مەحمو رەزا ئەمین   پاشماوەی وتاری: بۆچی نەوشیروان مستەفا رازی بو بزوتنەوەی گۆڕان بەشداری کابینەی هەشت بکا؟: پێش وەڵامدانەوەی پرسیاری ناونیشانەکە، پێم باشە بە چەن پەرەگرافێک وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە: نەوشیروان مستەفا کە لە دوای راپەڕینەوە ئەو هەمو گەندەڵی و خراپەیەی لە یەکێتی بینی، بۆچی زوتر وازی لێ نە هێنا؟ لەبەر هۆێەکی دیار و سادە کە، بریتی بو لەوەی، بڕوای بەوە هە بو کە سیستمی حوکمڕانی‌ی هەرێم لە رێگەی تواناکانی حیزبی گەورەوە چاک ئە کرێ. بڕوای بەوەش هەبو، ئەگەر حیزب لەناو خۆیا خۆی چاک نەکا، ناتوانێ رۆڵ ببینێ لە چاککردنی سیستمی سیاسی‌ی وڵاتا. لەبەر ئەوە لە دوای راپەڕینەوە هەتا نزیک کۆتایی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەیەکی زۆر پرۆژەی بۆ چاککردنی دەزگاکانی یەکێتی پێشکەش کرد. هەمو جارێ بەڵێنی پێ ئە درا کە پرۆژەکەی جێبەجێ ئە کرێ. بەڵام وەکو پرۆژە چاکسازی‌یەکەی ئێستای حوکمەت، لە میدیاکانا هەبو لەسەر ئەرزی واقیع نەبو. دوا هەوڵی بۆ چاککردنی یەکێتی، هەڵبژاردنە ناوخۆیی‌یەکانی ئۆکتۆبەری ٢٠٠٦ بو. لەگەڵ مامجەلال بەڵێن‌یان بە یەکتری دا بو، هیچ‌یان دەس لە هەڵبژاردنەکان وەر نە دەن. ئەنجامەکەی چۆن بو هەردوکیان قبوڵی بکەن. کە هەڵبژاردنی پۆل و کەرت و کۆمیتەکان تەواو بو، مامجەلال هەستی کرد یەکێتی‌ی لە دەس دەر ئەچێ. لەبەر ئەوە لە بەغاوە گەڕایەوە سلێمانی و هەمو توانای خۆی و دەزگاکانی یەکێتی بەکار هێنا بۆ گۆڕینی ئاراستەکە لە هەڵبژاردنی مەڵبەندەکانا. ئەو دەستێوەردانە بو بەو "تەڵەپوشەی پشتی ئێسترەکەی شکاند: القشة التي قصمت ظهر البعیر". ئیتر هیچ هیوایەکی بە چاککردنی یەکێتی نەما. ئەو بێهیوایی‌یەی لە چاککردنی حیزب، زۆر بە رۆشنی لە وتاری: "دوای ئەم هەمو رەخنەیە ئینجا چی"دا، رەنگی داوەتەوە. لەو وتارەدا ئەڵێ: "ئەبێ ئیتر لە دەرەوەی چاککردنی حیزب و لە دەرەوەی چاککردنی حوکمەت، بە دوای گۆڕینا بگەڕێین". بەڵام ئەی بۆچی رازی بو گۆڕان بەشداری کابینەی هەشتەمی حوکمەت بکا؟ رازی بو، لەبەر ئەوەی: هەمو حیزبێکی سیاسی یەکێک لە ئامانجەکانی چونە دەسەڵاتە، بۆ ئەوەی بتوانێ لە رێگەی داوودەزگاکانی فەرمانڕەوایی‌یەوە بەرنامە سیاسی، ئابوری، کۆمەڵایەتی، کلتوری و... یەکانی بێنێتە دی. دروشمی سەرەکی‌ی بزوتنەوەی گۆڕان بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنی گشتی‌ی ساڵی ٢٠١٣ی پارلەمانی کوردستان، بریتی بو لە "بەرەو دەسەڵات". لەو هەڵبژاردنەیا بزوتنەوەی گۆڕان بو بە حیزبی دوەمی هەرێم، بە جیاوازی‌یەکی گەورە لەگەڵ حیزبی سێیەم کە، یەکێتی بو. ئەمە ئومێدێکی بوژاندەوە، کە گۆڕان بتوانێ بناغەیەک بۆ چاککردنی حوکمەت لە ناو حوکمەتەوە دا بنێ. دەسەڵاتخوازانی ناو گۆڕان فشارێکی زۆریان لەسەری دانا بو، بۆ چونە ناو حوکمەت. سەبارەت بە خاڵی (١)، کاک نەوشیروان نزیکەی پێنج ساڵ لەوەوبەر لە وتاری (دوای ئەم هەمو رەخنەیە ئینجا چی)، کە لە ١٢ی ١٠ی ٢٠٠٨ دا، پێکەوە لە سایتی سبەی و رۆژنامەی رۆژنامەدا بڵاو کرا بوەوە، ئۆمێدی چاککردنی حوکمەتی هەرێمی بە یەکجاری کۆتایی پێ هێنا بو. بەڵام لەبەر ٣ هۆ، بڕێک گومانی لە لا دروست بو، کە رەنگە شانسێک بۆ چاکسازی سەری هەڵدابێتەوە، ئەوانیش بریتی بون لە: یەکەم: مانگ لە دوای مانگ و ساڵ لە دوای ساڵ، بەهۆی خراپ بە رێوەبردنەوە، وەزعی کوردستان لەسەر هەمو ئاستەکان خراپتر ئەبو. لۆجیک وا بو پارتی و یەکێتی، لەبەر خەڵک‌یش نە بێ لەبەر خۆیان، ئیتر هەڵوێستەیەک بکەن و گەندەڵی و خراپ بە رێوەبردن لە شوێنێکا را گرن. دوەم: ئەگەر گۆڕان لە ناو حوکمەتا بێ، ئازایەتی ئەداتە بەر پارتی و یەکێتی بۆ کەمکردنەوەی گەندەڵی و زیادکردنی شەفافیەت و راگرتنی خراپ بە رێوەبردن. چونکە ترسیان نا بێ،  ئەوانەی بەهۆی چاکسازی‌یەوە زەرەریان بەر ئە کەوێ، بە بیانوی جیاجیا، لەوان دابڕێن و سەنگەری بزوتنەوەی گۆڕان و حزبەکانی تر بەهێز بکەن.  سێیەم: لە دوای راپەڕینەوە بە تەنیا پارتی و یەکێتی حوکمڕانیان کرد بو. هیچ هێزێکی مونافیسی سیاسی‌ی ئەم دوانە لە ئارادا نە بو. ئێستا بزوتنەوەی گۆڕان هەیە. بوە بە هێزی دوەم و تەرازوی هێزی تێک داوە. ئەمە لە کوردستان شتێکی تاقی نە کراوە بو. ئێستا هەلێک رەخساوە گۆڕان بتوانێ بە ناوی رزگارکردنی تەجروبەی هەرێم لە شکستی یەکجاری و سنوردارکردنی زیانی دو حیزبەکەش، هەردوکیان رازی بکا، دەس بدەنە چاکسازی و سنورێک بۆ گەندەڵی دا بنێن. بەڵام ژیان ناوەرۆکی وتارەکەی پێنج ساڵ لەوەوبەری کاک نەوشیروانی زاخاو دایەوە. سەرۆکی پارتی پەتی تەحەمولی پچڕا، لەسەر باوەشکردنی بە کورسی‌ی سەرۆکایەتی هەرێما، دوای ساڵێک و نزیکەی ٤ مانگ (١٨ی ٦ی ٢٠١٤ - ١٢ی ١٠ی ٢٠١٥) لە بەشداری‌ی گۆڕان لە حوکمەتا، دەرگای پارلەمانی داخست و وەزیرەکانی گۆڕانیشی ناردەوە بۆ ماڵەوە. لە دوای ئەو تاقیکردنەوە تاڵە، نە ئەبو بزوتنەوەی گۆڕان جارێکی کە خۆی بهاوێتەوە ناو زەلکاوی حوکمڕانی‌ی ئۆلیگارشی‌یەکانی هەرێمەوە. سەبارەت بە خاڵی (٤) یش، هەڵسوڕاوانی گۆڕان بوبون بە چەن گروپێکەوە: # گروپێک بە موبڕی دژی چونە ناو حوکمەت بو. کەمینە بون. # گروپێک بە موبڕی لەگەڵ چونە ناو حوکمەت بو. بە بێ ئەوەی تەماحی پۆست و پلەیان هەبێ. # گروپێک بە حەماسەوە لەگەڵ چونە ناو حوکمەت بو. بەڵام تەماحی پلە و پۆستیان هەبو. لە نێوان ئەو ٣ گروپەدا کاک نەوشیروان لە ناو کۆڕی گفتوگۆی ژورەکانا بێلایەن دەر ئەکەوت. زیاتر پرسیاری ئە کرد و گوێ‌ی لە بۆچونە جیاوازەکان ئە گرت. بەڵام بۆ مێژو ئەی ڵێم، کاک عومەری سەی عەلی رۆڵی سەرەکی گێڕا لە فشارکردن لە کاک نەوشیروان بۆ بەشداریکردن لە کابینەی هەشتەما. وات لێ ئە خوێندەوە کە نوێنەرایەتی ئەو گروپە ئەکا کە تەماحیان لە پۆستی حوکمەتی هەیە. بە بێ ئەوەی خۆی بە تەمای هیچ پۆستێک بێ. ئەوەی لە نزیکەوە کاک عومەر بناسێ، ئەزانێ کە بە لای ئەوەوە، تەعیینکردنی چەن کەسێک و پەیاکردنی سەرچاوەی ژیان بۆ چەن کەسێکی کە، گرنگترە لە چاککردنی وەزارەتێک یان گۆڕینی سیستمی حوکمڕانی. لەبەر ئەوەشە کە ئەو هەمیشە لەگەڵ بەشداری‌یە لە حوکمەتا بە بێ ئەوەی لەلای پرسیار بێ، حوکمەتەکە باشە یان خراپ؟ سەبارەت بەم راستی‌یە گێڕانەوەی ئەم چیرۆکە بە پێویست ئەزانم: لە ناو هەمو ژور و دامەزراوەکانی بزوتنەوەی گۆڕانا، گفتوگۆی گەرم هەبو لەسەر چون و نەچون بۆ ناو حوکمەت. عەسرێکی هاوینی ٢٠١٤ ژورەکەی کاک عومەری سەی عەلی جمەی ئەهات لە هەڵسوڕاو. کاک عومەر و کاک نەوشیروان لە شوێنە دیارەکەی خۆیانا دانیشت بون. کورسی‌ی هەردوکیان لەمبەروئەوبەری دەرگای هاتنە ژورەوەدا بون. گفتوگۆ گەرم بو. لە ناکاو کاک ئەنوەر دۆڵانی هاتە ژورێ و لەلای دەستی راستی کاک نەوشیروانەوە دانیشت. دوای بەخێر هاتن، کاک نەوشیروان لێ‌ی پرسی: "ها جەنەراڵ! رەئی تۆ چی‌یە؟ رەئی خەڵک چی‌یە؟ بچینە حوکمەتەوە یان نەچین؟" کاک ئەنوەر بە بێ بیرکردنەوە وتی، "کاک نەوشیروان ئەگەر نە چینە حوکمەت چیمان هەیە بیدۆڕینین؟ ئەگەر بچین چیمان دەس ئەکەوێ و ئەو خەڵکە چیان دەس ئەکەوێ؟" "بەڕای من نەچین". کاک نەوشیروان یەکسەر سەری وەر گێڕا بە لای چەپا و روی کردە کاک عومەر و وتی: "ئەها سەی عومەر! ئەوە رەئی جەنەراڵەکەشمان! ئیتر لە چی بترسین؟" کاک عومەر بە بێزاری‌یەکەوە وتی: "جا مەچن، بابە مەچن... زۆر سەیری! وا ئەزانی هەر منم داوای چونە ناو حوکمەت ئەکەم؟". بە هەر حاڵ گروپی چونە ناو حوکمەت، بە بێ تەماح و تەماحدارەوە، زۆر گەورەتر و کاریگەر تر بو لە گروپی نە چونە ناو حوکمەت. من خۆم لە گروپی بێ تەماحەکانی چونە ناو حوکمەت بوم، لەبەر ئەو ٣ هۆیەی لە سەرەوە ژماردومن. لە لای من، بۆ چونە ناو حوکمەت، هۆی چورارەم‌یش هەبو: هەلمان بۆ ئەڕەخسێ لە رێگەی وەزیرەکان و پۆستی پلە باڵاکانەوە، بەڵگەنامەی گەندەڵی‌ی گرنگمان چنگ کەوێ لەسەر گەندەڵی‌یە سیستماتیکەکانی حیزبەکانی دەسەڵات. دەرکەوت، تەواو بە دەستی بەتاڵەوە دەر کراینە دەرەوە: # نە رێگەمان پێ درا بەرنامەی چاکسازی لە وەزارەتەکانی خۆمانا جێبەجێ بکەین. # نە توانیمان بە قازانجی لامەرکەزی شتێک لە مەرکەزیەتی سیستمی حوکمڕانی کەم بکەینەوە. # نە وەزیرەکانمان ئەوەنە بە هەیبەت بون کەسێتی‌ی خۆیان بسەپێنن بەسەر دەوروبەریانا. # نە وەزیرەکانمان، ئەوەنەی من بزانم، بەڵگەنامەی گرنگی گەندەڵی‌ی پارتی و یەکێتی‌یان بۆ هێناین. # نە توانیمان لە پارلەمان‌یشا قانونی سەرۆکایەتی هەرێم هەموار بکەینەوە. ئەو تاقیکردنەوە تاڵەی بزوتنەوەی گۆڕان لە کابینەی هەشتەما چەشتی، ئەبو ببوایەتە یەکەم تەگەرەی سەر رێگەی بەشداریکردنی گۆڕان لە کابینەی نۆیەما. کەچی دەسەڵاتخوازانی بزوتنەوەکە ئەمجارە خراپتر قاچیان کردین بە تەڵەی خێزانە ئۆلیگارشی‌یەکانی هەرێمەوە. بە مەرجێ، زۆربەی ئەندامانی خانەی ئێستا و جڤاتی نیشتمانی، کەم یا زۆر، ئاگاداری پەشیمانبونەوەی کاک نەوشیروان بون لە تاقیکردنەوەکەی کابینەی هەشت.

سلێمان عەبدوڵا یونس      خەڵک ھەرچی بڵێت مافی خۆیەتی، کورد وتەنی "لە بەرامبەر ھەق ئاو دەوەستێت" نەک خۆپێشاندانی مەدەنی، تەنانەت لەسەر سوتان و تاڵانكردنی بارەگا حزبیەکانیش، من ھەر ھەق بە خەڵک دەدەم، بەڵام بە ڕاستی موزایەدەی کۆمەڵێک بابای دوسەدجار لەمن حزبی تر، بەناوی مافی خەڵکەوە، پەستم دەکات. تۆ کە لەم 30 ساڵەدا، 30 فرسەتت قۆستۆتەوە و بەناوی نوخبە بونەوە، ھەر پارەی کاش و موچەی تایتڵی قەبەت وەرگرتوە، سەدان شەوت لە داوەتی بەرپرسەکاندا بەسەربردوە و ھەمو شتێکت لە خەڵک جیاوازە، کەچی ئێستاش دەتەوێت بە قسەی قەبە، ھەر فریوی سۆزی خەڵک بدەیت و بڵێیت، من جیاوازم ، نەخێر تا ئێرە و بەس. ھەر شتێک حزب دروستیکرد، تۆی تیابوی، ھەر شتێک حزب بەخشی تۆ وەرگرت، ھەر شتێک لە دەرەوەی یاسا و ڕێنمایی بو، تۆ بە تەلەفۆنێک بۆت کرا، زۆربەتان گوایە خوێندەوارن کەچی ھەر بەڕاستی نەخوێندەوارن، ئەرێ کوا بڕوانامەتان؟ ئەوانەشتان بڕوانامەتان وەرگرت مەگەر بە نامەی قبوڵ خاسی ئەم و ئەو نەبو؟ دەستانخۆش کوڕانی ھەلپەرست، ئەی ئەوانە ھەرچی پێگەی مەعنەوی و دەسکەوتی ماددیە بەخشکۆڵی وەرتانگرت، بەڕاستی ئێوە زیرەک بون لە دوڕوییدا، داھێنەربون لەسەردان و پەیوەندی ژێربەژێردا، عەبقەری بون لەسیخوڕی و فیتنەیدا، لێزان بون لە دەسگەیشتن بە متمانەی سەرۆک و سەرکردە و ڕێبەرە حزبیەکاندا، ئازایانە توانیتان ھەموان بکەن بەگژیەکدا، توانیشتان ھەرخۆتان نوێنەری ئاشتەوایی و ڕێکخستنەوەی بەدگومانی و برایەتی بن.  دان بەوەدا دەنێم ئێوە مۆدیلی بەھرەمەندنی ناو کوردایەتین، ئاخر توانیتان پاک و پیس، دزو ماڵخۆ، فریشتە و شەیتان، تێکەڵبکەن، توانیتان جوانیەکان ناشیرین و ناشیرینیەکان جوان بکەن. توانیتان لە درزەکانی برسیبون و ھەستی بێدادی خەڵکەوە بێن و  لەناو شەقامێکی لە بێدادی خرۆشاودا، خۆتان بکەن بەپاڵەوان. دان بەوەدا دەنێم، زیرکانە توانیوتانە خۆخۆریمان بجوڵێنن، دەرگای دوبەرەکی بخەنەوە سەر گازی پشت، لە کاتژمێری سفری بەرژەوەندی خۆتانەوە، ئازایەتیتان لێرە، لەسەر "خاڵی خۆتان" تاقیبکەنەوە، بەڕاستی سوپاس و ستایشم بۆ ئێوە، شاباش بۆ گەمژەیی خۆمان.

‎ئەبو كاروان ‎دوای ئەوەی قەیرانەكانی دەسەڵات گەیشتونەتە لوتكە، جاریكی تر ئەم دەسەڵاتە بێمنەتی خۆی دەربارەی كێشەكانی ئەم گەلە زوڵملێكراو و برسییە راگەیاند، درۆیەكی تری خۆیان سەلماند بەرانبەر بە یاساو ئازادییەكان، لەلایەك باسی ئەوە دەكەن كە خۆپێشاندان مافی رەوای خەڵكەو بە یاسا ریكخراوە، كەچی لەلایەكی ترەوە مۆڵەت وەرگرتنیان كردوە بە پاساو بۆ ئەنجامدانی خۆپێشاندان، دەمیكیش لایەنێك یا چەند لایەنێك تێكڕا داوای مۆڵەت بۆ خۆپیشاندانی هێمنانە دەكەن پێیان نادەن. جاریكێش نەبوو خۆپێشاندەران بە ئاژاوەچی‌و تێكدەرو دەستی دەرەكی نە شوبهێنن. ‎ئەوەتا سێ حزبی سیاسی ‌ویستیان خۆپێشاندانی ئاشتییانە بكەن‌و دۆست‌و لایەنگرانییان بهێننە سەرجادەو سادەترین داخوازی ئاڕاستەی دەسەڵات بكەن. ‎ئەمانە چەند حیزبێكی ناسراو بوون‌و كەس گومان لە دڵسوزییان ناكات‌و خەمی خەڵكیان لە كۆڵ گرتووە، خۆیان كردوەتە قوربانی بەناو ئەم كیانە، خیتاب‌و هەڵویستەكانیان ئەوەندە نەرمە كە جێی رەزامەندی‌و بڕوای ئەندامەكانیشیان نیە هەندێ جار. دەمێك گۆێ لە وتەی بەشێك لە سەركردەكانیان دەگیرێت، ئاوی سارد دەرژێننە دڵ‌و دەروونی لایەنگرانی خۆیان، خۆ بە كۆنگرە رۆژنامەوانییەكەیان ئەوەندەی تر لایەنگران‌و خەڵكیان سارد كردەوە. ‎كەواتە بۆ دەسەڵات خۆپێشاندانی ئەم حزبانەیان قبوڵ نەكرد؟ خۆ ئەمانیش تابوری پێنج نەبوون؟ ئەی بۆ رێگەیان نەدا چالاكییەكی هێمنانەی بچووك ئەنجام بدەن ؟ دیارە بەرپرسان‌و دەسەڵاتداران لەهەموو جۆرە چالاكییەك دەترسن. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت كە راستگۆ نین لەگەڵ دروشم‌و یاساكانی دەزگاو دامەزراوەكانیان. ‎لە كۆتاییدا دەڵێم ئێوە لەگەڵ خەمی خەڵكدا نین، ئێوە راستگۆنین، ئێوە بەڵێنەكانتان تا بەرپێتان بڕناكات، ئێوە بێ منەتن بەرانبەر بەم گەلە، ئێوە قەڵاتان بە پەیوەندییە نێودەوڵەتی‌و ئیقلیمییەكان قایمە، بەڵام رۆژێك دێت ئەو پەیوەندیانە چۆن فریای شای ئێران نەكەوت بەهەمان شێوە فریای ئێوەش ناكەوێت. باشترەو تا ترۆسكایەك ماوە بگەڕینەوە بۆ لای خەڵك‌و داوای لێبوردنیان لێبكەن‌و بارودۆخ‌و گوزەرانییان چاك بكەن، دەنا گەر كات بەسەرچوو ئەو دەمە پەشیمانی دادتان نادا.

عەبدولڕەزاق شەریف  لەدوای ریفراندۆمەوە، ئیتر لێكەوتەو بەركەوتەی پرۆژەی تەسلیمبونی حوكمدارێتی هەرێمی كوردستان‌و حیزبە حوكمڕانەكانی دەركەوت، فشارەكانی دەسەڵاتدارانی عێراق‌و هێزە هەرێمی‌و نێودەوڵەتییەكان زیادی كرد، لەبەرانبەردا، دۆخین شلی هەرێم بۆ مانەوەو پاراستنی بەرژەوەندییەكانی حیزب‌و بنەماڵە حوكمدارەكان ئاشكرا هەستی پێدەكرا، ئەهلی سیاسەت‌و ئەوانەشی كە ماهیەتی (پارتی‌و یەكێتی)یان ئەزانی پێشبینی تەسلیم بون‌و بون بە دو حیزبی كارتۆنی هاوشێوەی دیموكرات‌و شۆڕشگێڕی كوردستانی سەردەمی بەعسیان لێ ئەكردن. لەبنەڕەتدا، پرۆژەی بەهەرێمكردنی پارێزگای سلێمانی لە رەحمی  مەترسی، نا بەرپرسیارێتی‌و بێ گوێیی ئەو دو حیزبە حوكمڕانەوە لە دایك بو. كە زۆر بەلایانەوە ئاسان‌و ئاسایی بو نیوەی خاكی كوردستان بەوشێوەیەی ئۆكتۆبەری ساڵی دوهەزارو هەڤدە رادەستی بەغدا بكەنەوەو بون بە هۆكارو بەشێكی پرۆژەی تەسلیمبونی ئەو نیوەیەی تریش. ئێستاش خەڵكی كوردستان، بە كەركوك‌و ناوچە دابڕاوەكانی تریشەوە، تەنیا رێگەیەك بۆ رزگاری‌و پاراستنی خاك‌و شكۆو كەرامەتی كوردایەتی لەبەردەستیاندا مابێت، دەستگرتنە بە دەستوری عێراقەوەو جێبەجێكردنی بە هەرێمكردنی پارێزگاكانە، تیایدا ئەوەی هەڤدە ساڵ پێش ئێستا ناویان نا عێراقی نوێ بە مادەی سەدو نۆزدە بە پراكتیك هەم عێراق هەم كوردستانێكی نوێ دروست بكەین. با هەمومان  سلێمانی بكەین بە پێشەنگ‌و سەرەتا لێرەوە دەست پێ بكەین. ئەمڕۆ لە هەمو رۆژەكانی مێژوی نوێ باشترو زیاتر دەرفەت‌و زەمینە بۆ بە فیدرالیەت‌و كۆنفیدرالیەتی كوردستان‌و پارێزگاكانی كوردستان هەیە، بەڵام ئەم تەجروبە فاشلەی ئێستای هەرێم تازە جگە لە تەسلیم بون هیچی لێ سەوز نابێت، ئێمە خۆزگەمان نەخواستوە وای لێبێت، تكامانكردو دەستەودامێنیان بوین‌و بە قسەیان نەكردین‌و نەیانكرد، بەم شێوازە لە حوكمداری چیتر ناتوانن بەردەوام بن، هاوڵاتی ئاسایی لەشەقامەوە داوایان لێدەكات چیتر لە بەغداو لە بەرچاوی دنیا سوكمان نەكەن، ئەمە سیاسەت نیە دوێنێ بە گەلەكۆمەیەكی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بڵێی خەنجەریان لە پشتەوە لێداین‌و بنەمای تەوافوقیان پێشێلكرد، بایكۆتی دانیشتنەكان بكەیت‌و دوای كەمتر لە مانگێ، وەفد بنێری بۆ بەغداو بڵێی بمانبەخشن هاتوین ئەو یاسای خەنجەر ئاسایە جێبەجێ بكەین ! ئەوانیش پێت بڵێن تەڕ تەڕ نەباشی !! ئەمە گەمژەییەكە گەلی كوردستانی تیا شەرمەزار ئەبێت، سەروەرییەكانی كورد هی چەماندن نیە، لەمڕۆ زوتر نیە بنەوبارگەتان لە بەغدا بپێچنەوە چیتر چەمانی خۆتان‌و ئێمەش مەچەمێنن، مەسەلەی گەورەی میلەتەكەمان مەكەن بە دەست پانكردنەوە، هەرێمێكی دەستوری سەربەخۆمان بەنانەسكی ئەوێت، بەڵام رەنجی خەڵك‌و مێژومان‌و شكۆی قوربانیەكانمانی تێدا پارێزراو بێت، دوای بیست‌و هەشت ساڵی چاوەڕوانی لە ئێوە، ئەم هەرێمە بێ دەستورو گەندەڵستانە گوزەشت، هەرێمی پارێزگاكانی كوردستانمان ئەوێت، هەرێمێك بە (دەستورو دادگای سەربەخۆو دیمۆكراسی‌و ئازادی‌و داهات‌و خەرجی رون)ەوە . هەرگیز ئەو هەرێمەی پارتی‌و یەكێتی دروستیانكردوە، هەرێمی شەهیدەكان‌و پێشمەرگەو شۆڕشەكانی ئێمە نین، حوكمدارێتیەكەشیان هەرگیز لە مەجلیسی تەشریعی‌و تەنفیزی بەعس چاكترنین‌و نابن. 

پەری تاهیر ئەگەر دەسەڵاتدارو بەرپرسانی وڵات هەستیان بەو مەترسیە نەکردووە، پێویستە ئیتر بە ئاگابێن، لەوەی کە ئەمڕۆ شۆڕشێکی جەماوەری خۆڕسک دەستی پێکردووە دژی ئەو ستەم و ناداد پەروەریانەی کە چەندین ساڵە لە دڵی هەر تاکێکی گەلی کورد پەنگی خواردووە. ئەوەی ئەمڕۆ روودەدات شۆرشی ئەو گەنجانەیە کە لەداوی راپەرینەوە چاویان بە بەدبەختی گەلی کورد هەڵهێناوە، بەڵام بەرپرس وخاک فرۆشانی جووت بنەماڵە بە یٔیتڵاعات و تاڵانچی و دەستی دەرەکی ناویان دەبەن، رەنگە ئەمەش تا رادەیەک ئاسایی بێت چوونکە سروشتی هەموو دەسەڵاتە دیکتاتۆر و تاک ڕەوە و عەسکەرتاریەتەکان، بەشێک لە کارەکانیان تۆمەت بەخشینەوەیەوە لە پێناو سەرکوتکردن و درێژکردنەوەی رۆژێکی تەمەنی دەسەڵاتەکانیان. بەڵام ئەوەی بەئاسایی وەرناگیرێت، ئایا دەبێت هەر بەجدی نەفامی و گەمژەیی ئەو دەسەڵاتە، گەیشتبێتە ئەو ئاستەی کە پەنا بۆ ئەم جۆرە  سیناریۆییانە ببات و گەنجانی ئازایی ئەو مەمەلەکەتە بە ئیتڵاعات و میت ناو زەند بکەن. دەکرا دەسەڵات پەنای بۆ هەر جۆرێکی تر لە سیناریۆ و،  پاکانە ببات بەڵام ئەمەیان بڤیە، چوونکە کاری سیخوڕی و خاک فرۆشی و غوڵامی داگیرکەران، هەر لەو دەسەڵاتە دەوەشێتەوە و کورد گوتەنی پڕ بە پیستی سەرانی جووت بنەماڵە دووراوە. هەر بۆیە، ئیتڵاعات و میت ئێوەن، ئەوەتا قاچێکتان لە کوردستان و قاچەکەی ترتان لە تورکیا و ئێرانە، نەک ئەو گەنجانە دز ئێوەن کە ساڵانێکە مافیا ئاسا قاچاخچێتی بە خێر و بێری ئەو وڵاتەوە دەکەن و سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی بەتاڵان دەبەن  بۆ ئاغا و سوڵتانەکانتان. ئەوە ئێوەن لە رێگەی رێکەوتنی ژێر بە ژێرەوە سامانی ئەو وڵاتە دەگوازنەوە بۆ بانقەکانی ئەوروپا، نەک ئەو هەرزەکارانەی کەمانگ دێت و دەڕوات ٢٠ هەزار دینار لەگیرفانیدا نییە. مافیا، ئێوەن کە لوولەی تفەنگەکانتان بێ بەزەییانە ڕوو لەو گەنجانە کردووە کە بە گیرفانی بەتاڵ و پێڵاوی دڕاوەوە پەڕۆی حزبەکانتان ئەسوتێنێت و پێتان کفری گەورەیە، بەڵام لە بەغدا شار بەدەر دەکرێن لاتان یٔاساییە. تێکدەر ئێوەن،  کەلەرێگەی میدیاکانتانەوە بەو گەنجانەی بە زمانێکی پاراوی کوردی پێتان دەڵێن ئێوە دز و گەندەڵن بەڵام  بە عەرەب و تێکدەر ناویان دەهێنن. ئەوگەنجانە زۆر لە کادرێکی حزبی ئێوە پاکتر و بەئەمەکترن کەدەیان ساڵە دەستەمۆی درۆ و شەق وەشێنتان کردوون.

نسار مستەفا   حكومەتی هەرێمی كوردستان چەندین ساڵە بەڵینی چاكسازی بە خەڵكی خێرلە خۆ نەدیوی ئەم هەرێمە دەدات، بەڵینی نەمانی گەندەڵی ، بەڵێنی چەسپاندنی دادپەروەری و سەروەری یاسا، بەڵێنی چاككردنی موچە و ئیمتیازات، باشتركردنی گوزەرانی خەڵكی، خاڵی كردنەوەی قاسەی گەندەڵكاران و گەڕانەوەی بۆ گیرفانی خەڵك وەك سەرەتایەك بۆ ڕایكردنی  شەقام پشوی خەڵكی پێ‌ درێژكرۆتەوە، لەبەر درێژەدان بە دەسەڵاتی چەندین ساڵەی بەڵێنەكانی وەك هەمیشە بێ‌ كرداربووە. فاڵگرتنەوە بۆ چارەنوسی حكومەتی هەرێم دەمان گەرێنێتەوە  بۆ خاڵی دەستپێكی ناڕەزاییە یەك لە دوا یەكەكانی ئەم چەند ساڵەی كە لە ئەنجامی گەندەڵی توشی هات لێشاوی كۆچی گەنجان و خنكانیان لە رێگا ئاویەكان و تەنگ پێهەڵچنینی بێ‌ كاری بە گەنجان و لێبڕینی موچەی فەرمانبەران و كەڵەكەبوونی قەرزەداراییەكان و بەخەبەر نەهاتنی حكومەتی هەرێم و جێ بەجێنەكردنی بەڵێنەكانی و دواترینیان گرێبەستی 50 ساڵەی لەگەڵ توركیا و خۆدزینەوە لە هەموو بەرپرسیارێتیەك ئەگەرێكی باشی لێ چاوەڕوان ناكرێت، ناڕەزاییەكان بەرهەمی ئەو ساڵانەن حكومەت لەسەریەتی یەك بەیەكی بچنێتەوە لەبەردەم گەل بەبەڵێنێكی ڕاستگۆیانە و كرداریانە ئەو شەرمەزارییە بسڕێتەوە ئەگەر نا زبڵدانی مێژوو ڕەحم بە هیچ دەسەڵاتێك ناكات، هەرچەند گەل متمانەی بەم حكومەتەو بەتەواوی دەسەڵاتی كوردی لاواز بووە، پارتە سیاسیەكانیش دەبێت گوڵبژێری ئەوە بكەن شوێنی شیاو بەكەسی شیاو پڕبكرێتەوە چونكە دۆخی ئێستای شەقامی كوردی كەسانێك خولقاندوویانە كە شیاوی ئەو پێگەو دەسەڵاتە نین  و ئەمەش فەراغی بۆ تەواوی دەسەڵاتە ئیداری و ئابوری یەكانی هەرێم دروست كردووە. تاوانی حكومەت بەرامبەر بە خەڵك و موچەخۆران زۆر موقفی تێپەراندووە  تا كار گەیشتۆتە ئەم گرژیە، لێشاوی ناڕەزاییەكان پێمان دەڵێن ( حكومەت )و بەرپرسانی حكومەت ئەوانەشی پێكهاتەی سەرەكی ئەم حكومەتەن بە حزبەكان و ئۆپۆزیسیۆنیشەوە توانای بەرێوەبردنیان نیە و ناتوانن سیستەمێكی گونجاو و كاتی بۆ ئاسایكردنەوەی دۆخەكە بە ئەنجام بگەیەنن ئەگەر ڕێكەوتنێكی جدی نەكرێت لەگەڵ بەغداو نەگەیشتنە چارەسەری بنەبەست گومانی تێدا نیە دەبێت چاوەڕێی زیادبوونی ناڕەزاییەكان بكەین بە هەولێرو دهۆكیشەوە. نیگەرانی خەڵك و موچەخۆران لە حكومەت بەرامبەر شایستە داراییەكانیان پێماندەڵێت كۆمەڵگا لەبەردەم قۆناغێكی باش و تەندروست دا نیە، تەنانەت پەیوەندی نێوان پارتە سیاسیەكان و خەڵكیش گەیشتۆتە ئاستێك ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لە دابەزین دایە، ئەوەی خەڵكی ئومێدی پێ‌ هەڵچنی بوو حزبەكان بوو بەڵام حزبەكان لەم ساڵانەی دواتر بە ئێستاشەوە نەیانتوانی هاوشانی جەماوەر بن خواستەكانیان بە جێ بگەیەنن و پارێزەرو داكۆكیكاری مافی خەڵك بن، ڕووداوەكان و بەركەوتنی  گەنجان و پارتە سیاسیەكان  لە داهاتوو دا بار و ئەركی حزبەكان قورستر دەكات و حزبەكان وەك جاران ناتوانن بنكەیەكی جەماوەری فراوانیان هەبێت ئەگەر پێداگری لە قوتی خەڵك نەكەن و خۆیان نەخزێننە نێو جەماوەر و پەیوەندییەكانیان بە ئاراستەیەكی باشتر نەبەن و خەلكی بێ ئومێد كراو ئاشت نەكرێنەوە با بۆ ئەمجارەی هەڵبژاردنەكان چاوەڕێی بردنەوەی گرەوی هەڵبژاردنەكان نەكرێت سەنگ و قورسی خۆیان لە دەست دەچێت .

د.دلێر ئەحمەد حەمەد ئەمە ناونیشانی هەواڵێك بوو لە یەكێك لە ماڵپەڕە كوردییەكان سەبارەت بە خۆپیشاندانی خەڵكی كوردستان لە سلێمانی و شار و شارۆچكەكانی دەوروبەری. ئەم ناونیشانە لەلایەن ئاژانسی هەواڵی جیهانی ناونراوەو باسكراوە. زۆر سەرنجی راكێشام، بۆیە بڕیارمدا ئەم وتارە بەهەمان ناونیشان بنوسم. برسی كردنی خەڵك لەسایەی حوكمراناندا رەگێكی مێژوویی قوڵی هەیە، كورد ئەڵێ‌: برسێتی رەگی لە هارییە. عەرەبیش ئەڵێ: اقگعوا الاعناق ولا تقگعوا الارزاق. واتە سەر ببڕن بەڵام نان مەبڕن. كەچی بە درێژایی هەزاران ساڵ ئەم دیاردەیە تا سەردەمی ئێستای حوكمرانانی بێ ویژدان و هیچ لەبارانەبووی كوردستان دووبارە دەكرێتەوە. كێشەی دادپەروەری كۆمەلایەتی زیاتر لە دوو هەزار سال لەمەوبەر لەسەردەمی یۆنانی كۆندا لەلایەن فەیلەسوفەكانەوە باسی لێوەكراوە، تا ئەمرۆش ئەم بابەتە كۆن نەبووەو بەردەوام لێدوان و مشتومڕی لەسەر دەكرێ، چ لەناو پەرلەمانەكانی ولاتانی جیهان و چ لە ئاستی رۆشنبیران یان زانكۆكان و ناوەندە جیاجیاكانی ئەكادیمی و ئابوری و سیاسیدا. برسی كردنی خەڵك رەهەندی ئابوری، كۆمەلایەتی، سیاسی و كولتوری هەیە، بەداخەوە لەم وتارە كورتەدا ناكرێ و دەرفەتی ئەوەمان نیە باس لە رەهەندەكانی بكەین، هەموو كەسێكی هۆشیار لە رەهەندەكانی تێدەگات، تەنها ئەوە بەبیر دەسەلات دەهێنمەوە كە ئیمبراتۆریەتی رۆمانی كۆن بەو هەموو قودرەت و دەسەلاتە سەربازیەی كە هەیبوو لەگەڵ ئەوەشدا گیرۆدەی دەستی راپەڕینی سپارتاكۆس بوو، سەدان بنەماڵەی ئەرستۆكرات و دەوڵەمەندی رۆمانیەكان كەوتنە بەر شمشێری رق و كینەی برسیەكان. لەسەردەمی عەباسیەكان لەم كوردستانەی خۆمان چەندین راپەڕینی خوێناوی لەلایەن برسییەكانەوە دژی دەسەلاتداران بەرپاكراوە. لە ئەڵمانیا راپەڕینی جوتیاران دژ بە میرو پاشاكان خەسڵەتی خوێناوی بەخۆوە گرتبوو، برسیەكان دەستیان لە هیچ نەدەپاراست، دەیانگوت هەتا زیاتر خوێن لە شمشێر بچۆڕێتەوە هێشتا كەمە. لە روسیای قەیسەری ستیفان رازین و پوگاچۆڤە كە دوو جوتیاری برسی بوون، هەریەكەولەسەردەمی جیاواز رابەرایەتی شۆڕش و راپەڕینی جوتیارە برسییەكانیان لە دژی زاڵم و ستەمكاراندا دەكرد. خەڵكێكی زۆر خەڵتانی خوێن كران، عەرشی قەیسەریان لەرزاند. سیاسەتی بێباكی پادشاكان و برسی كردنی دانیشتوانی ولاتیان بە ئەندازەیەك پەیڕەو دەكرد، لە ساڵی 1649 مەلیك چارلزی ئینگلتەرا لەلایەن دادگای ولاتەكەیەوە حوكمی مەرگی بەسەردا سەپێنراو سەریان بڕی. مێژووی سەدان ساڵەی پڕ شكۆ و سەروەری مەلیكەكانی فەرەنسا بەشێوەیەكی تراژیدی كۆتایی هات. لە ئەنجامی برسی كردنی خەڵك، خەلكی فەرەنسا شۆڕش و راپەڕینێكی وا خوێناوی سەریهەڵدا كە سەری لویسی شانزەهەم و شازادە ماری ئەنتوانێتی خوارد و مەلیك و مەلیكە سەربڕان. لە رۆژهەلاتی ناوەراستدا ئەزموونی مێژوو پێمان دەڵێ‌ كە دەسەلاتداران پەند لە رابردوو وەرناگرن، هەر ئەوەندە دەسەلاتیان گرتەدەست ئیتر وادەزانن ئەم دەسەلاتە لەلایەن خوداوە پێیان دراوە، بەلێ راستە لە مێژوودا پادشاكان وایان بیردەكردەوە، هەندێكیان پێیان وابوو راستەوخۆ لەلایەن خوداوە دەسەلاتیان پێدراوە كە لە زانستدا پێی دەگوترێ خەسڵەتی خواوەندی دەسەڵات، هەندێكی تر پێیان وایە كە خودا دەسەڵات و سەروەری داوە بە میللەت، بەڵام میللەت ئەم دەسەڵات و سەروەرییەی داوە بە پادشا، بۆیە پادشا هەموو كات بەناوی میللەت قسە دەكات. ئەم جۆرە دەسەلاتدارانە رایان وابوو، باوەڕیشیان بەم بۆچوونەی خۆیان هەبوو، كە هەر جۆرە هەڵگەڕانەوەو سەرپێچی كردن لە دەسەلاتی پادشا هەڵگەڕانەوەو سەرپێچییە لە دەسەلات و فەرمانی خودا. بەڵام مێژوو سەلماندی و پێمانی گوت ئەم جۆرە پادشایانە لە ئەنجامی برسی كردنی خەلك لەلایەن میللەتەوە بەڕێكران بۆ لای خواكانیان. ئەزموونی مێژوو لەم  بوارە زۆر دەوڵەمەندا، رەزا شای ئێران كە لە ناوەراستی بیستەكانی سەدەی بیستەم مەجلیسی ئیرانی ناچار كرد دانی پێدابنێن وەك شای ئیران. ئەگەرچی خۆی ئەفسەرێكی كەللە پەتی سوپای ئیران بوو، دوور و نزیك سەر بە هیچ بنەماڵەیەكی میر و بەگزادە نەبوو، كەچی رووقایمانە خۆی كردە شای ئیران و سیاسەتی برسیكردن و زەبروزەنگی دژ بە دانیشتوانی ولاتەكەی بەرهەم هێنا، لەدوای خۆشی محەممەدی كوڕی لەو لوت بەرزتر و غرورتر پەیرەوی دەسەلاتی كرد، تا ئەو كاتەی دەربەدەر كرا و لەم هەموو ولاتانەی دنیا شوێنێك نەبوو بیگرێتە خۆی و بحەسێتەوە، لەداخا توشی شێرپەنجە بوو لەتەمەنی شەست ساڵیدا لە ئاوارەیی مرد. لەئەنجامی برسیكردنی خەڵك و پەیرەو كردنی سیاسەتی ملهوڕی و داپڵۆسین، لە تونس و میسر و لیبیا و یەمەن و سوریا، دەسەلاتداران تەخت و بەختیان تیاچوو، تا ئێستا ئاسەواری ئەم شۆڕش و راپەڕینانە ماون و لەهەندێ شوێن بەردەوامییان هەیە. كورد لە مێژووی خۆیدا چ تاك و چ كۆمەڵ لەئەنجامی سیاسەتی برسیكردن لەدژی زاڵم و چەوسێنەر راپەڕیوە، وشەی "ئەشقیا" لەسەردەمی عوسمانیەكان و پاشایەتیدا باو بووە، كەسێك چ لەلایەن ئاغا یان میر یان دەسەلاتدار كە غەدری لێ دەكرا دەستی دەدایە تفەنگ و یاخی دەبوو. جاری وا هەبووە بنەماڵەیەك غەدر و چەوساندنەوەیان قبووڵ نەبووە، دژی دەسەلات وەستاون و دواتر ناچار بوون زێدی خۆیان جێبهێڵن. ئەمڕۆ كە سەدان هەزار گەنج و لاوی كوردی خوێندەوار و خاوەن بڕوانامە بێكارن، برسین، توڕەن لە دەسەلات، هەڵی كاریان بۆ نەڕەخساوە، چونكە مافیاو چەتەی حزبی دەستیان بەسەر بازاڕ و ئابوری ولاتدا گرتووە، ئیتر چۆن ئەو خەڵكە برسی و بێكارە توڕە نابێ؟!  چۆن یاخی نابێ؟! چۆن لە یاسا دەرناچێ لەكاتێكدا یاسا بەیەكسانی پەیڕەو ناكرێ؟! پێمان وایە ئەمە سەرەتایەكە، ئاماژەیەكە بۆ راپەڕین و شۆڕشی خوێناوی لە داهاتوودا. ئەگەر دۆخەكە هەروا بەردەوام بێ، دەسەلات بێباك بێ لە برسیكردنی خەڵك، لە كۆكردنەوەی سەروەت و سامان بە نایاسایی، دڵنیاین منداڵەكانیان لە داهاتوودا یا دەبێ ئەم كوردستانە جێبهێلن یان دەكەونە بەر شالاوی توڕەیی جەماوەر. پەتی درۆ كورتە و كورد گوتەنی مستیش لە درێشە دەگەڕێتەوە!

ئاسۆ حاجی ئەو گەنجانەی لە سلێمانی رژابوونە سەر شەقامەکان وایان دەزانی نان و ژیانێکی شایەنتر وەدەست دێنن،بەڵام لەو وەهمەش هشیار بوونەوە کە چەندین ساڵە دەسەڵاتی ئەو شارە بۆ سازاندبوون و بە کۆمەڵێک دەستەواژەی بەتاڵ قانگی دابوون بەوەی کە سلێمانی سەرزەمینی ئازادی و وەدیهێنانی هەموو ئەو خۆزگانەیە لە یەکسانی و دیموکراتی کە لە هیچ شوێنێکی دیکە نیە بە تایبەتی لە هەولێر و دهۆک چونکە لەوێ هەمان حیزب و دونیابینی رەنگاورەنگ و ئازادیخواز حوکم ناکات! ئیدی هەقە خۆیان لەو وەهمە بتەکێن و روبەڕوی ئەو راستەقینەیە ببنەوە کە یەکێتی حاکمی ئەو شارە بووە و ئێستاش حاکمیەتی،ئەوان چۆن داهات و بودجەی موستەحقی ئەو شارەیان بەسەر گیرفانەکانیان دابەش کردووە بە هەمان شێوەش ئازادیان لە واتا راستەقینەکەی خۆی دابڕاندووە و وەک یەکەیەکی تەواو مامەڵەیان لەگەڵ نەکردووە،تەنها ئەو نیوەیان وەک ئازادی بە خەڵک رەوا بینیوە کە جوێن بە پارتی بدرێ چونکە نەیاری یەکێتیە و دژی حکومەت قسە و کار بکرێ چونکە پارتی پێکهێنەری سەرەکی ئەو حکومەتەیە. لە مەودوا دەبی خەڵکی سلێمانی ئەوە بزانن،کە زۆرترین قاچاغچیەتی لە سنووری قەڵەمڕەوی یەکێتی دا دەکرێ بە تایبەتی لە هەردوو دەروازەی پەروێزخان و باشماخ کە راپۆرتەکانی پەڕلەمان و حکومەتی فیدڕال و هەرێمی کوردستانیش ئەوانە پشتراست دەکەنەوە،خەڵک دەبێ ئەوەش بزانێ کە داهاتی ئەو دوو دەروازەیە و هەموو دەروازە نیمچە فەرمی و نافەرمیەکان کە ژمارەیان بە دەیانە داهاتی رۆژێکیان بۆ هاوسەرۆکێکی یەکێتیە و داهاتی رۆژەکەی دیکەش بۆ ئیدارەی گشتی یەکێتیە،لە هەموو ئەو دەروازانە و ئەو داهاتانە مانگانە تەنها 15 بۆ 20 ملیۆن دۆلار رادەستی وەزارەتی دارایی دەکرێ. لە کۆی داهاتی گشتی هەرێمی کوردستان داهاتی سلێمانی و هەلەبجە بە یەکەوە واتا بە هەردوو ئیدارەی گەرمیان و راپەڕین تەنها 30% پێک دەهێنێ و 70% داهاتی هەولێر و دهۆکە،ئەو ژمارانە ئەو راستیە دەردەخات کە دەسەڵاتدارانی سلێمانی خەڵک و شارەکەیان وەک بارمەتە گرتووە و وەک کارتی فشار هەر کەی و چۆن بیانەوێ بەکاریان دەهێنن،هەندێک جار بۆ سازش کردن لەگەڵ بەغدا و زۆر بەی جاریش لە دژی دەسەڵاتەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە تایبەتیش بۆ رێگری کردن لەوەی دەستی حکومەت بە تەواوی بە دەروازە و سەرچاوەکانی دیکەی داهات نەگات و هەمووی نەگەڕێنێتەوە خەزینەی دەوڵەت کە دەبێتە سەرکەوتن و دەرباز بوون بەسەر قەیرانی دارایی. باڵباڵێن و خۆخۆری یەکێتی چۆن بۆتە بەڵا بۆ خەڵکی سلێمانی بەهەمان شێوە کۆسپێکی گەورەشە لە بەردەم جێبەجێکردنی کارنامەی کابینەی نۆیەم بە تەواوی بە تایبەتی جێبەجێکردنی یاسای چاکسازی کە باشترین دەرچەیە لە بەردەم حکومەت و خەڵکی کوردستان لەو قەیرانەی حکومەتی داگیرکەری بەغدا بە دەستدۆیی خیانەتکاران دروستیان کردووە. ئەوەی دەیزانم و ئاگادارم سەرۆکی حکومەتی کوردستان لە یەکەمین کۆبوونەوەی کابینەی نۆیەم ئەوەی بە ئەندامانی کابینەکەی راگەیاندووە کە کار بۆ چاکسازیەکی گشتگیر دەکا و ئامادەیە هەرچی گەندەلی و کاری نایاسایی و بندیوار هەیە لە سنووری پارتی کۆتایی پێ بێنێ راشیگەیاندووە کە لەلایەن پارتیەوە ئەو دەسەڵاتەی پێدراوە،بەڵام ئەو کەسەی کە نوێنەرایەتی یەکێتی دەکا لە کابینەکەدا و پێویستە پاڵپشت و تەواوکاری ئەو کارە بێت ئەوە نەک هەر توانای بڕیاردانی لە ناو حیزبەکەی نیە بەڵکو هاوسەرۆکێک هەر نەگاتە دڵی و بۆ نیشان دانی توانا و دەسەڵاتی خۆی سزای دەدا یان سەرنجی رادەکێشێ و بەبیردەهێنێتەوە کە ئەو بڕیاردەر نیە و جێبەجێکارە،هەندێکجاریش هەر بۆ گچکە کردنەوە و نیشاندانی قەبارەی راستەقینەکەی و رەنگە وەک موجامەلەیەکی سەرۆککۆماریش براکەی دەنێرێ لە یەکێک لە تەلەفزیۆنەکان جێگری سەرۆک وەزیران و کوڕە گچکەی مام جەلال وەک بێدەسەڵات و بێ توانا و جانتاهەڵگر بە خەڵکی دەناسێنێ.

هادی حەمەرەشید  توڕەییەکانی خەڵك بە گرتن و تەنانەت ئەشکەنجەش سەرکوت ناکرێت، دەسەڵاتی کوردیی فێری هیچ نەبووە لە مێژوو، خەنیی و خۆشحاڵیش نەبن کە توانیبێتیان دەنگی خەڵکیان بە زەبروزەنگ کپ کردبێتەوە! بەڵکو هێزی ناڕەزایەتیی و دژ بە دەسەڵات بەو سەدان تەحلیل و ڕوئیا پڕ لە بوغزە سیاسییە لاواز بووە و ئەبێت و لە ئاسۆیەکی دووریشدا ناتوانرێت قەرەبوو بکرێتەوە، کە بەناو ئازادیخوازان و دژبەرانی دەسەڵات دەریئەبڕن و وەك دوژمنی باوك کوشتە بەربوونەتە گیانی یەکتریی و وەك مۆرانە جەستەی بەرەکەیان داڕزاندووە! ئەوە ڕاستە کە بە داخەوە لە دەیەی ڕابردوودا خۆپیشاندانەکان بە سیاسییکراوە و ئێستاش تیایدا ئەژین کە گەنجێك ئازایانە لە شەقامدایە خۆی هیچ ناڵێت، کەچی سەدان کەس بەناوی ئەوانەوە تەخوین خەڵکی باش ئەکەن! مامۆستایەك، فەرمانبەرێك، نووسەرێك کە پێشتر لە شەقامدا بووە و پێ بەپێ و قۆناغ دوای قۆناغ تێگەیشتووە کە جادەکانی کوردستان بەو ڕیتمە نەك جێگای گۆڕانکاریی نین بگرە بووە بە سەکۆیەکی ناشیرین بۆ کەسانێك کە بازرگانیی پێوە ئەکەن، مافی خۆیەتی سەرنجەکانی بخاتەڕوو، بە یەقینەوە نەیەتە شەقام، بەڵام خۆ ئەوەی ئەو بینیویەتی و ئەیڵێ هەموو وێنەکە نییە، بەڵکو چوونە ماڵەوە و جێهێشتنی گەنجانیشە بۆ بەردەم شمشێری بێ ڕەحمی دەسەڵاتێکی خۆفرۆش! زۆرێك لەو جۆرە مرۆڤە جوانانە ئەناسم کە ڕۆژگاری ناشیرین( بە دەسەڵاتی دزێو و چالاکوانی مەدەنی هەلپەرستەوە، بە حیزبی سیاسیی بە دوکانکراوی ئۆپۆزسیۆنەوە.... تاد) هاڕیونی، بەم حاڵەش ناتوانین ئەو متمانەیەیان بۆ بگێڕینەوە. بەڵام دیسان ئایا ئەمە چارەسەرە هەموومان دوور بگرین و بەقەولی باو «جارێ لێیگەڕێین زەمەن چارەسەری ئەکات»؟! کۆمەڵگا بە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانیەوە ئەبێت بە کۆمەڵگایەکی تەواو، بەرپرسیارێتییەکان بەرپرسیارێتی تەکامولیی و تەزامونیین، ساڵانێکە لەگەڵ کۆمەڵێك دۆست هەوڵی فەرهادیی ئەدەین کە ئەم دیاردە ناشیرینە ڕاگرین، فۆکەس بخەینە سەر دەسەڵاتی نالەبار، لێگەڕێین هەر کەس و لایەنە و بەسروشتی خۆیەوە لە گۆڕەپانەکەدا بێت، گرنگە تەوزیفی ئەم پێکهاتە ناڕازییانە بکەین، کەچی چ پێکهاتەکان بێ ڕەحمانە شەقامەکەیان تەسەیوس کرد و چ کۆمەڵێك موحەلیل و ڕووناکبیریش گوتارێکیان سەرپێ خست کە تەڕ و وشکیان پێکەوە سووتاند و لە جێگایدا بینای گوتارێکی ڕۆمانسییان کرد، کە پێیان وایە؛ نەوەیەك لە دایك بووە و وا بەرپرسیارە و وا توانای لەسەر پێ وەستانی هەیە و پێویست ناکات کەس بچێتە تەنیشتیان! دۆستێك لە ئوسترالیاوە، ئازیزێك لە کەنەداوە، بەڕێزێك لە بەریتانیاوە، لە دوورەوە «ئەم نانە بەو ڕۆنە» جوهدی هەمووان نەك سفر ئەکەنەوە بگرە بە دەستی دەسەڵاتیشی ئەزانن! نەك نایەوێت کەس بچێتە تەنیشتیان بەڵکو لەو دوورەوە تەخوینی هەموومان ئەکەن! ئیشکال ئەوە نییە کە گەنجێك هەست بە تەنیایی ئەکات و سەیری خۆی ئەکات کە بەجێهێڵراوە، بۆیە جنێو بە هەموومان ئەدات، بەڵکو بۆ نووسەرێك زۆر نەنگییە کە دێت و لە ئینشایەکدا تەرجەمەی ئەمەمان بۆ ئەکات و ئەڵێ بە ئێوەیەتی فڵانە خێڵ و گرووپ«ئاگرە سوورە لە خۆم دوورە» کۆمەڵێك لە حەز و مەزاجی خۆیانی پێوە ئەشێلن و وەك دیدی پڕ لە ئارگیۆمێنت دەرخواردمانی ئەدەن! بۆ خۆم لە کاتێکدا کە ئەم دێڕانە ئەنووسم، خاڵییم لە ڕق و بوغز لەوانەی بە هەر گوتارێکەوە لە گۆڕەپانەکەدا وەك ڕەخنەگر و ناڕازیی بوونیان هەیە، هاوکات پڕم لە ڕقی پیرۆز لەو کەسانەی کە بەتەنیشت دەسەڵاتەوە دژ بە کۆمەڵگان، هێشتاش بە ڕەوای نازانم نووسەر و فیگەری ڕۆشنبیریی بچنە سەنگەرەوە لەیەکتر، گوێ لە تەفسیری سەیروسەمەرەی کەسیان ناگرم دژ بەویتریان، ئێ فیعلەن فووش بەو کەڕەنایەدا ناکەم کە ئەم دژبەرییە تۆخ ئەکاتەوە. لێ نوقم بوون لە ڕۆمانسییەتێکدا کە پێی وایە ئەو تیلماسکە شەقامەی کە بە دەست گەنجە ئازاکانمانەوەیە بەس بێت بۆ گۆڕانکاریی، ئەوە دیدێکی ئەوەندە تەنکە کە بەرگەی هیچ پیاکێشانێك ناگرێت، دوورە لە خوێندنەوەی گۆڕەپانەکەوە! تەنانەت گەنجی یاخییش هەڵگری یەك شوناس نییە تا تۆ بتوانیت لەو دوورەوە و وەك ماددەیەکی نووسین لەژێر یەك ناودا بیخەیتەڕوو، لە کۆی شەقامەکەدا کۆمەڵێك گەنج ئەبینرێن، لە ڕۆژانی یەکەم و دووەم و سێیەمدا بەهێزتر بوون، دەسەڵات بە ترسی (دەستی دەرەکیی) و (بوونی پەکەکە) لەناویاندا ڕووداوەکەی بەرەو جێگایەکیتر برد، هاوکات ئەو حیزبانەی کە بارەگایان سووتێنراوە، تەنانەت ئۆپۆزسیۆنەکانیش، پەیوەندییان بە تەڤگەری ئازادییەوە کردووە و گلەییان لێکردوون کە لە کۆمەڵێك شار بارەگاکانتان سووتاندووین، لەمانەی کە ماون ئێوە بەرپرسیارن! هەر خودی عەلی باپیریش بەجۆرێك دەستەواژەکەی دەسەڵاتی دووبارە کردەوە، ترسی تەڤگەری و پەکەکەش لەوەی کە بە قەولی خۆیان(هێڵی خیانەت) لە موئامەرەدان تا وەك بادینان چەندین بنکەی تورکیا بهێننە ئەم سنوورەش، شەقامەکە بێ پشت و پەناتر کراو، هەمووان ئەیانوت: کوان ئەوانەی کە پێشتر خۆپیشاندانیان کرد، بۆچی نایەن پشتی شەقام بگرن؟ گلەییەکەش زۆر تەواو بوو، بەڵام پاشتر وتنی پێچەوانەی ئەمە پێی ئەوترێت حەکایەتی مێش!  لەبەردەم لقی نۆزدەی پارتیی لە چەمچەماڵ، یەکێك لە گرفتەکانی گەنجان( کە کەمتر لە بیست گەنج ئەبوون لە یەکێك لە لایڤەکانیان) نەبوونی بەرد بوو بەرد! سەر شەقامەکە بەردی لێنەبوو، دەی فیعلەن لە حاڵەتی تەسعیدی زیاتردا بەرد چی پێئەکرێت لە بەرامبەر باجەر و هامەر و ئەبرامز و چەکی جاشایەتیی دەسەڵات؟! گەنجی ئێمە بەهێزن، دەسەڵاتیش ئەوە بوون کە لە بن پێی حەسەن پلایسدا پلیشانەوە، بەڵام جێهێشتنیان لەو شەقامەدا و بەو ناهاوسەنگیی چەك و بەردە، تاوانێکە قەرەبوو ناکرێتەوە. من لەدیدی تۆدا خراپم و ناتوانم ڕێکیان بخەم، وەرە تۆ بیکە، بەڵام نابێت تەنیا بمێنن!

رێبوار کەریم وەلی گرفتی سەرەکیی ئەم حکومەتەی ئێستا پتر لەوەی قەیرانی دارایی بێت، قەیرانی متمانەی سیاسییە لە نێوان لایەنە پێکھێنەرەکان و، بەتایبەتیش لەنێوان پارتی و یەکێتی.  * کیشەکانی نێوان ئەم دوو حزبە لە ماوەی دووساڵی رابردوودا، بەقەدەر ھەموو رابردوویان کەڵەکە بووە، چونکە ھەر ھەوڵی پینەو پەڕۆکردنیان داون. * جەوھەری ئەسڵیی ئەم قەیرانە ئەوەیە کە پارتی پێیوابێت دەتوانێ ھەمان مامەڵەی شاسوار عەبدولواحید لەگەڵ ھاوسەرۆکێکی یەکێتی بکات و ئاوتی بکات و، لەبەرامبەر ئەوشدا ھاوسەرۆک ھەوڵ بدات سەرۆکوەزیرانی زۆرینە لە کورسیی دەسەڵات بێنێتە خوار.  * باقییەکەی دیکە ھەمووی شیعارە و لەو دوو جوملەیەی سەرەوە وەرپێچراوە. * کێشەکە نە لەپەرلەمانە و نەلەسەر جادە. بۆیە چارەش لەوێ نییە. فەرقی دەسەڵات و تواناکانی ھاووڵاتییەکی ئاسایی و ئەندام پەرلەمانێک نییە. خۆ ئەوەی ھەشیەتی بەھۆی ئەندامیەتیی پەرلەمانەوە نییە. بۆیە ئەو دامەزراوە ناتوانێ کێشەکان چارەسەر بکات. جاددەش ھەر پێی  تێبنێی سوور دەبێ. راپەڕینێک سوپا، دەزگاکانی ئاسایش و پۆلیسی لەگەڵدا نەبێت، یان لانیکەم بێلایەن نەبن نە لە کوردستان و نە لە ھیچ شوێنێکی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست سەر ناگرێت. * خەڵک برسییە، بەڵام لە برسییەتی خراپتر نائومێدییە. ئەوەی خەریکە ھەموو ئومێد و ھیواکان لەناو دەبات، پارتی و یەکێتی و دەسەڵات نییە، بگرە ململانێی ناو دەسەڵاتە کە خەڵک وەکو کەرستەی ئەو ئاگرە دەکەنە سوتماک. ئەوان قەت لەخەڵک بەمانا راستەقینەکەی ناترسێن، چونکە خەڵکیان وا دابەشکردووە کە دەزانن چۆن بەرزەفتیشی بکەن * رێککەوتننامەی واشنتۆن ئاوی بە ئاگرێکدا کرد کە جەرگی ھەزارانی سوتاند. رێککەوتنێکی دیکەی لەو چەشنە پێویستە تا چیدیکە خەڵک باجی بێدەستنوێژیی ھاوپەیمانیەتییەکان نەدات. * دانیشتنێکی ھاوسەرۆک و سەرۆکوەزیران و رێککەوتنێکی راستگۆیانەیان، پتر لە نیوەی کێشەکانی ئەمڕۆی کوردستان چارە دەکات. ئەو کاتە با ئەوەندە خەڵکەیش کە بۆ قوتی ژیانیان دێنە سەرجادە ببن بە موڵکی ئۆپۆزیسیۆن!

کارۆخ خۆشناو دەتوانین کۆمەڵگای کوردی پۆڵین بکەین بۆ سێ چین (خەڵک، ڕۆشنبیر، دەسەڵات) بە گوێرەی ئەم پۆڵینکردنە (چینی ڕۆشنبیر) پردی پێگەوەگرێدانی نێوان خەڵک و دەسەڵاتە، بۆیە پێموایە هەر کاتێک (درز یان بۆشایی) بکەوێتە نێوان خەڵک و دەسەڵات، ئەوا بەشێکی گەورەی بەرپرسیاریەتی دۆخەکە دەکەوێتە ئەستۆی ڕۆشنبیران، چونکە ئەرکی سەرشانی چینی ڕۆشنبیرانە کەوا (نەخشەڕێگا بۆ هەردوو چینی خەڵک و دەسەڵات دابڕێژن، بە مەبەستی چاوساغیکردن و ڕۆشنکردنەوەی ڕێگایان) بەمەرجێک (خەڵک و دەسەڵات) گوێڕایەڵی چینی ڕۆشنبیر بکەن. ئەگەر چاوێک بە مێژووی خۆپیشاندانەکانی جیهاندا بخشێنین، دەبینین زۆربەی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیەکان دەرەنجامی کۆمەڵێک هۆکار و گرفتی گەورە بوون، کە لە ئەنجامدا پردی پەیوەندی نێوان (خەڵک و دەسەڵات) درز و بۆشایی تێکەوتووە، بۆ چارەسەرکردنی هۆکار و گرفتەکانیش کۆمەڵێک (ڕۆشنبیر و دەستەبژێری نیشتیمانپەروەر) بوونەتە فریادڕەس بۆ دۆخەکە و توانیویانە (پردێکی پتەو) لە نێوان خەڵک و دەسەڵاتدا دروست بکەنەوە، بۆ نموونە لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوودا کاتێک گرفتی جیاکاری ڕەگەزی (Racism or Racial Discrimination) لە ئەمریکادا ڕۆژ بە ڕۆژ قۆڵتر دەبۆوە، کۆمەڵێک دەستەبژێری نیشتیمانپەروەر بەسەرکردایەتی (مارتن لوثەر کینگ) دوای چەندین خۆپیشاندانی گەورە و فراوان، توانیان بە ئامانجە ڕەواکانیان بگەن و دەستکەوتی بەرچاو بەدەست بهێنن و کۆمەڵێک چاکسازی گەورە لە یاسا و ڕێساکانی ئەمریکا ئەنجام بدەن. خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەی خەڵکی (دەڤەری سلێمانی) پێویستە ببنە دەرفەتێک بۆ ڕاچڵەکاندنی هەردوو چینی (دەسەڵات و ڕۆشنبیر) لە پێناو گوێگرتن لە (ڕەخنەی بونیاتنەر) بە میکانیزمی مەدەنی و دوور لە توندوتیژی بۆ گەیشتنی پەیامی خۆپیشاندەران، بەمەبەستی هەڵوەستەکردنی دەسەڵات و ئەنجامدانی بەخۆداچوونەوەیەکی جدی بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی ڕیشەیی بۆ هەموو گرفتەکان بۆ پاراستنی کەشتی هەرێمی کوردستان لە نغرۆ بوون، لەم چوارچێوەیەشدا پێموایە ئەجیندای چارەسەرەکان پێویستە لەسەر بنەمایەکی (نەتەوەیی و نیشتیمانی) دابڕێژرێت و ئەم (10) هەنگاوەش وەک (نەخشەڕێگا)ی دەربازبوون لەخۆبگرێت: 1- نووسینەوەی دەستوورێکی هاوچەرخ بۆ هەرێم، بەجۆرێک دەستەبەری پره‌نسیپەکانی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ بکات، لە پێناو بەرز راگرتنی شکۆی هاووڵاتیان و دەستەبەرکردنی ئازادی رادەربڕین و ئازادی میدیا و ئازدی خۆپیشاندانی مەدەنی (لەچوارچێوەی یاسا) و دوور لە توندوتیژی. 2- گرنگیدان بە پرسی (دادی کۆمەڵایەتی) و بەرز راگرتنی گوزەرانی هاووڵاتیان لە رێگای دابینکردنی مووچەی مووچەخۆران، کە پێکهێنەری زۆرێنەی چینی مامناوەندی کۆمەڵگان. 3- بەرنامەڕێژیکردن بۆ سێکتەری پەروەردە لە ڕێگای پڕۆسەی (مرۆڤ سازی و نیشتیمان سازی) بۆ ئەوەی (ئینتیما) بۆ تاکی کورد بگەڕێنرێتەوە تاکو بتوانێت بەرژەوەندی نەتەوەیی و  نیشتیمانی زاڵ بکات بە سەر بەرژەوەندی (کەسی و حیزبی)دا. 4- ئەنجامدانی چاکسازییەکی ڕیشەیی لە سێکتەرەکانی حکومەت و کەرتی تایبەتدا. 5- برەودانی زیاتر بەپرسی (شەفافیەت) لە داهات و خەرجی گشت سێکتەرە جیاوازەکانی حکومەت و کەرتی تایبەت. 6- بووژاندنەوەی سێکتەرەکانی کشتوکاڵ و گەشت و گورزار لە پێناو هەمەچەشنکردنی داهاتی کوردستان و ڕەخساندنی دەرفەتی کار بۆ چینی گەنج و لاوان و کەمکردنەوی ڕێژەی بێکاری. 7- پاراستنی پێگەی پێکەوەژیان لە هەرێمی کوردستان. 8- پاراستنی ئاسایش و پێگەی سەقامگیری هەرێمی کوردستان. 9- یەکخستنەوەی هێزە سەربازی و ئەمنییەکانی هەرێم لەژێر چەتری حکومەتدا. 10- بە دامەزراوەیکردنی زیاتری دام و دەزگاکانی هەرێم لە سەر ئاستی هەرسێ دەسەڵات (یاسا دانان، جێبەجێکردن، دادوەری). لە کۆتاییدا گرنگە بزانین کەوا هەموومان دانیشتووی ئەم "کەشتییە"ی هەرێمی کوردستانین و ئەرکی سەر شانی هەموولایەکمانە، بە گیانێکی نەتەوەیی و نیشتیمانی چارەسەرێک بۆ کون و کەلەبەرەکانی ئەم کەشتییە بدۆزینەوە، چونکە بە نقوومبوونی ئەم کەشتیە نەک تەنها باشووری کوردستان زەرەر دەکات، بەڵکو تاکە ئومێدی هەر سێ پارچەکەی تری کوردستانی گەورەش لەبار دەچێت! ٭ سەرۆکی ئینستیتۆی توێژینەوەی (ئەمریکی-کوردی)

سەهین موفتی نووسەری دیاری هەڵەبجە، ناسیح عەبدولڕەحیم لە پەیامێکیدا، هەم وەک وەفایێک بۆ چاکەو پیاوەتی خەڵکی هەولێرێ، هەم وەک زەرەرمەندێکی(کەسی، گشتی) ئەم ململانێ سیاسییەی پازدە ساڵی رابردوو، ناوچەکەیانی کردۆتە قوربانی...! دەنووسێت" دەستم دامێنتان هەولێرییەکان، چاو لە ئێمە مەکەن"، زۆر بەباشی هەست بە برینداربوونی ناخی کاکە ناسیح و هەموو دانیشتوانی ناوچەکەیان دەکەین، دەزانین کە ژیان لە ناوچەکەیان ئێجگار تفت و تاڵ بووە، بەهۆی ئەم هەموو (کامپینچی، دمبکچی،  هوتافچی، هتد....). وەک هەولێرییەک، کە لە (بەستەپیازە)، لێی لەدایک بووم و لە (برایەتی)، ئیدی هەولێرم بە تەواوەتی ناسی، هەق بەخۆم دەدەم، ئاوا لۆ هەڵبجەو هەڵەبجەییەکان بنووسم. هەڵەبجەو هەڵەبجەییەکان هەتا پێش، تێکشکاندنی داعش دوو بابەت هەبوون، ناوەندە جیهانییەکان کوردیان پێ دەناسییەوە، یەکێکییان ( کیمیا بارانکردنی ئێوەو شارەکەتان بوو)، لەسەر دەستی رژێمی دیکتاتۆری بەعسی عێڕاق، ئەمی دی ئێستا کاتی نییەو ناینووسم...! بەواتای، کاتێک کورد بیویستبا( مەبەستم کوردانی هەرچوار بەشەکە)، سۆزی وڵاتانی جیهانی بۆ پرسی کورد را بکێشێت، خێرا هەڵەبجەی وەپێش هەموو بابەتێک دەدا، هەتا بەتەواوەتی بناسرێتەوە...! هەولێر، دەزانێت و درکیشی پێ دەکات، هەڵەبجە بێ خزمەتە، بێ بایەخ بووەو ململانێی حیزبی لەبری خزمەتکردنی هەڵەبجەییەکان، زێدەتر برینیانی کوڵاندۆتەوەو قوڵتری کردۆتەوە...! هەولێر، لە راپەڕینەوە(1991) هەمیشە بە ماتەمینییەوە ساڵانە لە شازدەی سێ، یادی ئێوەی دەکردەوه، بەڵام لەوێ رۆژێ بڕیاری بە پارێزگا بوونی شارەکەتان درا، ئیدی جەژنێکی نوێیە لۆ هەولێرو هەولێرییەکان..! ئێوە، شایستەی رێزن، شایستەی دە بارتەقای خزمەتی شارو ناوچەکانی دیکەی کوردستانن، هەڵەبجە هەقی خۆیەتی دوو هێندەی هەولێر، ئاوەدان و رازاوەتر بکرێتەوە، بەڵام هەتا ئێستا نەیانهێشت....!  ئیدی دەبێت بهێڵدرێت.... عومەری خاوەر، ها لەدڵی هەولێرو هەولێرییەکان. ٭  بەستەپیازەو برایەتی، دوو گەڕەکی دێرینی هەولێرن.

خالد سلێمان وەسفی ئەو زەلکاوەی کە حوکمڕانیی لۆکاڵی و بنەماڵەیی لە کوردستاندا دروستی کردوە، ئاسانەو ماندوبونی ناوێت. نەک تەنها هاووڵاتیانی کوردستان، بەڵکو هەر کەسێکی بیانی بۆ جارێکیش سەردانی کوردستان بکات، ئاسانە لەو بۆشاییە فراوانە تێبگات کە جیهانی حوکمڕانان لە جیهانی ئاسایی خەڵک جیا دەکاتەوە. لەوانەیە وەسفی نوسەری ئەمریکی مایکڵ ڕۆبن، باشترین زەڕەبین بێت بۆ گەورەکردنەوەی وێنەکەی کوردستان کە دەڵێت: <کوردەکان دان بەوەدا دەنێن کە باج لەوە زیاتر دەدەن کە لە سویسرا دەدرێت، بەڵام خزمەتگوزاریەکان وەک ئەوانەی سۆمالن، بەدەربڕینێکی تر هەولێر بوەتە شاری ڕیستۆرانەکانی جیهانی یەکەم، بەڵام خەستەخانەکانی هی جیهانی سێیەم>.  بە کورتی و کرمانجی سیاسەت لە کوردستاندا، وەک زەلکاوێکی لێهاتوە، نە ئاوی تێدەڕژێ و نە ئاویشی لێ دەردەچێ. لە مناڵیدا گۆمێکی لەو شێوەیە لە خوار لادێکەمانەوە هەبو، لەگەڵ ئەوەی بچوک بو، ژمارەیەک کیسەڵ تیایدا دەژیان، مەگەر بە شەوان بیانتوانیبایە سەر لە ئاوە پیس و لێخنەکە دەربهێنن، چونکە بەردی ئێمەی مناڵان لە دەرەوە چاوەڕوانی دەکردن. ئەو زەلکاوە بچوکە هەمو ساڵێک بەئاوی باران تەمەنی خۆی درێژ دەکردەوەو ئیتر نە کیسەڵەکان دەمردن و نە یاریەکەی ئێمەی مناڵانیش کۆتایی پێدەهات. حوکمڕانێتی کوردی زۆر دور نیە لەو زەلکاوە بچوکە، لە دوای هەر وەرزێکی توڕەبون و بێزاریی خەڵک، بەسیاسەتی پاڕانەوە لەوانەی تا دوێنێ وەک دوژمن تەماشایان دەکردن، وزەی ساڵێکی تر دەداتەوە بەرخۆی. هەڵبەتە لە لایەکی ترەوە دەست ناپارێزێت لە بەکارهێنانی هێزو توندوتیژی دژی هەر ناڕەزایەتییەک؛ ئەوان وەک کیسەڵەکانی ناو زەلکاوە کۆنەکەی ئێمەی مناڵان تەماشای خەڵک دەکەن. یەکێک لە گرفتەکانی خۆپیشاندان ئەوەیە کە پێشنیارەکان بۆ دەرچون لەم زەلکاوەی حوکمڕانیی کوردیی، یان زۆر خەیاڵییە یان زۆر پۆپۆلیستانەیە. ئەگەر لەمەی دوەمەوە دەست پێبکەین دەگەینە ئەو بۆچونەی کە تا ئێستا ژمارەیەک لە ناوەندی میدیاو کولتوریی کوردیدا پێیان وایە عیراق بەهەشتەو هەمو شتێک لە بەغدا چارەسەر دەبێت، لە کاتێکدا پایتەخت و شارەکانی تری عیراق لە بچوکترین خەسڵەتی شارێتی و ژێڕخانی خزمەتگوزاری بێبەشن. هەڵبەتە ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا، سوچێکە لە سوچەکانی چارەسەر، موچەی فەرمانبەران بۆ نمونە.  ئەی چی لە گرفتەکانی تر بکەین: ژمارەیەکی زۆر زۆری گەنجی بێکار، بازارێکی فشەڵ، بونی مافیایەکی ئابوریی حزبیی کە تەندروستی و ژینگەو خۆراک و پەروەردەو هەمو جومگەکانی تری داگیرکردوە. هەروەها ژمارەیەکی زۆری فەرمانبەران کە نیوەیان فەرمانبەری حزبین و بونەتە بار نەک بەسەر حکومتەوە، بەڵکو بەسەر فەرمانبەرانی بوارە سەرەکیەکانی وەک پەروردەو تەندروستی کشت و کاڵ و ..هتد. کوشتنی کەرتی کشتوکاڵ و ڕاهێنانی خەڵک لەسەر ئەوەی فەرمانبەری بێبەرهەم بن خەسڵەتێکە لە دیمەنە گشتیەکەی حوکمڕانێتی کورد. داهێنانی مۆدێلێکی ئابوریی کە حزب تیایدا برا گەورەیەو لەوە زیاتر هیچ بنەمایەکی نیە، بەڵام هەمو سەرچاوەی داهاتی کوردستانی کۆنترۆڵکردوە. هەر لەناو ئەم زەلکاوەی دەسەڵاتدا، ئۆپۆزسیۆنێکی پۆپۆلیست خۆی وەک جێگرەوە پیشان دەدات، بەڵام بەبێ هیچ ڕوانگەیەک تروسکاییەک هیوا بەخەڵک ببەخشێت. چارەسەرەکان، نە مەحاڵ نە ئاسانیش؛ بەشێکیان لە بەغدان و بەشی هەرە زۆریان لە کوردستانن. لەوانەیە یەکێکیان ئەوەبن ئابوری وڵات لەم مۆدێلە حزبییە جەردەییە ڕزگار بکرێت و توانابون جێگەی (تەوریسی ئابوریی) بگرێتەوە. هەڵبەتە تەوریسی ئابوری لێرەدا پەلێکە لە پەل و پۆی تەوریسی سیاسی. ئەمەش ئەرکی بزوتنەوەیەکی مەدەنی پشودرێژە، لەسەر ئەو شێوازەیەکی بزوتنەوەی گۆڕانی لەسەر دروست بو. بەڵام بزوتنەوەی گۆڕان میکانیزمەکەی لە پێناو ئامانجی سیاسی خۆیدا بەکارهێناو لە کاتێکی پێوانەکراودا گەڕایەوە ناو هاوکێشەی تەوریسی سیاسی و ئابوری. بۆ نمونە لە ئەدەبیاتی سیاسی و میدیایی ئەم بزوتنەوەیەدا زۆر باسی موڵک و مافی گشتی دەکرا، کەچی ڕوبەرێکی زۆری لە موڵکی گشتی لەناو شاری سلێمانیدا کردە موڵکی حزبی. ئەمە هۆکارێکی نەمانی متمانەی خەڵک بو بە ئۆپۆزسیۆن. دەرەچەیەکی تر بۆ ڕزگاربون لە زەلکاوەکە، ڕزگارکردنی دامەزراوەکانی حکومەتە لە سوپایەک لە فەرمانبەری حزبی. هەڵبەتە ئەمە پێویستی بە پلانێکی تۆکمەیە، چونکە دەرکردنی دەیان هەزار فەرمانبەری حزبی، ئەبێتە هۆی زیادکردنی کێشەکان، بەڵام بەشێکیش دەبێت لە خستنەگەڕی توانا مرۆییەکان لە بری قەتیسکردنیان لە فەرمانگەی بێبەرهەمدا. هەر لە میانەی ئەم خاڵەدا گرنگە باس لە سەرمایەداریی حزبی بکرێت، کە میدیاو دامەزراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و چالاکی کۆمەڵایەتییان داگیرکردوە.  لەوانەیە یەکێک لە چارسەرە سەرەکیەکان تەسلیمکردنی فایلی نەوت و داهاتەکانی گومرک بێت بە حکومەتی عیراق بەتەواوەتی، چونکە ئەم دو داهاتە سەرچاوەی بەشێکی زۆری زەبەلاحبونی هەژمونی حزبی و بنەماڵەیین لە کوردستاندا. وشککردنی سەرچاوەکان بەشێکە لە وشککردنی توانای دەسەڵات لە بەکارهێنانی میکانیزمی بەردەوامبون لە گەندەڵی و هەروەها وشککردنی توانای میلیتاریزەکردنی کردنی دەسەڵات و توندوتیژیی. ئەوەی لەم هاوکێشەیەدا گرنگەو مانادارە، مافی گشتی و موڵکی گشتییە؛ مانگرتن و خۆپیشاندان و ناڕەزایی لە ڕوبەری گشتی جیاناکرێنەوەو سەرچاوەی داهاتەکانیش مافی گشتین. مانەوەی خەڵک لەم دو ڕوبەرەدا، وزەی لەدایکبونی سیاسەتن لە کوردستان. پاڵەپەستۆکانی ئەم دواییەی خەڵک و ناوەندەکانی میدیای دەرەوەی بازنەی دەسەڵات، وایانکرد بەرپرسانی پارتی و یەکێتی و گۆڕان لەسەر ڕێککەوتنێکی گوماناوی نەوت لەگەڵ تورکیا، بێنە قسەو زانیاری جیاواز لەسەر ڕێککەوتنەکە بدەن کە بۆ ماوەی چەند ساڵێکە بێدەنگیان هەڵبژاردوە. کەواتە لێرەوە ئەوەمان بۆ ڕوندەبێتەوە کە هێشتا ڕوبەرێک ماوە بۆ پاڵەپەستۆو بێدەنگ نەبون لەسەر دەسەڵات و ئەم مۆدێلەی خۆحەشاردان لە زەڵکاودا. لەسەرەتاکانی ساڵانی (2000)ەوە، دەسەڵات توانیویەتی هەمو جۆرێک لە ناڕەزایی کپ بکاتەوەو کۆتایی پێ بهێنێت؛ ئەی چی بکرێت؟ لەوانەیە مانگرتنێکی مەدەنی دڕێژخایەن و پشودرێژ بۆ بەدەستهێنانی ئەو خاڵانەی باسکران و سنوردارکردنی دەسەڵاتێکی بەپەروا لە نابوتی و گەندەڵیدا، ڕێگەیەکی تر بێت بۆ دروستکردنی دەرەچەیەک بۆ دەرچونی ئاو لەم زەلکاوەو وشکنەبونەوەی، وەک چۆن زەلکاوەکەی مناڵیی ئێمە وشک بوەوەو ئێستا بوەتە وشکەڵانێک؛ نە ئاوی تیا ماوەو نە کیسەڵ. 

مەیسون شەقیر رەنگە ئەو جوامێری و هۆشیارییەی لە ناخی مرۆڤدا دەچەسپێت، گەورەتر و فراوانتر و گشتگیرتربێت لە هەموو بڕوانامە ئەکادیمییەکان، پەروەردە و ژێرخانی مۆراڵی و گۆڕانی بارودۆخەکانی ژیان کەسەکان درووست دەکەن و بەها و کارە لە پێشینەییەکانیان پێدەبەخشن. ئۆخینیۆ ئاریاس ئەو منداڵەی کە لە شارۆچکەی بوێتراگۆ لە باکووری مەدرید لە ئیسپانیا لە ساڵی ١٩٠٥ لە دایك بوو، لە باوکێکی بەرگدروو کە روحێکی پەیوەست بە ژیان و دڵێکی میهرەبانی هەبوو، وە لە دایکێك کە شوانی مەڕ بوو لەو شارەدێیە و شەیدای دەشتودەر و راستگۆییەکانی بوو. بەڵام هەموو ئەمانە وەك پێویست بەس نەبوون بۆ ئەوەی ئەم خێزانە بتوانێت درێژە بە ژیان بدات لە سەخترین سەردەمی ئابووری کە ئیسپانیای پیا تێدەپەڕی. ئاریاس لە سەردەمێکی هەڵە لە دایك بوو ... وازی لە قوتابخانە هێنا هەرچەندە ئەو لە قوتابخانەکەی ئیلهام بەخشی مامۆستاکانی بوو چونکە زیرەکییەکی سروشتی و لە راددە بەدەری هەبوو، توانای داهێنانی گاڵتەوگەپی جوانی هەبوو! " قوتابخانەی بێنەوایان " لە تەمەنی یانزە ساڵیدا ئاریاس وازی لە قوتابخانەکەی هێنا و چوو لە لای مامی شاگردی بکات کە شوێنکارێکی سەرتاشینی هەبوو. لە ماوەی چوار ساڵدا ئاریاس فێری پیشەی سەرتاشین دەبێت، لەگەڵ ئەوەیشدا فێری ژیان دەبێت لە رێگای زوو ئەزموونکردنی کارکردن و لە رێگای کاریگەری کەسایەتی مامەیەوە کە رۆشنبیر و خوێنەرێکی بە پەرۆش بوو. ئەم شوێنکاری سەرتاشینە بەشێکی زۆری بریتی بوو لە پەرتووكخانەیەك کە هەڵبژاردەیەك لە باشترین پەرتووکەکانی تێدابوو! ئاریاس لەم شوێنکارە ڤیکتۆر هۆگۆی خوێندەوە، بۆیە دەیوت : " من دەرچووی قوتابخانەی بێنەوایانم " هەروەها لەم شوێنە سێرڤانتس و زۆر پەرتووکی فەلسەفە و رەخنەی ئەدەبی و هونەری خوێندەوە، گوێبیستی زۆرێك لە گفتوگۆی هزری و ئەدەبی بوو کە لە نێوان هاموشۆکەرانی سەرتاشخانەکەدا روویاندەدا و پێیان وابوو کە ئەم شوێنە بریتییە لە ماڵی رۆشنبیری شارۆچکەکەیان! پاش ئەوەی مامی دەمرێت و ئاریاس شوێنکارەکە و پەرتووکخانەکەی بە میراتی بۆ دەمێـنـێـتەوە، ئەو هێشتا تەمەنی پانزە ساڵان بوو، بەڵام ژیان وایلێکردبوو کە گەورەتر بێت لە ساڵەکانی تەمەنی! سەرتاشخانەکە، پەرتووکخانەکە و گفتوگۆکانی هاموشۆکەران بەردەوامییان پێدران و هەمیشە پەرتووکی نوێیان دەهێنا و لەنێو خۆیاندا ئاڵوگۆڕیان دەکردەوە! ئاریاس خولیای شانۆ بوو، زۆری لەسەر خوێندەوە، بە راددەیەك کە بەشداری کرد لە شانۆگەرییەك کە لە دەرهێنانی بەڕێوەبەری فێرکردنی خۆجێیەتی شارۆچکەکە بوو کە ئەویش یەکێك بوو لە هاموشۆکەرە هەمیشەییەکانی پەرتووکخانەکە، ئاریاس لەم شانۆگەرییە توانایەکی زۆر باشی نواندنی پیشاندا و سەلماندی کە روحێکی کاریگەری هەیە، ئەمەش وایکرد کە ببێتە جێگای سەرنج لە لای دۆستانی شانۆ و تەواوی خەڵکی شارۆچکەکە. " شانەی سوور و بەرگری " پاش ئەوەی ئاریاس تواناکانی بەدەرکەوتن و بووبە جێگای سەرنجی خەڵکی، یەکەم شانەی پارتی کۆمۆنیستی دامەزراند لە شارۆچکەکە لە ساڵی ١٩٣١. ئاریاس خۆی دەڵێت کە ئەو لە شوێنکارە تایبەتەکەی پەرتووکی چەپەکانی دەخوێندەوە و پەیوەندی لەگەڵ سەرکردە سەربازییەکان هەبوو لە ماوەی جەنگی ناوخۆیی ئیسپانیا، لەپێناو سەرکەوتنی کۆمارییەکان بەشدار بووە لە جەنگدا و بەو هۆیەوە لە پێیەکیدا بریندار دەبێ و ئەمەش وایلێدەکات کە هەموو پاشماوەی تەمەنی بە شەلی بمێنێتەوە، بەڵام ئەو رێگای بە باشی دەزانی! لە ساڵی ١٩٣٦ کۆمار هەرەسی هێنا و فرانکۆ دەستیکرد بە راوەدوونانی کۆماریخوازەکان. بۆیە ئاریاس هەڵهات بۆ فەڕەنسا و لەگەڵ خۆیدا خەونەکانی، ئازارەکانی، پێیە شەلەکەی، لێهاتوویی پەنجەکانی و ئیشقی نەبڕاوەی بۆ ئیسپانیا هەڵگرتبوو! بەڵام نەیدەزانی کە هەموو ئەمانە دەبنە هۆی بە زیندوو هێشتنەوەی ناوەکەی لە مێژوودا زیاتر لە ناوی ملیۆنان لە هەڵگرانی بڕوانامەی بەرزی ئەکادیمی! لە فەڕەنسا راستەوخۆ پەیوەندیکرد بە بەرەی بەرگرییەوە و بەشداری هەموو کۆبوونەوەکانیانی دەکرد، لە شاری تۆڵۆز خەڵاتی رێزلێنانی پێبەخشرا وەك ناودارترین کەسی ئیسپانی کە دژی نازییەکان جەنگابێت لە ئیسپانیا. پاش کۆتایی جەنگی جیهانی دووەم، لە فەڕەنسا لەگەڵ پیکاسۆ .. بەناوبانگترین ناوی هونەری لە مێژووی هونەر بەیەك گەیشتن ... ئاریاس سەرلەنوێ لە فەڕەنسا شوێنکارێکی سەرتاشینی کردەوە لە شارۆچکەی پیاریۆس کە ماڵی پیکاسۆ لەوێ بوو. " هەڵهاتن لەگەڵ پیکاسۆ " پێش ئەوەی بۆ یەکەم جار بەیەکتری بگەن، ئەوان ناوبانگی یەکترییان بیستبوو، هەستیان دەکرد زۆر شتی هاوبەش لە نێوانیاندا هەیە و کۆیان دەکاتەوە! هەردووکیان ئاشقی ئیسپانیا بوون و لە دیکتاتۆرییەتی فرانکۆ هەڵهاتبوون، هەردووکیان ئارەزوویان بۆ بیروباوەڕی سۆسیالیستی هەیە و کۆمارین، هەردووکیان داخ لە دڵ و دوورخراوەن لە نیشتیمان و لە ژیانیان، هەردووکیان بەشداربوون لە بەرەی بەرگری ئیسپانی ... بەم شێوەیە و سەرەڕای جیاوازی زۆر لە نێوان بەناوبانگترین نیگارکێشی سەردەمەکە و سەرتاشێکی هەژار و سادە، ئەوان بوون بە دوو هاوڕێی راستەقینە و هەر یەکێکیان بۆ ئەویتر بریتی بوو لە نیشتیمانی ونبوو، بریتی بوو لەو زمانەی ئاشقی بوون، بریتی بوو لەو روحسووکی و خوێن شرینییەی کەسایەتی ئیسپانی پێدەناسرێتەوە، بۆ یەکتری مایەی زاڵبوون بوون بەسەر تاراوگە و دوورخستنەوە! ئاریاس بوو بە سەرتاشی هەمیشەیی پیکاسۆ و هاوڕێی گیانی بە گیانی و پارێزەری نهێنییەکانی، تەنها کەس بوو کە دەیتوانی هەموو هەفتەیەك چاوی بە پیکاسۆ بکەوێ و پێکەوە بڕۆن بۆ تەماشاکردنی زۆرانبازی گایەکان، ئەو بەرەنگاربوونەوەیەی لەم زۆرانبازییەدا هەبوو بۆ پیکاسۆ وەك بەرەنگاربوونەوەی ژیان بوو ... ئاریاس تاکە کەس بوو کە دەیتوانی بچێت بۆ ماڵی پیکاسۆ هەرکاتێك ئارەزووی بکردایە، پێکەوە شەوگاری درێژیان بەڕێدەکرد و گفتوگۆیان دەربارەی سیاسەت و نیگارکێشان و ئەدەب و هەونەر دەکرد، باسی بەرەی بەرگرییان دەکرد لە ئیسپانیا لە دژی فرانکۆ، باسی دۆخی پەنابەرە ئیسپانییەکانیان دەکرد لە فەڕەنسا! پیکاسۆ ئۆتۆمبیلێکی بۆ ئاریاس کڕی بۆ ئەوەی هەرکاتێك بیەوێت سەردانی بکات، هەر کاتێکیش دەچوو بۆ لای بۆ سەرچاکردن، تابلۆیەك لە تابلۆکانی لەگەڵ خۆی بۆ دەبرد ... ئەم تابلۆیە لە بری نرخی سەرچاکردنەکە نەبوو کە هەرگیز ئاریاس وەرینەدەگرت، بەڵکو وەك دیارییەکی هەمیشەیی و دووبارە لە پێناو هاوڕێیەتییەکی راستەقینە و قووڵ بوو! پیکاسۆ هەرگیز تابلۆیەك یان کارێکی هونەری خۆی بە فیڕۆ نەدەدا، زۆر هۆگر و پەرۆشی بەرهەمەکانی خۆی بوو، بەڵام دەیزانی کە بەنرخترین شتێك پێشکەشی هاوڕێکەی بکات بریتییە لە تابلۆیەك یان کارێکی هونەری هەرچەندە بچووکیش بێت! کاتێکیش سەردانی دەکرد، لەسەر پێشەکی پەرتووکێك یان لەسەر دەفرێکی خەزەفی وێنەیەکی بۆی دەکێشا، هەروەها لە پاش هەر زۆرانبازییەکی گایەکان کە پێکەوە ئامادەی دەبوون و کۆتاییەکەی خراپ و ئازار بەخش نەدەبوو، پیکاسۆ وێنەیەکی خێرا و سەرسووڕهێنەری دەکێشا کە گوزارشتی لەو خۆشییە لە راددەبەدەرەی خۆی دەکرد بەو کۆتاییە! هەندێ جار پیکاسۆ بەنرخترین تابلۆی خۆی پێشکەش بە هاوڕێکەی دەکرد، وەك تابلۆی جاکلینی هاوسەری کە بە واژۆی پیکاسۆ خۆی واژۆ کرابوو! کاتێك ئاریاس لەگەڵ کچە برادەرەکەی (سیمۆنا فرانکواڵ) کە هاوڕێی بوو لە هێزی بەرەنگاری، هاوسەرگیرییان ئەنجامدا لە ساڵی ١٩٥٠، پیکاسۆ و جاکلینی هاوسەری شایەتحاڵی ئەو هاوسەرگیرییە بوون و تیایدا پیکاسۆ تابلۆیەکی تری وەك دیاری هاوسەرگیرێتی بەخشییە ئاریاس کە بریتی بوو لە پۆرترێتێکی نوێی جاکلین. بەم شێوەیە بیست و شەش ساڵ تێپەڕی لە هاوڕێیەتی و هۆگری لە نێوان پیکاسۆ و ئاریاس، بە جۆرێك کە جوانترین رۆژگاریان پێکەوە بەسەردەبرد. کاتێك دەچوونە یانەکان پێکەوە گۆرانی ئیسپانییان دەوتەوە، بۆ وڵاتێك دەگریان کە بۆیان نەبوو بگەڕێنەوە بۆی چونکە لێیان قەدەغە کرابوو، خۆشەویستییان بۆ ئەو وڵاتە جۆشی دەسەند و نەفرەتیان دەکرد لە نازییەت و دیکتاتۆرییەت و ستەمکاری لە هەرکوێیەك و بە هەرشێوەیەك بوایە، پێکەوە خەونیان بە ژیان و بە گەڕانەوە بۆ ئیسپانیا دەبینی ... " گەنجینەکەی ئاریاس " لە ماوەی ئەو بیست و شەش ساڵەدا ئاریاس توانی گەنجینەیەکی سەرسووڕهێنەر لە تابلۆ و پارچەی هونەری جۆراوجۆری بەناوبانگترین ناوی هونەری کۆبکاتەوە کە هەموو جیهانی بەخۆیەوە خەریك کردبوو بەجۆرێك کە مۆزەخانەکان و پایتەختەکان و گەلەرییەکان لە خولیا و پەرۆشی ئەوەدا بوون شتێکیان دەستبکەوێت کە بە ناوی ئەوەوە واژۆ کرابێت. ئەوەی گرنگ بوو ئاریاس ئەم گەنجینە بەنرخەی کۆکردەوە لە ئەنجامی متمانە و خۆشەویستی ئەم نیگارکێشە کە لەگەڵ خەڵکیدا زۆر بە ساردی و بە رەقی مامەڵەی دەکرد! لە ساڵی ١٩٧٣ پیکاسۆ لە پاش ژیانێك کە پڕبوو لە هەموو شتێك کۆچی دوایی کرد. ئاریاس تەنهاکەسی ئیسپانی بوو کە لە کاتی سەرەمەرگیدا ئامادە بوو، بە کوڵ بۆی دەگریا هەروەك چۆن منداڵێك بۆ خێزانەکەی بگری، تەرمەکەی بەو ئاڵایە پێچایەوە کە دایکی لە ئیسپانیاوە بۆی ناردبوو، بە درێژایی شەو لە لای مایەوە تا بە خاکیان سپارد، بەو شێوەیە پیکاسۆ هونەری نیگارکێشان و هەموو رەنگەکانی بەجێهێشت، تەنها بەرەو رەنگی رەش و سپی رۆیشت. پاش مردنی پیکاسۆ، ئاریاس پیشانگایەکی کردەوە لە شارۆچکەی پیاریۆسی فەرەنسی بۆ کارە هونەرییەکانی پیکاسۆ کە تایبەت بوون بە خۆیی و پیکاسۆ پێی بەخشیبوون، هەر ئەوەندە هەواڵەکە گەیشتە رۆژنامەکان، نوێنەری مۆزەخانەکانی جیهان بە پەلە خۆیان گەیاندە ئاریاس و داوای کڕینی ئەو گەنجینەیان لێیدەکرد. بەڵام ئاریاس هەمیشە دەیوت کە ئەمانە بۆ فرۆشتن نین و رۆژێك دێت لەگەڵیاندا دەگەڕێینەوە بۆ ئیسپانیا، ئەوسا ئەم تابلۆیانە لە شوێنی شیاوی خۆیان دەبن! بەو شێوەیە ئاریاس ئەو هەموو بڕە پارەیەی کە بە ملیۆنان دۆلار دەخەمڵێنرا رەتکردەوە کە خرانە بەردەستی لە لایەن دەوڵەمەندەکانی جیهان و گەلەری و ماڵەکانی هونەرەوە! پاش مردنی فرانکۆ لە ساڵی  ١٩٧٥ و کۆتایی هاتنی قۆناغی دیکتاتۆرییەت لە ئیسپانیا، ئاریاس هەموو کارە هونەرییەکانی پیکاسۆ کە تایبەت بوون بە خۆی پێچایەوە و پێکەوە گەڕانەوە بۆ ئیسپانیا، تابلۆکان دەیانزانی کە دەگەڕێنەوە بۆ لای رووحی ئەو دەستەی کە نەخشاندوونی، هەروەك چۆن ئاریاس بە درێژایی رێگاکە گفتووگۆی لەگەڵیان دەکرد و دەستی دەهێنا پێیاندا و دەیوت " ئەوەتا دەگەڕێینەوە، دیکتاتۆر مرد و ئیسپانیا بە زیندوویی مایەوە، ئەوەتا وا دەگەڕێینەوە هاوڕێکەم هەروەك چۆن خەونمان دەبینی " " گرینکای مرۆڤایەتی " ئاریاس گەڕایەوە بۆ شارۆچکەکەی خۆی لە ئیسپانیا، ناوبانگی تابلۆکانی پیکاسۆ کە لە لایەتی لە پێش خۆیەوە گەیشتبوون، بە گرنگییەکی زۆرەوە پێشوازی لێکرا، ئۆفەری زۆر خرانە بەردەستی بۆ کڕینی ئەو تابلۆیانە بە هەرنرخێك بێت! بەڵام ئەو هەمیشە دەیوت کە ئەمانە دیاری پیکاسۆن و دیاریش نافرۆشرێت! بەو شێوەیە ئاریاس بە هەژاری گەڕایەوە شارۆچکەکەی خۆی هەروەك چۆن بە هەژاری بەجێیهێشتبوو، بەڵام دەوڵەمەند بە ئەزموونی خەباتگێڕی و هاوڕێیەتی لەگەڵ پیکاسۆ. ئاریاس هەموو کارەکانی پیکاسۆ کە زیاتر لە شەست تابلۆ، چل پارچە نیگاری کانزایی و بیست و حەوت پارچە نیگاری خەزەفی بوون، پێشکەش بە شارەوانی شارۆچکەکەی کرد و تەنها داواکاریشی ئەوەبوو کە ئەم سامانە بکرێتە مۆزەخانەیەك بۆ ئەوەی خەڵکی بۆ تەماشاکردنی سەردانی شارۆچکە دوورەدەستە فەرامۆشکراوەکەی بکەن و بەو شێوەیە بمێنێتەوە و هەرگیز نەفرۆشرێن، هەرگیز هیچ پارچەیەکی نەگوازرێتەوە بۆ هیچ جێگایەك! شارەوانی شارۆچکەکە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنییان بۆ ئاریاس رێکخست، لەو چاوپێکەوتنەدا بە دوور و درێژی باسی پەیوەندی نێوان خۆی و پیکاسۆی کرد، باسی پشتگیری ماددی و رووحی پیکاسۆی کرد بۆ بەرەی بەرهەڵستکاری، باسی پشتگیری ماددی پیکاسۆی کرد بۆ پەنابەرە ئیسپانییەکان لە فەڕەنسا، باسی ئەو ماوەیەی کرد کە پیکاسۆ پەیوەندی کردبوو بە پارتی کۆمۆنیستییەوە، باسی بەرواری وێنەکێشانی تابلۆی گرینکای کرد، پیکاسۆ لەم تابلۆیەدا هەڵوێستی خۆی پیشانداوە سەبارەت بە هەموو نازییەکان لە جیهاندا، هەروەها باسی کۆنگرەی ئاشتی کرد کە پیکاسۆ داوای بەستنی کردبوو، هەر ئەم کۆنگرەیە بوو کە وای لە پیکاسۆ کرد تابلۆی جەنگ و ئاشتی وێنە بکێشێت، هەروەها باسی پەیوەندی پیکاسۆی کرد بە هاوڕێکانیەوە وەکو سارتەر و سیمۆن دی بۆڤوار و دڵسۆزی پیکاسۆ بۆیان، باسی شەیدایی لە راددەبەدەری پیکاسۆی کرد بۆ هونەرەکەی و چۆن هەمیشە لە پلەی یەکەمی گرنگییەکانی بووە لە ژیانی و تەنانەت گرنگتربوو لە پەیوەندییەکانی و هەتا لە پەیوەندی نێوان خۆیی و خێزان و منداڵەکانی! ئاریاس زۆر بە پەرۆشەوە بوو کە پارێزگاری لە نهێنییە کەسێتییەکانی پیکاسۆ بکات، بۆیە زۆر بە توندی رەتیدەکردەوە باسی پەیوەندییە سۆزدارییە جۆراوجۆرەکانی بکات و هەمیشە لە وەڵامدانەوە خۆی دەدزییەوە و دەیوت کە ئەو هونەرەکەی لە هەمووشتێك لەلا گرنگتربوو. سەرتاشەکەی پیکاسۆ لە ٢٨ ی نیسان لە ساڵی ٢٠٠٨ کۆچی دواییکرد، ئەو ماڵئاواییەی کە شارۆچکەکەیی و ئیسپانیا لێیانکرد وەکو ماڵئاواییکردن لە پاڵەوانەکان بوو! ئاریاس ئەو مۆزەخانەیەی کە لە ساڵی ١٩٨٥کردییەوە و ناوی لێنا مۆزەخانەی سەرتاشەکەی پیکاسۆ، تا ئێستا لەو شارۆچکەیە کراوەیە و هەموو ئەو تابلۆ و کارە هونەرییانەی تێدا دانراوە هەروەك چۆن لە وەسیەتەکەی داوایکردبوو! بەو شێوەیە ئەو شارۆچکە بچووکە دوورەدەستە بوو بە گرنگترین شوێنی گەشتیاری لە شاری مەدرید و ئاریاسیش وەك جوامێرترین و بەناوبانگترین سەرتاشی جیهان باس دەکرێت پاش ئەوەی کە هەژارێکی لەبیرکراو بوو وەك هەموو هەژارەکان!  لە عەرەبییەوە / قارەمان حسین عبدالله سەرچاوە / سایتی العرب

محەمەد عومەر پێنجوێنی  قـسەکردن لەسەرئایندە لەم دۆخە ھەستیارەی ناوچەکەدا ،جگەلەوەی قورسەو ھۆشیاری وبەدواداجونی ورد دەخوازێت لێپرسراوی گرتنە ئەستۆشی دەوێت.چونکە نەتەوەکەمان لەم بەشەی نیشتیمانە کەماندا ،لەبەردەم سەرەپێچ و وەرچەرخانێکی مـێژوویــی گەورەدایـە.کێشەکانی قۆناغی ڕابردوو،سروشتی قۆناغەکەو ،ئەرک ومەیدان خوازیەکانی و،ھاوکات بوونـی ئـەرکـە نەتەوەیـی ودیـمۆکـراسی یەکانیش ئەرکی سەرشانی سەرکردە سیاسیەکان و ، غەمخۆرانی ئایـندەی کـوردستانـی باشوری ھێندەی ترگران کردووە .دەمەوێت بڵێم بـە ئەندازەی گەورەیـی شانس و دەرفەتەکان وھەڕەشەکان ،ئەرکـەکـانیش گەورەن ، مەبەستـم لەئەرکیش وەک لەئاماژە ڕواڵەتەکانیەوەدەردەکـەوێت ،تەنـھا ڕوبەڕووبوونـەوەی مەترسی و ھەڕەشەکان نـی یـە، بـەڵکـو تـوانای قۆستنەوەی دەرفەتەکـان وج،سەرمایە گوزاری سیاسیشە لەھەڵە مێژووییەکانداچونکە (خێـڵ)یـش کاتێ بـنەماڵەکانی لەنێوان خۆیاندا دەستیان دەچێتە خوێنی یەکتروودوژمنایەتیان لەنێوانـدا سەرھـەڵدەدات لەکاتی بوونـی ھێرشێ بۆ سەر تێکـاڕای خێـڵەکـە لەلایەن خێـڵێـک یاخود چەند خێڵێـکی ترەوە،چاوپۆشی لـە دوژمنایەتی نـێو خۆیان دەکەن و بەیەکگرتووی بەگـژ دوژمـنە دەرەکـی یەکـدا دەچـنەوە و ، تاکۆتای شەڕو پـەلامـار و ھێـرشەکە ،کێشەکانی نێوانیان سڕدەکـەن و،دەبـن بەھاوسەنگەر . مـەبەستم ئەوەیە ئەگەربوونـی ھەڕەشەیەکی وەک داعـش ئێـمە ی تاڕادەیەک یەکخستبێت ،لـە گەڵ گرنگی دا،زۆرلامان گەورەنەبێت ،چونکە عەقڵی خێڵیـش تـوانـای یـەکگرتووی لـەبەرامبەر ھەڕەشەی دەرەکـی داھـەیە .بـەڵـکوو ئەوەی لەم ڕوەوە بۆ گەلی کـوردستانـی باشور گـرنـگە دووشـتە. ١بەیەکگرتووی مانەوەی ھێزوسـیاسەت و ستراتیژو داوا و دروشم و ڕیـزەکانە لەپاش شەڕی داعـش و، قۆناغی وەبەرھێـنانی سیاسی دوای کۆتای ھـێنانی شەڕەکـە .چـونکە قۆناغی دوای شەڕ مەیدانی تاقیکردنەوەیەکی گرنگ ولە ھەمان کاتداھەستیارە بۆ تۆکمەی نێوخۆیی و، بەیەکگرتوویی مانەوەی ھێزەکان و دیدو ھەڵسەنگاندنەکـان و دروشم و میکانزمـەکـانی داواکاریەکان و،بـوون ونەبوون وقەوارەی ھەڕەشە نوێکانی ئەوقۆناغە ،لەسۆنگەی گۆڕان لە سەرچاوەی مەترسـی یەکان و ،ڕیزبەنـدی سیاسی یە پێـشـبیـنی و گـریـمانە کراوەکان .ھەربۆیە ڕێکەوتـن لەسەر جۆری بەڕێوە بردنی ملمـلانێ و دۆخەکان لەوکاتـەدا ھـەتابـڵێ ی پێـویـستە . ٢یەکخستنـەوەی کردەوەیـی ھـێزەکـان ،بـەڵکـو تێـپەڕانـدنی چەمـکی یەکخـستنەوە ودووبـارە بـیـباکردنـەوەی لەشکرێـکی کـوردستانی ھـاوچەرخ و نیـشتیـمانی نـوێ ی وا، تـوانای ئەنجامدانی ئـەرکە سیاسی و سەربازییەکانی لە قۆناغی داھاتوودا ھەبێت ھێزێک کە تەنھا و تەنھا بۆ نیـشتیـمان و حوکومـەت بـێت ،لەسەروی ململانێ سیاسی یەکانەوە بێت لە دەستوەردان لە کاروباری سیاسی بەدوور بێت .ھـێزی ھـەمـووان بێت و دەرگای بەڕووی ھـەمـووانیشدا کراوەبێت .مەبەستـم لە ڕۆڵی سیاسی ھـێزەکەش بـەشداری کردنیەتـی لە خەمڵاندنی نـاسنامەیەکی نیـشتیـمانی و نـەتەوەیـی یەکبگرن لەڕێ ی دورکەوتنەوەی لەحزبایەتی و ململانێکان و گۆڕانی بە یەکـێ لەدەزگـا نیـشتیـمانی یـە گـرنگـە کان و ئامادەکردنی بۆ سەروبەندی جاڕدانی سەربەخۆی. لەم پێشەکیەوە مەبەستـم بووبڵێم ھێـندەی لەخەمی ئەوەدا بیـن کەپرسیار لەوە بکەین کە کـوردستانی باشوربەرەوکوێ دەڕوات،دەبێت پرسیار وخەم و پەرۆشـی سەرەکیمان ئـەوە بێت کەئێمە وەک ھـێزە سیاسی یەکان و،سەرکردەکان دەمانەوێت کۆمەڵگا بەرەو کوێ ی بەریـن ؟ چونکە لەمڕۆدا بەھـۆی واقعی ھـەرێمی کـوردستان ، تـوانائابوری وسیاسی و سەربازی یە خودەیەکانمان ،گۆڕانـمان بە کاراکتەرێکی سیاسی و سەربازی نـاوچەکە ،خـۆمان لـەدەرەوەی ئاراستەدان بەڕوداوەکان و ،چاوەڕوانی ستارگرتنیاندا نیـن ،بـەڵکو بەشداریان تێدا دەکـەن بەتایبەتیش ئوبەشە لە ڕووداوەکان کە تایبە تـن بەناوخۆی وڵاتەکەمان و،زیاتر بەرەوپێش بردنی دۆزە نەتەوەیی یەکەی ئەم جۆرە بیرکردنەوە لەوڕەوشەوە گرنگە کەھێزو سەرکردە سـیاسی یەکان و نـاوەندەکـانی ئاراسـتە کەری ڕای گشتی لەباشووردا ،لێپرسراوێتی بگرنـە ئەستـۆ .چـونکە کورد و ناوچەکەش وەک جاران نـەماوە و،ھـۆکاری خودییە کان کاریگەری گـەورەیان لەسەر دۆخەکەمان ھەیە و تەنانەت ئاستـی بەھێزبـوون و تۆکـمەیی نێـوخۆیی و ئامادەیی ھـێزەکـان ،کاردەکاتە سەر ھـۆکارە دەرەکیەکانیـش . بەڵام تـەنـھا بـوونی ئـیرادە و خواست و داواکاریش لەم ڕوووە بـەس نـی یـە ، بـەڵکو دەبێت داواکاری و ئامانج و بەرکەوتـنە نەتەوەیی یەکانی قۆناغەکەو، دەسنیشانکـردنی سروشـتەکەی و.شێوازی کار بۆ کردنیان و قۆناغبەندی یە پێویستەکان ،ڕێکەوتنی لەسەر بکرێت و لەشێوەی نەخشە ڕێگایەکداببێتە ویبلە نومای سیاسی قۆناغی داھاتوو،بۆ ئەوەی ھاوڕێگەیی سیاسی تێکـەڵکردنـی سەرجەم وزەو توانا نیـشتیـمانی یەکان بەدوای خۆیـدا بێنێ .بەمەبەستی زۆر ترین سوود وەرگرتن لەدەرفەتە بەدیھاتووەکان . نەبوونی ئەم ڕێکەوتن ونەخشە ڕێگایە جۆرێ لەنیگەرانی و راڕای لێ دەکەوێتەوە و ،ھێزەکانیش بەرامبەر یەک بەدوگومان دەبن لەسۆنگەی ترسان لە پەراوێزبوون و قۆستنەوەی ھەڵەکان و پـرسە چارەنووسسازە نەتەوەیی یەکان بەقازانجی گروپی و حزبی ،ئەمەش ئەو شتەیە تاکو ئێستا بوونی نی یەو ،سەریشم سوڕماوە لەوەی بۆچی سەرۆکایەتی ھەرێم لەم ڕوەوە ھیـچ دەستپێشخەریەک ناکات و ،کار لەسەر خەمڵاندنی ئەو نـەخشە ڕێگایە و، کەم کردنـەوەی بەدگومانی و راڕای یەکان و،بەرتەسککردنەوەی ئەو کەلەبەر و ھەستە ناوەکیەکان ناکای کەدەشێت ھەندێ ھێزی ھەرێمی لێیانەوە دژایەتی خواستە مەزنەکانی ئێمە لەسەربەخۆیی ودووبارە خۆبنیاتنانەوەمان بکەن.دەســـــتنیشانکردنـی ئەوەی ئێمە لـەم قۆناغە دا چیمان دەوێت وەچۆن وەبە چ شێوەیەک کاربۆ بەدیھێنانیان دەکەین ؟ڕواندنی ئەوھەستەش کە ھەرچی بەدی بێت بەرھەمی خەبات و ڕەنجی ھاوبەش دەبێت و ھەمووان شانازی پێوە دەکەن  گرنگی بنەڕەتی ھەیە،بۆ وێناکردنی ئە ئایدەی بۆ خۆمان و وڵات و گەلەکەمان دەوێت.چونکە  چی دەکەین و چۆن دەکەین و ،وێنامان بۆ قۆناغە کە و ئایندە چۆنە ،یارمەتیدەرێکی گەورەدەبێ بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئەو ئاینـدە و،ئاراستەکردنی ڕووداوەکانی ،بەئاقاری نزیکبوونەوە لەوێنا و دۆخی دڵخوازی خۆمان .لەڕویەکی ترەوە تێگەیشتن لەو ھاوتەتیبوونی ئەرکە نەتەوەیی و دیمۆکراسی یەکان لەم قۆناغەدالە باریدایە ڕێگا بۆ ئێمەی کورت بکاتەوە و،تێگەیشتنەکان لە یەکتر نزیک بکاتەوە و،ڕێکەوتنی نێوان ھێزەکانیش لەسەر کۆی پرسە گرنگەکان و خەباتی ناوکـۆیی ئاسانتر بکات. مەبەستمە بڵێم گەرھێزێک بەو ئاقارەدا کاربکات کەپێویستە ھەوڵەکان لە مەسەلە نەتەوەییەکەدا چڕبکرێتەوەو،بە دیمۆکراتیزەکردنی ژیانی سیاسی و، چاکسازی یەکی ڕاستەقینە بۆ کاتێکی تر دوابخرێت و،یەکێکی تر بەپێچەوانەوە  ئامانجی ھەرە لەپێشینەی بکات بەپرسە ناوخۆیی یەکان و،ھاوپشتیوانی و چارەنووسی لەمەسەلە نەتەوەیی یەکە ،بەوەدابنێت دەڕژێتەخانەی بەرژەوەندی ئەوھێزانەی لەڕابردوودا گەندەڵیان ئەنجام داوە و،دەسەڵاتیان خراپ بەکار ھێناوە ،تـووشی سەرلێشێواوی وشڵەژانێکی گەورەمان دەکات و،پەروازەی و لێکترازانی بەرەی ناوخۆ و لاوازبوونی چوارچێوە ھاوبەشە کانی کارکردنی بەدواوەدێت.ھەر بۆیە ڕێکەوتن لەسەر بەرکەوتەکانی قۆناغەکە نابێت تەنھا بەمەسەلەی نەتەوەیی یەکەوە پەیوەست بێت ،بەڵکوو دەبێت ڕێکەوتنێک بێت پرسە نێوخۆیی یەکان و،لەوانەش پرسی چاکسازی و بەدامەزراوەیی کردن لە خۆ بگرێت ،چونکە بە ھاوتەریب سەیرکردنی ئەم دوو ڕەھەندەی ئەرک و خەباتی سیاسیمان لەم قۆناغەدا ،ھاوسەنگی بەجوڵە و ھێزەنیشتیمانی یەکانمان دەبەخشرێت ، ڕێکەوتن لەسەر ڕەشنووسی و تێپەڕاندنی ( دەستور) یش بەشێ لە کێشەکانمان لەکۆڵ دەکاتەوە و،سنوری دەسەڵاتەکان و،ماف و ئەکەکان ،ڕوونتر و چوارچێوەدار تر دەبن .بەڕێکەوتن لەسەر دەستور دەکەرێت بەشێ لە کێشەی دەسەڵات و ،میکانیزمەکانی دابینکردنی ڕەوایەتی سیاسی ،دەستنیشانکردنی چەسپاوە نیشتیمانی یەکان چارەسەر بکرێت.لەبەرنجامی ئەوەی لەپێشەوە وتمان دەتوانین بڵێین باشووری کوردستان لەبردەم سیناریۆی جیاوازدایە ،دەکرێت خوانە خواستە لەدوای تەواوبوونـی شەڕی (داعش)ە وە ، یەکیەتی نێوخۆی زەبری زیاتری بەرکەوێت و،دەستێوەردانی دەرەکی زیاتر بیت و ،یەکپارچەیی ھەرێم بکەوێتە بەردەم مەترسی یەوە ،ھەروەھا مەسەلەی سەرۆکایەتی ھەرێم ببێت بەسەرچاوەی کێشە و مەسەلەکە بەڕاگەیاندنی باری لەناکاو و دۆخی نائاسایی و نەخوازراو کۆتای بێت و ،ژیانی سیاسیش دووچاری جۆرێ لەداخران بێت.بەڵام لەھەمان کاتدا سینایۆیەکی ترمان لەبەر دەمدایە کەئەویش ڕێکەوتنە لەسەردەستوور و،سازانی نیشتمانی لەسەر پرسی ڕاپرسی و مافی چارەنووس و یەکلای کردنەوەی سنوورو،زەمینەسازکردن بۆ سەربەخۆ بوون و دەوڵەت و،خەمڵاندنی نەخشە ڕێگایەک بۆ چاکسازی نێوخۆیی و ڕوونی و ،دووبارە بییانکردنەوەی سیستم و کۆتای ھێنان بەڕواڵەت و پاشماوەکانی قۆناغی پێشوو ئەوەی سیناریۆیەکیش بەسەر ئەوی دیدازاڵ دەکات بەپلەی یەکەم ئیرادەو دڵسۆزی و یەکگرتوویی و گیانی لێپرسراوێتی سەرکردەو ھێزە سیاسی یەکان و خۆمانیین گەرخۆمان ھەبین نەتەوە ییانە مامەڵە بکەین ،فۆڕمەحزبی یەکان نەکەیـن بەسەنتەر،بەربەست لەبەردەم بەرزبوونەوەی سەقفی داخوازی و گەشە کردنی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیدا ،ئەگەر ململانێ و ھەستیاریە کۆنە پەرست و نانەتەوەیی یە مێژووییەکان تێپەڕێنین، ئەوائایندەی کوردسیانی باشوور سەرەڕای بوونی کۆسپ و دژواری گریمانە کراو ،ڕوناک دەردەکەوێت،ئاسۆی ئایندەی وڵات مژدەی سەربەخۆیی و خۆشگوزەرانی و دادپەروەری و دیمۆکراسی یەکی فراوانتر و کامڵترپەخش دەکات دەبا ھەموومان ڕێز لە خوێنی شەھیدان وڕەنج و قوربانی تائاستی جینۆسایدی گەلەکەمان بگرین و ،بە دڵسۆزی و خاکـی بوون و موکوڕبوونمان ،ئامێزی ڕۆحمان بۆ و مژدانە بکەینەوە ،ئایندەی کوردستانی باشوور بەرەو ئەوە بەریـن کەئەرکـی سەرشانی ناسیونالزمێکی خاوەن پەیام و سەرکردە و ھێزەگەلێکی لێپرسراو و گەلێکی خاوەن مافــە.