د. تریفە عومەر یەكێك لەو گرفتانەی كە مایەی هاتنەئارای چەندین كێشەو ئارێشەی دیكەیە، گرفتی تێنەگەیشتنە لە زمان، هەروەك ئەو بۆچوونە باوو سواوەی زمان بە ئامێرێك بۆ گواستنەوەی زانیارییەكان دەناسێنێت، لەكاتێكدا زمان زانستەو ئەو هێزەیە كە سەرجەم بوارەكانی دیكە دەخاتەژێر ركێفی خۆییەوە، ئەوەی لە زماندا دەستماندەكەوێت تەنها زانیارییەكان نین بەڵكو كۆی ئەو بیركردنەوەو دەستوورو بڕیارانەن كە جیهانی لەسەر بونیاتنراوە. یەكێك لەو بوارانەی، زمان رۆڵی كارای لە جێبەجێكردنیدا هەیە، بواری یاسایە، كە بەهۆیەوە مرۆڤەكان لەچوارچێوەی ژینگەو كۆمەڵگاكانیاندا وابەستە بە كردەوەو هەڵسوكەوت و تەنانەت خواست و بیركردنەوەكانیشان دەبن، هاوكاتیش رێگەی بەرقەراربوون و چەسپاندنی ئارامی و دەستەبەركردنی مافەكانی تاك و كۆمەڵگاو نەتەوەیە، بۆیە زەروورەتی نووسینی بڕگە یاساییەكان بە زمانی كوردی بەتەنها مایەی ئاشنابوونی تاك نییە بە پانتایی مەودای قانوونی، بەڵكو لە هەمانكات وادەكات هاووڵاتی پتر پەی بە سنوری رەفتارو كردەكانی خۆی ببات، هاوكات ئەنجامدانی توێژینەوەش بە زمانی دایك نەك تەنها رایەڵی پەیوەندییەكانی توێژەر و خوێنەر لەسەر ئاستی تێگەیشتن پتەودەكات، بەڵكو پارادیگمای توانست و توانای توێژەریش بۆ بابەتەكەی قوڵترو هەڵگریی دونیابینی و هزری داهێنەرانەی توێژەر دەبێت، چونكە ئیدی ئەوە سروشتی زمانی دایكە كە كاریگەری قوڵی لەسەر ئاوەزمەندێتی ئاخێوەر هەیە، چۆمسكی وتەنی زمان بەتەنها ئاوێتەی بیرو ئاوەز نییە بەڵكو توخمی سەرەكی پرۆسەكانی زەین و رەنگدانەوەی تاكگەرایی فەرهەنگییشن، بەرلەویش هاریس لەبارەی گرنگی زمان لەسەر بیر دەڵێت دروستەو پێكهاتەی زمان لەسەر بنەمای پرۆسە زەینییەكان هەڵدەهێنجرێت، لەبەرئەوە لێكۆڵینەوە بە زمانێكی دیكە جگەلەوەی دەبێتەهۆی لاوازكردنی كێڵگەی فەرهەنگی بوارەكە كە بواری یاسایە، هەروەها هۆكاری سستی تێگەیشتنی بەتایبەت خوێندكارو بەگشتی هاووڵاتیانیشە لە بڕگەو بابەتەكانی یاسا، جگەلە چەندین كەموكورتی دیكەش پەیوەست بە بوارەكەوە كە لە نائامادەگی زمانی دایكدا دەخوڵقێت. ئەنجامدانی توێژینەوەو لێكۆڵینەوە لە كۆلێژی یاسا بە زمانی عەرەبی بە بەهانەی ئەوەی كە زمانی كوردی زمانی یاسا نییەو لە ئاستیدا شكستدەهێنێت، بەدەرلە كەمتەرخەمی لایەنی پەیوەندیدارو وەزارەتی خوێندنی باڵاو پەینەبردن بە لایەنە نەرێنییەكانی ئەم بابەتە هیچ ئەگەرێكی دیكە لەخۆناگرێت، گەرنا بەهانەیەكی وا پەككەوتە ناكرێت بە پێوەری یەكلاكەرەیی بۆ وەها بڕیارێكی گەورە، لێرەوە دەپرسین ئایا هیچ توێژینەوەیەك لە بەردەستدایە كە سەلمێنەری دروستی ئەم بڕیارە بێت، ئایا بۆ وەها بڕیارێك پشت بە داتایەكی زانستی بەستراوە كە زمانی كوردی بە كەڵكی یاسا نایەت؟!!!، ئایا بیریان لەوە كردووەتەوە كە زمان زانستەو كۆی ئەو قسانە رەتدەكاتەوە كە زمانی كوردی یاسای پێنانووسرێتەوەو توێژینەوەی قانوونیی پێئەنجامنادرێت؟! ئایا ئەوەی بڕیارێكی وەها دەدات چی لە مۆرفۆلۆجی و سینتاكس و واتا دەزانێت، هیچ دەربارەی زاراوەو كەلێنی فەرهەنگی و چۆنێتی پڕكردنەوەی ئەو كەلێنە دەزانێت، ئەی چی لەسەر شێواز/ ستایڵ و داڕشتن و داڕشتنەوە دەزانێت، جگەلەوە ئایا ئەوەی خاوەن بڕیارێكی وەهایە هیچی دەربارەی ستراتیژو رێبازەكانی وەرگێڕان خوێندووەتەوە؟ دەزانێت كاتێك دوچاری ئاستەنگێك دەبێتەوە چۆن چارەسەردەكرێت، دەی هەر ئەمەش نا، زمانێك نەك هەر فكرو فەلسەفەو زانستی پێبنووسرێتەوە، بەڵكو چەندین كتێبی بیانیشی پێوەربگێڕێت، هەرگیز پرسیاری نەكردووە چۆن دەكرێت لە توێژینەوەی بوارێكدا شكستبهێنێت؟ یاخود ئەمە نەشارەزایی و كەم فەرهەنگی و كەمئەزمونی و لاوازیی نووسینی بڕیاردەرە كە وەها دەزانێت ناكرێت بە كوردی توێژینەوە یان وەرگێڕانی بڕگەو دەقە یاساییەكان ئەنجامبدرێت. كۆلێژی یاسا لەبری وەلانان و فەرامۆشكردن و خنكاندنی زمانی كوردی، پێویستە بیر لە دانانی یەكەیەكی وەرگێڕان تایبەت بە وەرگێڕانی زاراوە قانوونییەكان بكاتەوە، بەجۆرێك لە دەستەیەك پسپۆری یاساو وەرگێڕان و زمانی كوردی پێكهاتبێت، پێویستە ئەو راستییە سادانە بخەینەڕوو كە هیچ زمانێك بەهۆی چەشنە لكاوی و تێئاخنراوی و شكاوییەكەیەوە هێندەی زمانی كوردی بەكارو كارا نییە بۆ دروستكردن و داڕشتنی وشەی نوێ و هەروەها كەم زمان هەن بەهۆی خەسڵەتی نەرمێتی و لەبارییەكەیەوە لە ئاستی فەرهەنگدا هێندەی زمانی كوردی دیسان شیاوی بەرهەمهێنانەوەی وشەی نوێ بێت بە چەمك و واتای جیاواز، ئەگەریش پسپۆری مامۆستای كوردیش لە بوارەكەدا كەمبێت ئەوا مانای ئەوە نییە سیاسەتێكی وەها دوژمنكارانە بۆ خودی زمان و نازانستیانە بۆ خودی خوێندكار بەكاربهێنرێت، بەڵكو دەبێت مەودای پێشبینیان فراوانتربێت بۆ هاتنی ئەو نەوەیەی كە چ شتێك دەربارەی زمانی عەرەبی نازانێت و جگەلەوەی پۆلێك نەخوێنەوار بۆ كۆمەڵگا دەخەنەوە، هۆكارێكی گرنك دەبن بۆ لاوازكردنی كێڵگەی فەرهەنگی و بەربەستێكی گەورە دەبن لە ئاست گەشەپێدانی مەعریفی بوارەكە.
.gif)
تەنیا کوردی وەک لێکۆڵەرێک لە پێشھاتە سیاسییەکان، وای دەبینم یەکێتی نیشتمانی کوردستان ھەنگاوێکی سەختی لەبەردەمدایە کە ساڵی دابێ دەچێتە ژێر بڕیارێکی سەختی نێوخۆیی و، تاڕادەیەک چارەسەرکردنەکە شەکەتی دەکات، چونکە ھێشتا کێشەکانی یەکێتی لە کۆنگرەی رابردوو بە کاتی لە تونێلێکدا ھەڵگیران و بەشێک لێی بە چارەسەر نەگەیشتوون، ئەم رووناکییەی یەکێتی لە دەرەوەی خۆیدا وێنای دەکات رەنگە بە کۆمەڵێک کێشەی نێوخۆیی تێپەڕبێت و جارێکی تر پێویستی بەوە بێت بگەڕێتەوە ھەمان تونێل، بۆ نمونە کاتێ یەکێتی لە داھاتوو و تایبەت لە ساڵی دابێ ئەگەر ھەڵبژاردنی پێشوەختەی عێراق ئەنجام بدرێ، دەبێ بڕیار بدات کێ سەرۆک لیستی یەکێتی دەبێت؟ یانیش بڕیاردەری یەکەمی دەستنیشانکردنی لیستی یەکیتی کێ دەبێ؟ یانیش یەکێتی بە سیستەمی ھاوسەرۆکی دەتوانێ کێشەکان چارەبکات؟ ئەی چی لە ھێزێکی دیکەی فکری یەکێتی دەکرێ وەک د.بەرھەم ساڵح کە ئێستا روانگەی ئەم، لە دیدی بەشێک لە یەکێتییەکانەوە وەک داڕێژەری سیاسەتی یەکێتی لە ئاستی عێراقدا دەبینرێ، ھەندێ جاریش وەک رابەری رۆحی بزوتنەوەی گۆڕان نەوشیروان مستەفا، لە ھەندێ تاکتیکی ستراتیژی بۆ یەکێتی سەیر دەکرێ، ئایا ئەی چی لە بێدەنگی کۆسرەت رەسوڵ؟ راستە ئەنجومەنێک لە کەسانی بە ئەزموونی یەکێتی لە دەستە، بەڵام ئایا لە حاڵەتی بڕیارە سەختەکان پێگەی خۆی بێلایەن دەگرێ و قبوڵی دەبێ محەلی ئەویش ھەروا بمێنێتەوە یان پشتی جەمسەرێک دەگرێ؟ ئەمانە ئەم پرسیارانەن کە یەکێتی دەگەڕێنێتەوە بەردەم ھەمان دۆخی جارانی، ئەگەر بڕیاری کۆنگرەی یەکێتی ئیلتیزامی بووبێ بۆ ئەوەی یەکێتی بتوانێ بە گوێرەی یاسایی ئەحزاب رێگەپێدراوی بەشداری ھەڵبژاردنەکانی عێراق بێت، ئەوا کێشە نێوخۆییەکانی یەکێتی بۆ بەشداری لە ھەڵبژاردن پێویستی بە حەسمکردنێکی پێشوەختە ھەیە کە ئەمە زۆر لە سازدانی کۆنگرە سەخترە. ئەوەی لە ئاماژەکانی ھاوسەرۆکی یەکێتی لاھور شێخ جەنگی دەخوێنرێتەوە رەنگە ھەنگاوەکان بۆ ئەوە بچن خۆی بە سەرۆکی لیستی داھاتووی یەکێتی بە رەوا ببینێ، یانیش بڕیاردەری دەستنیشانکردنی سەرۆک لیست خۆی بێت، چونکە سەختە ئەو دەرفەتە لە دەستبدات کە ئێستا دەیەوێ یەکێتی لە ھەنگاوەکانی خۆیدا تەعریف وەرگرێ، بەڵام لە پاڵ ئەمەدا سەختییەکی دیکە بۆ یەکێتی دێتە پێش چونکە لە دانبەخۆداگرتن و ئاماژەی بێدەنگی سەرۆک کۆماری عێراق د.بەرھەم ساڵح پێشوەختە دەخوێنرێتەوە وەک ئەگەرێک پێدەچێ کە بە لیستێکی جوودا لە یەکێتی بچێتە نێو ھەڵبژاردنی پێشوەختەی عێراقەوە کە ئەمەش بۆ یەکێتی ئاسان نابێ، چونکە بەرھەم ساڵح نەکرایە سکرتێری گشتی یەکێتی و، ئەویش لەم پرسەدا بەکاتی بێدەنگی ھەڵبژارد، بەڵام رەنگە دەرفەتی ھەڵبژاردنی داھاتوو لە دەست نەدات کە ئەمیش وەک روانگەی فکری یەکێتی پێویستی بە لیستێکی نوێ و دواتریش حزبێکی سیاسی نوێ ھەبێ لەسەر ئەو پرۆگرامەی کە ھەیەتی و چەند ساڵیشە لە عێراقدا ئەزموونەکەی تاقیدەکاتەوە، بۆ ماڵی تاڵەبانیش وەک بافڵ تاڵەبانی و قوباد تاڵەبانی لە ئێستادا لەبەردەم ئەرکێکی سەختر دەبن، چونکە ئەگەر د.بەرھەم ساڵح لیستێکی نوێ دروست بکات، لەو لاتریش لاھور شێخ جەنگی ببێتە سەرۆک لیست یان بڕیار لەدەستی لیستی یەکێتی، ئەی ئەمان لە کوێی بڕیار بەدەستی نێو جەماوەری یەکێتی دەبن. ھەندێ ئاماژەی وا ھەن کە رەنگە یەکێتی خۆی سیاسەتی دابەشکردنی میحوەری جەمسەرەکان پەیڕەو بکات، بەڵام ئەگەر دیقەت بدرێ لە کاتی جیابوونەوەی گۆڕان لە یەکێتی، لەم سیاسەتەدا ئەوەی زیانی سیاسی کرد یەکێتی بوو، خۆیشی لە واقیعدا محەلی بافڵ تاڵەبانی وەک ھاوسەرۆک و قوباد تاڵەبانی وەک تەنفیزکاری ھێزی یەکێتی لە قودراتی حکومی، مانەوەیان لە سێبەردا قورسە لە ھەیکەلی یەکێتیدابن و لە بڕیاری سیاسی بەسەر پێگەی یەکێتی بێدەسەڵات بن، ئەمە بۆ لاھور شێخ جەنگیش ھەمان شتە، بەڵام بۆ د.بەرھەم رەنگە دەرفەتێکی نوێ بێت کە لە ئێستای عێراقدا بتوانێ روئیا و پەیامی خۆی لە لیستێکی نوێدا جێگیر بکات.
سەرهەد شێخە لێرەدا دەمانەوێ هەڵبژاردنی پێشوەخت بناسێنین ؟ ئاستەنگەکانی بەردەمی بخەینەڕوو؟ ئایە لەو کاتەی دیاریکراوە ئەنجام دەدرێت؟ مەبەستمان لە هەڵبژاردنی پێشوەخت ئەو هەڵبژاردنەیە کە بەر لە وادەی ئاسایی خۆی ئەنجام دەدرێت کاتێک کە بارودۆخی سیاسی دەگاتە بن بەست و حکومەت شکست دەهێنێت لە بەڕێوەبردنی وڵاتدا لایەنەکان وەک دەرچەیەک بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان پەنا بۆ هەڵبژاردنی پێشوەخت دەبەن. دیارە بارودۆخی عێراق لە مانگەکانی کۆتایی ساڵی 2019 کۆمەڵێک ناڕەزای و خۆپێشاندانی بەخۆیەوە بینی لەبەرئەنجامی کۆمەڵێک هۆکار کە دیارترینیان بێکاری و هەژاری و کەمی خزمەتگوزاری و زاڵبوونی هەیمەنەی هێزە چەکدارەکان و دەست تێوەردانی دەرەکی، وایان لە خەڵک کرد بۆ ماوەی چەند مانگێک لە شەقامەکانەوە داوای گۆرینی سیستەمی سیاسی بکەن. لەئەنجامدا لە ژێر گوشاری نارەزای شەقام و بەشێک لەلایانە سیاسیەکان پەرلەمانی عێراق بڕیاری گۆرینی کۆمسیۆنی هەڵبژاردنەکان و یاسای هەڵبژاردنی دا وەک ئامادەکارییەک بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە، دوای دەست بەکاربوونی سەرۆک وەزیرانی نوێ و تێپەڕبوونی چەند مانگێک لە تەمەنی کابینەکەی (مستەفا کازمی) بڕیاریدا کە هەڵبژاردنی پێشوەخت لەبەرواری( 6-6-2021) ئەنجام بدڕێت. ئەمە لە کاتێکدایە کە چەندین ئاستەنگ لە بەردەم هەڵبژاردنی پێشوەخت هەن کە گرنگترینیان لەم چەند خاڵەی خوارەوە کورت دەکەمەوە: 1- گرفتی دەستووری یاسایی: لە هیچ مادەیەکی دەستووری باسی هەڵبژاردنی پێشوەختە نەکراووە تەنیا باس لە هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان کراوە، وە یاسایی هەڵبژاردن تەواونەکراوە بە تایبەت دوو خاڵی جەوهەری لە یاساکەدا یەک لایی نەبۆتەوە ئەوانیش بازنەکانی هەڵبژاردنن ئایە هەر پاڕێزگایەک یەک بازنەی هەڵبژاردن بێت یان دابەزێتە ئاستی قەزا خاڵێکی تر دەنگدەر دەنگ بە لیست بدا یان بە کەس (فرد) واتە حزب لیستی بمێنێت یان دەنگدان بکرێتە فردی جگە لە دیاری نەکردنی کوتلەی گەورە لە پەرلەماندا کە ئەمەش گرفتێکی ترە لە یاساکەدا. 2- گرفتی دادگای فیدراڵی: کە ئەم دادگایە بەهۆی خانەنشین بوونی یەک ئەندامەوە کارەکانی پەکی کەوتووە کە بەرپرسە لە قەبووڵکردن و پەسەندکردنی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن. 3- گرفتی تەکنیکی: لەڕووی تەکنیکیەوە هەڵبژاردن کۆمەڵێک ڕێو شوێنی پێویستە کە خۆی ئەبینێتەوە لە ڕاهێنانی کادری و فەرمان کۆمیسۆن کە ئەو ستافەی ئێستا ئەزموونیان کەمەو ناتوانین بڵێین سەربەخۆن، جگە لە تەواو نەبوونی پڕۆسەی بایۆمەتی تایبەت بە دەنگدەران کە نزیکەی (14ملیۆن) دەنگدەر بایۆمەتریان نەکردووە، وە ئەم پڕۆسەیە پێویستی بە بودجە هەیە بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانی کە تا ئێستا بودجەی بۆ تەرخان نەکراوە. 4- گرفتی تەندروستی ئەمنی: بارودۆخی عێراق لەڕووی تەندروستی لە ئاستێکی باش دانیە بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆناوە ڕووبەڕووی کێشەی تەندروستی زۆر بۆتەوە کە تا ئێستا ئاسۆیەک نیە بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم گرفتەدا، جگە لە کێشەی ئەمنی کە داعش خەریکە سەرهەڵدەداتەوە وە ملیشیاکانی حەشد هەیمەنەی زۆریان بەسەر دامودەزگاکانی میریەوە هەیە. 5- گرفتی کۆتایی دەست تێوەردانی دەرەکییە کە بڕیاری کۆتایی لەسەر پرسە چارەنوسازەکان دەدات نەک عێراقیەکان خۆیان، ئەمەش هێندەی تر گرفتی بۆ هەڵبژاردنی پێشوەخت دروست کردووە بەتایبەت ململانێی ئێران و ئەمریکا دوو ئەجندای جیاوازیان بۆ بەڕێوەبردنی عێراق هەیە. هەموو ئەو گرفتانەی لەسەرەوە خرانەڕوو ئەوەمان پێ دەڵێن کە زەمینەی لەبار و گونجاو لە ئارادا نیە بۆ هاوڵاتیانی عێراقی بەبێ ترس و دڵە ڕاوکی به ئازادانە بەشداری هەڵبژاردن بکەن بۆیە لە ئێستاوە دەتوانین پێشبینی ئەوە بکەین کە ئەم هەڵبژاردنە وەک هەڵبژاردنەکانی تر پاک و بێگەرد نابێت ناکێت ئومێدی زۆری لەسەر هەڵبچنین، بەڵام لە هەموو حاڵەتەکاندا هەر ئەنجامدانی هەڵبژاردن باشترە لە ئەنجام نەدانی هەرچەندە ڕوونیش نیە کە ئایە لەوکاتەی دیاری کراوە بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە دەکرێت یان پێش یان دوا دەخرێت وەک هەندێ لە کوتلە سیاسیەکان داوا دەکەن. * ماستەر لە جوگرافیایی هەڵبژاردن 2020-8-7 قەڵادزێ
خهڵات عومهر چی بكهین كه ئێمه تاك وتهنهاین ،ئهفسانهو وحیكایهت وئایۆلۆژیانیه خۆمانی پێ تهفره بدهین ؟ چی بكهین كه فریادڕهس نیهو پاڵهوان نیه دهست بداته باڵمان وپهیامبهر نیهو ،كتێبی ئاینی نیه بههانامانهوه بێت ؟ چی بكهین كه دهركهوت ئێمه وهك مرۆڤ لاوازو ده ستهپاچهین . تاك وتهنهاین وهیچ موقهدهسێك نیه لهنههامهتی ڕزگارمان بكات ؟! بهدرێژایی چهند سهدهیهك ،ئاین ، پاشان ئایدۆلۆجیا ودواتریش لیبرالیزم وفاشیهتی ئهقڵانیزم. ئێمهی خستبووه سهرئهو خهیاڵهی كه هێزێكی شاردراوه ههیه له لێقهومان دا فریامان دهكهوێت . له نوێگهریشدا سیستمێكی ئابوری وهها ڕێكخرابوو كه تۆله پیریتا دهسته پاچهنابیت . ئهگهر تاك وتهنها بوویت وخێزانت نهبوو ، مناڵ پشتیان تێكردیت ، پاشهكهوتهكهت دهبێته پشت وپهنات وپێویستت بهكهس نابێت ! دهرده كۆرۆنا بهتایبهت ئهم ئهفسانهیهی ههڵوهوشاندهوه و))میتافیزیكا)) بووبهپهند ! سهلماندی ئهم سیستمه سهرمایهداریه كه پێت وایه ئایندهی زامن كردووی ،درۆزنترینهو فرۆشتویتی ! جاران تۆدهچویته لای حهكیمێك یان پیاوچاكێك .جاران بهپزیشكیان دهوت حهكیم ،لهبهرئهوهی حهكیم چاره سهری دهرونی بیماروئهقڵی لاوازوی دهكرد ،چونكه حیكمهت بریتی بوو له زانست وماریفهت وئاكاروت تێگهیشتنی ڕهوشتی مرۆیی بهرزو بڵند. له شارستانی تردا ،له قۆناغی مێژوویی پێشووتردا وابوو . ئهو بێ بهرامبهر ئهوهی دهیزانی بۆئهوهی دهردوویهكت لهكۆڵ بكاتهوه دهی كرد . هێندێك جار بههۆی ئهوهی كه كاری پێكردووه وكهڵه كه بوونی ئهزموون وماریفهتی چهند ساڵه بووه به هاناتهوه دههات و ، هێندێك جاریش نهی دهپێكاو فهوتت دهكردو، دهبوویته قوربانی نهزانینی مرۆڤایهتی ! ئێستا چۆنه ؟ بهدهردوو ونهخۆشیهوه دهچیته لای پزیشك . بابای پزیشك برغویهكی بچوكه لهماشێنێكی گهورهدا. من گومانم له ئاكاری ئهو نیه وخانه گومان نیم بهڵام ، كرێی ئۆفیسهكهی ،.بهنزینی ئۆتۆمبێلهكهی . خهرجی ڕۆژانهی ماڵ ومنداڵ وفشاری كۆمپانیای داوودهرمان وتاقیگهو خهستهخانه بازرگانیهكان ، ئاكار كلك و گوێ دهكهن ، تۆرێكی ترسناكی پهیوهندی بازاڕمرۆڤی والێكردوه ، وازلهحیكمهت بێنێت وببَت به شتێكی تر! جاران وپێشتر حهكیم بهشێك نهبوو لهسیستمی بازاڕ، ئهگهرچی له پزیشكێكی زانا كهمتریش بزانێت ، بهڵام پزیشك بهشێكه لهسیستمی بازاڕا ،ئهگهر سهد هێندهی حهكیمیش بزانێت ! كهلهچهتوونی ههرزهكاریم دا ساڵی دووسێ جار دهست وقاچم له جێ دهچوو. دایكم دهیبردم بۆلای مامه ((خهلیفه)) ی حهكیم ودهستی دهگرتمهوه.،به پهڕۆی خام وزهردێنهی هێلكه دهستی دهپێچا م و چاك دهبوومهوه . ئهگهر سهقهتیشی بكردمایه ،دهبوو ئێستا كه ئاگام لهدنیایه ،له ((خهلیفه)) ببورم ،چونكه ئهو ههرئهوهندهی لێ دهزانی وبێ بهرامبهرئهم كارهی دهكرد . بۆخوای دهكرد، بۆشهیتانی دهكرد گرنگ نیه . گرنگ ئهوهیه ههرچی دهزانی بێ بهرامبهر پێشكهشی دهكرد . ئێستا كه بهو پهڕی هۆشیاریهوه دهچمه لای پزیشك خانه گومان نیم له ئاكاری ، به ڵام گومانم لهكۆی سیستمهكه ههیه كه ئهوی گیرۆدهكردووه ! مرۆڤ ناتوانێت ههموو جارببێته قارهمان .بائهم باره گرانه نهخهینه ئهستۆی مرۆڤێك كهخۆی گیرۆدهی ههزار دهردوو دووه ! ههموو ڕاستیهكی گهوره لهتهنگانهو لێقهوماندا دهردهكهوێت .دنیا سهراپای دووچاری تهنگانهو لێقهومان بووه. ڤایرۆسێكی بچوكی وهك كۆرۆنا ، پهردهی له ڕوی شتی گهوره ههڵماڵی ! بیهێنه بهرچاوت تۆهاوڵاتیهكی كوردنیت كه هێشتا پهتی میهرهبانی لهنێوان تۆو خزم ونزیكهكانتا نهپچڕاوه . تۆ له ((واشنتن دیسی)) دهژیت وهاووڵاتیهكی ئهمریكاییت . بهدرێژایی تهمهنت فهرمانهبهرێكی چست وچالاك بوویت وههموو ئهركهكهكانت جێ بهجێ كردووه . قهرزاری بانك نیت وڕێنمایه ئابوریهكانت نهبهزاندووه. پیرو ئوفتاده بوویت و دنیاش تووشی دهردی كۆرۆنا بووه . له لهندهنیت وئینگلیزی چاوسهوزو قژزهردبوویت و ئێستا تهواو پیربوویت وگرێی ههشتایهمی تهمهن بهسهردهبهیت ، بهڵام پێویستت بهوهیه بۆئهوهی بچیته سهرئاودهسێك ،كهسێك رۆِژانه دهستت بگرێت و پشتیوانت بكات و ئهژنۆی لهرزۆكت ڕابگرێت . لهدرزی دهرگاوه چاوهڕوانی ئهو كهسهی كه ڕۆژانه بێت و هاوكاریت بكات . ئهوكهسهی ههمووڕۆژێك دێت ، ئهمڕۆنایهت . رۆژی دواتر نایهت، رۆژی سێهم وچوارهم وپێنجهم نایهت و،نایهت وتۆش لهناو پیسایی خۆتا گهوزاوی. لهڕاستی دا تۆ دووچاری كۆرۆنا نهبوویت ، سیستمهكه دووچاری بووه ، تۆی هاووڵاتی بێ غهلوغهش كۆرۆنا وڤایرۆس نات كوژێت ، سیستم دهتكوژێت ! لهناودڵی ئۆروپا وئهمریكای لیبرالدا مرۆڤ بوون بهژماره . ژمارهی پڕوپوچ وبێ نرخ . سهیری تیڤی وته لهفۆنه زیرهكهكهت دهكهیت ،كه گهوج وگێل وتهمبهڵی كردویت، چیت پێ دهڵێت ؟ ئهمڕۆسهدان ههزارمردن ، بۆچی مردن ؟ ئهوهی به دێڕێك لهژورهكانی ههواڵسازی دا دهی هۆننهوه وسهبارهت مهرگی دهیان وسهدان ههزاره ،گشتگیریهكی گهورهیه وردی بكهیتهوه ههریهكهی ئازاروژانی بهقهد كێوێكه . باوكێك دهمرێت و چهند منداڵێك نائومێد دهبن . دایكێك سهردهنێتهوه ومنداڵ بێ دایك دهبن . جوان دهمرێت ،عیشق دهفهوتێت و، پیردهمرێت وچرای حیكمهت دهكوژێتهوه ! مرۆڤ دهمرێت ، ومهرگیش حیكمهتی خۆی ههیه ، بهڵام كاتێك كه مرۆڤ وهكو میرولهو قالۆنچه دهپلیشێتهوهو مهرگی هیچ بههایهكی نامێنێت ، دهبێت گفتوگۆ فهلسهفیهكانی بگهڕێتهوه بۆزۆرسهرهتا و ، پرسیارهكانی خۆی بهجۆرێكی تربهۆنێتهوه كه بۆچی مهرگی مێرولهو قالۆنچه هیچ نرخ و بههایان نیه ؟! مهڕ سهردهبڕن. مریشك دهخۆن .ماسی دهبرژێنن و، تهیروتواڵ دهكهنه قهفهزهوهو ورگی پێ زل دهكهن ، نازانیت كی كێ دهخوات ؟! ناشزانیت ئهگهر كێ كێ نهخوات ،چی ڕودهدات ؟ بۆنمونه بهراز دهترهكێن . مرۆڤ بهراز نهخوات، ڕهنگه بهراز مرۆڤ بخوات ! كۆتر بهوجوانیهی خۆیهوه لێ بگهڕێیت به ههوای خۆیان زاوزێ بكهن و مرۆڤ نهیان خوات ، دانهوێڵه لهسهرگۆی زهوی ناهێڵن ومرۆڤ تهفروتونا دهكهن ! لهڕاستی دا سروشت پێویستی بهده ستكاریكردن نیه ، ئێمه پێویستمان به دهستكاریكردن وبهخۆداچوونهوه ههیه! پێمان وابوو ههمووشت دهزانین وگهیشتووین به ههمووشت . دهركهوت نههیچ دهزانین ونه دهستیشمان پێكردووه ! ئهفسانهكان ،بیروباوهڕهكان ،ئاین وتهنانهت زانسته ئایدۆلۆجیهكان ،ئێمهیان كردووه بهدوژمنی یهكتر . زانست وكارهسات و ههڵهكانمان ، لهنێویشیاندا دهرده كۆرۆنا بهڵگهی بهرزی ئاشتبوونهوهی ئێمه خۆمانین لهگهڵ یهكتردا ! چی بكهین ؟ ڕێگایهكی سهخت ودژواره ! تهلهفۆنه زیركهكان فیرَی تهمبهڵی مان دهكهن و دهڵێن : ههمووشت ئاسان وباشه وههموودۆست ویارین . ئهوان درۆدهكهن ئێمه دۆست ویارنین بهوشێوازه گریمانهییهی ، ئهوان دهیخوازن . ئێمه دۆست ویاردهبین كاتێك ههست بهیهكتری دهكهین و كاتێك یهكتریمان خۆش دهوێت وكاتێك ئامادهدهبین كۆمهك بهیهك بكهین و دهردودوی یهكتر چارهسهربكهین ! ((ماویهتی))
هەندرێن شێخ راغب عەرەب كێشەیەكی هەیە، لەسەرەتاوە تێ ناگات، هەتا كۆتایی، ئەوكاتیش زۆر درەنگە، لەكۆتاییدا لەشتەكان تێدەگات، سەرەتا بەهەموو هێزی خۆتەوە لە بناگوێی هاوار بكە تێ ناگات. ئەوكاتەی توركیا پەلاماری عەفرینیدا، پەیجو لاپەڕەی ئەنتەرنێتی دەوڵەتە عەرەبیەكان پڕبون لە ستایشو حەماسەتی پشتگیری ئەردۆغانو سوپاكەی، جەژنیان گرتبوو بەهۆی لەناوبردنی كورد. چەندە هاواریان كرد ئەمە نەخشەیەكی ناسیۆنالیستیو رەگەزپەرستی توركە لەبەرگی ئیخواندا، خزمەت نیە بە ئیسلامو ئاشتی ناوچەكە، تكایە عەرەب گوێ بگرە. ئەوان زیاتر حەماسەتیان دەگرت. بەس پڕۆژەی (گاپ) بەسە بۆ ئەوەی هەرچی عەرەبە دژی توركیا بێت، چونكە ئەم پڕۆژەیە روباری دیجلەو فورات دەگرێتەوەو عەرەب لەبێ ئاویدا دەخنكێت..لێرەدا بە ژمارەو داتا رونی دەكەینەوە: رۆژهەڵاتی ناوەڕاستو تایبەت دەوڵەتە عەرەبیەكان، وشكترینو بێ ئاوترین ناوچەی جیهانن، گەشەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە لەهەموو جیهان زیاترە كە 3% ساڵانە،"ڕووباری فوڕات بەگشت لقەكانیەوە حەوزێكی گەورەی دروست كردووە كە 000،444 كیلۆمەتری چوارگۆشە داگیردەكات. لەم ڕووبەرە گەورەیەدا بەنزیكەیی نیوەی دەكەوێتە خاكی عێراقەوە كە دەكاتە ٤٦٪ و ڕێژەی ٣٣٪ لەناو خاكی توركیایە وئەوەش كە دەمێنێتەوە كە دەكاتە 19٪ دەكەوێتە خاكی سوریا. بەهەمان شێوەش ڕووباری دیجلە لەگەڵ هەموو لقەكانیەوە ڕووبەری ٣٨٧،٦٠٠ كیلۆمەتری چوارگۆشەی ئاودار كردووە، بەجۆرێك كە سێیەكی حەوزی ڕووبارەكە واتا 75٪ دەكەوێتە خاكی عێراقەوە و ڕێژەی ١٥٪ دەكەوێتە توركیا، و ڕێژەی ٠،٣ دەكەوێتە سوریا.لەم ژمارانەوە ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە بەشی هەرە زۆری ئاوی هەردوو ڕووبارەكە و حەوزی نێوان دوو ڕووبارەكە دەكەوێتە خاكی عێراقەوە. نزیكەی نیوەی ڕووبەری ئاوی ڕووباری دیجلە و سێیەكی ڕووبەری ئاوی ڕووباری فوڕات لە ناو خاكی عێراقدایە". توركیا ئەم ئاوە لە عەرەب دەگرێتەوەو پێنج پارێزگای ناوەڕاستو باشوری عێراق كە دەكاتە شەش ملیۆن كەس بەتەواوی بێ ئاو دەبنو دەبێت چۆڵ بكرێن، بەپێی زانیاریەكانی نەتەوەیەكگرتوەكان بەهۆی سیاسەتەكانی توركیاوە شەش ملیۆن هاوڵاتی عەرەبی عێراق دەبێت ئاوارە بنو كۆچ بكەن. زۆنگاوو هۆرەكان وشك دەبنو شارو كشتوكاڵو ئاوەدانی لەپێنج پارێزگای عێراق نامێنێت، كەچی عەرەب دژی كوردەو هەلهەلە بۆ هاتنی سوپای توركیا لێ دەدات. پرۆژەی گاپ ناوێكی توركیە، بیرۆكەی پرۆژەكە بۆ هەفتاكانی سەدەی پێشوو دەگەرێتەوە كە رووبەری پرۆژەكە نزیكەی لە (10%) رووبەری گشتی توركیا پێك دەهێنێت ، تێچوونی پرۆژەكە لە نێوان (6% بۆ 9%) بوودجەی گشتی توركیایە. پرۆژەی گاپ جگە لەوەی گەورەترین پرۆژەی ئاوی توركیایە و یەكێكشە لەپرۆژە گەورەكانی جیهان( بە چوارەم گەورەترین بەنداوی جیهان ئەژماردەكرێت) ، پڕۆژەی (GAP) پێكدێت لە ٢٢ بەنداوی گەورە و ١٩ وێستگەی هایدرۆلیكی و ٢ تونێلی ئاودێری. 13 پرۆژەی سەرەكیی كە حەوتیان لەسەر رووباری (فورات) و شەشیان لە رووباری (دیجلەوە)، پرۆژەی گاپ هەردوو رووبارەكە دەكاتە یەك و بە كۆكەرەوەی ئاوی فورات و دیجلە دادەنرێت، بەشێوەیەك لە (80%) پشت بە ئاووی رووباری فورات و لە (20%) پشت بە ئاوی رووباری دیجلە دەبەستێت. پرۆژەكە دەبێتە هۆی سرینەوەی (340 ) شار و شاروچكە و گوندشین وە دەست بەسەراگرتنی (200) شوێنەواری مێژووی كوردی. توركیا شەڕێكی ستراتیژی گەورە بەئاو دەكات، سەرەتای نەودەكانی سەدەی رابردوو، نەجمەدین ئەربەكان گوتی: ئێمە وا دەكەین لە داهاتوودا یەك بەرمیل ئاو بە یەك بەرمیل نەوت بە دەوڵەتانی عەرەب بفرۆشین. بەڵام بڕوا ناكەم هێشتا مێشكی عەرەب ئەم قسەیەیان بیستبێت؟. ئێستا توركیا لە سوریا، عێراق، لیبیا، سۆمال، سودان، یەمەن، قەتەر، چەندین ناوچەی دیكە لەبەرنامەی دان، بنكەی سەربازیو هێزی خۆی بەربڵاوكردۆتەوە، كە لەداهاتودا عەرەب دەكاتە پاشكۆی خۆی. بۆیە گرنگە بپرسین ئایا عەرەب مێشكی كەی تێدەگات پڕۆژەكە زۆر مەترسیدارە بۆ كیانی عەرەبی؟ كە چارەسەری زۆر باش هەیە، ئەگەر عەرەب بتوانێت كاریان لەسەریان بكات: یەك: پێویستە لە عێراق عەرەب كێشەی كەركوكو داراییو بودجەو نەوت و وزە لەگەڵ كورد چارەسەر بكات.كوردیش هەرێمی كوردستان رێك بخاتەوەو شەفافیەتو نەزاهەتی داهات و خەرجیەكان وەك خۆی جێبەحێ بكات. ئەوە بزانێت نەمانی موچەو جوڵەی بازاڕو بژێوی خەڵك خەونی سیاسی كورد لەبار دەبات. وە پێكەوە بلۆك بەندی توند دروست بكەن.. هەرچەندە ئەم قسەیەی خۆم پێچەوانەی زۆربەی نوسینەكانی دیكەمە لەسەر عێراق، بەڵام بەشكم عەرەب هەستی كردبێتو كوردیش ئەوە بزانێت هەرێمی كوردستان بەم جۆرە ئیدامە نادرێت؟. دوو: پێویستە دەوڵەتانی عەرەب، توركیا لەسوریا دەربكەن، بەتایبەت لە عەفرینو ئیدلەب، قۆناغەكە وا دەخوازێت، مەبەست خزمەت كردنی بەشار ئەسەدو كورد نیە، قۆناغی ئەمنی قەومی وا دەخوازێت. سێ: گرنگە لە لیبیا هەیمەنەو بونی توركا كۆتایی پێ بهێنن، ئەمەش پڕۆژەی گەمارۆدانی عەرەب لەلایەن توركیاوە كۆتایی پێ دێنێت. چوار: پشتیوانی ئۆپۆزسیۆنی توركیو كوردی ناوخۆی توركیا بكەن لەهەڵبژاردنی داهاتوو، لەروی ماددیو مەعنەوی. پێنج: لە ئەنجومەنی ئاسایشو نەتەوەیەكگرتوەكان، بیستو دوو نوێنەریان هەیە، دنیایەك دەوڵەتیان هەیە، دەتوانن دبلۆماسیانە كاری جدی بكەن. شەش: پشتیوانی كورد بكەن لە سوریاو عێراقو شان بەشانی بوەستن. چونكە كورد دەتوانێت لەسنورەكانەوە گەمارۆی ستراتیژی توركیا رابگرێت، ئەمەش دەرفەتێكی باشە بۆ ئەمنی قەومی عەرەبی. بۆ داتاو ئامارەكان سودم لەم سەرچاوانە وەرگرتوە: سەرچاوە: 1- ئاسایشی ئاو لە عێراق و هەرێمی كوردستان و لێكەوتەكانی، قارەمان موحەمەد حەسەن 2-ئاسایشی ئاو لە هەرێمی كوردستان و كاریگەری وڵاتانی دراوسێ ( پڕۆژەی گاپ بەنمونە، د.یونس عەلی ناوەندی كوردستان بۆ توێژینەوە لەململانێ و قەیرانەكان
.gif)
ساڵح ژاژڵەیی لەو كاتەوە كە گەلی كورد وێڵە بە دوای سەربەخۆییدا ، هەر لەو كاتەشەوە كوردخۆی ڕێگرە لەبەردەم بەدەستهێنانی سەربەخۆییدا . ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی بابانەكان و شێخ مەحمودی نەمر و كۆماری مهاباد ، ئەو ڕاستیانەمان بۆ دەردەكەوێت . ئەگەر ئەو ڕابوردوە تاڵانە لە یادەوەری ئێمەدا نەبوبن ، بە دڵنیاییەوە ڕوداوەكانی شۆڕشی ئایلولی 1961 تا ئێستا لە یادەوەری زوربەماندا هەر زیندوەو وەكو ئەوە وایە دوێنێ ڕویان دابێت . دەست پێكردنی شۆڕشی ئایلول لە ساڵی 1961 ودروستبونی دوو بەرەكی لەناو شۆڕشدا لەساڵی 1964 و لەدایكبونی بەرەی جەلالی و مەلایی . ئاشبەتاڵی ساڵی 1975 لەسەردەستی مەلا مستەفا . دەستپێكردنەوەی شۆڕشی نوێ لە ساڵی 1976 بە ڕأیەرایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان. جیابونەی بەشیك لە سەركردەو ئەندامانی یەكێتی نیشتمانی و دروست كردنی حیزبی سۆسیالیست و ئەنجامدانی كارەساتی هەكاری لە لایەن قیادەی موەقەتە . ئاشتبونەوەی حیزبەكان و پێك هێنانی بەرەی كوردستانی دوای ئەنفالەكان . ڕاپەڕینە مەزنەكەی گەلی كورد لەسەاڵی 1991 و ڕاماڵێنی دەسەڵاتی حیزبی بەعس . هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان وپێكهێنانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە سەاڵی 1992 دا. ڕوداوەكانی 31 ئابی ساڵی 1996 و دروستبونی دوو ئیدارەیی لە نێوان پارتی و یەكێتێدا . دوو بارە ئاشتبونەوەی یەكێتی و پارتی و پێك هێنانی حكومەتی یەكگرتوو . ئەمانە چەندین ویسگەی خەباتی گەلەكەمانن. دوای ڕوخانی دەسەڵاتی حیزبی بەعس و پێكهێنانی حكومەتی عێراقی نوێ و بەشداری گەلی كورد لە حكومەتی بەغداو وەرگرتنی چەندین پۆستی باڵا لە دام و دەزگاكانی حكومەتی ناوەندا ، ویسگەیەكی تری خەباتی گەلەكەمانە . گێڕانەوەی ناوچە كێشە لەسەرەكان بۆ ژێر دەسەڵاتی كورد خۆی و دواجار لە دەستدانی كەركوكو ئەو ناوچانە جارێكی تر بە هۆی ڕیفراندۆمە شكست خواردوەكەی مەسعود بارزانییەوە . بڕیار دان لە دەرهێنانی نەوت و فرۆشتنی و سەربەخۆیی كردنی ئابوری هەرێمی كوردستان و دواجار ئیفلاسبونی هەرێمی كوردستان لە بواری داراییداو گەرانەوە بۆ ماڵی باوان بۆ بەغدا ، ویسگەیەكی تری خەباتی گەلەكەمانە . ئەنفال كردنی كوردانی ئێزدی لە 3 ئابی 2014 و كۆنتڕۆڵ كردنەوەی شاری كەركوك و ناوچە دابڕێنراوەكان لە لایەن حكومەتی نەوەندەوە ، ویسگەیەكی تری ئەوڕوداوانەیە كە بەسەر كورد هاتوە . ئەگەر بەچاوی ڕەخنەگرێكی بێلایەنەوە هەڵسەنگاندنی ورد بۆ هەموو ئەو ڕوداوانە بكەین ، دەگەینە ئەو ئەنجامەی هۆكاری سەرەكی زوربەی ئەو كارەساتانەی لەو ماوەیدا بەسەر میللەتەكەمان هاتون ، بەرپرسەباڵاكانی كورد بە تایبەتی سەرانی بنەماڵەی بازانی و تاڵەبانی لێیان بەرپرسیارن. لەبەر ئەوەی زۆرینەی هۆكاری كێشەكان لە ناكۆكی و ململانێی ئەودوو بنەماڵەیەدا سەرچاوە دەگرن . ئەوكێشەو ململانێیەی لە نێوان مەلا مستەفاو مامجەلال دروست بوو دوای مردنی مەلا مستەفاش ناكۆكیەكان بە هەمان شێوەی پێشو لە نێوان نەوەكاندا درێژەی هەیەو وەكو میرات بۆیان ماوەتەوەو بەردەوامن لە سەریان . بۆ چەواشە كردن و خەڵەتاندنی هاوڵاتیان ناكۆكیەكانی نێوانیان بە جۆرێك وێنا دەكرد كە لەسەر شێوازی سیاسەتكردن و ئیدارەكردنی شۆڕەشە بەشێوەیەكی سەردەمیانە و یەكتریان تۆمەتبار دەكرد بە كۆنەپەرست و خائین وپیاوی بێگانە . بەڵام دواجار دەركەوت هەموو ناكۆكیەكان و ئەو هەموو نەهامەتیەی بەسەر گەلی كوردیان هێنا لە پێناوی دەسەڵات و تاڵانكردنی سامانی نیشتمانی بوو ، نەك بەرژەوەندی گەلی كورد . چونكە ئەو كاتەی ئەوپاساوانە نا بەجێیانەیاندەهێنایەوە ، هیچیان لەبەر دەست نەبوو بیدزن و تاڵانی بكەن . بەڵام دوای ئەوە ی دەستیان گەیشتە پارە ، هەموو ڕاستیەكان بۆ هاولاِتیان ئاشكرا بوو. پێش ئەوەی بچمە وردەكاری باسەكەوە دەمەوێت قسەیەكی ( ئارلۆند ویڵسن ) تان وەبییر دێنمەوە كە1919 وتویەتی : كوردەكان هەرگیز ناتوانن لە ژێر سایەی یەك سەركردەدا كۆببنەوەو یەك بگرن . سەیركەن چۆن ئەوپیاوە پێش 100ساڵ گەلی كوردی ناسیوە . پەندێكی پێشینان هەیە كە دەڵێت : تا خوا كێو نەبینێت بەفری تێناكات . دیارە شانمان ئەوە هەڵدەگرێت . بەڕاستی مایەی نیگەرانییە لە جەنگی دووەمی جیهانەوە كورد خەبات دەكات بۆ سەربەخۆیی . دەوڵەتی عوسمانی ڕوخاو ئەو ئەو هەموو دەوڵەتە تازانە دروستبون ، بەڵام كورد تا ئێستا خاوەنی دەوڵەت نییە، لەگەڵ ئەوەی بە ژمارە زۆر لەومیللەتانە زیاتر بوە كە بونە خاوەنی دەوڵەت . لە ماوەی 29 ساڵی حوكمڕانی پارتی و یەكێتی لە هەرێمی كوردستان بەردەوام شەڕی ناوخۆو ئاژاوەو یەكتر كوشتن بەردەوام بوەو تۆوی دوو بەرەكی و یەكتر بوخزاندن لەناو كۆمەڵگەی كوردی دا گەشەی كردوەو بە گیانی تۆڵەكردنەوەوە مامەلەی یەكتریان كردوە . هاولاِتیان هەمیشە لەدڵە ڕاوكێدا ژیاون و دوعایان كردوە ئەم دوو بنەماڵەیە شەڕنەكەن و خوێنی نەوەكانیان بە فێرۆ نەڕوات . سەركردەكانی كورد سەمانی ئەم وڵاتە بەتاڵان دەبەن و بە پاساوی ئەوەی خەباتیان كردوە . واتە خەباتەكەیان بە میللەت دەفرۆشنەوە . بۆیە تاڵانكردنی سامانی نیشتمانی لای ئەوان نەك عەیبەیە بەڵكو قەرزەو لە میللەتی وەردەگرنەوە . وەكو ئەوەی میللەت خەوتبێ و هەر ئەوان شەڕیان كردبێت . لەو بارەیەوە نیلسۆن مەندێلا دەڵێت ( بێ ڕەوشترین سەركردەكانی دنیا ئەوانەنەن ، كە خەبات و ماندوبونیان بە گەلەكەیان دەفرۆشنەوە . سەركردەكانی كورد لەپێناوی مانەوەو بەرژەوەندی خۆیاندا ئامادەن نیشتمان هەڕاج بكەن . سەیركەن هیتلەر لەو بارەوە چی دەڵێت ( خوێرێترین مرۆڤ گەلێك كە لە ژیانمدا ناسیومن ئەوانە بون كە لە داگیركردنی وڵاتەكەیاندا یارمەتییان داوم ، لە كاتێكدا من دوژمنیان بون . با بزانبن هێنانی سوپای سەدام بۆ سەر هەولێر لە 31 ئابی 1996 و هێنانی سوپای توركیا بۆ ناوخاكی كوردستان و هێنانی پاسداری ئێرانی بۆ سەر حیزبی دیموكرات لە شارۆچكەی كۆیە و ڕێكەوتن لە گەڵ داعش و ئەنفال كردنی كوردانی ئێزدی ، لە كوێی قسەكەی هیتلەردا جێگەی دەبێتەوە؟؟؟. ئەگەر ئەم سەركردانەی كورد بەڕاستی لەپێناوی میللەتەكەیاندا تێ بكۆشن و خەبات بكەن ، دەبێ پێش هەموو شتێك خۆیان لەناو خۆیاندا تەبابن و یەكتر قبوڵ بكەن و ڕێزەكانی ناو میللەت یەك بخەن ، ئەوە باشترین ڕێگایە بۆ ڕزگار بون . بەڵام ئەوەتەی ئێمە چاومان كردۆتەوە لە دەڵە ڕاوكێیی شەڕی ئەم سەركردە خۆپەرستانەدا دەژێن . باشە تاكەی بێرێك لە لە خۆیان ناكەنەو پەندێك لە هەموو ئەو ڕوداوانە وەرناگرن كە سەركردەكانی پێش خۆیان ئەنجامیان داوەو ماڵی كوردیان وێران كردوە. چەندین ساڵە سەركردەكانی كورد بەناوی نیشتمان پەروەری ، خۆیان كردۆتە فریشتەو فریاد ڕەس و لەپێناوی بەرژەوەندی خۆیان و بنەماڵەو نزیكەكانی خۆیاندا ، خوێنی هاوڵاتیانی كورد بە ناحەق دەڕێژن و شەڕی براكوژی لە نێو هاولاِتیاندا دروست دەكەن و دەیانكەنە دوژمنی یەكتری . خۆشیان كەی ویستیان و بەرژەوەندییان وا پێویستی كرد تەبابن ، بێ سێو دوو دەست دەخەنە ناو دەستی یەك و دەڵێی نەبایان دیوەو نەبۆران . بیر بكەنەوە لەسایەی بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانیدا چەند كورد كوژراون ؟؟. بەڵام دواجار مامجەلال دەڵێت : من هەڵەم كرد لە مەلا مستەفا هەڵگەڕامەوە . ئەی كێ بەرپرسیارە لە خوێنی شەهیدەكان ؟؟ ئێستاش كوڕانی مامجەل دەچنە خزمەت مەسعود بارزانی و دەڵێن : كاك مەسعود پیاویكی زۆر گەورەیە .ئەو بۆ كورد زۆر پێویستە . دەبێ ڕێزی بگیرێت . جەناب ئەوە باوكتان بوو كە بە درێژایی چەندین ساڵ بنەماڵەی بارزانی وەكو خائین وێنا دەكرد ، نەك ئێمە . ئەوە باوكتان بو وای لە ئێمە كرد ڕقمان لە ئەوان بێت . سەیرە ئێستا ئێوە دۆستن و ئێمەش دوژمن ؟؟. بە هەمان شێوەش نەوشیروان مستەفا بەقەدەر قورسایی خۆیی و كوڕەكانی مەقالاتی ئاگرینی لەسەر بنەماڵەی بارزانی نوسیوەو وەكو دیو و درنج وێنای دەكردن . دوای نەمانی خۆی ئێستا كوڕەكانی لەخزمەتی بەنەماڵەی بارزانێدان . كەواتە سەركردەكانی كورد بازرگانی شەڕبون و میللەتیش گەمژە. لەدوای ئەوەی هەرێمی كوردستان ، شانسێكی بۆ هاتە پیشەوەو جۆرێك لە سەربەخۆیی بۆ فەراهەم بوو ، لە بری ئەوەی ئەم بەناو سەركردە بازرگانانە ئەم هەلە بقۆزنەوەو پلانێك وپڕۆژەیەك بۆ هەرێمی كوردستان داڕێژن و ئاواتی چەندین ساڵەی ئەم گەلە بهێننە دی، ئەوەتا بە چاوی خۆتان دەبینن ئایندەی ئەم میللەتەیان وێران كرد. لە كاتێكدا هەرێمی كوردستان گەشەیەكی زۆرباشی كرد و بوو بە جێگەی گرینگی وڵاتان و لە زۆر ڕوەوە وەكو دەوڵەت مامەلەی لەگەڵ دەكرا ، بەڵام سەرانی هەردوو بنەماڵە لەپێناوی بەرژەوەندی تەسكی بنەماڵەیی و حیزبیدا هەموو شتێكیان وێران كردوو لەناویان برد . ئەوەتا بەجارێك ئیفلاسیان بە هەرێم كردوو خەڵكیان توشی هەژاری كرد . قەوارەی هەرێمی كوردستان لەبەر دەم مەترسی نەماندایە . هەرچی ناوچە دابڕێنراوەكانەو كاتی خۆی لە ژێر دەستی كورد خۆیدابوە ، بەهۆی ڕیفراندۆمە شكست خواردوەكەی مسعود بارزانییەوە لە دەستماندا . ئاخر چۆن ئەمانە لە ڕویان دێت و شەرم ناكەن خۆیان وەكو سەركردەی ئەم میللەتە ناوزەد بكەن . لە ماوەی 29 ساڵی حوكمڕانییدا نەتوانن سوپایەكی یەكگرتوی نیشتمانی پێك بهێنن . ئاسایش و پۆلیس و دەزگای زانیاری و پاراستن یەك بخەن وبیانكەنە هێزی نیشتمانی. تا ئێستا ئەم هێزە چەكدارانە مێلیشیای حیزبین و زۆر جاریش وەكو نەیار مامەلەی یەكتری دەكەن . تا ئیستا چەندین پێشمەرگەوكادیری یەكێتی لە دەڤەری هەولێر بە بەهانەی جۆراو جۆر گێراون و ئەشكەنجە دراون ، یان شەهید كراون . لە ماوەی 29ساڵی حوكمڕانێدا پارتی ڕێگای نەداوە دەستورێكی هەمیشەیی بۆ ئەم هەرێمە دانرێت ، لە كاتێكدا هەمومان دەزانین دەستوور دایكی هەموو یاساكانە . كە دەستوور نەبوو یاسایەكی باشیش نابێت . كە یاساش نەبوو ، وڵات وێران دەبێت .هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی دەبێ ئەم دەستورە بە ویستی پارتی بێت ، چونكە پارتی پۆستی سەرۆكایەتی هەرێم بە میراتی هەتا هەتایەی خۆی دەزانێت . لە لایەكی تریشەوە دەڵێن لە ترسی توركیایە چونكە توركیا پێی ناخۆشە هەرێمی كوردستان دەستوری خۆی هەبێت . ئەوەی ئێستا لە هەرێمی كوردستان ڕودەدات لە نێوان یەكێتی وپارتیدا ڕێك وەكو سەردەمی بابانەكان وایە و ئەمیان ڕوی لە شامەو ئەوی تریان لە شیراز .هەڕاج كردنی نیشتمان بەلای ئەمانەوە لە ئاو خواردنەوە ئاسانترە . سەیری ئەم چەند مونەیە بكەن و ڕاستییەكانتان بۆ دەردەكەوێت . لە كاتی پڕۆسەی ئازداد كردنی عێراقدا ، ئەو عەرەبانەی مال َو موڵكی كوردانی جلەولایان داگیر كردبوو لە ترسان ڕایان دەكرد ، مامجەلال پارێزگاری لێكردن و لە شوێنی خۆیان مانەوە . دوایی هەمویان بونە داعش و كوردیان دەكوشت . مامجەلال 8 ساڵ سەرۆكی كۆمار بوو تەنها ئەوەی بۆ كورد كرد ،كاتێك سەردانی كەركۆی كرد ، بڕیاریدا پۆستە ئیداریەكان وەكو یەك سی و دوو بە سی و دوو لە نێوان كورد و توركمان و عەرەبدا بەش بكەن .باشە چەندین ساڵە كورد لەسەرچی شەڕدەكات ؟؟. مامجەلال بە چ حەقیك نیشتمان هەڕاج دەكات؟؟. تاریق ڕەمەزان كە بە تەیارەكەی كێمیایی بەسەر كوردستاندا دەكرد ، لە بەندیخانە ئازاد كردوو ڕەوانەی دەرەوەی كرد . هەموو ئەمانە تەنها لە پێناوی ئەوەی پێی بڵێن پیاوی چاك و پێی ڕازیبن كە سەرۆكی كۆمار بێـت . مەسعود بازانیش تا نەوتی كەركوكی بە تاڵان دەبرد ئەوە دڵی كوردستان بوو . دوایی ئیمزای كرد بۆ عەبادی كە دوای شەڕی داعش لە كەركوك بكشێتەوە لە بەرامبەر وەرگرتنی 400 ملیۆن دۆلار . دوایی بۆ شاردنەوەی ئەوە ریفراندۆمی كرد و هەموو كەركوك و ناوچەكانی تریشی لەدەستدا . كاتێك داعش هێرشی كردە سەر شەنگال ، شەڕیان نەكردو هێزەكانیان كشاندەوەو ئەو كارەساتەی لێكەوتەوە . پارتی پێشتر ڕێكەوتنی لەگەڵ داعش كردبوو . ئێستاش توركیا نیوەی بادینانی داگیر كردوەو بە وشەیەكیش باسی ناكەن . هەموو سامانی ژێر زەوی ئەم نیشتمانەیان هەڕاج كردوە . ئایا هەموو ئەمانە ناچنە بابی هەڕاچ كردن و هەرزان فرۆش نیشتمانەوە ؟؟؟. لە نوسێنێكی تریشمدا باسی ئەمانەم كردبوو : كاتی خۆی مامجەلال و مەسعود بارزانی لە بری ئەوەی داوای گەڕانەوەی كەرك و ناوچە دابڕێنراوەكان بكەن بۆ سەر خاكی كوردستان داوای پارەیان لەپۆڵ بریمەر كردبوو . ئەویش بڕی یەك ملیار و نیو دۆلار كە لە پارەی فرۆشتنی نەوت بەرامبەر بە خۆراك مابوو ، تەسلیی بارزانی و تاڵەبانی كردبوو . لەو كاتەوە كەركوك و ناوچە دابڕێنراوەكان فرۆشراون و ئەوەی دەگوتری تەنها بۆ موزایەدەو فریودان و خۆڵ كردنە چاوی خەڵكەو هیچی تر . مامجەلا و مەسعود بارزانی بڕی 4 ملیار دۆلاری شیرینی گرێبەستە نەوتیەكانیان بۆخۆیان برد . ئەگەر ئەم پارانە لە بە هێزكردنی ژێرخانی ئابوری هەرێمدا خەرج بكرانایە ، لە سێكتەری كارەبا ، ڕێگاوبان وشتوكاڵ و پیشەسازی بچوكدا ، ئێستا هەرێمی كوردستان لە زۆر بواردا لەسەر قاچی خۆی دەوەستا و هاوڵاتیان توشی ئەم نەهامەتی و فەقیری و هەژاریە نەدەبون و ناچاریش نەدەبوین تەسلێم بە یەغدا ببینەوە. لەئێستادا نەوەكانیشیان لەسەر هەمان ڕێچكەی باوانیان خەرێكی تاڵانی داهاتی نەوت و پارەی گومرگ و باجەكانی ناوخۆن وهەرچی بازرگانی و كاسبیش هەیە قۆرخیان كردوە بۆخۆیان . ئەگەر مامجەلال و بنەماڵەی بارزانی لە نێوخۆیاندا كۆك بونایەو كێشەیان دروست نەكردبایە لەسەر دەسەڵات و بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان ، كارەساتی جیابونەوەی 1964 ڕوی نەدەدا ، كارەساتی هەكاری ڕوی نەدەدا ، شەڕی ناوخۆی 1996 ڕوی نەدەدا ، كەركوك و ناوچە دابڕێنراوەكانمان دەگەڕاندەوە بۆسەر هەرێمی كوردستان . حوكمڕانییەكی تەندروستمان دەكرد . سامانی وڵات بە تاڵان نەدەبرا , لە ڕقی یەكتری ناچار نەدەبون پەلكێشی دوژمن بكەن بۆ ناوهەرێمی كوردستان . لەساڵی 1964 تا ئێستا دەكاتە 56 ساڵ بەردەوام شەڕو ئاژاوەو ماڵ وێرانی بەرۆكی كوردانی گرتوە لە سایەی سەری دوژمنایەتی دوو بنەماڵەوە لەپێناوی بەرژەوەندی خۆیاندا . بەڕاستی ئەوە بێویژدانی و غەدرێكی گەورەیە لەم گەلە دەكرێ . نە ویژدان ونەدین و نەیاساو نە عورفی كۆمەڵایەتی ڕێگا بەوە نادات گەلێك ببێتە قوربانی بەرژەوەندی دوو بنەماڵە . ماوەتەوە ئەوەی بڵێم : زۆر جار لێرەو لەوێ گوێبیستی شوێن كەوتانی بارزانی و تاڵەبانی دەبین كە دەڵێن تا ماوین لەسەر ڕێبازە پیرۆزەكەی ئەوان بەردەوام دەبین .ئەمیان دەڵێت : خوێنم سەوزە . ئەویان دەڵێت : خوێنم زەردە . دەی یاخوا هەردوك بەرەتان ئەم شانازیەتان پیرۆزبێت و هێوادارم ئەم خوێنە سەوز و زەردە لە بری پلازما ببێتە شیفای ئەوانەی توشی كۆڕۆنا دەبن .بەڵام توخا یەك پرسیار ئەگەر وەڵامم بدەنەوە : ئەوەی كە تاڵەبانی و بارزانی كردویانەو بەسەر كوردیان هێناوەو ئەوەتا نەوەكانیشیان لەسەر هەمان ڕێبازن ، شایانی شانازی پێوە كردنە ، یان نەفرەت لێكردن ؟؟. پێم ناَڵێن جیاوازی ئەوەی بابانەكان لە ناو خۆیاندا كردیان و ئیمارەتەكەیان بەدەستی خۆیان لەناو برد، جیاوازی چییە لەوەی بارزانی و تاڵەبانی لەناو خۆیاندا كردیان و ئەوەشی بەسەر كوردیان هێنا؟؟. باشە ئەم ڕێبازەی ئەوان لەسەری ڕویشتون چی بۆ گەلەكەمان و وڵاتەكەمان بەدەست هێناوە تا شانازی پێوەبكەن و لەسەری بەردەوام بن ؟؟. بەڕاستی ئەمە نیشانەی پرسیاری دەوێت و ئەوەش خەمێكی گەورەیەو ئەگەر میللەتی ئێمە هوشیاربونایە ، سەركردەی ئاواشمان نەدەبون . جان جاك ڕۆسۆ دەڵێت : هەر میللەتێك بە بێ مەرج وەكو مییللەتی كورد بە نمونە خۆی بخاتە دەستی هەر دەسەڵاتێك ، لە بەرامبەردا هیچ وەرناگرێت . كەواتە كەس چاوەڕوانی موچە نەكات چۆنكە پێشوەخت بڕیارتان داوە كۆیلەبن .
.gif)
مەریوان وریا قانع لە دوو ڕۆژی ڕابردوودا زیاد لە ٤٤ ھەزار لوبنانی کەمپینێکی ئۆن لاینیان لە سۆشیال میدیادا ئیمزاکردوە و تیایدا داوای ئەوە دەکەن فەرەنسا بگەڕێتەوە و وڵاتەکەیان سەرلەنوێ داگیريانبکاتەوە. کەمپینەکە ئەم ناونیشانەی ھەیە: ”لوبنان بۆ ماوەی دە ساڵ بخرێتە ژێر ئینتیدابی فەرەنساوە“. ئەم کەمپینە دوای سەردانەکەی دوێنێی ماکرۆنی سەرۆکی فەرەنسا بۆ لوبنان بڵاوبوتەوە. ئەوانەی لە پشتی کەمپینەکەوەن باس لەوە دەکەن کە لوبنانیەکان ڕێگاچارەی ریفۆرم و دەسکاریکردنی سیستمە سیاسیی و ئابوورییە حوکمڕانییەکەیان لەبەردەمدا نەماوە و ئەوان دەرەقەتی ھێزە بنەماڵە حوکمڕانەکان و میلیشیاکانیان و دەوڵەتە ئیقلیمییەکانی پشتی ئەو بنەماڵە و میلیشیایانە نایەن. ڕادەی نائومێدبوون لە دەسکاریکردن و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی دۆخەکە وایکردوە ئەو ژمارە زۆرەی خەڵک پەنا بۆ سەرۆکی فەرەنسا ببەن و داوای لێبکەن فەرەنسا بگەڕێتەوە و وڵاتەکەیان داگیربکاتەوە. ئەو سیستمە حوکمڕانییەی لە لوبناندا دروستکراوە سیستمێکی تائیفیی میلیشیایی داخراوە کە سەرجەمی دەسەڵاتەکانی ئەو وڵاتەی لە دەستی کۆمەڵێک خێزان و بنەماڵەی سیاسیی و دینیدا کۆکردۆتەوە و شتێک لەو وڵاتەدا نەماوە لۆژیکی تائیفیەت بەشینەکردبێت. گەندەڵیی و دزیی و جەردەییەکی سیستماتیک، باڵاەستیی ڕەھای مەحسوبیەت و دابەشکردنی پۆست و پلە سیاسیی و ئابوریی و بیرۆکراسییەکانی وڵاتەکە لە ڕێگای مەحسوبیەتەوە، بەربڵاوی دیاردەی میلیشیا و بوونی چەکدار و سوپای خێزانیی و تائیفیی تایبەت، ئامادەگی خەستی ھێزە ئیقلیمییەکان لەو وڵاتەدا و لە دەستدانی تەواوەتی سەروەری وەک دەرەنجامی تەڕاتێنکردنی ھێزە ئیقلیمیەکان لەناویدا، بەرفروانی دیاردەی بێئیشیی و نەبوونی خزمەرگوزارییە سەرەتاییەکان، بڵاوبوونەوەی ھەژارییەکی گەورە و بەناو بەشێکی گەورەی دانیشتواندا، ئاکارەکانی ئەو سیستمەیە کە دروستکراوە. لە ھەموو ئەمانەش ترسناکتر بێئەنجامیی و بێکاریگەربوونی سەرجەمی ئەو ناڕەزاییدەربڕین و خۆپیشاندانانەیە کە لوبنانییەکان بە درێژایی ئەم چەند ساڵەی دوایی پەنایان بۆبردوە بۆ گۆڕین و دەسکاریکردنی ئەو دۆخە. ئەوانەی کەمپینەکەیان ئیمزاکردوە بە ھەمووان پێیانوایە دەسەڵاتدارانی لوبنان بەھەموو جیھانیانا نیشانداوە کە ناتوانن وڵاتەکە بەڕێوەببەن و لوبنانیان لە لێواری مردن و وێرانبوونی تەواوەتی نزیککردۆتەوە. پەنابردن بۆ فەرەنسا، بۆ ھێزێک کە بەرپرسی ژمارە یەکە لە دروستبوونی نەخشەی سیاسیی ناوچەکە بەگشتیی و چۆنیەتی دروستکردنی لوبنان وەک وڵاتێک لەسەر بنەمای تائیفیەت، بەتایبەتیی، ھێما بۆ ئەو دۆخی نائومێدبوونە سەرتاسەرییە دەکات کە ئیمزاکەرانی ئەو کەمپینە تێیکەوتون. دۆخی ئەم چالاکەوانانە لە دخۆی ئەو کەسانە دەچێت کە خەریکە لە دەریادا نووقمدەبن و پەنا بۆ پوشێک دەبەن خۆیانی پێبگرنەوە. خۆزگەخواستن بە داگیرکەران بۆ ڕزگاربوون ھێمایەکی گەورەیە بۆ تاریکیی دۆخی ئێستا و داخرانی ئەگەرەکانی گۆڕانی ئەو ئێستایە. حوکمڕانانی ئەم ناوچەیە بە ڕادەیەک نابەرپرسیار و تاوانبار و موجریمن، خەڵکی ناوچەکە ھەمووشتێکی لەوان پێ باشتربێت. دۆخی عێراق بە گشتیی و دۆخی ھەرێمی کوردستان بەتایبەتی لە دۆخی لوبنان باشتر نییە. دەسەڵاتدارانی عێراق و دەسەڵاتدارانی کوردستان لە ھەمان مەعدەنی بۆگەنی ئەوانەی لوبنان دروستکراون و سیستمی حوکمڕانییەکەشیان لەھەمان قوڕ و لیتە و پۆخڵەوات دروستکراوە. ئەوەی لەمڕۆدا جارنەجار ھەم لە ھەرێم و ھەم لە عێراقدا گوێمان لێدەبێت کە خەڵک تەمەنای گەڕاندنەوەی سەدام حوسەین دەکەن، ھەمان لۆژیکی نائومێدبوون و وەڕسبوونی لەم دەسەڵاتدارانەی لەپشتەوەیە. ھەمان ڕەشبینیی بەرامبەر بە چاکسازییکردن و دەسکاریکردنی سیستمە حوکمڕانییە خێڵەکیی و بنەماڵەیەی و خێزانی و تائیفیی و سوڵتانییەکە، خواستەکانی خەڵک دادەڕێژێت. ئەگەر لوبنانییەکان ماکرۆنیان ھەبێت پەنای بۆببەن، ئەوا عێراقییەکان، بە کوردیشەوە، تەنھا وێنەکانی سەدام حوسەینیان ھەیە تەماناکانی خۆیانی پیاھەڵواسن. ئەو دۆخەی ئەمڕۆکە لە ناوچەکەدا باڵادەستە لەو دۆخە دەچێت کە شاعیری یۆنانی بەناوبانگ کۆستەنتین کاڤافی لە شیعری ”لە چاوەڕوانی بەربەریەکاندا“ باسیدەکات. لەو شیعرەدا کاڤافی باس لە شارێک دەکات کە لە ناوەوەی خۆیدا تەواو بۆگەن و بێمانا و بێھیوا و بێئومێد بووە، دانیشتوانەکەی بۆ ڕزگاربوون لەو دۆخە تەمەنا و چاوەڕێی ھاتنی بەربەرییەکان دەکەن. ئەوان ھاتنی بەربەرییەکان وەک ھاتنی ڕزگارکەرێک دەبینن و مامەڵەدەکەن. پێدەچێت میلەت و کۆمەڵگا جیاوازەکانی ئەم ناوچەیە، ھەریەکە و بەجۆرێک چاوەڕوانی بەربەرییە ڕزگارکەرەکانی خۆیان بکەن.
.gif)
سابیر سهندیكا - ئەمریکا ئەو پرسیارە ی ھەموومان بەدوایدا دەگەڕێین جینۆساید کردنی کوردانی یەزیدی، لەسەر دەستی تێرۆریستانی داعش، لە کوردستانی عێراق، شەنگال و جینۆساید کردنی کوردانی یەزیدی، چۆن کەوت؟ بۆچی کوردانی یەزیدی، ئەو دەڤەرە تووشی ئەو مەرگەساتە کرانەوە؟ کێ بەرپرسە؟ چی گوزەرا؟ بۆچی وایان بەسەر ھێندرا؟ لەپێناو چی بوو؟ ئەمە پرسیاری ھەموو مرۆڤ دۆستێکە چ لەنێو خۆ و چ لە دەرەوە کە شەنگال و کوردانی یەزیدی، بۆچی وای بەسەر ھێندرا؟ جینۆساید کردنی کوردانی یەزیدی، لەسەر دەستی تێرۆریستانی داعش، لە کوردستانی عێراق، زامێکی بەسۆیە بەجەستەی نیشتمانەکەمانەوەیە، نەک ساڵانە لەم کاتەدا، بەڵکو رۆژانە دەکولێتەوە و هەرگیز ئەو دیمن وئازارەی ساڵی ۲٠۱٤ ی براکانمان کوردانی یەزیدی لە یاد ناکەین جینۆساید چییە، بۆچی پرۆسەیەکی وا گەورە تا ئێستا نەتوانراوە بکرێتە پاڵپشتێکی گەورە بۆ کێشەی کورد وەک نەتەوەیەک، مەبەستی لە زاراوەی ”جینۆساید” چییە؟ بەتەواوی مەبەستی پێناسەی پەیماننامەی نەتەوە . جینۆسایدی كورد له عێراقدا وشهی جینۆساید، كه به مانای پاكتاوی ڕهگهزی دێت، له بنهڕهتدا له دوو وشه پێكهاتووه: وشهی جینۆساید، كه به مانای پاكتاوی ڕهگهزی دێت، له بنهڕهتدا له دوو وشه پێكهاتووه: وشهیهكی گریكی، كه واتای ڕهگهز یاخود بنهچه دهگهیهنێت و وشهیهكی لاتینی كه واتای كوشتن یاخود فهوتاندن جۆرهكانی جینۆساید *جینۆسایدی فیزیكی ئهم شێوازه له جینۆساید سادهترین و ئاشكراترین جۆرهكانی جینۆساید شێوازهكانی لهناوبردنیش زۆر و جۆراوجۆرن وهك: لهسێدارهدان، گوللهبارانكردن، بهكۆمهڵ كوشتن، *جینۆسایدی بایۆلۆژی: ئهنجامدهرانی ئهم جۆره تهگهره دهخهنه بهردهم ڕێگای گهشهكردن و زیادبوونی نهتهوهیهك یاخود كۆمهڵه خهڵكێك له ڕێگهی نهزۆككردن و لهباربردنی كۆرپهله یاخود خهساندنی پیاوان، یاخود له ڕێگای دابڕینی پیاوان له ژنان، دورخستنهوهی ئهندامانی خێزان له یهكتری بۆ ماوهیهكی زۆر، كه ئامانج لێی فهوتاندنی وهچهی داهاتووی ئهو نهتهوه یاخود كۆمهڵهیه. *جینۆسایدی كولتووری ـ نهتهوهیی: مهبهست لهم جۆره جینۆسایده قهدهغهكردنی زمان و ڕۆشنبیریی و شێواندنی مێژووه له ڕێگهی لهناوبردنی تایبهتمهندی نهتهوایهتی و نههێشتنی یهكێتی هاوبهشی نێوان خهڵك. کاتی خۆی سەردەمی ڕژیمی لەناو چوی سەدام حسێن له عێراقدا بهشێوازێكی بهرفراوان ئهم جۆره جینۆسایده پهیڕهو دهكرا، لهوانه: سهپاندنی زمانی عهرهبی، گۆڕینی پڕۆگرامهكانی خوێندن، گۆڕینی ناوی شار و گوند و ناوچهكانی كوردستان…هتد. *جینۆسایدی ئابووری: ئهمه دهكرێت پێی بوترێت وێرانكاری ئابووری، واته وێرانكردنی سامان و سرووشت و بهروبوومی ناوچهكان، تاڵانكردن و فهرهوودكردنی ماڵ و سامانی خهڵكی. ههروهها گهمارۆی ئابووری بهمهبهستی برسیكردنی خهڵك. ئهمانه ههموویان دهبنه هۆی فهوتاندنێكی لهسهرخۆی مرۆڤ، جگهلهوهی ڕێژهی مردن بههۆی نهبوونی خۆراكی پێویست و داو و دهرمان و زیادبوونی نهخۆشییهوه زیاد دهكات، دهبێتههۆی كۆچپێكردنێكی بهردهوامیش، كه ئهنجامهكهی چۆڵكردنی جێگهی دێرین و ڕهسهنی خهڵكهكهیه. ئهویش زۆرجار دهبێته هۆی پهرتهوازهكردن و لهدهستدانی دابونهریتی كۆمهڵایهتی و فهوتاندنی كولتووری نهتهوهیی. پێویستە لەسەر هەموومان بەتایبەت هەردوو حکومەتی هەولێر و بەغدا، ئاسەوارەکانی وەحشی گەرایی داعش لە شەنگال وناوچەکانی تر بسڕینەوە وژیانێکی ئاسایی دابین بکرێت وناوچەکانیان بنیاتبنرێتەوە. تێ بکۆشن و هەموو هەوڵێکیش بدەین بۆ بەجینۆساید ناساندنی کۆمەڵکوژی خوشک وبرا یەزیدییەکانمان لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. کارەساتی شنگال زامێکی قولە لەجەستەی گەلی کورد هەرگیز سارێژ نابێتەوە ، مرۆقایەتی لەئاست ئەم کارساتە شەرمەزارە . بەلام دوای شەش سال لەم کارەساتە چی ڕویدا ؟ برینەکان تا ئێستاش خوێنیان لێدەتکێ هەموو ئەو بەرپرسە سەربازی و سیاسیانەی کوردستانی عێراق بەرگریان لە شنگال نەکرد خەلات کران و چەک و سەیارەو پلەو پایەی بالایان پێدرا .بەداخەوە لیپرسینەوەش لەکەسیش نەکرا کە بۆچی کوردانی یەزیدی براکوردەکانمان لە شنگال بەم دەردەبران؟!
بێریڤان محەمەد تەقینەوەکەی بەیروتی پایتەختی لوبنان کە هەندێک وەک هێرۆشیما ناوی دەبەن، تەقینەوەی ماددەی کیمیاوی پەیوەندیدار بە کەشتیەکی ژاپۆن، یان کۆگای حزبوڵا و و پەیوەندی بە تیرۆر و دادگایی تایبەت بە دۆسیەی ڕەفیق حەریریەوە هەبێت یا هەرچی تر، ڕاچڵەکانێکی دیکە بوو بۆ رۆژهەڵاتی نەوەراست و جیهان، راستی ئەو بارودۆخەمان بەبیردێنێتەوە کە لوبنان و رۆژهەڵاتی ناوەراستی تێدایە. بەیروتی بوکی ڕۆژهەڵاتی ناوین و پایتەختی جیهانی کتێب، ئێستا بەرپرسەکانی لە پاش تەقینەوەکە بە شاری وێرانە و کارەسات ناوی دەبەن، پێشتر سروشت و هونەر و ڕۆشنبیری و هتد... کردبویە جێی سەرنجی ناوچەکە و جیهان. بەیروت لە لایەکی سوریا و لە لایەکی تریشی فەلەستین و ئیسرائیل رویەکیشی دەریای ناوەراست دەویان داوە، ١٥ ساڵ لەناو شەڕی چەکداری ناوخۆیی پێکهاتە ڕەسەنەکانیدا ژیاوە، ببووە مەیدانی شەڕی هەژمونخوازانەی وڵاتانی ناوچەکە و جیهان بەتایبەت ئێران وئیسرائیل، لەو ڕێیەوە پێکەوە ژنای ئیسلام لەگەڵ مەسیحی و شیعە لەگەڵ سونە و ئەوان لەگەڵ دروزی زەحمەت کرابوو. بەیروت لەڕووی جوغرافیەوە بەسەر چەند دەسەڵاتێکی هەرێمیدا دابەشکراوە، هەر دەسەڵاتێکیشیان گرێدراون بە دەوڵەتێکەوە، بازگەی نێوان گەرەکە، شیعەنشین، سونەنشین، مەسیحینشین و دروزی نشین و دیمەنی هێزەچەکدارەکان ئەو مانایە دەدەن کە هەرچەندە شەڕی چەکداری راگیراوە و حکومەتی هاوبەشی نێوان پێکهاتەکان هاوشێوەی عێراق ئاواکراوە و هەر پێکهاتە و نیمچە هەرێمێکی لەژێردەستە، بەڵام تیرۆر و دەستێوەردانی دەوڵەتان و ململانێ نادیموکراتیەکان رێگای لە پێکەوە ژیان و ئارامی گرتوە. جیاواز لە تەقینەوەکەی چواری ئابى بەیروت، لوبنان لە قەیرانێکی سەختی ئابوریدا دەژی کەلەبەر ئیفلاس بووندایە، هەرچەندە ئەو وڵاتە خاوەن دەیان سەرچاوەی مەزنی داهاتە، بەڵام کۆمەڵگا لە دۆخێکی سەختی ئابوریدا دەژین، خۆپیشاندان و نارەزایەتیەکانی ئەم دواییە لە دژی گەندەڵی و نادادی و سەختی ژیان و نائارامی گەیشتبووە لوتکە. وڵات بەشێوەیەک لە گەندەڵیدا نوقوم بووە کە بووەتە بەهەشتی مافیا و گروپە چەکدارەکان و ناوەندی پارەی ڕەش و ترانزێتی نایاسایی، بەو شەش ملیار دۆلارەی پارەی دزراوی نەوتی هەرێمی کوردستان و پڕۆژە زەبەلاحەکانی بەرپرسانی هەرێم و عێراقیش لەو وڵاتەدا. تەقینەوەی بەیروت پێمان دەڵێت لەسایەی زهنیەتی شەڕخوازانەی دەوڵەت نەتەوە قەوارە پارێزەکانی ناوچەکە و دەستوەردانی دەوڵەکانی مۆدێرینتەی کەپیتاڵیسی نمونەی نیولیبراڵیزمی ئەمەریکی و کۆڵۆنیالی ئەوروپا تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەراست کەوتووەتە مەترسی شەڕ و ماڵوێرانی، هەر جێیەک بۆنی باروت و چەک و خوێنی لێدێت، مرۆڤایەتی کەوتووەتە بەر هەڕەشە، شەڕ و کێشەکانی لوبنان دابڕاو نیە لە شەڕەکانی، فەڵەستین – ئیسرائیل، سوریا، لیبیا، یەمەن، ئێران، عێراق و تورکیا و ئەو مملانێیانەیی بەرۆکی وڵاتانی دیکەی ناوچەکەی گرتوەتەوە بە کوردستانەوە. هەرەشەی داگیرکاری و تیرۆر و پێکدادانی تایفی و برسێتی ئەو ژیانە هاوبەشەیە کە سەرجەم کۆمەڵگە و گەلانی ناوچەکەی روبەروو کراوەتەوە، تەقینەوەی ٤ی تەموزی ئەمساڵ و هەزاران قوربانیەکەی، ئەنجامی زهنیەتی ئاماژە بۆکراوە کە هەر رۆژ لە مەترسی دوبارە بونەوەدایە. دورستبوونی دەوڵەت نەتەوەکانی ناوچەکە لەسەدەی بیستەمدا شەڕ و ماڵوێرانی و کۆمەڵکوژی و برسێتی گەلانی لەگەڵ خۆیدا هێنا، لەم سەدەیەشدا گەر تێکۆشانێکی مەزنی دیموکراتی و ئازادی وەک ئەوەی ئێستا لە رۆژئاوای کوردستان بناغەی داناوە پێش نەخرێت، نەکریتە ئەڵتەرناتیڤی گەلانی ناوچەکە بەرامبەر پڕۆژەی شەڕ و خوێنی هێزە هەژمونخواز و دەسەڵاتدارەکان، ژیان لەچوارچێوەی تێکۆشانی دیموکراتی و پێکەوژیانی ئازادانە و خۆبەرێوەبردنی دیموکراتیانە رێکنەخرێت واتە بناغەی ئاشتیەکی هەمیشەیی لەنێو کۆمەڵگەدا دانەنرێت ئاستەمە نە گەلانی ناوچەکە و نە مرۆڤایەتی و گەردونیش توانای بەرگەگردنی ئەم هەموو چەک و ماڵوێرانیە بگرێت. تاکە رێگای ڕزگاری کۆمەڵگای لوبنان و گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەراست بە گەلی کوردەوە، پێشخستنی هێڵی تێکۆشانی ئازادی و دیموکراتی گەلان و یەکترقبوڵکردنە، دەنا قۆناغی پێش و پاش چواری تەمووزی بەیروت جیاوازە، هەر وڵاتێکی ناوچەکە بە کوردستانیشەوە لەمەترسی کارەساتی هاوشێوەی چواری ئابی بەیروت بەدوورنیە.
.gif)
پەیكار عوسمان - وەکچۆن چاکسازیی حکومەت، ئەبێ لەسەر حسابی گەندەڵی و گومرگ و نەوت و بندیواربێ، نەك لەسەر حسابی موچەخۆری ڕاستەقینە. بە هەمان شێوە دەرونناسێکیش کە باسی دەرونی شێواوی ئینسانەکان ئەکات، نابێ قسەکەی ئەویش لە شڵەژانێکی دەروونییەوەبێ و شڵەژانێکی دەروونییشی لێبکەوێتەوە! - یەعنی پێشمەرجی کردەیەکی چاکسازیی، ئەوەیە کە کردەکە خۆی چاکبێ و خراپ نەبێت. کە خراپبوو ئیتر ئەوە دەرمان نیە، ئەوە دەردێکی ترە. ئەوە کێشەكە ناکا بە سفر، بەڵکو ئەیکا بە دوو. ئەوە نامانباتە ناو چارەسەر، بەڵکو ئەمانداتە دەست کێشەیەکی تر. کێشەی ئێمەش، کێشە یەکەمەکان نیە، کێشە دووەمەکانە. چونکە کێشەی دووەم، هەمیشە لەبری چارەسەر دێت! - کێشەی ئێمە هەر ئەو کێشانە نین کە هەن، بەڵکو ئەو چارەسەرانەشن کە بۆ ئەو کێشانە هاتوونەتە مەیدان. ئاخر لە غیابی هۆشیاریی ئێمەدا، ئەمانیش هەر کێشەن و کێشەیەکی خراپتریش. چونکە ئەوەی یەکەم کێشەیەکی دیارەو ئەزانیت کە کێشەیە، بەس ئەمەی دووەمیان کێشەیەکی نادیارو فریودەرەو وائەزانیت چارەسەرەو واش نیە. خراپترین شتی کێشەی دووەمیش، هەر ئەوەنیە کە خۆی کێشەیەو چارەسەر نیە، بەڵکو ئەوەیە کە کێشەی یەکەمیش ئەپارێزێ و ئەیهێڵێتەوە. لێرەشەوە ئیتر ئێمە لەبری دۆخی چارەسەر، ئەکەوینە ناو دۆخی جووتکێشەیی یان فرەکێشەییەوە! - مەسەلەن ڕەوتی مەلایی کێشەیەو ڕەوتی جەلالی دێت وەکو چارەسەرێك بۆ ئەو کێشەیە. کەچی پەنجا ساڵە، ڕەوتی مەلایی هەر وەکو خۆیەتی و ڕەوتی جەلالیشمان ناوەتە بانی! مەسەلەن دەسەڵاتی ئێمە خراپەو موعارەزە دێ بۆ باشکردن. دەی دوای دە ساڵ، دەسەڵات خراپتربووە باشترنەبووە، موعارەزەش لەبری ئەوەی کە ببێ بە "باشی بەدیل"، بووە بە "خراپی تەریب"! - یان مەسەلەن کۆمەڵگا پڕە لە بانگخوازو بانگخوازیش لە کورترین پێناسەدا، ئەو کەسەیە کە ئەخلاق کورتئەکاتەوە لە سێکسدا. باشە گریمان ئەخلاق سێکسە. دەی خۆ زۆریی بانگخواز سێکسی کەمنەکردۆتەوە. بەڵکو لەڕاستیدا کۆمەڵگای ئێمە، هەرگیز بەقەت ئێستا بانگخوازی تیانەبووەو هەرگیزیش بەقەت ئێستا سێکساویی نەبووە! دەی ئەگەر ئەخلاق سێکسبێ و بانگخوازیش مۆستای ئەخلاقبێ، ئەبوو لە وجودی ئەو هەموو بانگخوازەدا سێکس لە پاشەکشێدابووایە، نەکئەوەی وەکو بورکان بتەقێتەوەو کۆمەڵگا بتەنێ! (ئەمەوێ بڵێم، ئەو دیدە "سێکس سەنتەرەی" بۆ ئەخلاق هەیە، خۆی نائەخلاقییەو خۆی کێشەیە، بۆیە نەبووە بە چارەسەر.) - ئاخر ئەخلاق لە سێکس گەورەترەو کاتێ بچوکی ئەکەیتەوە لە سێکسا، ئیتر تۆ لە خودی ئەخلاق ئەدەیت و کۆی بەها ئەخلاقییەکان فەرامۆش ئەکەیت بۆ سێکس. کاتێکیش ئەم بەهایانە پاشەکشێ ئەکەن، ئیتر ئەکەوێنە ناو دۆخی فەسادەوە بە فەسادی سێکسیشەوە! - یەعنی "فەسادی سێکسیی"، نەتیجەی نەبینینی ئەخلاقە لە وێنە گەورەکەیداو نەتیجەی بە سێکسکردنی ئەخلاق و بە ئەخلاقکردنی سێکسە، نەك نەتیجەی خودی کردەی سێکس! ئاخر ئەگەر وێنە گەورەکەی ئەخلاق ئامادەبێ، ئیتر خیانەت و درۆو هەڵخەڵەتەکاندن و قۆڵبڕین ئابڕوبردن.. نابێ و سێکسیش لەناو ئەمانەدا فەسادە، نەك لە خودی خۆیدا. - نە ئەخلاق چەپاندنی سێکسەو نە ئازادی بەرەڵاکردنی سێکسە. لێرەدا ئەخلاق و ئازادی هیچیان خۆیان نین، چونکە لێرەداو بە کردن و نەکردن، هەردوکیان لەسەر سێکس دامەزراون و هەردوکیان مەحکوم و دیلی سێکسن. دەی ئەخلاق و ئازادی سەر بە بەشە مرۆییە باڵاکەی ئێمەن و سێکسیش سەر بە بەشە نزمە غەریزییە ئاژەڵییەکەی ئێمەیە. باڵایی و مرۆیی ئێمەش نابێ نزمایی و ئاژەڵیی ئێمە حوکمی بکات! - مرۆڤی ئازاد ئەوەنیە کە سێکس ئەکات، ئەوەیە کە دیلی سێکس و نیەو تەنیا لەناو ئازادیدا ئەیکات. مرۆڤی بەئەخلاق ئەوەنیە کە سێکس ناکات، ئەوەیە کە دیلی سێکس نیەو تەنیا لەناو ئەخلاقدا ئەیکات. ئەوەی کە دیلی کردنی سێکسەو ئەوەی کە دیلی نەکردنی سێکسە، هەردوکیان دیلی هەمان شتن و هەمان گرێیان هەیەو هەر خەیاڵیان لای سێکسەو هەر لەوێوە بۆ دنیا ئەڕوانن! - ئەوەی کە لەناو ئازادیدا سێکس ئەکا، هەمان ئەوەیە کە لەناو ئەخلاقدا ئەیکاو ئەوەش کە لەناو ئەخلاقدا سێکس ئەکا، هەمان ئەوەیە کە لەناو ئازادیدا ئەیکا. هەردوکیان لەوەدا ئازادن کە دیلی غەریزە نین و هەردوکیان لەوەدا بەئەخلاقن کە ئازادن. هەردوکیان هۆشیارییان سەرخستووە بەسەر غەریزەداو بەمەش هەردوکیان هەم ئازادن و هەم بەئەخلاق. ئاخر چ ئەخلاق و چ ئازادی، هەردوکیان هەر لەوێوە لێیان ئەدرێ، کە غەریزە سەرکەوێ بەسەر هۆشیاریدا. - ژیانی ئازاد هەمان ژیانی ئەخلاقییەو ژیانی ئەخلاقیی هەمان ژیانی ئازادە. هەردوکشیان ژیانە لەناو هۆشیاریدا. نە بێ ئازادی ئەتوانی ئەخلاقیی بژیت و نە بێ ئەخلاق ئەتوانی ئازادانە بژیت. یەعنی "ئەخلاق و ئازادی" لە عەقڵداو لە باڵاییدا، یەكن و هەمان جەوهەرو مانان، بەڵام لە نزماییداو لە غەریزەدا، بەپێ ی حەزی خۆمان، پێناسەو مانای تریان بۆ دائەتاشین. مەسەلەن ئازادی ئەکەین بە کردنی سێکس و ئەخلاقیش ئەکەین بە نەکردنی! - بۆ تێگەیشتن لە "ناچارەسەر"و کێشەی دووەم، واز لە نمونەی جەلای و مەلایی و دەسەڵات و موعارەزەو بانگخوازو سێکس بێنە، لە هەموو ئەو نمونانە وازحتر ئێمەین "بەکارهێنەرانی فەیسبوك". سەیرکە هەموو لێرەوە ئەمانەوێ چاکیکەین، بەڵام بەچی؟ بە جوێن و بە ڕق و بە یەکترشکاندن و بە هاتوهاوار.. دەی ئەمە نەك هیچی چاکنەکرد، بەڵکو زۆر شتیشی خراپکردو خۆی بوو بە کێشەیەکی تری دنیای ئێمەو پێویستی بە چارەسەرە!! - لەڕاستیدا ئینفیعالات و قسەفڕێدان، سەر بە بەشە غەریزی و عاتفییەکەمانەو ناهاوسەنگە. ئێمە بۆئەوەی هاوسەنگبین، ئەبێ بیربکەینەوەو سەرکەوین بۆ بەشە عەقڵیەکەی خۆمان. ئاخر هاوسەنگی ئەکەوێتە ئەوێوەو ئێمەش ئەبێ بچینە ئەوێ و لەوێوە قسەبکەین، بۆئەوەی قسەکانمان هاوسەنگبێ و هەڵچوون و حاڵەتێکی عاتفی نەبێت. - هەر هەمان شت، دوای بیرکردنەوەو لە عەقڵدا، ئەکرێ هاوسەنگبێ و هەر هەمان شت، پێش بیرکردنەوەو لە غەریزەو عاتیفەدا ناهاوسەنگە. یەعنی لە هاوسەنگیدا، هەر هەمان قسەکەی مامۆستا کەریم، بە جۆرێك ئەکرێ، کە بچێتە خزمەت چارەسەرو خۆی نەبێت بە کێشەیەکی تر! - ئێمە وەکچۆن هەمیشە هەناسە ئەدەین، ئەبێ ئاواش هەمیشە بیربکەینەوەو فلتەری عەقڵمان ئامادەبێت. بۆئەوەی لە کەشێکی عاتفیداو بەناوی چارەسەرەوە، "کێشە دووەمەکان" بەسەرماندا تێنەپەڕن و نەکەوینە نێوان بەرداشی کێشەی یەکەم و دووەمەوەو بمانهاڕن! - ئینجا مامۆستا کەریم، ساڵانێکە خزمەت و قسەی باش ئەکاو کفر نیە ئەگەر هەڵە بکاو ڕەخنەی لێبگیرین، بەڵکو ئەوە حاڵەتە دروستەکەیە بۆ ئێمەو بۆ ئەویش. بەڵام کفرە بیشکێنین و بە ڤیدیۆیەکی دوو دەقەیی هەموو تەمەن و خزمەت و کەسایەتی ئەو زەربی سفر بکەین. کفریشە ئەو خۆی داوای لێبوردن نەکاو قسەکانی لە سیاقێکی باشتردا دانەڕێژێتەوە! دەی خۆ کفر نابێ، ئەگەر بڵێ شتەکە هەیەو بیستومە، بەڵام وروژاندن و زەخماندنی بەو جۆرە، باش نیەو من لەوێدا لە دۆخی ناهاوسەنگی و هەڵچوندابووم و (هەڵەبووم). - جا گەورەترین گرێ و کێشەی ئێمە، ئەو (من هەڵەبوومەیە). ئەوەش هەر سیاسییەکان نین کە پەنجا ساڵ لەسەر هەڵەیەکی خۆیان سورن و خەڵك ئەدەن بەکوشت. بەڵکو ئەوە هەموومانین منو تۆشین. ئەرێ قەت ڕۆشنبیرێكیش لە کتێبێك یان لە مەقالێكی خۆی داوای لێبوردنی کردوە؟ ئەرێ قەت باوك داوای لبوردنی لە مناڵ کردوە؟ ئەرێ مامۆستاو مەلاو سەرۆك خێڵ و سەرۆك حیزب و سەرنوسەرو هەموو منەکانی تری کۆمەڵگا، قەت دانمان بە هەڵەی خۆماندا ناوە، یان هەمیشە پەنجەی تۆمەتمان ڕووی لەویترە؟ - "هەڵە" تایبەتمەندییەکی ئینسانییە، نەك تایبەتمەندی چیانەیەتی. (هەڵەکردن و داننان بە هەڵەو داوای لێ بوردن) مامۆستاو تەلەبە بۆ هەردوکیانە وەکو مرۆڤ، نەك تەنیا بۆ تەلەبەکەبێ و مامۆستا لەوە بەخشرابێ بە حوکمی پێگەکەی! - سەیرکە چی سەرکردەی شاخمان هەیە، خوێنەوارو نەخوێنەوار، هەمووی کتێبێکی یاداشتی نوسیوە. هەمووشی مەسەلەکە هەر کێشەکانی شاخەو لە هەمووشیا نوسەر خۆی بێخەتایەو خەتابار ئەوانیترن. تاکە شتێك کە لە یاداشتی هیچیاندا نیە (من هەڵەبووم و داوای لێبوردنە) لەکاتێکا ئێمە بۆ بنیاتنانی ئێستاو داهاتوومان، وە بۆ یەکترقبوڵکردن و ئاشتی و پێکەوەژیان، لەو مێژووە هەر ئەوەمان پێویستەو ماباقی شتەکان، هەر گەرمکردنەوەی ڕق و دەمەزەردکردنەوەی عوقدەو هێنانەوەی شەڕەکانی دوێنێیە بۆ ناو ئێستا! - کێشەی ئێمە ڕێك ئەوەیە کە کێشەی یەکەممان هەیەو ناگەین بە چارەسەر، بەڵکو ئەگەین بە کێشەی دووەم. هۆکارەکەشی ئەو (ئەوەیە) کە ئەبێ بیکەین بە (من)! "چارەسەر" لەخۆتدایەو لەوەدایە کە پێش هەر شت، خۆت ببینیت. "کێشە"ش لەوەدایە کە هەر خەریکی نادیدەگرتنی خۆت و داکوتینی ئەوبیت. - مەبەستم ئەوەنیە کە هیچ قسەیەکمان لەسەر یەکتر نەبێ و (ئەو) مەزوع نەبێت. نا واناڵێم، چونکە دواجار فەزای گشتی هی هەموومانەو هەمووشمان لەوێدا کار لە یەکتر ئەکەین. بەڵکو مەبەستم ئەوەیە سەرەتا سەیری خۆت بکەیت و کە سەیری ئەویشت کرد، دوای سەیرکردنی خۆت بیکەیت، نەکئەوەی هەمیشە تیرو توانج و چاوت هەر لەسەر ئەوبێ و خۆت بپەڕێنیت. دەی ئەمەی دووەمیان هەرگیز نابێ بە چارەسەر، چونکە خۆی خودی کێشەیە! - عەقڵی "ئەوشەیتانی" چارەسەر ناهێنێ، بەڵکو ڕق و شەڕو کێشەی دووەممان بۆ دروستئەکا. عەقڵی "خودڕەخنەیی" ئاشتی و پێکەوەژیان و چارەسەرمان ئەداتێ. چونکە چارەسەر بە خۆداچوونەوەیە. ئەوەشی ئێمە ئەیکەین، بەواچوونەوەیە نەك بە خۆداچوونەوە بۆیە کێشە بە کێشە ئەڵێ بڕۆ بەولاوەو گۆڕی چارەسەریش هەر ونە.
.gif)
كەمال رەئوف لەماوەی سی ساڵی رابردوودا، جگەلەوەی نەتوانراوە دەست بەشتە جوانیەکانی کۆمەڵگەی پێش راپەرینەوە بگیرێت، لەپاڵ ئەوەشدا زۆر شتی جوانی تریش ناشرین و قێزەون کران. حزبایەتی، میدیا، بازرگانی و بازار، پەیوەندی کۆمەڵایەتی، متمانە و لەخۆبردن و خوێندن، تەنانەت ئەوجوانییەی کە شارەکوردیەکان بۆ پێکەوە ژیانی ئاین و نەتەوە جیاوازەکان وەک بەشێک لەلکلتوری کوردەواری کە لەرابردوو هەبوو، هەموو سەروژێر کران و ناشرین کران یان فەنا بوون و لەبیرکران. کوردایەتی و نیشتمان پەروەری، سەربەخۆیی و خەباتگێری، کە بەناو کرۆک و بنەما و حیکمەت و دروشمی سەرەکی و ستراتیژی دروستکردنی حزبە کوردیەکانە، هەر لەسەر دەستی خۆیان، هێندە ناشرین کران، بونەتە زەرەر مەندی یەکەم و بوونەتە چەمک گەلێکی گاڵتەجاری بێ ناوەرۆک، بەدوای ئەویشدا، پرۆسەی هەڵبژاردن و دەستاودەستکردنی دەسەڵات وحوکمرانی و خۆبەرێوەبردن، لەسەر دەستی پارتی و یەکێتی شکستی هێناوەو هێندە ناشرین کراوە، کە بووەتە ئەو شتە ناشرینەی لای زۆرینەی خەڵک بووەتە مایەیی لاقرتی پێکردن. کەمبوونەوەی متمانەی خەڵک بەهەڵبژاردنەکان و نەمانی حەماس بۆ بەشداریکردن، بەرێژەی بەشداریکردنی خەڵکەوە دیارە، رەتکردنەوەی بەشداریکردن، جۆرێکە لە بەشداریکردن بە نەخێر بەپرۆسەی سیاسی، لەدوو هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٨ رادەی نائومێد بوون بەشێوەیەک بوو بەشداری لەسەدا پەنجای تێنەپەراند، هەموو کەس تەنانەت ئەوانەش کە حەزیان بە سیاسەت و چاودێریکردن نییە، دەیانزانی کێ دەرئەچێت و رێژەی کورسیەکان چۆن دابەش دەکرێت، بەتایبەتی ئەو کورسیانەی بەناوی کۆتاوە، هەر لەسەرەتاوە تا ئەمرۆ یاری پێدەکرێت و خاوەنی ئەسلێان لێ مەحروم کردوە، ئاخۆ چەند دیمەنێکی جیاوازو جوان دەبوو گەر حزبەگەورەکان لێگەرانایە، بۆ بەدەستهێنانی دەنگی راستەقینەی خۆیان کەمایەتیە ئاینی و نەتەوەییەکان، لەپرۆسەی هەڵبژاردنێکی دور لەساختە، خۆیان لەنێو خۆیاندا کێبەرکێیان بکردایە، چەند جێگەی دڵخۆشی هەمووان دەبوو، گەر حزبە گەورەکان، ئیدارەی هەڵبژاردنیان بدایەتە دەست کەسانی پسپۆرو سەربەخۆ و رادەی گزی و فزی و تەزویر بەو رێژە حەیابەرەیە نەبوایە، پرۆسەی هەڵبژاردن و دەنگدان چەند جێگای شانازی هەمووان دەبوو، ئێمە لەکوردستان پێچەوانەی عێراق و هەندێک لەوڵاتانی درواسێ، نمونەیەکی سەرکەوتوو ترمان لەهەڵبژاردنەکان پیشانبدایە.. ئێستا کەتارادەیەکی زۆر متمانە لەدەستدراوە بە پرۆسەی هەڵبژاردن و کۆی کایە سیاسییەکەشی خستۆتە ژێرپرسیاری جدییەوە، چیتر ناکرێت پارتی و یەکێتی بەمەزاجی خۆیان بەشێوازی پێشوو بیانەوێت خەڵک ببەنەوە بۆ سەر سندوقەکانی دەنگدان، راستە هەڵبژاردن لەهەرێم موفاجەئات دروست ناکات، هەر وەک ئەوەی کاک مەلا بەختیار وتی یەکێتی و پارتی هەرچەندێک بهێنن ئەوان هەر لەدەسەڵاتن، بەڵام دەکرا هەرێم لەنمونە هەرە ناشرینەکانی ناوچەکە نەچوایەو رێز لەخەبات و قورباتی و خوێنی هەموو ئەوانە بگیرایە کە بۆ دەسەڵاتێکی دادپەروەرو بۆ حوکمرانیەکی باش خۆینی خۆیان بەخشیوە، دەکرا دەست بەجوانیەکانەوە بگیرایەو کۆمەڵگا سیخناخ نەکرایە لە کەراهیەت و گزی و فزی و گەندەڵی، دەکرا، لە ویستگەیەکدا هەڵوێستەیەک بکرایە بۆ پیاچوونەوە وئاوردانەوە، تا وەک ئێستا هەمووی کەڵەکە نەبوایە تا خەڵک ناچار بکرێت چاو ببرنە فریادرەسێک لەدەرەوە. ئەوەی لێرەدا جێگەی مەبەستە تیشکی زیاتری بخرێتە سەر، دوا پەیامی دکتۆر بەرهەم سەرۆک کۆمارە بۆ هەڵبژاردن، ئەو لەدوا پەیامیدا لەسەر هەڵبژاردن، فاکتێکی زۆر گرنگ دەخاتە روو کە هەقی هەڵوێستە لەسەر کردنە، دەڵێت: لەڕاستیدا هەڵبژاردنێكی پێشوەخەی ئازاد و پاك و بێگەرد، پێویستی بە هاریكاری و ھەماھەنگی نێودەوڵەتی هەیە، كە ھیوامان وایە لەلایەنی نێودەوڵەتیەوە ئەم ھاوكاری و دەسگرۆییە پێشكەش بە كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عێراق بكرێت، چونكە لەم پێناوەدا كۆمیسیۆن پێویستی بە سەرپەرشتی چاودێرە نێودەوڵەتییەكانیش ھەیە ھەتاوەكو ڕۆڵی نیشتمانی خۆی بە باشی بگێڕێت و پارێزراویش بێت لە دەستتێوەردانەكان و متمانەی هاووڵاتیانیش بە پڕۆسەی هەڵبژاردن قوڵتر بكاتەوە. ئەم پەرەگرافەی سەرۆک کۆمار بەرۆشنی و راشکاوانە ئەوەی خستۆتە روو، کە بەبێ چاودێریکردنی نێودەوڵەتی هەڵبژاردن سەرکەوتوو نابێت، یان بەوشێوەیە نابێت کە ئومێدی گەورەی پێبکرێت، بۆیە داوای بەشداریپێکردنی چاودێری نێودەوڵەتی دەکات بۆ هەڵبژاردنی ئایندە، هەرچەندە دیار نییە تا چەند پارتی و یەکێتی پشتیوانی ئەم داخوازیەی سەرۆک کۆمار دەکەن، بەڵام هەقە ئەمە ببێتە مەرجی بەشداریکردنی ئەو لایەنانەی کە بەردەوام دوای هەڵبژاردنەکان باسی کاری ساختەو گزی دەکەن و مەخدوریەتی خۆیان بەیان دەکەن، ئەمە فرسەتێکی باشە بۆ ئەو لایەنانەی کەدەیانەوێت بەشداریبکەن ومتمانە بۆ دەنگدەرەکانیان بگێرنەوە بۆ بەشداریکردن، خۆ گەر جاران لە پێگەیەکی بەرزو دیاری دەوڵەتەوە ئەم داخوازیە نەدەخرایە روو ئەوا ئێستا هەق وایە لەعێراق و کوردستان، ئەم داخوازییەی سەرۆک کۆمار ببێتە داخوایەکی مەرجدار بۆ بەشداریکردنی هەڵبژاردنی لایەنە مەغدورەکان و لەئێستاوە پێداگری لەسەر بکەن.
نەجیبە مەحمود ئەو بۆشاییە سیاسی و ئیداری و فكرییەی هەرێمی كوردستان و پەرشووبڵاوی هێزە سیاسیەكان بەداخەوە هۆكارێكی زۆر بەهێزە كە هەر هێزێكی دەرەكی وەك توركیا و ئێران یاخود عێراق بە ئاسانی بیقۆزێتەوە بۆ بەهێز كردنی هەژموونی سیاسی و ئیداری خۆی لە هەرێمی كوردستان و زۆر بە ئاسانی كاریگەری لەسەر هزری تاكەكان لە كۆمەلگەی كوردی دابنێ . كە ئەوەش بەداخەوە كورد دەگەرێنێتەوە بۆ خاڵی سفر كە سەردەمی پێش راپەرین بوو، دەبێتە پوچەڵ كردنەوەی خەونی گەلی كورد كە ساڵانێكی زۆرە سنگی رۆڵەكانی خۆی بۆكردبوویە قەڵغان و رووبارێك خوێنیان لە پێناوە ڕشتووە . ئەوەی جێگەی داخە و لە تۆرە كۆمەلایەتیەكان بە روونی هەستی پێدەكریت كە تاكی كورد بە ئاگایی بێت یان بێ ئاگایی كەوتۆتە ژێر ئەو كاریگەرییە ، بەراستەخۆ یان نا راستەوخۆ بەشدارە. بێ گومان كە لە خۆیەوە نیە، بە هۆی نەبوونی ئیدارەیەكی یەكگرتووی بەهێز و نا دادپەروەری و هەژاری و بێكاری و ئێستا بە هۆی بلاوبونەوەی كۆرونا ڤایرۆسەوە باری تەندروستی خەڵك و خراپی خزمەتگوزاری و توڕەبوونی خەڵك لەو دەسەلاتە، زۆر بەروونی هەست بە بێباكی خەڵك دەكریت بۆ لەدەستدانی ئەو قەوارەی هەرێم و گەڕانەوەی هەژموونی سیاسی و ئیداری عێراق بەسەر هەرێم .ئەوە جگە لە دەسەلات و هەژموونی توركیا و ئێران و هەوڵە و داگیركاریەكانی توركیا بۆ سەر باشوری كوردستان بە بیانووی جۆراوجۆر، كە مەترسیەكی یەكجار گەورەییە.. هەروەها بەرەوە نزیك بوونەی هەلبژاردن لە عێراق دەڕۆین، بۆ ئەو مەبەستەش دیارە حكومەتی عێراقیش بێ پلان و بەرنامە نەبووە و بەتایبەت كە هێستا هەرێم بە پێ دەستوور بەشەكە لەعێراق و سیاسە كوردەكانیش بەوە رازی بوون هەم بە بەشداری نوسینیەوە دەستور و هەم بە وەرگرتنی پۆست لە عێراق، بۆیە دەتوانن سود لەوە وەربگرن و زۆر بەوردی كار لەسەر لایەنە هەستیارەكانی كۆمەلگە و راكێشانی سۆزی خەڵك بەكات بە ناوی چاكسازی و هەوڵەكانی بۆ چارەسەر و كێشە كەلەكە بووكانی هەرێم بەتایبەت كێشەی ئابووری، چالاكیەكانیشی پانتایەكی زۆری لە پەیج و ئەكاونت و راگەیاندنەكانەكان داگیر كردەوە . ئەوەش لە كاتێكدایە ،كە پێدەچێت گۆرانكاریەك بەرێوە بێت لە رۆژهەلاتی ناوەراست .. هەروەها لە لایەن ووڵاتە زلهێزەكانیش بە هەموو شەوەیەك پشت كراوەتە ئەو بەشەی كوردستان بە هۆی خراپی بەكارهێنانی دەسەلات، كە ئەگەرێكی زۆر بەهێزە حكومەتی ناوەندی ئەو هەڵە بقۆزێتەوە بۆ بەهێز كردنەوەی هەژموون و دەسەلاتی خۆی لە هەرێم . جا نیگەرانی و ترسەكەم لە بێباكی و بێ پلان و بەرنامەی هێزە سیاسیەكانە لە باشور بەرامبەر بە هەموو ئەو قوربانی و روبارە خوێنەی رۆلەكانمان داویانە لەپێناو ئەو نیمچە ئازادیە لەو بەشەی كوردستان..كە هێشتا درەنگ نیە كە بتوانن لە رێگەی چاكسازییەكی راستەقینە و گەرانەوەی ماڤ بۆ خاوەن مافەكان و نەهێشتنی گەندەڵی و دادپەروەی و گەرانەوەی هەیبەت بو دەسەلات بۆ داموودەزگاكان ، گەرانەوەی سەروەت و سامان و مڵكی گشتی و ئاشت كردنەوەی خەلك لە پێناوە بەرژەوەندی گشتی نیشتیمانی .. بۆیە ئەركی كۆمەلگەی مەدەنی و خەلكە رۆشنبیرەكەیە كە كار لەسەر یەكریزی وپركرندەوەی بۆشاییەكان بكەن كە جارێكیتر ئەو هەڵە مێژوویە روونەداتەوە كە هەرێم بە دەردی كەركوك بچێت، دەبێت هیوا و ئینتیما بگەرێندرێتەوە بۆ خەلك و هەرێم لەو دۆخە چەقبەستوە رزگار بكریت .
.gif)
د. مەیادە نەجاڕ ھەموارکردنەوەی یاسای ھەڵبژاردنی عێراق لە پڕۆسەی سیاسی ئەو وڵاتەدا رۆڵێکی سەرەکی دەبینێت، بەتایبەتی لە ئێستادا کە دۆخی سیاسی عێراق بە ئاقارێکی زۆر ھەستیاردا تێپەڕ دەبێت، لەکاتێکدا ھەمواری یاسای ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران لە ئەنجومەنی نوێنەران بەبێ ئامادەبوونی فراکسیۆنە کوردستانیەکان تێپەرێندرا، بەڵام ئەم یاسایە پڕە لەکەموکوڕی و بەشێکی زۆری یاساکە بەشێوەیەکی نادروست ھەموارکراوەتەوە، چەندین سەرپێچی بەرامبەر بەدەستووری عێراقی تێداکراوە. یەکێک لەو خاڵانەی بەئاشکرا پێشیلی دەستوورە، بەھەڵە دابەشکردنی کورسیەکانی ھەڵبژاردنە لەسەر ئاستی قەزاکان، چونکە ھەتا ئێستا لە عێراقدا سەرژمێری نەکراوە، شێوازی دابەشکردنەکە بەگوێرەی ژمارەی دانیشتوانی ئەو قەزایە دیاری دەکرێت، لەکاتێکدا پشت بەژمارەی دانیشتوانی پارێزگایەک بەشێوەیەکی ھەڕەمەکی دەبەستن، ئەمەش خالێکی زۆر لاوازە کەموکوڕی لە خودی یاساکەدا دەردەخات، چونکە بەگوێرەی دەقە یاساییەکان نابێت لەکاتی جێبەجیکردنی ھەر پرۆسەیەکی یاساییدا پشت بەشێوازی ھەڕەمەکی ببەسترێت. فەرامۆشکردنی ئافرەتان خاڵی دووەم کە کەموڕییەکانی یاساکە دەردەخات فەرامۆشکردنی ئافرەتانە، چونکە بەگوێرەی یاسا نوێیەکە لە (٤٥) بازنەی ھەلبژاردندا، ئافرەتان فەرامۆش دەکرێن، لەم بازنانەدا تەنیا رێگە بە رەگەزی نێر دەدرێت خۆی کاندید بکات، ئەمەش پێشێلکردنێکی ئاشکرای دەستووری ھەمیشەی عێراقە، چونکە بەگوێرەی دەستوور لەھەر پارێزگایەک پێویستە لە ٢٥% کورسیەکان بۆ ئافرەتان تەرخان بکرێت. لەلایەکی ترەوە ئەم یاسایە بەئاشکرا مادەی (٢٠) لەدەستوری عێراق پێشێل دەکات، چونکە ئەو مادەیە جەخت لەیەکسانی ھەردوو رەگەز لەکاتی ھەڵبژاردن و خۆھەڵبژاردن دەکاتەوە . لەلایەکی ترەوە بەپێی ئەم یاسایە زۆربەی قەزاکان بێ نوێنەری ئافرەت دەبن، تەنیا لەسەر ئاستی پارێزگا نوێنەری ئافرەت دەبێت ئەمەش پێچەوانەی مادەی (٤٩)، بەندی چوارەم لە دەستور دەکات، کە دەڵێت (یاسای ھەڵبژاردن رێژەی ٢٥% بۆ بەشداریکردنی ئافرەتان دیاریکردووە. ھەروەھا ئەوەمان لەیاد نەچێت رێگەی ھەژمارکردنی کورسیە قەرەبووکراوەکان، لەم یاسایەدا پێشێلکراوە، چونکە بەگوێرەی یاساکە دەدرێتە کەمترین کۆکراوە، ئەمەش سوکایەتیە بەدەستوور کە بۆ ھەر کورسیەک سەد ھەزار کەسی دیاری کردووە. ساختەکاری ئەوەشمان لەیاد نەچێت دابەشکردنی بازنەکانی ھەڵبژاردن بەم شێوازەی کە ئێستا ھەیە کە لەسەر بنەمای قەزا دابەشکراوە کە ئەمەش دەرفەتی گەورەی ساختەکاری تێدا ئەنجام دەدرێت. ھاوکات بەکارھێنانی چەک بۆ ترساندن و خەڵەتاندن بەتایبەتی لەناوچەکانی باشووری عێراق، ھەروەھا وا دەکات جارێکیتر ئەقڵیەتی عەشایەری وابەستەیی کۆمەڵەی بچوک بچوک بگەڕێتەوە بۆ ئەوەی جارێکی تر بەم شێوەیە لەسەر ئاستی قەزا نەوەک لەسەر ئاستی بازنەیەکی فراوانتر کاندیدەکان دیاری بکرێت، چونکە وەک دەزانین لەناو بازنەی بچوکدا ساختەکاری زۆر ئاسانترە لەبازنەی فراوان. لەلایەکی ترەوە ئەو کەسەی دەیباتەوە ئەوەیە کە بەرزترین دەنگ بەدەست دەھێنێت، نەوەک ئەوەی دەنگی ٥٠+١ بەدەست دەھێنێت. ئەمەش بۆ خۆی مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر دیموکراسی، چونکە ئەگەر لە قەزایەک ٧٠ کەس خۆی بپاڵێوێت، واتە کەسێک ١٢ ھەزار دەنگ بھێنێت دەیباتەوە، کەسێک زۆرترین دەنگ بھێنێت کە ئیتر ھەرچەندێکە دەیباتەوە، نەک ٥٠+١ی دەنگدەران کە ئەمە بۆخۆی دیسانەوە مەترسیدارە. شێوازێک بۆ عێراق ناگونجێت لە ھەمووی گرنگتر و مەترسیدارتر، ئەو ئالییەتەیە کە بژاردن و جیاکردنەوەی دەنگەکانە بەشێوەیەکی ئەلیکترۆنی، وەک خۆتان دەزانن کە ئەوە چی ناوبانگێکی خراپی ھەیە لە ھەڵبژاردنی رابردوو، لەکاتی جیاکردنەوەی دەنگەکان بەشێوازی ئەلیکترۆنی، ئەمەش جارێکی تر پرسیار لەسەر پرۆسەی سیاسی عێراق دروست دەکات. ھەروەھا ئەم یاسایە سوکایەتی بەدیموکراتی دەکات و رێگر دەبێت لەگەراندنەوەی متمانە لەلای دەنگدەر، بۆ عێراق ناگونجێت، چونکە تەواوی یاساکە پشتی بە سیستمی فرەبازنە بەستووە ئەمەش پێچەوانەی رەوشی راستەقینەی عێراقە، چونکە عێراق وڵاتێکی فرە میللەت و کەمایەتی جیاوازە، بەھیچ شێوەیەک یاسایەکی لەو جۆرە بۆ عێراق ناگونجێت. گرفتە یاساییەکان لەلایەکی ترەوە سنووری قەزا و ناحیەکان یەکلایی نەبووەتەوە، بۆ نموونە ھەندێک ناوچە لە وەزارەتی پلانداناندا ناحیەیە، بەڵام لە وەزارەتی بازرگانیدا لە لیستی قەزادایە، ئەمەش گرفتی زۆر بۆ خودی یاساکە دروست دەکات و ئەستەمە لەم قۆناغەدا سەرکەوتووبێت، ئەوەشمان لەیاد نەچێت راستەوخۆ حزبە شیعە دەستەڵاتدارەکان لەرێگەی یاسایەکی لەم جۆرە دەیانەوێت بازنەکان کۆنترۆڵ بکەن، بەتایبەتی ئەگەر ھەر کاندیدێک سەربە چینێکی مامناوەند و خوارتر بێت چۆن دەتوانێت بچێتە نێو ئەم پرۆسەیە (ھەڵبژاردن)، جگە لەوە ئەمە کوژاندنەوەی حزبە بچوکەکانە، بەگشتی گەورەترین زیان بە کیانە سیاسییە بچوکەکان دەکەوێت، لەبەرئەوەی ئەو کیانە بچوکانە ناتوانن لەسەر ئاستی فرەبازنەیی و قەزاکان دەنگ کۆبکەنەوە و ناتوانن یەک کورسی پەرلەمانیش بەدەست بێنن، چونکە جەماوەر و دەنگەکانیان پەرشوبڵاوە. ناوچە کوردستانیەکانی دەرەوەی ھەرێم جارێکی تر مێژوو غەدر لەناوچە کوردستانیەکانی دەرەوەی ھەرێم دەکات، چونکە ئەگەر سیستمی فرەبازنەیی بێت لەسەر ئاستی قەزاکان پەیڕەو بکرێت، ئەوە کورد لە ناوچە کێشەلەسەرەکان زیانێکی زۆر مەترسیدار دەکات و لە ھەندێ شوێن و ناوچەدا کورسی پەرلەمانی لەدەست دەدەین، چونکە بەشی زۆری سنووری چەندین قەزا لە ناوچە کێشە لەسەرەکان دیاری نەکراوە و قەزا ھەیە بەشێکی لەسەر ھەرێمی کوردستانە و بەشێکیان کەوتوونەتە سنووری پارێزگای دیکە بۆ نمونە شارۆچکەی دوز لێکێندراوە بەپاریزگای سەڵاحەدین لەکاتێکدا زۆربەی ناحیەکانی سەر بەپارێزگای کەرکوکن، مەخموریش بەھەمان شێوە لەڕووی کاریگەرییەوە دابەشبووە، ئەمە نمونەیەکی زەقە کە زیان بەر کورد دەکەوێت. لەلایەکی ترەوە ناھاوسەنگی لەژمارەی دانیشتوانی قەزاکان ھەیە بۆ نمونە ژمارەی دەنگدەران لە قەزاکان لە(٤٠)ھەزار دەنگدەر ھەتا(٧٠٠)ھەزار دەنگدەر دەروات ئەمەش کێشەیەکی ترە، لەلایەکی ترەوە قەزایەک لە (١٠٠) ھەزار دەنگدەری کەمتر بوو، ئەوە دەخرێتە سەر قەزایەکی دیکە کە دەنگەکانیان لە (١٠٠) ھەزار و پتر بێت، ئینجا بازنەی ھەڵبژاردنەکە دیاری دەکرێت، ئەمەش زۆر ئاڵۆزە تاوەکو بتوانرێت ئەو سەرژمێری و جیاکارییە ئەنجام بدرێت. ھەنگاوەکانی ئەنجومەنی نوێنەران و ئالنگارییەکان ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق تەنیا سێ بژاردەی لەبەردەمدایە بۆ چارەسەکردنی کەموکوڕییەکانی یاسایەکە، لەوانە کۆکردنەوەی قەزا و ناحیەکان لە فەرمانگەی ھەڵبژاردنێک واتە چەند قەزا و ناحیەیەک بکرێنە یەک فەرمانگە، بەمەرجێک رەچاوی کورسی کۆتا بۆ ئافرەتان بکرێت، بژاردەی دووەم ئەوەیە کە کار بۆ لکاندنی بازنەی ھەڵبژاردن بکرێت تارادەی نزمترین ئاست بۆ ھەر بازنەیەک چوار کاندید ھەبن کە سێ کاندید رەگەزی نێر بێت یەک کاندیدیش رەگەزی مێ بێت . بژاردەی کۆتایی گەڕانەوەیە بۆ سیستمی بازنەی پارێزگاکان کێبڕکێ لەنێوان کاندیدەکان لەسەر بنەمای بەرزترین ئاستی رێژەی دەنگەکان، کە ئەمەیان گونجاوترینە بۆ ئێستای رەوشی عێراق .
.gif)
سالار مەحمود ژیان ئەزموونکردنە، چەن گەورەییە لەسەر هێڵە گەورەکانی ژیان و گەردوون مرۆڤ نەخشی هەبێ. ئەو جوانیەی شێرکۆ لە ژیانی زۆرکەسدا دروستی کردوە درێژخایەنترە لە هەر جوانیەکی ساتەوەختێکی هەستی یا حەماسی یا بەخشندەییەکی کۆمەڵایەتی و کردەیەکی سیاسی، نەخشی جوانبەخشی ئەو ئاوێتەی جوانی عیشق و شیعر بوو. ساڵی ھەشتاودوو لە ئەوجی تیژیی کەڵپەی بەعسیەکاندا روومانکردە شاخ، لەکوێرە گوندێکی گەرمیاندا. گیرساینەوە. قوتابخانەی شارمان بەجێ ھێشت. ھەر زوو بۆ راھاتن و ئاشنا بوون لەگەڵ کەش و ھەوای گوندو ژیان لەناو شۆڕش و پێشمەرگەدا، زۆربەی شەوانی نوتەکی زستان گەر بکەوتایەتە ماڵ لە ژورێکی قوڕینی سەر چیخچنی نزم و بچوک لەبەرچرادا، باوکم کۆی دەکردینەوەو سروودی بەرگری بۆ دەخوێندینەوە. "کازیوە" و "من تینوێتیم بەگڕ ئەشکێ" و تریفەی ھەڵبەست" ی شێرکۆ بێکەس دیوانی بێکەس و قانیع لە وانەکانی زۆرینەی شەوانی سەرەتای ئاشنا بوونمان بوو بە ژیانی سادەو پڕ ترش و شیرینی ئازادی لادێ.. ئێمەش بە رۆژ بۆ پێشمەرگەمان دەوتەوە کە بەجەولە رێیان دەکەوتە ئاوایی.. رۆژگار ھات و چوو شۆڕش باڵای کردو ئازادی لەگەڵ خۆی ھێنا بۆ شار.. منیش لەزانکۆی سلێمانی بوومە خوێندکارو لەنزیکەوە بەخودی باڵای شیعرو ئاسمانی داھێنانی شیعریی ئاشنا بووم. جار جارە دەچوومە دیداری لە"سەردەم". لەگەڵ چەن هاوڕێیەکمدا گۆڤاری "مرۆڤایەتی"مان لەزانکۆ دەردەکرد. هەر کە چاپ دەبوو گۆڤارەکەمان دەبرد بۆ کاک شێرکۆو رەوف بێگەردو ئازاد بەرزنجی. مەبەستمان بو سەرنجیان بزانین و بەشداری بکەن بەنوسین بۆ گۆڤارەکە. لەوساوە تا تەمەن باقی بێت لەگەڵ شیعرەکانیدا ژیاوم و دەژیم. دوا وێستگەی بینین چەند ساتەوختێکی خەمباریی و شادومانی بوو، رۆژی ٢٣-٦-٢٠١٣ ئیجازەم لە نەسرین خانی خێزانی وەرگرت و توانیم جارێکی تر، بەیاوەری بەڕێزان عومەر شێخ موس و بەکر فەتاح و ساڵح قەیتولی و شۆڕش قادر چوینە لای لەسوید. ئەم جارە جیاوازتر لەھەموو جارەکان بێ شەپۆلی وشەو جوڵەو بێ دوکەڵ بوو. دیداری ئەو دیداری خەمی نەتەوەو بێکەسیی کورد و ھاواری لەبن نەھاتووی نیشتمان بوو. سەرەتا بێدەنگیەکی قووڵ دایگرتبوو، لێم پرسی ناخوێنیتەوە، وتی ناتوانم ئەم نەخۆشیە ھیلاکی کردووم.. ئەی نوسین وتی ئەوەشیان نا.. پاکەتە جگەرەکەی لەبەردەم خۆیدا دانابوو، بەڵام نەیدەکێشا، دکتۆر لێی قەدەغەکردبوو. وتی ھەر حەز ئەکەم لەبەر چاوانم بێت. دەنگوباسی گەرمیان چیە ئەبێ ئێستا گەرمبێ وانییە؟ کاتێ ماڵ ئاوایمان لێ کرد زۆر بەحەسرەتێکی قووڵەوە بەو پەڕی ھێزی ناخمەوە، لەبەردەم جانتای سەریدا کەبەکلێتە داپۆشرابوو رۆحم لەبەردەمیدا چەماندەوە، چوون ھەستێک دایگرتم و دەمزانی ئەمە دوا دیدارە. هەستم دەکرد چ بۆشاییەکی ئەدەبی لەفەزای نوسین و داهێنان و نوسینەوەی ژیانی کورد دروست دەکات. توند دەستیم گوشیی و بەدەستی چەپم بەسۆزێکی توندەوە قۆڵی راستیم گرت. ھەرچەندە بەھیواوە پێم وت کاک شێرکۆ بەھیوای دیدارێکی باشتر لە ئێستا.. لە یەکەم پەیژەی شوقەکەی ھەتمە خوارەوەو فرمێسکی قەتیس بووم داباریین. یەکەم جار بوو خەم بۆ خودی خۆی بمگرێنێ پێشتر چەندان جار شیعرەکانی گومانم نییە زۆرینەمانی گریاندوە، ئاخر شیعریی شێرکۆ ھەر بە راست ژانی نەتەوەو ھاواری کوردو جوانی نیشتمان وزەی ژیانە.. ئەو ھەموومانی کۆکردبووە لە دوتوێی شیعردا ئەو بەسەرھاتی ئازارو برینمانی نوسیبوەوە.. لە گۆڕستانی چراکاندا وێنەی "وڕێڵە" وێنەی دوا ئێوارە شومەکەی ئەنفالی بۆ نەخشاندبووین. کەس وەکو شێرکۆ بێکەس نەیتوانیوە تەنیاترین تەنیاییەکانی کوردو میحنەتریین میحنەتەکانی کوردستان بخاتە دووتوێی شیعرەوە.. رۆژی ۲٠۱۹/۷/۳٠ لەگەڵ پۆلێک لەکەسوکاری ئەنفال لەسەحراکانی سەماوە بوین چوینە لای گۆڕی بەکۆمەڵی ئەنفالەکان، لەو سەحرایەوە بەرەو نوگرە سەلمان رۆشتین لە دەشتە لماویە بەرینە خەیاڵم زوو دەچوەوە ناو " گۆڕستانی چراکان دەتوت شێرکۆ خۆی لەوێ بوەو ئەو دیوانەی نوسیوەتەوە، دورو دڕدۆنگی و بیمی رێگاکە. ژەنگاوی ئەو سەحرا بەرین و تەپوتۆزە ژیان کوژە. قافڵەکان بارگەو پریاسکەی کوردیان لێرە خستوە.. خەڵەفم بیرکەوتەوە، خەڵەف: عەسکەرێکە پاسەوانی ئەو زیلەیە کە شۆفێرەکە لێی ئەخوڕێ و لەگەڵیایە. شێرکۆ بێکەس لە خەیاڵی شۆفێری ئەو زیلەوە ئێژێ:_ (( من ناوێرم سەیری ئەم کوردانە بکەم ئەڵێم نەوەک چاوی “خەڵەف”ی پاسەوان لە پڕێکا قەترەیەکی بەزەیی خـوا یان یەک بریسکەی بچووکی لێبوردنی پێغەمبەرێ لە ناو چاوانما ببینێ و بەگرتمـبـا! )) شوفێرەکە، دوای بڕینی ڕێگایەکی دوورودرێژ نوقمی خەیاڵ بووە… (( خەڵەف کۆکیو، ئەم داچڵەکی و گەردەلوولی کلک کڵافەی دووری سەحرا، هەتا ئەهات لە قافڵەی ڕوو لە عەدەم نزیک ئەکەوتەوەو لە پڕێکدا لە ناو بەرایی تەمـاشـای خۆڵاویدا.. قەڵایەک و چەند قولـلەیەک هەڵتۆقین و لە ناو ئێوارەی ژەنگاوی و لە ناو وەڕەی سەگی ڕەش و لە بەردەمی زەمانێکی مڕومۆچدا مـاشـێن وەسـتا!. خەڵەف بە دەنگی بەرز وتی: “نـوگـرە سـەلمان!” ــ نوگرە سەلمان! ئافاتێکی قەڵا قەڵا، دووپشکێکی گەورە گەورەی کۆنکرێتیی. ئەشکەنجەیەکی درێـژ و کـڵـپەیەکی بـازنەیی!. نوگرە سەلمان! ژەنگی مێژوویەکی کۆن و قولـلەی زوڵمێکی زۆر دوور و مەنزڵێکی بیرچوونەوەو یادگارێکی بێ پەنجەرەو تاعونێکی خۆمڵاسدەر لە ناو لمدا و کینە و ڕقێکی سڕمدی!. نوگرە سەلمان! قەڵا قەڵای ئازارێکی ڕەشداگەڕاو. تینویەتییەکی ئەزەلیو پێناسەیەک بۆ ونبوون و بۆ تاریکیی و شوێنێ بۆ زەمانی غەدر و جێگایەک بۆ پیاسەی زوڵم و گــــاڵتەی تـــاوان. نوگرە سەلمان! سڵاو لە رووباری شیعریی کوردی سڵاو لەو نەغمە نەمرەی داستانی نەمریی، بەجەستە رۆیشتیی، بەڵام تۆ ھەرگیز لەچاوان ون نابی لە چاوی ئەندێشەو ھەست و سۆز ئاوا نابی.. تا گوند مابێ تۆ ھەر ئەژیت، تا کورد مابێ تۆ ھەر لەباغی نەمرییدا باڵاترینیت، تا ستەم و چەوسانەوەو "کزەی کوردان" مابێ تۆ بانگەوازی ئازایی و ئازادییت.. سڵاو لەدەنگە ھەمیشە سەوزەکەی ژیان سڵاو لە شێکۆ بێکەس..
محمد گۆمهشینی * هیچ گومانێك نیه له بونی پهتای كۆڕۆناو ئیستا ههموو جیهان مامهڵهی لهگهڵ دهكات وهك پهتایهكی جیهانی و وڵاتان له ئیستادا لهقۆناغی كهرهنتین كردن دهرچوون و پهیڕهوی خۆپارێزی تاكی دهكرێت وهاوڵاتیان به جۆرێك هۆشیار بونهتهوه كه دهبێ خۆیان دكتۆری خۆیان بن ووه ئهگهر كهسێك زۆر پیویست نهبیت بۆ پشكنین و چاودێری چڕ یان پێویست بون به ئامێری ههناسهدانی دهستكرد ئهوه لهماڵهكهی خۆی چارهسهر وهردهگرێ. ههرێمی كوردستانیش بێ بهش نهبوو له توشبون بهو پهتایهو ڕۆژانهش ئامارهكان زیاد دهكهن و زۆر ڕیكاریش گیراوهته بهر بۆ ڕێگری كردن له زیاتر بڵاو بونهوهی پهتاكه بهڵام ههست دهكرێ ڕیكارهكان ئامانجی خۆیان ناپێكن سهرهڕای پابهند نهبونی هاوڵاتیان و تێكهڵاوی و كۆمهڵایهتی خهڵك بهڵام كهم و كوڕی لهكهرتی تهندروستی لهههرێم هۆكارێكی تری ئهو بابهتهیه سهرهڕای ئهوهی كه دكتۆرو كارمهندانی تهندروستی له ڕهوشێكی خراپی ئابوریدان بهوهی كه موچهیان زۆر دوا دهكهوێ و كاتهكانی دهوام و ئێشكگریان زیادی كردووهو ماندوون ، ئهوه جگه له كهمی ئامیری ههناسهدانی دهستكردوو نهبونی پلانی زانستی و نهبونی ئهنجومهنێكی ڕاوێژكاری لهههریم له خهڵكی پسپوڕو شارهزای تهندروستی وهلهلایهكی تریش كه كۆی دهسهڵات و فهرمانهكان و بڕیارهكان لای وهزیری تهندروستی كۆكراوهتهوهو ئهویش فریای ههمووی ناكهوێ ئهوه جگه لهكهمی كهل و پهل وپێدوایستی تهندروستی و دیتمان ئهزمهی ماسك و دهستكیش ههر لهسهرهتاوه دروست بوو دواتر بهرز بونهوهی نرخهكانیان و ئینجا كهل و پهلی تعقیم وكهمی بێدی حكومی و كهمی ئامێرهكانی ئۆكسجین و تا گهیشته حاڵهتی نهمان و كهم بونهوه . ئینجا لهههمووی كارهساتر فرۆشتنی ئۆكسجین لهسهر شهقاو وهك كاڵای تهماتهو پهتاته كه ئهوه جگه له فشلێكی گهوره له كهرتی تهندروستی ناتوانی هیچ خوێندنهوهی تری بۆ بكهی . ئهوه جگه لهوهی ئهگهر كهمێك بگهڕێینهوه سهرهتای ڕۆژانی سهرههڵدانی پهتاكه بینیمان كه خودی وهزارهت چۆن مامهڵهی كرد لهگهل شارو شارۆچكهكان و ههر ئهوكات زۆر به ئاشكرا دیاربو هاوسهنگیهك نهبو لهزۆر شت تهنانهت له ڕاگهیاندنی حاڵهتهكانی توشبونیش بۆنمونه له دهربهندیخان تهنها 7 حاڵهت ئاشكرا بوو وهزیری تهندروستی وتی دهربهندیخان زۆرنی مهترسیه كهچی له ههریر 9 كهس لهیهك رۆژدا تۆمار كرا هیچ نهوتراو له سیببیران نزیكهی 20 حاڵهت تۆماركرانزیك ههولێر هیچ نهوترا ئهوجاره حاڵهتهكان لهسلێمانی بهرز بونهوه ڕاستهوخۆ سهرۆكی حكومهت پهیامێكی بڵاو كردهوهو به ئاشكرا ووتی خهڵكی سلێمانی پابهند نهبونه بۆیه ژمارهكان زیادیان كردوهو ئینجا وتیان خهڵك به قاجاغ له سنورهكانی ئێرانهوه هاتونهته ناو سلێمانی و تا گهیشته ئهوهی ههندێ میدیای سێبهر وتیان دهستێك ههیه بۆ ئهوهی ڤایرۆسهكه بۆ ههولێر بنێرن چونكه ژمارهی توشبون لهههولێر كهمه تا گهیشته ئهو ئاستهی شهڕێكی ساردی نێوان ههردوو شاری ههولێرو سلێمانیان دروست كردو كه ئهوهش خۆی پێویستی بهخوێندنهوهیهكی تایبهت ههبوو. كاتێك ههزاران دهروێش له ئێرانهوه هاتنه سلێمانی وتیان كارهساتی گهوره بهڕیوهیهو تهنانهت ههندێكیان بونه شیكارناس و چاودێری سیاسی و ئاگادار دهیانوسی ئهوه كاری دهووڵهتی ئێرانه ڕیگهی بهو دهرویشانه داوه تا ڤایرۆس بهێننه ههرێمهوهو ئهوجاره شهڕه شارچێتیهكانیان كرده شهڕی سیاسی ئیتر بڕیاربوو چاوهڕێ بین كهی سلێمانی بهسهریهكدا دهكهوێت بهو قسهی ئهوان دهیانكرد ! ئهوجار مانگرتنی پزیشكان و كارمهندانی تهندروستی سلێمانی گهرمیان وههلهبجهوكۆیه ڕاپهڕین دروست بوو ئهوجاره وتیان تهواو ئاخیر زهمانه ئهوهی نهماندهویست ڕووبدات ئهوجاره ڕوودهدات و كاول دهبی كاتێك دهست كرا بهخۆپیشاندان و خهڵك داوای موچهی كرد لهو سنورهی ئهوجاره وتیان ئهوهش دیسان پلانه و خهڵك تێكهڵ دهكرێ و كارهسات به ڕیوهیه . بهههرحاڵ شهڕێكی زۆر خراپی سیاسی و دهروونیان لهگهڵ سڵێمانی و خهڵكهكهی كردوتهنانهت لهههندێ شوێن بهتهواوی كهرتی تهندروستیان فهرامۆش كردبو بینیمان لهگهرمیان دهرگای نهخۆشخانهش داخرا لهبهر نهبونی كهل و پهل و ئامێرو پێداویستی كهچی نهمابینی برێك پارهش تهرخان بكهن و زوو فریایان بكهون و لهڕیگهی ترهوه هاوكاری كران دواتر ، بهئاشكراش دهیانوسی ئیدارهو هێزه ئهمنیهكان بێ دهسهڵاتن چۆن تهقه لهو ههموو دهرویشه ناكهن كه سنوریان بهزاندوه ؟ ئای ئای ههر به ئاشكرا هانی كۆمهڵكوژی و تاونی مرۆڤكوژیان دهدا تهنها بۆ ئهوهی ئهوجاره بڵین ئیتر سلێمانی بۆ ژیان دهست نادات و زۆر بهندو باڵۆرهی تر. ئیستا ببورن جارێ واز له میدیا سێبهرو قوڕمیشكراوهكان بینن كه به پارهی ئهو وڵاته ئهو میللهتهیان گهیانده ئێرهو سهدان ملیۆن دۆلار خهرج دهكهن تهنها بۆ شهڕی شارچێتی و سیاسی و ناشیرن كردنی یهكتر بهڵام خۆ شوكر بهحساب ههولێڕ زۆر توندو تۆڵ بوو خۆ شوكر بازگهی دێگهڵه مێش ڕزگاری نهدهبو خۆ نهیاندههێشت هاوڵاتیانی سلێمانی و كۆیهو گهرمیان بێنهوه ئهو شاره خۆ دهرویش و موریدانی ڕێگهشیان نهدرا بچنه سڵیمانی بۆ مهزاری شێخیان و خۆ لێره پزیشكان و تهندروستیش مانی نهگرت و خۆ لێره خۆپیشاندانیش نهكراو هیچ گردبونهوهو كۆبونهوهش نهكرا خۆ لێره ڕێگهش نهدرا كهس به قاجاغ بێته ناو شار ،خۆ لێره بازگهكان و ڕیكارهكان زۆر توندتر بوون له چاو شارهكان خۆ لێره دهیان گهڕهك وشارۆچكهش كهرهنتینهی گشتی كران ،خۆ لێره زۆررر شتی تر ..! ئهی باشه بۆ ئیستا نایهن به شێنهیی پێمان بڵین بۆچی ڕهوشی ئهوشاره گهیشته ئهو قۆناغهو بۆچی وهك خۆتان دهڵێن ههولێڕتان گهیانده لێواری مهترسی و وهك خۆتان دهڵێن ڕۆژانه زیاتر 2000 ههزار توشبو تۆمار دهكرێ لهو شاری ههولێره ؟ ئی باشه بۆ لێمان دهشارنهوه ؟ قابله خۆناڵین ههمووی خهتای خهڵكه چونكه تێكهڵ دهبن ئهی ئهوكات چ لهو 5000 كهسه دهكهن كه له پرسهی شێخی كهسنهزانی تێكهڵ بوون ماشاالله ش چ كارهسات ڕووی نهدا ئێ قابله ههمووی خهتای خهڵكه پابهند نهبوه ؟ ئهوهش ههر خهتای خهڵكه چهند كاتژمێرێك ئۆكسجین نامینێ ؟ ئهوهش خهتای خهڵكه سودتان لهكهرتی تایبهت نهبینی و بۆتان نههاتنه ژێر ئهمرتان تا هاوكاربن لهو دۆخه سهخته ئهوه ئیستا بۆ ههر شهوێك داخل بون و چاودێری 1000 دۆلار وهردهگرن لهخهڵك ! ئهی بۆ گهیشته ئهوهی خهڵك ئۆكسجین له شهقام بفرۆشێ به حسابی كاڵای بازرگانی وهك تهماتهو كاڵهك ، لهكۆتاییدا یهك شت دهڵێم ههركات كهرتی تهندروستی و پهروهرده بهنهفهسی سیاسی و حیزبی كراو مامهڵهی لهگهڵ كرا چاوهڕێ ی كارهسات بن و ئیدارهدانی دهوڵهت بهعینادی و ئینكاری بهڕیوه ناچێ. خوایه وڵات و میللهتمان بپرێزه... پرسیارمان زۆره تهنها دهمانهوێ به شێنهییی وهڵاممان بدهنهوهو بگهینه قهناعهت ئهوه چیبو هات و ئهوه چ ڕوودهدات لهپایتهخت ؟ * توێژهروچالاكوانی مافی مرۆڤ
(1).jpg)
.png)
