاتووشی نیە.                                                                                                            سەرچاوەکان: ١- تاتیانە ئەرستۆڤە. کوردەکانی ئەودیو قەفقاز.١٩٦٦ ٢- خالید چەتۆێڤ. مێژووی پەیوەندیەکانی رووسیا و کورد. ١٩٧٠ ٣- خالید چەتۆێڤ. بەشداری کوردانی سۆڤیەت لە جەنگی گەورەی نیشتیمانی ١٩٤١-١٩٤٥. چ/ن ٢٠١٣  ٤- د. دانەر ئەبوبەکر. پەرتوکی کورد لە سیاسەتی روسیادا.٢٠١٩ ٥- ستانیسڵاڤ ئیڤانۆڤ. چارەنوسی کوردانی سۆڤیەت.٢٠١٤ ٦- سایتی ئەلیکترۆنی ریاتازە. کوردانی سۆڤیەت. ٢٠١٦.  د.دانەر ئەبوبەکر/ مۆسکۆ  

سەرکــــــۆ یونس* حکومەتەکەی عادل عبدالمهدی بەهۆی کێشە سیاسییەکان و خۆپیشاندانەکانی بەغداو شارەکانی تری عێراق و دەست لەکارکێشانەوەی کابینەکەی و سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا و دابەزینی نرخی بەرمیلی نەوت بۆ(20) دۆلار نەیتوانی پڕۆژە یاسای بودجەی گشتی بنرێتە پەرلەمان بۆ پەسەندکردنی کە بریتی بوو لە (162) ترلیۆن دینار  بەکورتهێنانی (48) ترلیۆن دینار! دوای زیاتر لە پێنج مانگ کێشمەکێش و ململانێنی سیاسی  دواجار پێکهێنانی کابینەکەی مستەفا کازمی لەدایک بوو. وا خەریکە نیوەی یەکەمی ساڵی دارایی (2020) تەواو دەبێت عێراق خاوەنی بودجەی گشتی نی یە و ناچارە بەپێ ی پێوەری بەکاربردنی (1 لەسەر 12) ی پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی پار کار دەکات کە خۆی زیاتر لە پێدانی مووچە و خەرجیە گشتییە کۆمەڵایەتیەکانی وەک خزمەتگوزاری شارەوانی و ئاو و کارەبا و سوتەمەنی دەبینێتەوە. ئەمە یەکەمجار نی یە عێراق توشی قەیرانی بێ بودجەی دەبێتەوە ساڵی دارایی(2014) بەهەمان شێوە عێراق بەبێ بودجە ئەو ساڵەیشی بەڕی کرد..  کازمی و کابینەکەی و لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق لە هەوڵی ئەوەدان بۆ مانگانە یا بتوانرێت بۆ نیوەی دووەمی ساڵی دارایی (2020) یان بودجەی پێنج مانگی هەرچۆنێک بێت پڕۆژە یاسای بودجە لەپەرلەمانەوە دەربکرێت و ئەوەی کە دەست دەکەوێت لە داهاتەکان بۆ پرۆژە ئابورییەکان خەرج بکات بۆ ئەوەی تاڕادەیەک دەرئەنجامە خراپەکانی نەبوونی بودجەی گشتی کەمبکرێتەوە و کاریگەری هەبێت لەسەر جموجوڵی بازرگانی و بازاڕ. هەرچەندە لە ئێستادا پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا لەڕووی ئابوری و سیاسیەوە لە نزمترین ئاستدایە و بەغدا بەشە بودجەی مانگانەی لە هەرێم بڕیوە و هێشتا وەفدەکەی هەرێم و بەغدا نەگەشتونەتە ڕێکەوتنێکی ئەوتۆ کە زامنی بەشە بودجەی هەرێم بکات،بەڵام ئومێد هەیە کە کازمی لەگەڵ هەرێم بگاتە ڕێکەوتن. ئەگەر ئەم هەوڵە سەربگرێت بودجە مانگانە ئامادە بکرێت بە هەماهەنگی لەگەڵ پەرلەمان دا ئەوا هەرچۆنێک بێت دەتوانرێت ئابوری عێراق لەم تەنگەژە داراییە ڕزگار بکات تا ئەو کاتەی نرخی بەرمیلی نەوت دەگەڕێتەوە ئاستی جارانی و داهاتەکانی عێراق بەرزببێتەوە، حکومەت بتوانێت ئامانجە ئابوری ودارایی وکۆمەڵایەتیەکانی لە ساڵانی داهاتودا بەدی بهێنێت و هەروەها بودجەی مانگانە سوودی گرنگی هەیە بۆ لایەنی چاودێری کردنی خەرجیەکان و ئاگاداربون لەبودجەکە.. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە ئایا کابینەکەی کازمی دەتوانێت ئەم تەنگەژە ئابوری و سیاسی و ئەمنی عێراق تێ بپەڕێنێت؟؟؟ *ئابوریناس

چیا عەباس پرۆسەی هەڵگرتنی پارێزبەندی لە چەند پەرلەمانتارێکی کوردستان بەرێوەچو، تەنها پەرلەمانتارێک، سۆران عومەر، کە ئامانجی ئەو هەنگاوە بو پارێزبەندی لێ هەڵگیرا، چەند پەرلەمانتاری یاخیبو و بزێوە وەهمیەکانی ناو لیستەکە بەشێک بون لە سیناریۆیەکی پێشوەخت دارێژراو. مەبەستی ئەم نوسینە بەرگریکردن نیە لە کەس، هەڵگرتنی پارێزبەندی رێکاری یاسایی و مانای سیاسی خۆی هەیە. مەبەست پیشاندانی هاوسەنگی هێز و هەڵوێستی هێزەکانە لە پرسێکی وا هەستیار و گرنگدا. راگەیاندنەکانی پارتی بانگەشەیان بۆ ئەم هەنگاوە بە پێرەوکردنی یاسا و پەیرەی ناوخۆی پەرلەمان دەکرد، بە واتایەکی تر پارتی راشکاوانە ئامانج لێی و ئامرازەکانی پرۆسەکەی خستبوە رو و بەم و بەویش نیسابی یاسایی بۆ دانیشتنەکەی پەرلەمان مسۆگەر کرد. پارتی باش دەزانێ لە سیاسەتدا بەدەستهێنانی سیستیماتیکی زنجیرەی ئامانجە مەودا کورت و دورەکان گرنگن نەک لە ناکاو گەران بەدوای ئەڵقەیەکدا و دوعا و نزاکردن بۆ ئەڵقەیەکی تر یاخود دانی بەدەست قەزا و قەدەرەوە. لە دوای راپەرینەوە و لە سایەی لاوازی هێزەکانی تر ئەم سیاسەتە کەوەر جنین ئاساییەی پارتی لە گەڵ سڵنەکردنەوەی لە مێژو ئەو ئیمپراتۆریەتە زەبەلاحەی بۆ بەدەستهێناوە. هێزەکانی تر، تایبەت یەکێتی و گۆڕان، دو بەشداربوی حکومەت، لێرە و لەوێ بەرێگەی چەند دەنگێکی لاوازەوە نارەزایی خۆیان بەرامبەر هەنگاوەکە دەردەبری و کۆمەڵی ئیسلامیش، چوارچێوە فەرمیە حزبیەکەی سۆران عومەر، پەیامێکی مەتاتی راگەیاند. سەرجەم ئەم روداوانە ئاماژەی زەقبون کە هیچ لەو هێزانە نەیان ویستوە و ناشیان دەوێت لە پرسێکی وا هەستیاردا بەجدی پارتی دڵگران بکەن.  گەر ئەو هێزانە لە گەڵ خۆیان و رێزیان بۆ بەها و پێگەی پەرلەمان جدی بونایە پێش روداوەکە هەڵوێستی زۆر جدیان رادەگەیاند و پەنایان بۆ رێگا زیگزاگە تەماویەکان نەدەبرد.  هەمو ئەو هێزانە ئەزمونێکی ئێجگار دەوڵەمەندیان لە گەڵ چۆنیەتی مامەڵەکردنی پارتی لەو جۆرە دۆخ و پرسانەدا هەیە، لە ناخیاندا دەزانن پارتی چۆن ورد کار بۆ بەدیهێنانی مەرامەکانی دەکات، بۆیە بەرزکردنەوەی پەنجەی نارازیان لە دورەوە بەرامبەر پارتی و بایکۆتکردنی دانیشتنەکەی پەرلەمان تەنها یەک لێکدانەوەی سەرەکی لە خۆ دەگرێت، ئەویش هەڵکردنی گڵۆپی کەسک بۆ پارتی تا چی دەوێت بیکات. خۆبێبەریکردنیان لەو پرۆسەیە وەک کورد وتەنی لە " عوزر لە قەباعەت خراپترە" دەچێت.   لێرەدا یەکەم تیری کەوانم ئاراستەی دەسەڵاتدارانی هەنوکەی یەکێتی دەکەم، پێمان ناڵێن لە چیتان کەمە: زیاتر لە نیوەی باشور لە ژێر کاریگەریتاندایە، هێزی چەکداری بەهێزتان هەیە، دەسەلاتی ئیداری و ئاسایش و پۆلیس و بازرگانیتان ناوچەیەکی گەورەی باشوری گرتۆتەوە، تا بڵیی پارە و راگەیاندن و پەیوەندی هەمەلایەنتان هەیە، هەمو ئەوەی لە دەستتان هات چەند دەنگێکی نەزۆک و بایکۆت کردنی دانیشتنی پەرلەمان بو، لە کاتێکدا خۆتان نەک وەک رکابەری سەرەکی پارتی نمایش دەکەن بەڵکو خۆشتان بە بەدیلی ئەو زانیوە و دەزانن. بەڵام دەرکەوتنی لاواز و بێ کاریگەری یەکێتی کۆمەڵێک پرسیاریان وروژاندوە.  با بێینە سەر برا گچکەکەی حوکمرانی، گۆڕانە " حەیاتەکە ". ساڵانێکی زۆر لە گەڵ گۆڕان بوم و هیواکانی تەمەنی سیاسیم لەسەر کارنامە و دروشمەکانی هەڵچنیبو. لە دوای وەفاتی کاک نەوشیروان بۆم دەرکەوت هاوکارە سیاسیەکانی شایستەی ئەوە نین خۆیان بە خاوەنی هزری گۆرانکاری و چاکسازی بزانن، مەخابن خۆیان کردوە بە هێزێکی لارێ.   گٶڕان کۆمەڵێک روخساری نوێی پێگەیاند، پێگەی بەهێزی پێ بەخشین، دەسەڵاتی دانێ و وەک واجهەی گۆڕان دەردەکەوتن. رۆژ دوای رۆژ دەرکەوت بەشێکیان دەستەمۆکراون بۆ نیعمەت و حەزە وردیلە و گەورەکانی دەسەڵات، فێری دو رویی بون، لە سەر چەندین پەت وازی دەکەن، سەفقاتی ژێربەژێر دەکەن، بەردەوامیش بە مۆمە داگیرساوەکەی گۆڕان وەک چاوەزار تەنها سوچێکی یەخەیان رازاندۆتەوە.  لە سەروی لوتکەی سیاسی گۆڕانیشدا کەسانێکی کەمدوێ و ئەکتەری پشت پەردە بەمجۆرە روداوانە قەبارەی تەماعەکانیان قورستر دەکەن و چاویان لە پاداشتەکانی پارتیە، بەشێکی تریش چاوبازی لە گەڵ خواست و داواکاریەکانی یەکێتی دەکەن بەڵکو پۆست و پێگە و دەسەڵاتەکانیان لەمدیوی دێگەڵەوە پاریزراوبن. گەر ئەو زاتانە بەمە دڵگرانن چەندین روداو و بەڵگە لە زار و نوسینەکانی خۆیانەوە ئەو راستیانەی سەرەوە دەسەلمێنن.  وێرای ئەو هەنگاوەی پارتی شایستەی رەتکردنەوە و وەستانەوەی جدیە بەرامبەری، بەڵام بەهۆی ئەوەی پارتی لە ئەقڵیەت و خەسڵەتەکانی هێز و کەسایەتیە رکابەر و هاوپەیمانەکانی بەوردی تێگەیشتوە و دەزانێت چۆن بیانکات بە پاشکۆی روداوەکان و ئەمری واقیع لەم جەولەیەشدا سەرکەوتنی بۆ خۆی بەدەستهێنا. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا هێزەکانی تری ئەم چرکەیە دەتوانن سنورێکی جدی بۆ پارتی دیاری بکەن؟ یاخود لە هەمان بازنەی کردار و رەدەکرداردا دەسورێنەوە؟  هەمان هاوکێشەش بۆ مامەڵەکردنیان لە گەڵ بەغدا بەکارە، تا ئەم چرکەیە میللەت زەرەرمەندی ژمارە یەکی ئەو جۆرە هاوکێشانە بوە.  نوسینی: چیا عەباس رۆتەردام: ٩ مایس ٢٠٢٠