.jpg)
هونەر تۆفیق لەوەتەی ئەو هۆزە شوانکارانەی ئاسیای ناوەڕاست لە ئەنادۆڵا جێگیربوون ، لەسەردەمی بەسەڵتەنەت بوونی عوسمانیەوە تا ئەمڕۆی دەوڵەتی تورکی ( سەڵتەنەتی ئیخوانی ئەردۆغانی ) دوژمنی سەرسەختی هاوسێ کوردەکانیانن ، بەتایبەتیش دژ بە سلێمانین .. سلێمانی لەبەر ئەوەی بەئاسانی دەستەمۆی نە سەفەوی و نە عوسمانی نەبووە ، لەزۆربەی ڕێکەوتنەکانی نێوان ئەو دوو دەوڵەتەدا خاڵی جیاوازییان بووە . لە پەیمانی ئەرزڕۆمی دووەمدا ، عوسمانیەکان لەپێناو بەدەستهێنانی سلێمانیدا ، بەشێک لە ولایەتی بەسرە بەشەت عەرەب و میناکانی و محەمەرە دەبەخشن بە قاجاریەکان ، ئینجا هێشتا سلێمانی ملکەچی عوسمانیەکان نابێت . سەدام حسەین لەوکاتانەدا کە مجلیسی تعاونی عەرەبی ( عێراق ، میسر ، یەمەن ، ئوردنی) دامەزراندبوو ، لەهەڕەتی هێزی خۆیدا دەیگووت : هەموو پارێزگاکان ئاسمانی ساماڵە ، تەنیا سلێمانی نەبێت ئاسمانەکەی هەور و غوبارە . چونکە تەسلیم بە ئیرادەی سەدام نەبوون . تورکیای ئیخوانی سوڵتانی لەزاری چاویش ئۆغڵۆوە بە تۆنەکەی سەدام حسەین دەڵێت : سلێمانی لەلایەن پەکەکەوە دەستی بەسەردا گیراوە . لەگەڵ ئەوەدا کە پەکەکە هێزێکی سیاسی کوردیە و وەک تورک سوپاکەی بەشێک لە کوردستان و سوریا و عێراق و لیبیا و قوبرسی داگیرنەکردووە ، شانازیە بۆ سلێمانی ئەگەر داڵدەدەر و پشتیوانی هێزێکی کوردی - کوردستانی بێت ، نەک سوپایەکی داگیرکاری وەک تورکیا .
.gif)
گۆران عەلی کەریم ئەو ناونیشانەی سەرەوە، ناونیشانی بابەتێکە، کەلەیەکێک لەپەیجەکانی نزیک لە حزبێکی باڵادەستەوە بڵاوکراوەتەوە. ئەوەی مەبەستە لێرە بوترێت، وەڵامدانەوە نییە بەو نووسینە، بەڵکۆ ئەو نوسینە تەنها وەک عەینەیەک وەرگیراوە لە بۆچوون و تێروانینی هەندێک لایەن کە ماوەیەکە بەبێ خستنە رووی هیچ بەڵگەیەک پروپاگەندەی ئەوە دەکەن، گوایە سەرۆک کۆمار دکتۆر بەرهەم و سەرۆک وەزیران مستەفا کازمی، بەرنامەی هاوبەشیان هەیە، پێکەوە لیستیان هەبێت بۆ هەڵبژاردنی ئایندە، تەنانەت تا ئەو رادەیە قەڵەم کێشیان کردوەو پێش رووداوەکان کەوتوون، ناوی لیستەکەشیان بەخەیاڵی خۆیان ئاشکرا کردوە و باس لەوەش دەکەن دکتۆر بەرهەم لەپشتی پرۆژەکەوەیەو کارەکان هێندە بەبەرنامەو وردەکاری چووەتە پێشەوە، بەشێک لەپەرلەمانتارانی لایەنەکانی ترو هەندێک لەمیدیاکارانی کوردیش چوونەتە نا پرۆژەکەی دکتۆر بەرهەم و مستەفا کازمییەوە. وەرگرتنی ئەم هەواڵە بێ دایک و باوکە لای خوێنەرانی، دوو جۆر بۆچوون دروست ئەکات، یەکەم، هەواڵەکە بۆخۆی دەبێتە ریکلامێکی پێشوەختی هەڵبژاردن بۆ مستەفا کازمی و هەندێک لەخەڵکی نارازی و تورە لەحکومەتی هەرێم و حزبەکان، والێدەکات، خەیاڵی پشتیوانی بۆ کازمی لەسەر حسابی هەواڵیکی نادیار دروست ببێت و سۆسیال میدیا پربکات، لەوێنەی سەرۆک وەزیران مستەفا کازمی و وەک فریادرەسێک بۆ دۆخی چەق بەستووی هەرێم وێنای بکەن، بەجۆرێک ئێستا هەندێک میدیا کار رەسدی جوڵەکانی سەرۆک وەزیران دەکەن و بەشانازییەوە دەبێتە سەردێری هەواڵەکانیان، ئەمەش بەهۆی ئەوەوەیە، کە چاودێری کردنی جوڵەکانی سەرۆک وەزیران خۆێنەری باشی هەیە. خاوەنی ئەم جۆرە هەواڵانە کە ئامانجی شکاندن و پەلاماردانی دکتۆر بەرهەم و یەکێتیە، بێ ئەوەی بەخۆی بزانێت، ئاودەکات بەئاشی نەیارەکەیداو ئەو بروایە لەناو رای گشتی دروست ئەکات کە ئەگەری بەهێز هەیە لەهەڵبژاردنی ئایندە هاوسەنگی هێز گۆرانکاری گەورەی بەسەردا بێت. دیارە خستنە پاڵی دکتۆر بەرهەم و یەکێتیش بۆ ئەم پرۆژە وەهمییە، جارێکی تر وادەکات، خوێنەر بگەیەنێتە ئەو یەقینەی، کە کورد بۆخۆی هیچ پرۆژەیەکی نییە بۆ ئایندە، بۆیە یەکێک لەحزبە سەرەکییە کوردیەکەی کوردستان کە یەکێتیە و شەریک و هاوبەشی پێکهێنانی حکومەتی هەرێمە، لەنائومێدی بەهاوبەشەکەی خەریکی دروستکردنی شەریک و هاوبەشێکی ترە، کە ئەویش مستەفا کازمییە. بۆچوونی دووەمیش، هیچ نییە جگە لەوەی گرەو کردنە لەسەر شکاندنی یەکتری و درێژەدانی لۆژیکی دارزیوی دروستکردنی رق و کینە لەسەر هەر کەس و لایەنێک، کە لەخۆی نەچێت. مەترسی ئەم جۆرە هەڵمەت و پەلاماردانەش وەک ئەوە وایە کەسێک داری ژێرخۆت ببریتەوە، چونکە ئەوەی لەپشتی هەڵمەتەکەوەیە، لایەنێکی خاوەن بریاری حکومەتە و وا دەردەکەوێت کەترسی لەدەستدانی دەسەڵاتەکەی هەبێت. لێرە جێگای خۆیەتی خەڵک ئەو پرسیارە بکات، ئاخۆ ئەو هەموو ترسە لەپای چییە؟ لەهەرێم کەماوەی ٣٠ ساڵە حوکمرانی لای پارتی و یەکێتییە، پارەو دەسەڵات لای خۆیانە، هەرێم زۆرینەی رەهای دانیشتوانەکەی کوردە، زۆرینەی میدیا لەبندەستیانە، دەیان و سەدان دەزگاو سەندیکاو رێکخراوی پیشەیی و مەدەنیان هەیە، ئەبێت ئیتر بۆچی بترسن لە هەر پرۆژەو هەولێک کە بەرێگەی دەنگدان و لەرێگەی پرۆسەی هەڵبژاردنەوە ئەنجام بدرێت، ئەم ترسە چییە و لەکوێوە هاتوە، ئاخۆچی وادەکات هەرێمێکی دەستوری ٣٠ ساڵ حوکمرانی کوردی وابەئاسانی لەبەردەم پرۆژەکەی مستەفا کازمی (ئەگەر هەبێت)بەچۆکدا بێت، ئایا ئەوە جێگەی پرسیار نییە کە ئاخۆ ئەو لایەنەی ئەو ترس و فۆبیایە بڵاودەکاتەوە گومانی لە پێگەی جەماوەری خۆی هەیە!. یان ئەو هەموو ترسە نیشانەی ئەوەنییە، کە خۆیان لەوە تێگەیشتوون کە خاوەن حوکمرانییەکی شکستخواردون و دەزانن خەڵک بەشوێن بەدیلێکەوەیە بۆ دۆخەکە و بێزار بوون لەحوکمرانی ئێستا، جا ئەگەر ئەو بەدیلە کەسایەتیکی غەیرە کوردیش بێت؟. لەراستیدا ئێستا زیاتر لە رابردوو بۆ هەموان ئاشکرا بووە، کە دۆخی هەرێمی کوردستان پێویستی بەگۆرانکاری ریشەیی هەیە، دیارە تورەیی خەڵکیش گەیشتۆتە رادەیەک چیتر بۆ خەڵک گرنگ نییە کێ ئەو گۆرانکاریە دەکات و کێ خاوەندارێتی لێدەکات، گرنگ ئەوەیە پرۆژەو بەرنامەیەکی رۆشن هەبێت بۆ رزگار بوون لەم چەقبەستنەی ئێستا، متمانەش بەهێزەکانی ئێستا زۆر کەم بووتەوە کە بتوانن ببنە خاوەن پرۆژەیەکی لەوجۆرە و زۆرینەی خەڵک لای وایە شتەکە لەدەست دەرچووە. خۆ گەر دەسەڵاتدارانی ئێستا نیەتیان هەرئەوە بێت، بەمشێوەیەی ئێستا درێژە بەدۆخەکە بدەن، ئەوە بەدڵنیاییەوە، کازمیش بەرنامەیەکی لەو شێوەیەی نەبێت، لەئایندەیەکی نزیکدا کەسانی تر دروست دەبن ختوکەی ئەو نائومێدییەی ناخی خەڵک بدات. دیارە مرۆڤ ئەتوانێت بۆ ماوەیەک بە نەبوونی و کەمدەرامەتی بژی، ئامادەشە قوربانی بدات لەپێناو شتێکدا کە بروای پێیەتی، بەڵام زۆر قورسە بتوانی مرۆڤ لەنائومێدیدا بۆماوەیەکی درێژ راگریت و داوای قوربانیدانیشی لێبکەیت، زۆر ئەستەمیشە بتوانرێت بۆ چەند جارێک خەڵک بەدروشم و بەڵێنی ناراست بخەڵەتێنرێت، چونکەی ئەوەی ئێستا لایەنە کوردیەکان بەدەستیانەوەیە بۆ کێبەرکێی ئەوەی دی، تەنها پرسی خاک و نەتەوەو نیشتمانە، کەبەداخەوە هەڵەکانی رابردوو، یان لەبەرچاو نەگرتنی قودسیەتی پرسەکەو گۆرینەوەی بەپرسی حزبی و بەرژەوەندی کەسی و دورکەوتنەوە لەخواستی خەڵک وایکردوە، ئەو پرسەش لەپرسێکی راستەقینەی حەقخوازنەی مللیەوە، بکرێتە کارتێکی سوتاوی ئەدای گێلکردن و عەوام فریووی هیچی تر.
گوڵانە سدیق بڵابونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە جیهاندا، جگە لە کێشەی تەندوستی، راستەوخۆ کاریگەری نەرێنی لەسەر ئابوری جیهان دانا، جیهان لە روی ئابورییەوە پاشەکشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، ئەمەش بو بەهۆی ئەوەی زۆربەی کۆمپانیا گەورەکانی جیهان فەرمانبەرەکانیان بنێرنە ماڵەوە و کۆمپانیاکانیان داخەن. گەورە ئابوریناسەکانی جیهان، بۆ هەر جۆرە پاشەکشەیەک لە ئابورییدا هێمایەکیان داناوە کە چۆنێتی پاشەکشەکە و بوژاندنەوەی دوای پاشەکشەکە دەردەخات بەم شێوانە. یەکەم: پاشەکشەی شێوەی پیتی V، ئەم جۆرە پاشەکشانە بەوە دەناسرێنەوە کە بەهەمان خێرایی پاشەکشەکە بوژاندنەوەی ئابوری رودەداتەوە، واتە پاشەکشیەکی گەشبینە، ماوە و مەودای بێکاری و بێ بازاڕی زۆر بەخێرایی گەشەدەسەنێتەوە هەوروەک نوسینی پیتی V. دووەم: پاشەکشەی شێوەی پیتی U، ئەم جۆرە پاشەکشە ئابورییە بەوە دەناسرێتەوە کە ماوە و مەودای پاشەکشەکە زیاترە، واتە گەشەسەندنی ئابوری بەهەمان خێرایی پاشەکشەکە روناداتەوە، دۆخە ئابورییەکە پێویستی بە کاتێکی زیاتر هەیە تا گەشەسەندن بەخۆیەوە ببینێتەوە، واتە ماوەی بێکاری و سستی چالاکیە ئابورییەکان درێژترە وەک لە حاڵەتی پیتی V. سێهەم: پاشەکشەی شێوەی پیتی L و I ئەم جۆرە پاشەکشە ئابورییانە بە مەترسیدارترین جۆری پاشەکشەی ئابوری دادەنرێن کە مەودای گەشەسەندن و هەستانەوەی ئابوری زۆر لاوازە یان هەر نیه. ئەم جۆرە پاشەکشە دەبێتە هۆی زۆربونی رێژەی بێکاری و کەمبونی داهات و خەرجی و کەمبونی وەبەرهێنان، وە کاریگەری نەرێنی بۆ سەر هەمو کایەکانی تری ئابوری هەیە، وەک نەتوانینی دانەوەی قەرز و تێکچونی بوارەکانی تری ژیان بەتایبەت پەروەردە و تەندروستی. لەپاش هاتنی ڤایرۆسی کۆرۆنا، ئابوریناسەکان هێمایەکی تری پاشەکشەی ئابورییان ناساند کە ئەویش پاشەکشەی شێوەی پیتی K، کە دەکەوێتە نێوان V و L. شێوەی پیتی K واتە ئەو کەسانەی لە چینی سەرەوەی کۆمەڵگان و خاوەن سەرمایەن و بەرژەوەندی گەورەیان هەیه، ئابورییەکانیان لە گەشەسەندندایە و بونی ڤایرۆسەکە نەک نەبوەتە هۆی کەمبونەوەی داهاتیان بەڵکو قازانجێکی لە رادەبەدریشیان کردوە، وەک بوارەکانی تەکنولوجیاو هێڵەکانی ئینتەرنێت و پەیوەندییەکان و یارییە ئەلکترونیەکان و کۆمپانیاکانی خۆراک و کەرەستە پزیشکی و پاککەرەوەکان، بەڵام هەمو ئەو کەسانەی لە چینی ناوەند و خوارترن وە سەرچاوەی داهات و بژێوی ژیانیان پەیوەست بوە بە موچە و کاری رۆژانەوە بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە کارەکانیان لەدەستداوە و باری ئابورییان روو لە پاشەکشە بوە و داهاتیان کەمی کردوە و رێژەی بێکاری لەنێویاندا زیادیکردوە.
.gif)
ئازاد جۆڵا وا بڕیار دیسانەوە وەفدی حکومەتی هەرێمی کوردستان سەردانی بەغداد بکاتەوە بە مەبەستی گفتۆگۆ لەسەر دوو بابەتی سەرەکی ئەوانیش ( نەوت و بودجە) یە ، دیارە لە ماوەی ڕابردوو هەمان ئەو وەفدە و بۆ هەمان مەبەست چەندین جاری تر سەردانی بەغدایان کردووەو لەگەڵ ئەوەی جۆرێک لە نزیکبوونەوەو تێگەیشتن هەبووە لە نێوان هەردوو لادا بەڵام تا ئێستا ئەنجامێکی یەکجاری و بنەڕەتی نەبووە تاوەکو واژۆی لەسەر بکرێ ، بۆ ئەمەش کۆمەڵێک هۆکار هەن ، ڕەنگە هەندێکیان ناوەخۆیی بێت هەندێکیش هەرێمی ، بەڵام ئەوەی سەردانی ئەم جارە جیادەکاتەوە لە سەردانەکانی ڕابردوو چەند بابەتێکە و پێویسته هەڵوەستەی لەسەر بکرێ ، ۱ - ئاڕاستەکان لە ئێستادا لە عێڕاق و هەرێم جیاوزە لەگەڵ پێش سەردانەکەی کازمی بۆ واشنتۆن و ڕێکەوت و تێکگەیشتن لەسەر کۆمەڵێک بابەتی گرینگ و کاریگەر . ۲ - پلان و بەرنامە داڕێژراوەکان لە ئێستا جیاوزە لەگەڵ پێش هاتنی ماکرۆن بۆ بغداد و کۆبونەوەی لەگەڵ سێ سەرۆکایەتیەکەی عێڕاق و سەرۆکی هەرێم و جێگرەکانی و لایەنە سیاسیەکانی هەرسێ پێکهاتەکە . ۳ - پەیامی ماکرۆن هەر بەتەنها پەیامی پاریس نەبوو بۆ بەغداد و هەولێر بەڵکو پەیامی ڕوون و گرینگی واشنتۆن و پاریس و نەتەوە یەکگرتوەکان و تەنانەت ئەوروپاش بوو بۆ داهاتووی عێراق بەهەرێمی کوردستانیشەوە . ٤ - لە ئێستادا ئاڕاستەکان لە بابەتی مەلەفی نەوت و سەروەری خاک و ئابووری و ئەمنی و سەربازی لە عێراق بەگشتی گۆڕانی بەسەردا هاتووە ، بەجۆرێک دەرفەت نەماوە بۆ عێراق لەم پلان و ڕێکەوتنانە پاشەگەزبێتەوەو خاوە خاوی لێ بکات ، هەر وەک چۆن بۆ هەرێمیش هیچ دەرفەت و دەریچەیەکی تری لەبەردەمدا نەماوە کات بکوژێ و لەدەرەوەی نەخشە ڕێگای ئێستای عێراقدا ڕووەو شەپۆل مەلە بکاو پابەندی تەواوی دەستوور و ڕێکەوتنەکان و پلانی تازە نەبێ . ٥ - لە ئێستا هەست بە گۆڕانکاری تەواو و بەرچاو دەکرێ لە لاوازبوونی هەژموونی وڵاتانی دراوسێ بەسەر عێراقەوە بێ گومان ئەمە دەبێ هەرێمیش بگرێتەوە ، هەروەها کەم بونەوەی ڕۆڵ و پێگەی میلیشیا چەکدارەکان و هەوڵە چڕ و پڕەکانی کازمی بە ئاڕاستەی چاکسازی و گەڕانەوەی شکۆ بۆ دەوڵەت و کەمکردنەوەی خەرجی و زیادکردنی داهات . ٦ - ئێستا وەزارەتی دارایی عێراق سەرگەرمی داڕشتنەوەو تەواوکردنی پڕۆژەی بودجەی ۲۰۲۱ ی وڵاتەو بە شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستانیشەوە بۆ ئەوەی لە ناوەڕاستی مانگی تشرینی یەکەم لە ئەنجومەنی نوێنەران خوێندنەوەی بۆ بکرێ و دواتر بڕیاری لەسەر بدرێ ، بۆ ئەمەش دەبێ وەفدی هەرێم بگاتە دوابڕیار و ڕێکەوتن لەگەڵ بەغداد لەم بوارەدا . ۷ - ئەم 320 ملیار دینارەی بەغداد کاتیەو تا دەرچونی بودجەی ساڵی تازەیە واتە تەنها دوو مانگی تر ، دوای ئەوە حکومەت بەپێی بودجەی بڕیارلێدراو مامەڵەو هەڵسوکەوتی دارایی دەکات و لەدەرەوەی ئەوە دەبێتە کارێکی نایاسایی و حکومەتیش ناتوانی لابدات ، بۆیە هەرچۆنێک بێت پێویستە حکومەتی هەرێم بەر لەم کاتە بگاتە ڕێکەوتن لەگەڵ بەغداد بۆ ئەوەی شایستە داراییەکانی لایەنی کەم بۆ ساڵێک بۆ خەڵکی هەرێمی کوردستان مسۆگەر بکات . ۸ - دوای هاتنە پێشەوەی ئەمریکا و فەڕەنساو ئەوروپاو نەتەوەیەگرتوەکان و ڕێکەوتنیان لەگەڵ بەغداد ئیتر هەرێم دەرفەتی خۆدزینەوەی لە بابەتەکانی مەلەفی بۆندە نەوتیەکان و دەروازە سنورییەکان و داهاتە ناوخۆییەکان نەماوەو دەبێت و ناچارە لە ماوەی داهاتوودا بیانخاتە سەر مێزوو لە بەرامبەریشدا بەپێی دەستوور پێداگری لە ماف و شایستە داراییەکانی خۆی بکاتەوە . ۹ - دوای کۆبونەوە فراوانەکەی ماکرۆن لە بەغدا و سەردانەکەی سەرۆکی هەرێم بۆ تورکیا دەبێ هەرێم لەگەڵ بەغداد بەڕاشکاوی بڕیار بدات و یەکلایی بابەتەکانی نەوت و ئابووری و سیاسی و سەربازی و ئەمنی بکاتەوە ، ئاخۆ کام لایان هەڵدەبژێرێ ؟ ئایا هەر وەک ڕابردوو پشت لە بەغداد و ڕوو لە تورکیا بەردەوام دەبێ یان پابەندی ستراتیژی تازەی کۆەمڵگای نێودەوڵەتی و بەغداد دەبێت ؟ چونکە ئیتر دەرفەتی کات کوشتن و سیاسەتی (خورمش) نەماوە . ۱۰ - دۆخی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لە هەرێمی کوردستان لەمە زیاتر دواکەتن و هێشتنەوەی بەم شێوەیەی ئێستا هەڵناگرێ و ڕەنگە جامەکە نزیک بوبێ لە پڕ بوون .
هێمن ئەسكەندەر لای هەمووان روونە کە 6ی حوزەیرانی ساڵی 2021 وەک وادەی هەڵبژاردنە پێشوەختەکەی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق دەستنیشان کراوە، بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتووی عێراق چەندین لەمپەر و ئاڵنگاری یاسایی ، سیاسی ، ئابووری ، تەندروستی ، لەهەمووشی قورستر گێڕانەوەی متمانەی دەنگدەری عێراقییە بە پرۆسەکە و سندوقی دەنگدان بەرۆکی پرۆسەکەی گرتووە، لێرەدا باسی ئاڵنگارییەکان ناکەین چونکە لای زۆرێکمان روونە ، بەڵام قسە لەسەر شێوازی دابەشکاری بازنەکانی هەڵبژاردنەکان دەکەین .. زۆرێک لەو کەسانەی کە قسە لەسەر دابەشکاری بازنەکان دەکەن وا وێنای دەکەن کە فرەبازنەی دیموکراسیە و یەک بازنەیی نادیموکراسییە ، کە ئەمە ستەمێک لە تێگەیشتنی خەڵک دەکرێ بەرامبەر یەک بازنەی ، چونکە چ یەک بازنەی چ فرە بازنەی لەسەر ئاستی هەر پارێزگایەک یان هەر کورسی و بازنەیەک هەموو شێواز و سیستمی دابەشکاریی دەنگدەر و کورسییەکان هەر یەکیان لایەنی سەلبی و ئیجابی خۆی هەیە ، هەمووی دیموکراسییە ئەگەر هەڵبژاردنەکان پاک و بێ خەوش بێ ، بەپێجەوانەشەوە ئەکەر تەزویر و ساختەکاری و گۆڕینی ئیرادەی دەنگدەر بووە سیمای هەڵبژاردنەکان ئەو هەموو شێوازەکانی دابەشکاری بازنەکان عەیبدار و بێ جەدوایە ، لە هەڵبژاردنەکان گرنگ ئەوەیە کام شێواز بەگونجاوترین دابنرێ بۆ وڵاتێک پڕ کێشەی جۆراوجۆری سیاسی و ئابووری و مەزهەبی و نەتەوەیی وەک عێراق ، بەڕای ئێمە گەڕاندنەوەی عێراق بۆ یەک بازنەی هەڵبژاردن وەک جاری جاران باشترین بژاردەیە بۆ کاڵکردنەوەی ئەو دەمارگیرییە مەزهەبییەی بەرۆکی عێراقییەکانی گرتووە . لەسای دابەشکاری بازنەکانی هەڵبژاردنەکان لەسەر ئاستی پارێزگاکان و ئێستاش کەهەوڵێک هەیە لەوش بچوکتر بکرێتەوە ، دەنگدەری عێراقی ناجارکراوە کە دەنگ بەو کاندیدە بدات کە لەسنووری پارێزگاکەیەتی ، هەمووشمان دەزانین عێراق لەگەڵ ئەوەی کە فرە نەتەوە و فرە مەزهەبیشە و نەتەوە ومەزهەبەکان لەهەموو پارێزگاکان بوونیان نییە ، بەڵکو ئەوانیش لەرووی جوگرافی دابەشکراوان بەسەر هەندێک پارێزگا و نین لە هەندێکی تردا ، بۆ نموونە دەنگدەرێکی کورد لە هەولێر گەر حەزی کرد دەنگ بە کاندیدێکی خەڵکی بەغدا بدات ناتوانێ چونکە ئەو تەنها لە بازنەی هەولێر دەنگ دەدات و کاندیدەکەش تەنها کاندیدی بازنەی بەغدایە نەک هی شارەکانی تر . یان عەرەبێکی بەسرە سرسام بووە بە کاندیدێکی دهۆک و پێوایە ئەو دەتوانی نوێنەرایەتی بکا دیسان ناتوانێت ، واتا شیعەکەی بەسرە ناچارکراوە دەنگ بەشیعە بدات و کوردە سونەکەی هەولێر ناچاکراوە دەنگ بە کورد بدات و بۆ سوونەی تکریتیش هەر هەمان شتە ، بۆیە ئەگەر یاسادانەری عێراقی بیەوێت هەندێک لە دەمارگیری تایفی کەمبکرێتەوە ئەوە بەگێڕانەوەی عێراق بۆ یەک بازنەی هەڵبژاردن بەشێک لە تایفگەری لاوازدەبێت ، بەشێکی تری بە گێرانەوەی سیستمی لیست بۆ هەڵبژارنەکان چارەسەر دەبێت چونکە ئەوکات رێگە بە دروستکرنی لیست دەدرێ لە زاخۆ هەتا فاو ، بەڵام ئێستا کە شێوازی فەردی تەشریع کراوە ئەوە دیسان پەرلەمانی فرە کوتلەیی لێ دروست دەبێ و پرۆسەی سیاسی دوای هەڵبژاردنەکان ئالۆزتر دەکات ، بۆیە بەبڕوای ئێمە گەڕانەوە بۆ شێوازى یەک بازنەیی و لیستی نوێنەرایەتی رێژەیی بەشێک لە کێشەکانی عێراق چارەسەر دەکات . *بەرپرسی دەزگای هەڵبژارنی یەککرتوو
.gif)
سالار مەحمود "دابەشکردنەوەی کوردستان بەدەستی کورد" کارو بیرکردنەوە لە شتە بچوکەکان دەرخەری فەرامۆشکردنی مەسەلە گەورەکانی وەک نیشتمان و نیشتمانسازیی و نەتەوەو قەوارەی نەتەوەییە. بابەتی بیرۆکەی بەهەرێمکردنی سلێمانی نمونەیەکی لەو چەشنەیە. داگیرکەرانی کوردستان بە پێی رێکەوتنە سیاسیەکانیان کوردستانیان بەخاک و خەڵکەوە دابەشی سەر خاک و قەڵەمڕەوی خۆیان کرد. مێژووی پەرتکردنی کوردستان لەچاڵدێرانەوە تا شەڕی ناوخۆی کوردستانی عیراق و دواتر داگیرکردنی عفرین و لەدەستدانەوەی کەرکوک هەموو ئەمانە زنجیرەیەکی یەک لەدوای یەکی ئەو دابەشکردن و پەرتکاریەن. لە ئێستادا کوردستانی عیراق هەرێمێکی جوگرافی سیاسی دەستوریە. دامەزراوەی دانپیانراوی خۆی هەیە. لەمێژووی سەد ساڵی رابردوودا هەرێمی کوردستان دورو درێژترین قەوارەو دەسەڵاتی خۆبەخۆی کوردە. ململانێی سیاسی تێدایە ئایدۆلۆژیاو بیروباوەڕی جیاجیای تێدایە. جیاوازیەکان پێویستە بخرێنە خزمەتکردنی بەهێزکردنی هەرێمەکە. چاکسازیی کارگێڕیی و دارایی بکرێت. دەسەڵات لەسەر بنەمای ناناوەندێتی شۆڕ بکرێتەوەو پارێزگاکان وەک حکومەتی خۆجێی توانای خزمەتی گشتیان زیاتر ببێ. بیرۆکەی هەرێمی سلێمانی لە ئێستا بۆ؟ پێویستە قوڵتر لێی بڕوانرێ لایەنە نێگەتیڤە قوڵەکانی لەبەر چاو بگیرێت. نابێ لەسەر بنەمای کاردانەوەی عەقڵیەتی حزبایەتی تەسکی لایەنێک و قەتیس کردنی تواناکانی دەسەڵاتە گشتیەکان لەدەستی خۆیدا دەست ببرێ بۆ پرۆژەیەک کە خزمەت بە قەوارەی کوردستان ناکات. دەرفەتیش دەداتە نەیارانی ئەزمونەکە زۆرتر کوردستان پەرت بکەن. ئەشێ ئەوانەی ئەم بیرۆکەیان راگەیاندوە بەوانەشی کەلە پشتەوە سەپۆرتی دەکەن، نیازی چاکەو خزمەتیان هەبێت. بەڵام بە بیرکردنەوەیەکی سادە دەگەینە ئەو بڕوایەی هاوشێوەی ریفراندۆم کە چۆن زۆر بە سەلبی ئاکامەکەی کەوتەوە؛ ئەم بابەتەش گەر ببێتە پرۆژە هێندەی تر زیان بە کوردستان و قەوارەکەی و خەڵکەکەی دەگەیەنێت. ئاسەواری دوو ئیدارەیی هێشتاو چەندین ساڵی تر، بەسەر هەرێمی کوردستانەوە دیارەو، باجەکەی تەنیا خەڵک داویەتی. زەمینەی پشکپشکێنەو بازرگانی ناڕەوای بۆ بەشێک لە بەناو سیاسیەکان زۆرتر رەخساندوە. لەبەر ئەوە هەر کەرتبونێک برینێکی قوڵتر لەسەر جەستەی نیشتمان دروست دەکات. سلێمانی دایکی راپەڕین و دروستکردنی حکومەت و پەرلەمانی هەرێمی کوردستانە. هەر خودی خەڵکی کوردستان بەگشتی و زۆرینەی پارێزگاکە ئەم بیرۆکەیە رەت دەکەنەوە. گەرمیان و هەڵەبجە بیرۆکەی هەرێمی سلێمانی قبوڵناکەن. پێویستە یەکێتی بەفەرمی و بە زووی هەڵوێستی خۆی لەبارەی ئەم بیرۆکەیە بۆ رای گشتی روون بکاتەوە. پێویستە پارتیش ئەم بیرۆکە وەک زەنگێکی بەخۆداچونەوە وەربگرێت و؛ دەسەڵات لەوە زیاتر قۆرخ و قەتیس نەکات لە پایتەختدا. پێکهێنەرانی حکومەت بەڵێنەکانی نا ناوەندێتی بکەنە کردار. بابەتی مافی دەستوری هەر پارێزگایەکی عیراق بۆ داوای بەهەرێم بوون مسۆگەرەو رێکاری هەیە. بەڵام لەناو کوردستاندا وەک تاکە هەرێمی ناو دەوڵەتەکە هەر جۆرە هەوڵ و بیرکردنەوەیەک جگە لە پەرتکردن و دبەشکاری زیاترو دابڕاندنی خاک و خەڵکی کوردستان سەمەرێکی نابێ.
محەمەد حسێن سهرهتای ئهم قهیرانه داراییه، عهلی عهلاوی وهزیری دارایی عێراق و لیژنهی ریفۆرمی ئابوری پلانێكیان ئامادهكرد بۆ كهمكردنهوهی موچهی پلهباڵاكان و ههندێك ئمتیازاتی ناشهرعی، بۆ نمونه ئهوهی سهرهموچهی ختوره وهردهگرێت بهڵام ئیشهكهی هیچ ختورهیهكی تیا نیه. بهپێی ئهم پلانه مانگانه زیاتر له یهك ترلیۆن دینار خهرجی حكومهت كهمدهكرایهوه، لهگهڵ سهپاندنی باجی سهرداهاتی موچهخۆران و خانهنیشینان به ههموویهوه نزیكهی ١.٢ ترلیۆن دینار پاره دهمایهوه بۆ حكومهت. ئهوه بوو پهرلهمانتاران كردیانه هات و هاوارو رهتیان كردهوهو نهیانهێشت پلانهكه سهربگرێت، بهڵام زۆر به خێرایی یاسای قهرز وهرگرتنیان پهسهند كرد، له كاتێكدا هیچ ئاسۆیهك نیه له دوو ساڵی داهاتویشدا عێراق بگاته دۆخێك توانای قهرزدانهوهی ههبێت. ئێستا ههر ئهم پهرلهمانتارانه، هاواریانه لهسهر ئهوهی حكومهت هیچ چارهسهریهكی تری پێ نیه جگه لهقهرزكردن. داهاتی مانگانهی عێراق نزیكهی ٣ ملیار دۆلاره، بهڵام خهرجیه نهگۆڕهكانی زیاتر له ٦ ملیار دۆلاره. ئهوه باههر باسی پهرلهمانی كوردستان نهكهین، چونكه وهك سفری دوای فاریزهی لێهاتووه، بوون و نهبوونی وهك یهكهو تهنانهت ناتوانێت لێپرسینهوه له وهزیرێكیش بكات. جگه لهوهی پارهو سامانێكی زۆری وڵات به فیڕۆ ئهدات و كۆمهڵێك خهڵكی بێبههرهی كردۆته موچهخۆری پله باڵا، هیچ ئیزافهیهكی نیه بۆ ژیانی سیاسی و ئیداری ئهم وڵاته. لهبیرمه ههر لهسهرتای ئهم قهیرانهدا كۆمهڵێك پهرلهمانتاری پۆپۆلیست دهستیان كرده هات و هاوار و وتیان ناهێڵن دهست بۆ موچهی فهرمانبهران ببرێت. ئهوهتا موچهی فهرمانبهران ئێستا به دهست-بۆبراوهیی و لێبڕینیشهوه ههر له كاتی خۆیدا دابهشناكرێت. بێگومان پهرلهمانی عێراق ئهكتیڤهو دهتوانێت شتێك بكات، بهڵام لهوێش پهرلهمانتاران، بهشی ههره زۆریان، تهنها شهڕ بۆ بهرژهوهندی حیزبهكانیان و مافیای ناو حیزبهكانیان دهكهن. زۆر زهحمهته بهم دوو پهرلهمانهی ئێستاوه هیچ ریفۆرمێك بكرێت له عێراق و كوردستان-یشدا. ریفۆرمی ئابوری و ئیداری مهحاڵه گهر چوارچێوهیهكی یاسایی بۆ دانهڕێژرێت و پشتیوانی پهرلهمان و هێزه سیاسیهكانی نهبێت. كه ئهمانهش نهكرا رهنگه ههروا رایبكێشن تا ئهو رۆژهی لوتیان ئهدات له دیوارهكه، به قهولی عهلاوی خۆی. ئهو كاتهش هیچ شتێك به كهڵكی چاكسازی و چاككردنهوه نایهت. بهم دۆخهی ئێستای بهرههمهێنان و ههناردهكردنهوه، عێراق پێویستی به بهرزبوونهوهی نرخی نهوت ههیه بۆ ٧٦ دۆلار بۆ ههربهرمیلێك تا كورتهێنانهكهی پڕبكاتهوه، ئهمهش مهحاڵه بێتهدی له ٢٠٢١یشدا، بهپێی پێشینی دهزگا تایبهتمهندهكانی بازاڕی نهوت. ئهمهش بهو مانایه دێت كه عێراق ههموو ئهو پاره یهدهكهی خهرج دهكات له بانكی ناوهندیدا ههیهو توشی داڕوخانێكی ئابوری حهتمی دهبێت. له ئێستادا یهدهكی بانكی ناوهندی دابهزیوه بۆ نزیكهی ٥٤ ملیار دۆلار، ئهگهر ئهم بڕه بگاته خوار ٣٦ ملیار دۆلار (بهشی ١٨ مانگی هاوردهكردنی پێداویستیهكانی عێراق) ئهوكات متمانه به دینار نامێنێت و بانكی ناوهندی توانای كۆنترۆڵكردنی بههای دیناری نامێنێت.. بهمهش مهترسی ههڵاوسانی سهخت (hyperinflation) و شڵهژانی بازاڕ دروست دهبێت. توانای كڕینی خهڵك كهم دهبێتهوه و وهبهرهێنهران وڵات جێدههێلن. زۆربهی ئهم كێشانه دهكرا له یهكهم مانگی ئهم قهیرانهوه چارهسهربكرایهن، یان بهجۆرێك مامهڵهیان لهگهڵ بكرایه كه دهرفهتی ریفۆرمێكی راستهقینهی خۆش بكردایه. بهڵام ئهمه نهكرا. لهبهرامبهردا حیزبهكان و پهرلهمانتارهكانیان، خهریكی موزایهدهو هات و هاوارن بۆ پاراستن و هێشتنهوهی بهرژهوهندی میلیشیا و مافیاكانیان، كه تهواو پێچهوانهی ئهو ههنگاوانهن عێراق و كوردستان پێویستیهتی بۆ ریفۆرمێكی ئابوری و سیاسی و كارگێڕی راستهقینه. فۆتۆكه سهرۆك وهزیرانی عێراق و سهرۆكی پهرلهمانه، له سایتی پهرلهمانی عێراق وهرگیراوه.
دهام سمكۆ له مێژووی سیاسی بزاڤی ڕزگاریخواری گهلی كوردستان لە كۆنەوە تا ئێستا، ههموو ئەو كهس و لایهنه سیاسیانەی خهباتیان كردووه، ههوڵیانداوه به بهكارهێنانی چەمكی نەتەوەیی و خۆشهویستی كوردستان و خزمەتكردنی كۆمەڵانی خەڵك، خەڵك له دهورووبهری ڕهوته سیاسیهكهیان كۆبكهنهوه، ناچینه ناو مێژوو، دەخوازم به چاویلكهی ویژدانهوه و بە شێوەیەكی بابەتی، باسی دۆخی ئێستای هەرێمی كوردستان بكەم، كه پڕا و پڕن له كەم و كوڕی و مهترسی، خەڵك ئێستا دەپرسێت، ئایا ئەو هێزانەی كوردستان بەڕێوە دەبەن، ئەگەر مەبەستیان خزمەتكردنی نیشتیمان و خەڵكەكەی بێت، چۆن دەكرێ دوای ئەو هەموو قوربانیدانە، ئەم دۆخە خراپە هەر درێژە بكێشێت، ههموومان له دوای وهڵامی ئهوهین: كەی بەرەو ئارامی دەچین و كەی بیر لە بنبڕكردنی كێشە دارایی و سیاسیەكان دەكرێتەوه؟. ڕهنگه كهم جار له مێژووی وڵات و نهتهوهكانی جیهان ڕوویدا بێت، وهك ئێستای ههرێمی كوردستان، كه تیایدا كۆمهڵانی خهڵك، دهسهڵات، ئۆپۆزسیۆن، ڕۆشنبیر، نهیار و دۆستهكانمان، ههموومان به یهكهوه ددان بهوه بنێین كە هەرێمی كورستان لهبهردهم مهترسی و ئاڵنگهری دژوار دایه، كهوتووینهته ناو تونێلێكی تاریك، دیاره دانان به ههڵه و كهم و كوڕیهكان فهزیڵهته و وا دهكات بیر له چارهسهركردنیان بكهینهوه. دۆخی ههرێمی كوردستان، له ناوهخۆیدا له نێوان بهرداشی دهسهڵات و ئۆپۆزسیۆن كهوتۆته بهردهم نیگهرانی خهڵك، دهسهڵات خۆی ددان بهوه دهنێت كه چیتر ناتوانێ پاساو بهێنێتهوه و به ڕوونی ئاماژه به بوونی قهیرانی قوڵ دهكات، ئهوهتا بهشێك له پێكهێنهرانی سەرەكی حكومهت به ئاشكرا، بێ ئاگایی خۆیان له ههندێ كهم و كوڕی دهردهبڕن كه زهقترینیان (كهیسی نهوتە) كه دوای ئهوهی ئابووری سهربهخۆی كوردستان ڕاگهیاندرا، مهترسی و شومیهتی و برسیهتی داباریه سهر ههرێمی كوردستان، ئۆپۆزسیۆنیش تا ئێستا بهرنامهیهكی ڕوونی نیه كه وهك پڕۆژهیهكی ئهڵتهرناتیڤ ببێته جێگرهوه، دیاره ئهمهش لهوهوه سهرچاوه دهگرێت كه ئهزموونی كاری ئۆپۆزسیۆن له ماوهی ڕابردوودا بێ ئاكام بووه و سهركردهكانیان ددان بهو فاكته دادهنێن، به ههموو پێوهرهكان لهوه دهچێ ئهم دۆخه بهرگهی بێ باكیتر نەگرێت، هاوكات لەسەر ئاستی دەرەوە، ئێمە هەرچەندە وەك كەسیەتی (پاڕا دیبلۆماسی) حیسابمان بۆ دەكرێت بەڵام لەبەر ئەوەی سەربەخۆ نین، نەمانتوانیووە یاریكەری سەرەكی هاوكێشە هەرێمی و جیهانیەكان بین. ئەنجام بەوە دەگەین كە ئەم دۆخە كەوتۆتە بنبەست، لێرەوە دەپرسین: ئایا ئەم دۆخە تا كەی درێژە دەكێشێت، كەی و چۆن چارەسەر بۆ ئەم كێشانە دەدۆزرێتەوە؟ ئایا حكومەتی ڕزگاری نیشتیمانی چارەسەرە؟ یان هەڵبژاردنی پێش وەختە؟ یان پێكهێنانی حكومەتێكی كاتی لە كەسە بەهێزەكانی حیزبەكان؟ یان لە كەسانی تەكنۆكڕاتی نیشتیمانی و جێگهی ڕهزامهندی ههموو لایهنه سیاسیهكان و كۆمهڵانی خهڵكیش بێت؟. له كهس شاراوە نیە، ئەمڕۆ خەڵكی عێڕاق دوای ئەوەی خۆپیشاندانیان كرد، كە بە بەراورد بە ئێمە ڕەنگە دۆخیان باشتر بوو بێت، حكومەت گۆڕدرا، كازمی هاتە سەر كار، كازمیەك كە نە كەسێكی ناسراو بوو نە خاوەن كورسی پەڕلەمانی بوو نە حیزبێكی سیاسی لە پشتی بوو، پێمان خۆش بێت یان نا كازمی لە ئەمڕۆدا تا ڕادەیەك بۆتە مایەی ئومێد بۆ خەڵكی عێڕاق، بە بوێرانە دەست بۆ هەندێ مەلەف دەبات كە ڕەنگە ئایندەی خۆی بخاتە مەترسی بەڵام هەر بەردەوامە، ئەوەندەی چاودێری ڕای گشتی هەرێمی كوردستانم كردووە گەیشتوونەتە باوەڕێك كە پێویستیان بە كەسایەتیەكی وەك كازمیە، لێرەوە خەڵكی كوردستان بیر لەوە دەكاتەوە كە ئایا گواستنەوەی ئەزموونی كازمی بۆ كوردستان، دەتوانێ كوردستان بەرەو كەناری ئارامی ببات، لەوەش گرینگتر ئایا كەسایەتی وەك كازمی لە كوردستان هەیە؟ ڕەنگە هەڵبژاردنی پێش وەختەی پەڕلەمانی عێڕاق وەڵامی ئەو پرسیارەمان بداتەوە؟. * مامۆستای زانكۆ
هێمن ئهمین شوانی لە ڕۆژی جیهانی نەهێشتنی نەخوێندەواریدا: هێمن ئهمین شوانی * نهتهوهیهكگرتوهكان ڕۆژی (8)ی ئەیلولی هەموو ساڵێكی تایبەت كردووە بەڕۆژی جیهانی نەهێشتنی نەخوێندەواریی، دیاریكردنی ئەو ڕۆژە بۆ هەڵمەتی نەهێشتنی نەخوێندەواری دەگەڕێتەوە بۆ كۆنگرەی نێودەوڵەتی وەزیرەكانی پەروەردە و فێركردن، كە لە ڕۆژانی (8 تا 19 ئەیلولی 1965) لە تارانی پایتەختی ئێران بەڕێوەچوو، دوای تێپەڕبوونی ساڵێك بەسەر ئەو كۆنگرەیە و لە تشرینی دووەمی ساڵی (1966) یۆنسكۆ ڕۆژی (8)ی ئەیلولی هەموو ساڵێكی كرد بهڕۆژی جیهانی نەهێشتنی نەخوێندەواری، لهوكاتهوه یۆنسكۆ بۆ ڕۆژی جیهانی نەهێشتنی نەخوێندەواری ساڵانە ئاهەنگ و مەراسیم و كۆڕو كۆبونەوەی جۆراو جۆر دەگێڕێت و بەبیری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەهێنێتەوە كە خوێندەواری مافێكە لە مافەكانی مرۆڤ و بنەمایەكە بۆ هەموو پڕۆسەیەكی پەروەردە. بەپێی دواین ئاماری ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ پەروەردەو زانست و ڕۆشنبیری (یونسكۆ) لەسەر ئاستی جیهان ژمارەی نەخوێندەواران لە ساڵی (2020) گەیشتۆتە (773) ملیۆن كەس، جگە لەوەش پەتای (COVID-19) لەسەر ئاستی جیهان (617) میلۆن منداڵ و گەنجی لە نزمترین ئاستی خوێندنەوە و نوسین و ژماردن بێبەشكردووە، چونكە لەسەرەتای بڵاوبونەوەی ئەو پەتایە زۆربەی قوتابخانەكان داخران و بەهۆیەوە (62.3%) ڕویان لە قوتابخانە نەكردوە، لە كاتێكدایە ژمارەی خوێندكاران لەسەر ئاستی وڵاتانی جیهان (1.09) ملیارە. نەخوێندەوار كێیە؟ نەخوێندەواری واتا نەبوونی توانای خوێندن و نوسین و ژمارە، هەركەسێك تەمەنی بگاتە (12) ساڵان و نەتوانێ (بخوێنێ و بنوسێ و بژمێرێ و نەچووبێتە بەر خوێندن، یان دامەزراوەیەكی پەروەردەیی)، ئەوا پێی دەوترێت نەخوێندەوار. (یۆنسكۆ)ش بەم شێوەیە پێناسەی خوێندەواری كردووە "ئەو كەسانە بەخوێندەوار دادەنرێن، كە توانای خوێندن و نوسین و تێگەیشتنی ئەو ڕستە سادانەی هەبێت كە پەیوەندی بەژیانی ڕۆژانەیەوە هەیە، لەگەڵ بەهرەی پەیوەندیكردنی لە ڕێگەی نوسین و خوێندنەوە هەبێت و، زۆربەی جارانیش بەهرەی بنەماكانی ژمێرەی هەبێت". كەواتە مەبەست لە نەهێشتنی نەخوێندەواری گەیشتنی نەخوێندەوارانە بەئاستێكی خوێندەواری و ڕۆشنبیری كە بتوانن لە ڕێگەی خوێندن و نوسین و ژمێرە سود بەخۆیان و كۆمەڵگەكەیان بگەێنن گرنگی نەهێشتنی نەخوێندەواری. لە زۆرێك لە وڵاتان نەخوێندەواری بۆتە دیاردەیەكی زەق و بهربڵاو، بەتایبەت لە وڵاتە دواكەوتووەكان، یان هەژارەكان، یاخود وڵاتانی تازە گەشەسەندوو، ئەوەش كاریگەری زۆری كردۆتە سەر دۆخی ژیانی تاكەكانی كۆمەڵگە لەو وڵاتانە. بۆیە بەبێ هۆ نیە، لەسەر ئاستی جیهان وڵاتان بەپێی توانای دارایی و قەبارەی نەخوێندەواری لە وڵاتەكانیان بایەخ بەنەهێشتنی نەخوێندەواری دەدەن و لە چوارچێوەی هەڵمەتی نیشتمانیدا ڕێگە و شێوازی جۆراو جۆر دەگرنەبەر بۆ هاندانی تاكەكانی كۆمەڵ تا فێری خوێندەواری ببن، هەر لەو بوارەشدا چەندین ڕێكخراوی كۆمەڵی مەدەنی كار لەو پێناوەدا دەكەن و تاكەكانی كۆمەڵ بەپێویستی خوێندن و خوێندنەوە هۆشیار دەكەنەوە، چونكە نەهێشتنی نەخوێندەواری ناوەخنی فێربوونی بنەڕەتیە بۆ هەمووان، ئەوەش هۆكارێكی سەرەكیە بۆ زاڵبوون بەسەر هەژاری، و دابەزینی ڕێژەی مردن، و سنوردانانی گەشەی دانیشتوان، و پەیڕەوكردنی یەكسانی نێوان نێر و مێ، و پاراستن و گەشەپێدانی ئاشتی و دیموكراسی. خوێندەواری فاكتەرێكی سەرەكییە بۆ یارمەتیدانی تاك تا بتوانێت زاڵ بێت بەسەر كۆی كێشەكانی ژیانی ڕۆژانەی لە هەموو بوارەكانی تەندروستی، ئابوری، كۆمەڵایەتی...هتد، سەرباری ئەوەی تاك بەهۆی خوێندەوارییەوە دەتوانێت گەشە بە توانا جەستەیی و عەقڵییەكانی خۆی بدات، دواتریش هەر بەهۆی خوێندەوارییەوە كۆمەڵگە دەتوانێت سوود لە وزە و توانای تاكەكانی خۆی وەربگرێت بۆ پێشكەوتن و بوژانەوەی ژێرخان و سەرخانی وڵات، بەپێچەوانەوە هەر كۆمەڵگەیەك كە ڕێژەی نەخوێندەواری تێدا بەرز بێت، لەكاتی سەرهەڵدانی هەر كێشەیەكی كۆمەڵایەتی، یان ئابوری، یاخود بڵاوبونەوەی پەتایەك بەئاستەم تر دەتوانێت تاكەكانی لێ دەرباز بكات، یان پەیامەكانی خۆ دەربازبوون بەئاسانی و لە ماوەیەكی كورتدا بگەێنێتە تاكەكانی كۆمەڵگەكەی، ئینجا كێشە تاكە كەسیەكانی كەسی نەخوێندەواریش با لەولاوە بوەستێت كە ڕۆژانە ڕوبەرووی دەبێتەوە. لێرەوە بۆمان ڕوون دەبێتەوە، كە خوێندن لەگەڵ ئەوەی سوود بەتاك دەگەێنێت و، لەسەر ئاستی كۆمەڵ و كۆمەڵگەش سوودی زۆری هەیە. لەسەر ئاستی تاكە كەسێك كە خوێندەوار بێت، سوودی دەبێت بۆ: 1. چەندە تاك توانای خوێندنی فراوان بێت، ئەوەندە لە كاروبارەكانی ژیان و پەیوەندییەكانیدا توانایەكی لۆژێكی دەبێت لەهەڵبژاردن و دەستنیشانكردنی شتەكان بەشێوەیەكی دروست. 2. توانای بەدەستهێنانی بەرهەمی زیاتری دەبێت، ئەوەش كاریگەری لەسەر جۆری ژیار و ژیانی دەبێت، لەو بوارەدا توێژینەوەیەك ئەوەی دەرخستووە، كە هەموو ساڵێكی خوێندن سەرچاوەی تاك لەڕووی بەرهەمەوە بەڕێژەی (10%) زیاد دەكات. 3. دروستكردنی بناغەیەكی بەهێز و ڕوونی كاركردن. 4. بەخشینی زانیاری لە زۆربەی بوارەكان بەتاك، هەروەها توانای بیركردنەوەی تاك فراوان دەكات، هەروەك توانای داهێنان و خەیاڵ فراوانی دەبەخشێتە تاك. 5. جگە لەوانەش، تاك بەگرنگی ئینتیمای نەتەوەیی و ئاینی و جیهانیەكان هۆشیار دەكاتەوە، هەروەك ڕۆڵیش دەگێڕێت لە دیاریكردنی بەهاو كەلتور و نەریتەكان و ئاگاداربوون لەو گۆڕانكاریانەی لەدەورووبەری ڕودەدەن. 6. هەرچەندە پلەی خوێندنی تاك بەرزتر بێت، پلەی نوێبونەوەی كەسایەتیش زیاتر دەبێت، بۆیە هەرچەندە ژمارەی ئەو تاكانەش لە كۆمەڵگەدا زۆربێت، ئەوا ئەو كۆمەڵگەیە چارەنوسی دەچێتە ناو كۆمەڵگە نوێیەكانەوە، بەوەش گۆڕانكاری گرنگ ڕودەدات. دۆخی نەخوێندەواری لە كوردستان بەئاوڕدانەوە لە مێژووی كورد و كوردستان، دەبینین كوردستان دوچاری داگیركاری و شەڕو شۆڕی زۆر بووەتەوە، ئەوەش ڕەنگدانەوەی زۆری لەسەر دۆخی ژیانی كۆمەڵایەتی، لەناویشیاندا بواری خوێندن و پەروەردە و بەدەستهێنانی زانست هەبووە، بۆ نەهێشتنی نەخوێندەواری سەرچاوەكان ئاماژە بەوەدەكەن، حكومەتی هەرێمی كوردستان لە دوای دەستبەكاربوونی لە ساڵی (1992) "15 بنكەی نەهێشتنی نەخوێندەواری كردۆتەوە، كە (1842) فێرخوازی لەخۆگرتبوو"، بەڵام بەهۆی ئابڵوقەی ئابوری لەسەر عێراق و ئابڵوقەی عێراقیش لەسەر كوردستان و هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆ، وایكرد ژمارەی نەخوێندەواران ڕوو لە زیادبوون بكات، بەتایبەت زۆرێك لە گەنجان ئەو كات ناوەندەكانی خوێندنیان جێهێشت، تا گەیشتە ئەو ئاستەی، كە ڕێژەی نەخوێندەواری (37%)ی تۆماركرد". بەئامانجی ڕزگاركردنی تاكەكانی كۆمەڵگە لە نەخوێندەواری و دابینكردنی مافی تاكەكان و هاندانیان بۆ فێربوون و چوونە بەرخوێندن و نەهێشتنی دابڕاوان (المتسربین) لە قوتابخانەو خوێندنگەكان و ڕەخساندنی هەلێكی باش و گونجاو بۆ ئەوەی ئەم دەرفەتەیان لەبەردەمدا واڵا بێت و بەهاوشانی هاوەڵانیان بگەن بەماف و داخوازی ئاواتەكانیان و بەكارامەیی و سەربەستی لە پێشكەوتنی كۆمەڵگەدا بەشداربن. حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی هەڵمەتی (نەهێشتنی نەخوێندەواری) لەسەرجەم شارو شارۆچكەكانی كوردستان لە ساڵی (2000 تا 2012) توانیوییەتی(356821) كەس لە نەخوێندەواری دەرباز بكات، بەو هۆیەشەوە ڕێژەی نەخوێندەواری لە (34%) بۆ (16%) كەمكرایەوە، هەرچەندە پلان و بەرنامەی وەزارەت بۆ بنەبڕكردنی نەخوێندەواری لە كوردستان تا ساڵی (2015) ئەوەبوو ڕێژەكە بۆ (10%) دادەبەزێنن، بەڵام بەهۆی قەیرانی دارایی و شەڕی داعش لەو ماوەیەدا نزیكەی (100.000) سەد هەزار قوتابی لە پۆلی (1-9) وازی لە خوێندن هێناوە، لەگەڵ ئەوەشدا هەڵمەتەكانی نەهێشتنی نەخوێندەواری سست و لاوازبوون، هەربۆیە ڕێژەی نەخوێندەواری گەیشتە (15%). نەخوێندەواری دەمامكدار یان شاراوە لە بواری زانست پەروەردەدا بەشێوەیەكی گشتی دوو جۆر نەخوێندەواری هەیە، یەكەمیان نەخوێندەواری سەرەتاییە واتا نەبوونی توانای خوێندن و نوسین و ژمارە وەك ئەوەی لەسەرەوە ئاماژەمانپێدا، جۆری دووەمیان نەخوێندەواری شارستانییە، نەخوێندەواری شارستانی بەو كەسە خوێندەوارانە دەوترێت كە توانای ئەوەیان نییە هاوشانی سەردەمەكەی خۆیان بڕۆن، بەڵام لە كوردستان خەریكە جۆری سێیەمیش دەردەكەوێ (نەخوێندەواری دەمامكدار)، چونكە بهشێكی زۆری ئهوانهی زانكۆ تهواو دهكهن، نەك خاوهن مهعریفه لە بواری پسپۆڕییەكەی خۆیان نین، بەڵكو توانای نووسین و خوێندنەوە و ژمارەشیان وەك پێویست نیە، ساڵانی داهاتوو ئەم كێشەیە زۆر بەزەقی بەرۆكی هەرێمی كوردستان، وەك چۆن ئێستا موچەخۆی بندیوار (بێكاری دەمامكدار) بەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بووە و پێی چارەسەر ناكرێ. نەخوێندەواری دەمامكدار ئەگەرچی ساڵانێكە لە ناوەندەكانی خوێندن هەستیپێكراوە، كە بەهۆی فشارە جۆراوجۆرەكان و ساڵێك بەهۆی قەیرانی دارایی و ساڵێك بەهۆی بایكۆتی مامۆستا و ساڵێك بەهۆی هەڵبژاردن...دەرچووانی قوتابیان و خوێندكارانیان لە ناوەندەكانی خوێندن كردە كۆمەڵ و جۆرەها ئاسانكاری كرا بۆ دەرچواندنی خوێندكار، بەڵام پەتای كۆرۆنا ئەو كێشەیەی لە كوردستان زۆر زیاتر كرد، ساڵی ڕابردوو پرۆگرامەكانی خوێندن تەواو نەكرا و، خوێندنی ئۆنلاین و ئەلیكترۆنیش هیچ سودێكی نەبوو، هەربۆیە ئەو منداڵانەی لە پۆلی یەكی بنەڕەتی بوون بەشی زۆری پیتەكان و وانەكانی بیركاری فێرنەبوون، ئەمساڵیش دیسان درێژە بەو بڕیارە درا و، كۆمەڵێك خوێندكارانی پۆلی یەكی بنەڕەتی لە فێربوونی پیتەكان و بیركاری بێبەش دەبەن، ئەم دۆخەش بۆ پۆلەكانی دیكەش هەر ڕاستە، بەڵام لایەنە پەیوەندیدارەكان كارئاسانی تەواویان كرد و، ژمارەی ئەوانەی دەرنەچوون بەراورد بەساڵانی ڕابردوو زۆر زۆر كەمتر بووە. كێشەی نەخوێندەواری دەمامكدار لەنەخوێندەواری ئاسایی زۆر زیاترە، چونكە نەخوێندەواری دەمامكدار دەبێتە خاوەن بڕوانا، بەڵام بڕوانامەیەك خاڵی لە ئەلف و بێی خوێندن و نووسین، ئەوە باسی مەعریفە هەر ناكرێ، بەڵام كە زانكۆ و قۆناغەكانی خوێندنیان تەواو كرد، جۆرەها فشار دەخەنە سەر حكومەت داوای دامەزراندن دەكەن، دامەزراندنی ئەو كەسانە جا لە كەرتی گشتی بێت یان تایبەت گەورەترین كێشە بۆ دامەزراوەكە دروست دەكەن و زیانێكی زۆریش بەژێرخانی وڵات دەگەێنن، چونكە لە بنەڕەتدا فێری هیچ جۆرە بەهایەك بەتەواوەتی نەبوون، بۆیە گرنگە لە ئێستا حكومەت و خەمخۆرانی پەروەردە بەجدی ئاوڕێك لەو دۆخە بدەنەوە و نەوەكانی داهاتوومان كە سەرمایەی كۆمەڵگەن بەزانست و فێربوون گۆش بكەن و هەڵمەتی (نا بۆ خوێندنی ئۆنلاین ڕابگەێنن). *توێژەر و میدیاكار
عەبدوڵا دەمیرباش مژارا ھەری زێدە ئەم تەڤ ل سەرێ داخڤن و دخوازن پێک وەرە، یەکێتیا کورد و کوردستانی یە، لێ بەلێ دەربارێ پێکھاتنا وێ دە فکرەکە مە یا ھەڤپار تونەیە. ئەم ھەر تم ل بەندێ نە کۆ ژ ژۆر دە پێشنیار بێن کرن. ب درووشما ماف بەری زاگۆنانان تێن، ب من دڤێ گەل ڤی مافێ خوە ب کار بینە. د مژارا یهکێتیا نەتەوەیی دە؛ گەلێ مە یێ ل چار پارچەیان دکارە دەست ب ھن چالاکیان بکە کۆ بکاربن ئێن سەری بکن تەڤگەرێ. ئەز دخوازم فکر و پێشنیارێن خوە بکم ژ بۆ گۆتووبێژ بێ کرن. چما د ناڤبەرا گەلێ مە یێ چار پارچەیێن کوردستانێ دە دانووستاندنێن جڤاکی، ئابۆری، بازرگانی، چاندی، وەرزیشی و ....ھد. نەیێن کرن! ل گۆری من تو ئاستەنگی ل پێشیا ڤێ تونەیە. ب گەلێن دن رە تێکلیێن مە ھەنە و دڤێ ھەبن ژی. د ناڤبەرا کوردێن چار پارچەیان دە تێکلیێن زەواج، جیرانتی، کریڤاتی و.... ھد. دکارن وەرن بەربەلاڤ و کوورکرن. تەڤلیبوونا ل شین و شاھیان ب ئاوایەکی بھێز بێ زێدەکرن و بەربەلاڤکرن. چما مرۆڤێن مە یێن ل چار پارچەیان تێکلیێن خوە خورت نەکن و شریکەتێن ھەڤپار ساز نەکن! ئاستەنگیا ل بەر ڤێ چیە؟ ژ بۆ دانووستاندن و تێکلیێن وان ئێن گەرم چێببن، دکارن ژ چار پارچەیان کارکەر و کەدکار ب تایبەتی بێن ھلبژارتن. ب تایبەتی دڤێ تەڤلیبوونا مە یا داوەت و شینان د ئاستا ھەری ژۆر دە بە. لەورە، ئەڤ رێیەکە گرینگ و ژیانییە ژ بۆ ئەم ریتوالێن خوە یێن ھەڤپار بدۆمینن و قوتبوونا د ناڤبەرا جڤاکا خوە ب داوی بکن. مریشکێن مە و یێن گەلێن دن کەتنە ناڤ ھەڤ لێ ئەز دبێژم مژیشکێن گەلێ مە باش نەکەتنە ناڤ ھەڤ! ل کێلەکا تێکلیێن د ناڤبەرا باژارێن پارچەیێن مە یێن جودا دە، چما چالاکیێن وەرزیشی، مھرجان نەیێن لدارخستن! مەسەلا، چما د ناڤبەرا تیمێن قامشلۆ، دھۆک، ئامەد و ساقزێ دە پێشبازی نەیێن کرن؟ دکارن پلاتفۆرمێن دیژیتال و رووپەلێن ھەڤپار ساز بکن و تیمێن لیستکان ئاڤا بکن. ھونەرمەندێن مە یێن ل چار پارچەیان دکارن چالاکیێن ھونەری یێن ھەڤپار ل دار بخن، ئەو بخوە دکارن ئۆرگانیزە بکن، بدن نیشاندان و.... ھد. مەسەلا، وەکی پێشانگەھا وێنەیان ئان ژی مھرجانا شانۆیێ یا ھەڤپار ئا ب بەشداریا چار پارچەیان. مالباتێن مە یێن ژ چار پارچەیان دکارن ببن مالباتێن خوشک و برا؛ ژ بۆ ڤێ دکارە تەکنۆلۆژیا دیژیتال بێ بکارانین؛ مالبات دکارن تێکلیێن خورت ب ھەڤ رە دەینن؛ زارۆکێن وان دکارن دیالۆگێ ب پێش بخن. د ڤێ مژارێ دە، خەباتێن ئەم ب گەلێن دن رە دکن، دڤێ ئەم د ناڤ خوە دە ژی پێک بینن. عالمێن مە یێن دینی یێن چار پارچەیان ئێن ژ ئۆل، باوەری و مەزھەبێن جودا دکارن ل ھەڤ بجڤن، داخویانیێن ھەڤپار بدن و ھێزێن سیاسی ژی دکارن دەستەک بدن وان. ئەڤ گەشەدانێن ژ ئالیێ گەل ڤە تێن دەسپێکرن، دکارن ھەموو پارتی و رێخستنێن کوردستانی ب لڤ تەڤگەر بکن. بێگومان دڤێ ب گەلێن دن رە تێکلیێن وەکھەڤ و ئازاد بێن دانین. ھەر وھا دڤێ گەلێ مە یێ ل چار پارچەیان نێزی ھەڤ ببە و براتیا خوە خورت بکە. د ڤێ مژارێ دە، دڤێ ھەر کورد و کوردستانی ل سەر پێشنیارێن بەربچاڤ بسەکنە و دڤێ ئەڤ پەیورا مە ھەموویان ئا دیرۆکی یا ھەری گرینگ بە. د سەدسالا 21 ێ دە نابە کۆ ژیانا بێستاتو ببە چارەنووسا مە. ب کامپانیایا بێ دەستپێکرن ھەر کورد و کوردستانیێ ل پارچەیەکێ، دڤێ ب کەس ئان ژی مالباتێن ل ھەر سێ پارچەیێن دن دژین رە تێکلی دەینە. دبە ھەر کوردێ/ا ژ پارچەیەکێ سێ خوشک/برایێن وی/ێ یێن ژ پارچەیێن دن ھەبن؛ ژ بۆ ڤێ دکارە ب لەزگینی خەبات بێ دەستپێکرن. وێ ب ڤێ یەکێ زمان و ھەستا ھەڤپار ئاڤا ببە. بێگومان وێ تشتێن نەیینی ژی چێببن، لێ بەلێ تو تشتا نەیینی وێ ژ رەوشا نھا یا پارچەبوویی نە خرابتر بە. خەلکێ مە ژ بۆ کۆ دەبارا خوە بکە، ژ بۆ خەباتێ دچە باژارێن دن و ل وان دەڤەران ژ بەر کۆ ب کوردی داخڤن راستی دەستدرێژی و ھەقارەتان تێن و ب مرنێ رە رووبروو دمینن. تەڤی کۆ ئەردنیگاریا کوردستانێ ئەوقاسی دەولەمەندە و خوەدی وێ پۆتانسیەلێیە کۆ گەلێ مە بکاربە دەبارا خوە لێ بکە. مرۆڤ دکارە ڤێ پۆتانسیەلێ ژ بۆ بەرژەوەندیا گەلێن خوە بدە ب کار بینە. ئەڤ یەک ژ بۆ براتیا مە یا گەلان ئا ئازاد و وەکھەڤ نە ئاستەنگییە. کەسێ کۆ نکاربە ل مالا خوە براتیێ ساز بکە دێ چاوا بکاربە ب کەسێن دن رە براتیەکە ئازاد و وەکھەڤ پێک بینە. دڤێ د ناڤبەرا سەندیکا و رێخستنێن جڤاکا سڤیل ئێن ھەموو پارچەیان دە، ب رەنگەکی فەرمی و نە فەرمی تێکلی وەرن دانین. ب تایبەتی ژی ل ڤر ھونەرمەند، خەباتکارێن زمێن، رەوشەنبیر و رێخستنێن سیاسی پشتگریێ بدن ڤێ یەکێ. ئەڤ پێشنیار دکارن وەرن نیقاشکرن و بەرفرەھکرن ژی؛ دڤێ یهکێتیا کورد و کوردستانێ نەیێ تالۆقکرن. دڤێ ئەم ل ھێڤیا لدارخستنا کۆنگرەیێ نەمینن و دڤێ خەلک زۆرێ بدە کۆ ئەڤ کۆنگرە وەرە لدارخستن. وھا ببە کۆ تو پارتیەکە سیاسی نکاربە خوە ژ بەر ڤێ یەکێ بدە ئالی. ل گۆری من ئینیسیاتیفا سڤیل ئا ھەری گرینگ دڤێ ل سەر ڤێ بنگەھێ بە. دڤێ ھەر کەس نیقاش بکە، د ھشمەندیا خوە دە ب جھ بکە و پێشنیار/رەخنەیێن خوە پێشکێش بکن. تشتەک ژ ئازادی، وەکھەڤی و یهکێتیا کورد و کوردستانێ گرینگتر نینە. چما زانیارێن مە کۆنگرەیەکە زانستێ یا کورد و کوردستانێ پێک نەینن! کۆنگرەیەکە وھا د سالڤەگەرا 100مین ئا پەیمانا لۆزانێ دە پێک وەرە، ب ڤێ کۆنگرەیا زانستێ یا کورد و کوردستانی وێ بەرسڤەکە گەلەکی خورت بە ژ بۆ پارچەکرنێ. د ڤێ مژارێ دە زانیار، ئینستووتی و وەقفێن مە دکارن بکەڤن ناڤ لڤ و تەڤگەرێ. مژارا یهکێتیا کورد و کوردستانێ، د 30 -40 سالێن پێشیا مە دە دێ ب ھووربینی وەرە نیقاشکرن و ئەڤ تشتەکی پێویست و دیرۆکییە. ل سەر ڤێ بنگەھێ من خوەست دەست ب ڤێ نیقاشێ بکم. ئەم ژ نھا ڤە دەست پێ نەکن، دبە کۆ سبێ پر دەرەنگ بە.
.gif)
زانا توفیق بەگ ئەم بابەتە دەرگای کردنەوەی گەلێك پرسیارە لەسەر ترسێکی کوشندەو گەورە سەبارەت بە دروستکردنی کەلتوری کینەو بوغزو هەڵگەڕانەوە لە بەها جوانەکانی پێکەوە ژیان و مرۆڤدوستی و هەنگاونان بەرەو شارستانێتی دنیای پێشکەوتن لەم سەردەمەدا. پێویستە بە دوای ئەو هۆکارانەدا بگەڕێن کە بۆچی بەشێكی گەورەی کۆمەڵگای ئێمە بە تایبەتی نەوەی ئێستا لەو کەلتورە فراوان و هەمە چەشنەی دنیای جیهانگیری کەوتوونەتە ناو بازنەی ڕق و کێنەو هە میشە جورێك لە ئەنتی دەسەڵات و سیاسەتکردن و هەندێ کجار دوور کەوتنەوە لە هەموو خزمەتێك کە ئەرکی سەرشانی هە موو تاکێکە بەرامبەر بە مێژووی سیاسی و کۆمەڵایەتی خۆی ووڵاتەکەی خزمەت نەکردن بە جڤات لە چوارچێوەی ژیانێکی مەدەنی و بەشدار لە کۆی گشتی هەموو بزاوتێکی شارستانی لە چوارچێوەی نیشتمان و کۆمەڵگادا دروستکردنی دۆخێکی نا ئارام . لە لایەکی ترەوە بیرکردنەوە لە دەربازبوون لەو کەلتورە ڕقە کە ئێستا کۆی گشتی کۆمەڵگاو هە موومانی گرتۆتەوە وە بەها جوانەکانی کۆمەڵگای ئێمەی لە بنچینەدا هەڵتەکاندوە. بۆ زیاتر ڕووچونەوە ناوەوەی بەشێکی ئەو پرسیارەی کە بۆچی ئێمە بەردەوام خەرێکی دروستکردنی کەلتورێکی داخراوین کە بەرهەمەکەی بۆتە بەشێک لە پەروەردەی ڕق و کینە لەناو زهنێتی تاکی ئێمەدا بەتایبەتی نەوەی نوێ؟ بۆ وەلامێکی دروستی ئەم پرسیارە کە زیاد لە ڕەهەندێکی هەیە چ لەڕووی سیاسی بێت یان کۆمەڵایەتی و ڕوشنبیری بێت. سەرەتا ئەگەر سیاسەت وەکوخوڵقێنەری پشت دروستکردنی ئەم کەلتورەی ڕق لە ناو کۆمەڵگای ئێمە بناسێنین ئەوا دەتوانین بڵێن چەمکی سیاسەت لە هەرێمی کوردستان دا نەیتوانیەوە لەسەر بنەمایەکی زانستی و هەڵگری موڕاڵیتی سیاسی وە سروشتی خۆی دروستبکات هەر بویە نەیتوانیەوە پایەکانی خۆی بونیاد بنێت ، خۆئەگەر پێچەوانەکەی ڕاست بوایە ئەوا ئێمە دە بووینە خاوەن ڕیتمێکی تایبەت بە خۆمان لە دروستکردنی کەلتورێکی هەمەلایەنەی هەمەڕەنگ ئەوەی پێ دەوترێت (مەڵتی کەڵچەر) کە ئێستا بۆتە نمونەیەکی زۆرباش لە گشت ووڵاتانی ئەوروپا دا بەتایبەتی ئەوکۆمەڵگایانەی کە کەلتوری یەکیتر قبوڵکردنیان کردوەتە بەهای سەرەکی لە ژیانی ڕۆژانەیاندا ، بەتایبەتی لەناو پروسەی سیاسی و بەڕێوەبردن دا . بەڵام بە داخەوە لە کوردستان دا کەلتوری سڕینەوەی یەکیتری وە ڕیزنەگرتن لە هەر جووڵەو کردارێکی ئەرێنی باش بۆ باری گشتی لێکەوتەیەکی یەکجار خراپی لەناو تاکی ئێمەدا دروستکردوە بۆتە نەخۆشیەکی قٶڵی کۆمەڵگای ئێمە . ڕق هەر جارەی بە جورێك لای انسانی کورد خۆی نیشان ئەدا جارێك لە بەرگە سیاسی و حیزبێکەیدا جارێكی تر لە بەرگی کۆمەڵایەتی دا بەڵام پرۆسەی سیاسی و کارکردن لەناو سیاسەت دا ئەمەیان قووڵترین لێکەوتەی خراپی لای مرۆڤی سیاسی و ئاسایی ئێمە دروستکردوە ئەم جۆرەیان کوشندەترین جۆری ماکی سیاسەتە کە ئەنجامەکەی دە بێتە دروستکردنی ڕق لەسەر هە موو بابەتەکان و ئەنجامەکانی بەرامبەربە یەكتری لە نێوان مرۆڤی ئێمەدا بەبێ هۆکار. ئەمەیان دەبێتە هۆی دروستکردنی نەخوشیەکی سایکۆلۆجی دەروونی شاراوە لەناو مرۆڤی ئێمە دا، بەپێ بنەماکانی زانستی سیاسی کە بە پەڕەگرافێکی تایبەت باسی ئەم بابەتە دەکات دەڵێت کاتێك سیاسەت بارگاوی دە کرێت بە نایەکسانی لە دابەشکردنی بەرژەوەندی لەناو پانتایی گشتی دا وە بچووك دەکرێتەوە بۆ باری تایبەتی و کەسی ئەوا ڕق لە ناو جەستەی کۆمەڵگادا بە شێوەیەکی قۆناغ بە قۆناغ دەست پێ دەکات وە گەشەدەکات تا دەبێتە کەلتورێك کە تاکەکان پەلاماری هە موو بەهاکانی یەکتری دەدەن وە هە میشە لە کەمیندان بۆ لێکدان لە یەکتری و بچووك کردنەوەی دەورو کاریگەری یەکیتری دە بێتە ئەرك وحەز ئەخلاق لەناو کۆمەڵگا دا وە هاوکات لە هەموو گوڕانکاریەکی پێشکەوتن دایان دەبڕیت، جگە لەوەی هەندێ جار ئەم جورە کەلتورە کۆمەڵگاو سیستەمی سیاسی بەرەوو قۆناغێکی مەترسیدار تر هەنگاو هەڵدەهێنی تادەگات بە دروستکردنی شەڕو ماڵوێرانی وە جارێکی تر دروستکردنی نەوەیەك کە هیچ گرنگیەکیان بۆ بنیاتنانە وەی ووڵات کۆمەڵگاکە نامێنێ.
كامەران وریا قانع لهم ماوهی دوایدا برادهرانی بهغدا له فراكسیۆنی گۆڕان زۆر رۆمانسیانه دور له بهرپرسیارهتی تهماشای كێشهكانی كوردستان دهكهن. كشانهوهی بزووتنهوهی گۆڕان له حكومهتی ههرێمیان كردوه به گهورهترین خاڵ،گوایه تاوانێكی گهورهیه بهردهوام بوون لهو حكومهته. ئهم برادهرانه له بیریان چوو خۆشیان بهشداری پهرلهمانێك بوون كه ئهندامانی پارتی و یهكیهتی به ئهندامی ئهلكترۆنی ناسراون له ئهنجامی تهزویرێكی گهوره، واته ئهوانیش بهشدار بوون له دهزگایهك كه ئهساسهكهی پڕ دزی و گزی و درۆ وگهندهڵیه .ئیتر ئهم ههراج كردنهی ههڵوێست له پای چی؟ ههر ئهم برادهرانه بوون له درهنگانه شهوێ به فرۆكهكهی كابرای بارزانی بهرهو بهغدا فڕین. له چ شوێنكی دنیا و له چ هێزیكی سیاسی بینراوه ئهندامێك به سهرۆكهكهی و مهكهتب سیاسیهكهی بڵێت تۆ دهست له كار بكێشهوه منیش دهست له كار دهكێشمهوه، ئهمه گاڵته كردنه به ههموو پێوهرێك. ئهم برادهرانه تهنها داواكاریان كشانهوهیه له حكومهتی ههرێم، باشه بۆ ویژدان كامیان زیاتر گۆڕانی ئازار داوه، بهشداری گۆڕان له كامیان زیاتر كارتۆنیه له حكومهتی ههرێم یان حكومهتی خۆجێیهتی سلێمانی، ئهی بۆچی باسی كشانهوه له حكومهتی خۆجیهتی سلێمانی و دهوربهری ناكهن؟ بهردهوام بوون له كامیان سوكایهتیه به بزووتنهوهكه؟، كه بهرێوهبهری خاڵه سنوری گۆڕان بێت و پارێزگا و قائیقام گۆڕان بێ بهبهرچاوهیه مهوادی قاچاغ وئێكسپایهر به زهبری چهك بێنیته ژورهو حساب بۆ كهس نهكهیت، داهاتی گومرگهكان زۆربهی ون بێت ، یاخود له كابینهی حكومهتی ههرێم وهزیرێكت ههبێت .كه بههۆی قهیرانی داراییهوه (ههرچهنده قهیرانێكی دروست كراوه) سهدا ههفتاو نۆی موچه دابهش بكات. رووبكهینهوه شهقام، ئهمه دوا رستهی ئهم برادهرانهیه ، جارێك شهقام چهمكێكی زۆر فێڵاویه ، ههروهها شهقام ئهركی خۆی جێبهجێكرد و دووجار بزووتنهوهكهی كرده دوهم هێزی سیاسی له كوردستان . بزووتنهوهكهش ههموو رێگاكانی گۆرینی سیستمهكهی تاقی كردوه ههر له خهباتی پهرلهمانی بۆ میدیایهكی رهخنه گری قورس تاكو بهشدار بوو له حكومهت ههموویان ههمان ئهنجامیان ههبوو ئهویش به هێز بوونی نهیارهكانی و لاواز بوونی خۆی. لاواز بوونی بزووتنهوهكه چهندین هۆكاری ههیه كه لێرهدا جێگای باس نیه، كه به بۆچونی من بهشدار بوون له حكومهتی ههرێم یهكێكه له هۆكارهكان ، بهڵام هۆكارێكی لاوازه. ئهگهر رۆژێك كشانهوه بوو به بریاری بزووتنهوهكه با كشانهوه له ههردوو حكومهتهكه بێت له حكومهتی ههرێم و خۆجێیهتی سلێمانی ههروهها له پرۆسهی سیاسی له كوردستان و عێراق .ئهوكات بزانین دوای ئهوه چی دهبێت؟
سوارە سەدوبیستی ئەردۆغان تا دێت پەیوەندیەکانی ئاڵۆزتر دەکات و ئەمریکاش بێزاربوە لەوەی وەک جاران مامەلەی لەگەل بکات. لە سەرەتای پرۆسەی ڕوخانی سەدامەوە ، ئەمریکا بەردەوام ڕێگەی داوە تورکیا سەرکێشی بکات لە عێراق و ناوچەکە ، بەس گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی کە ئەوەی ڕێگرە لەبەردەم پلان و ستراتیژی ئەمریکا لەڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەکە ، تورکیایە. تورکیا لە کاتی لێدانی سەدام ڕیگربوو بۆ لیدانی عیراق لە بنکەکانی ئەنجەرلیکەوە، گرتنی قەشەکە و فشارکردن لە ئەمریکا، هاندانی خەڵکی فەلەستین و کێشە دروستکردن بۆ ئیسرائیل ڕیگریکردن لە ڕێکەوتی نیوان فەلەستین و ئیسرائیلدا، سنور بەزاندنی خاکی ئەو وڵاتانەی کە دۆست و هاوپەیمانی ئەمریکان وەک میسرو یونان و سعودییە، ئەمانەش بۆ ئەوروپاو ئەمریکاش ھێڵی سورن. دەست خستنە ناو شوڕشی سوریاو کلک گرێدانی لەگەڵ ئیران ڕوسیادا بەزاندنی سەروەری عیراق و سوریا، لەشکر کیشی بۆ ناو ڕۆژئاواو هەریمی کوردستان کە بە پێگەیەکی بەهیزی ئەمریکا لەناوچەکەدا ئەژمار ئەکریت، کردنی مۆزەخانەی سوڤیا بەمزگەوت و توڕەکردنی رۆژئاوایەکان بەو کردوە. ئەردۆغان ئەیەوێت چی بە ئەمریکا بڵین؟! دەیەویت وەک حەریفی دووەمی ئەمەریکا خۆی ئەژمار بکات تۆ لە غرب حاکمی موتلەقی منیش لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دونیایی ئیسلامی خەلیفە و خەلافەتی یەکەمم، ئەمریکا لەڕیگای هاوپەیمانەکانی وەک ئەورپا و ووڵاتە عەرەبیەکان ، هۆشداریدایە ئەردۆغاندا وەک ئینقلابەکەی ساڵی 2016 جوڵاندنی حەرەکە سیاسیەکانی ناوخوی تورکیا و گولەن بە ترساندنی ئەردۆغان لەدەستدانی دەسەڵاتی خەڵافەتەکەی، بە دەست تێوەردانی ناو کاروباری ناوخۆی تورکیا. ڕۆخاندنی دارایی و ئیفلاس بوونی بانکە گەورەکانی ناوخۆی تورکیا، داڕوخانی لیرەی تورکی لە ئاست دۆلاردا، ڕیگری کردن لە بازرگانی نەوت لە نێوان ئێران و تورکیا. بە بۆ چۆنی من پاشە کشێ کردنی تورکیا لە حەفتانینن یەکەم گەیاندنی زیانیکی زۆر لەلایەن گەریلاوە بە هیزی سەربازی توریکا و بێ توانابوونی تورکیا لە ڕووی ئابوری و لۆجیستەووە، هاتنی ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا بۆ عیراق ڕێک پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە لەشکرکیشی و ئابوری تورکیا و هەریمی کوردستانەوە هەبوو بەتایبەتی نەوت و غاز، چوونی سەرۆکی هەرێم بۆ تورکیا بەدوو ڕۆژ دوای هاتنی ماکرۆن ترسی لە دەستدانی ئەو ڕیکەوتنە پەنجا ساڵەیەی نیوان توریکا و هەریمی کوردستان بوو کە نچیرڤان بارزانی ئەندازیاری ئەو ڕیکەوتنەیە، پاشان تەسلیم کردنەوەی بە حکومەتی ناوەندەووە.
.gif)
هیوا سەید سەلیم لە دوو مانگی ڕابردوو هاوكات لەگەڵ دەستپێكردنی ئۆپراسیۆنی سوپای توركیا لە ناوچەكانی حەفتانین دەوڵەتی توركیا چەندین ئۆپراسیۆنی دیكەی سەربازی و سیاسی لە ناوچە جیاجیاكانی جیهان لە لیبیاوە بگرە تا ئەرمینیا و دەریای ناوەڕاست پێشتریش لە سوریا و رۆژئاوایی كوردستان دەستپێكردبوو. حكومەتەكەی ئەردۆغان لە لیبیا بە پشتیوانیكردنی لە هێزەكانی فائیز سەراج و ڕەوانەكردنی چەندین جۆر لە میلیشیای سەربازی كە پێكهاتبوون لە پاشماوەی هێزە تیرۆرستیەكان لە سوریاو پشتیوانی لۆجستی بۆیان ڕووبەڕووی ناڕەزایی توندی ناوخۆیی لیبیا و وڵاتانی دیكەی ناوچەكە و هێزە نێودەوڵەتیەكان بوویەوە، بە جۆرێك ئەگەر توركیا لە هەڵوێستی ناردنی هێزی زیاتر پەشیمان نەبایەوە، زۆر نزیك بوو شەڕ لە نێوان توركیا و میسڕ دروست بێت. لە لایەكی دیكەوە توركیا ئێستا لە دەریای ناوەڕاست لەنێو شەڕێكی ناڕاستەوخۆدایە، نمایشی سەربازی دوو بەرەی ناكۆك ئەگەری زۆری ئاڵۆزبوونی زیاتری ناوچەكەی لە نێوانی یۆنان بە پشتیوانی وڵاتانی ئەوڕپا بە گشتی و فەرەنسا بە تایبەتی، و توركیا و قوبڕسی توركی لێدەكرێت. جگە لەو قەیرانانە كە توركیا لە ئاستی سیاسی و سەربازی و دبلۆماسی تێیكەوتووە، لە ناوەخۆشدا رووبەڕووی قەیرانی ئابووری و داتەپینی بەهای لیرەی توركی و بەرزبوونەوەی ئاستی بێكاری بۆتەوە، بەشێوەیەك كە لەو كاتەی كە پارتی دادو گەشەپێدان لە دوای ساڵی ٢٠٠١ دەسەڵاتی گرتۆتە دەست، هەرگیز دراوەكەی هێندە بێ بەها نەبووە. لە نێو هەموو ئەو قەیرانانەی كە توركیا تێكەوتووە، تا چەند رۆژی ڕابردوو ئۆپراسیۆنی حەفتانین لەنیو قوڵایی خاكی هەرێمی كوردستان بە درێژایی ٤٠ كم درێژەی هەبوو. ئۆپراسیۆنێك كە لە ماوەی دوو مانگدا سوپای توركیا تەواوی هێزەكانی ئاسمانی و وشاكانی و هەواڵگری تیا بەكارهێنابوو، بەڵام بەهۆی خۆڕاگری هێزەكانی PKK سوپای توركیا لەچەند ناوچەیەكی كەم نەبێت نەیتوانی بوو پێشڕەویەكی ئەوتۆ بكات، بۆیە بە هەموو پێوەرێكی سەربازی بێت ئەو ئۆپراسیۆنە كە توركیا ناوی نابوو ئۆپراسیۆنی(چنگی پڵینگ) فەشەلی هێناوە. توركیا مەبەستی لە ئۆپراسیۆنی حەفاتانین ئەوە بوو كە نەگەڕێتەوە، بگرە ناوچەیەكی بەرفرەوان داگیربكات، هەر بۆیەشە لە دەستپێكی ئۆپراسیۆنەكەیان وەزیری ناوخۆی توركیا بۆ میدیاكان وتبووی: هاتووین ئەو ناوچەیە بخەینەوە سەر نەخشە مەزنەكەی توركیا. شایانی باسە ئەوەی لە چوارچێوەی ئۆپراسیۆنی حەفتانین هاوكێشەكانی شەڕی گۆڕی و خەونەكانی ئەردۆغان و ژەنەڕالەكانی ئەكەپەی لەبار برد، وێڕای خۆڕاگری گەڕیلاكانی PKK و گۆڕینی شێوازەكانی رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سوپای توركیا، گۆڕان بوو لە هاوكێشە سیاسیەكان كە بە زیانی ئەجێندای توركیا لە ناوچەكە شكایەوە. هەروەها لە نێو هەموو ئەو گۆڕانكاریانەدا هەڵوێستی ئەرێنی دەوڵەتی فەرەنسا بوو كە زۆر بە جددی بەڕووی پلانەكانی توركیا لە لیبیاوە تا دەریای ناوەڕاست و دواجاریش لە عێراق و هەرێمی كوردستان وەستایەوە. هاتنی سەرۆك كۆماری فەرنسا (ئیمانۆئێل ماكڕۆن) بۆ بەغدا و ناردنی پەیامێكی روون بۆ ئەردۆغان بەوەی دەبێت وڵاتەكەی ڕێز لە سەروەری عێراق بگرێت، ئەگینا فەرنسا بە هاوكاری نەتەوە یەكگرتووەكان ناچاردەبێت بۆ گێڕانەوەی سەروەری بۆ عێراق پلانی وڵاتەكەی جێبەجێ بكات، هەروا پشتیوانی لە حكومەتی عێراق بكات تا سنوورێك بۆ دەستوەردان و پێشێلكردنی سەروەری خاكی عێراق دابنێت. دوای ئەو پەیامەی ماكڕۆن بۆ ئەردۆغان و ئاڵۆزبوونی زیاتری بەرەكانی ڕووبەڕووبوونەوە لە دەریای ناوەڕاست و پێشبینیەكان بۆ سەپاندنی سزای ئابووری لەلایەن یەكێتی ئەورپاوە لە دژی توركیا، حكومەتی توركیا كۆتایی ئۆپڕاسیۆنی لە حەفتانین ڕاگەیاند. ئەوەی كە پێویستە بزانرێت ئەوەیە كە راستە ئۆپراسیۆنە سەربازیەكە لە مەیدانی جەنگدا ڕاگیراوە! بەڵام سوپای توركیا نەك هەر لەو ناوچانەدا نەكشاوەتەوە بگرە لە بۆردومانەكانی بەردەوامەو رۆژانەش فڕۆكەكانی قوڵایی هەرێمی كوردستان بۆردومان دەكەن، بۆیە دەبێت وا سەیری ڕاگرتنی ئەو ئۆپراسیۆنە بكرێت كە شكستێك بوو لە ئێستادا سوپای توركیا ڕووبەڕووی بۆتەوە بەڵام مەترسیەكەی هەر ماوە.
یادگار سدیق گەڵاڵی داهاتی هەرێم بەشیوەیەکی سەرەکی پشتی بە داهاتی نەوت بەستووە. زۆرێک لەکۆمپانیا نەوتییەکان زانیاری لەسەر ئاستی بەرهەم هێنان و چالاکییەکانیان و ئەوشایستەدراییانەی وەری دەگرن لە هەرێم بەشێوەیەکی بەردەوام بڵاودەکەنەوە. لەم شیکردنەوەیەدا بە پشتبەستن بە ڕاپۆرتی کۆمپانیا نەوتییەکانی هەرێم هەوڵدەدەین لەسەر ڕۆشنایی ئەوزانیاریانە ئاستی بەرهەم و نرخی نەوت وداهاتی هەرێم بەنزیککراوەیی بۆ مانگی تەموز بدۆزینەوە. رۆژی ٢٠٢٠/٩/٤ کۆمپانیای شاماران شایستەی دارایی مانگی تەموزی بۆکێڵگەی ئەتروش ڕاگەیاند. کۆمپانیاکە دەڵێ کۆی شایستەی کۆمپانیا نەوتییەکان لەو کێڵگەیەدا بریتی بووە لە ٢١ملیۆن و ٤٠٠ هەزار دۆلار . لەم بڕە کۆمپانیای شاماران کە خاوەنی پشکی ٢٧,٦% بڕی ٦,٥ ملیۆن دۆلاری بەردەکەوێت. ئەوی دەمێنێتەوە شایستەی کۆمپانیای تاقەی ئیماراتییە کە خاوەنی ٤٧,٤%ی پشکەکانە پشکی شایستە داراییەکەی دەکاتە ١٤,٩ ملیۆن دۆلار. ئەوەی دەمێنێتەوەپشکی هەرێمە. تێکڕای بەرهەمی کێڵگەکە لە چارەکی دووەمی ٢٠٢٠ دا بریتی بووە لە ٤٦،٧ هەزار بەرمیل. بەرزترین ڕێژەی بەرهەم لە ٢٠٢٠/٣/٢٧ دا بووە کە گەشتووەتە ٥٤ هەزار و٥٥ بەرمیل نەوت. لە ساڵی ٢٠١٧ وە کێڵگەی ئەتروش دەستی کردووە بە بەرهەم هێنان، بەرهەمی بەپێی ئەم خشتەیەی خوارەوە زیادی کردووە. و لە کۆتایی ٢٠١٩ کۆی بەرهەم گەشتووەتە ٢٣ ملیۆن و ٢٠٠ هەزار بەرمیل و لە چارەکی یکەمی ٢٠٢٠ دا ٢٦ ملیۆنی تێپیڕاندووە. هەروەها کۆمپانیا بڕی ٤١،٧ ملیۆن دۆلاری لای حکوموتی هەرێمە وەکو شایستەی مانگەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ تا شوباتی ٢٠٢٠. رۆزی ٢٠٢٠/٩/١ هەردوو کۆمپانیای گەنێڵ ئەنێرجی و گۆڵف کیستۆن شایستەی کێڵگەکانی تاوکی، تەقتەق و شێخانیان ڕاگەیاند و چەند رۆژێک پێش ئەوە ش کۆمپانیای ئێچ کەی ئێن شایستەی کێڵگەی سەرسەنگی ڕاگەیاند.. کۆمپانیای وزەی گەنێڵ کە لە کێڵگەی تاوکی و تەق تەق پشکی هەیە ڕایگەیاند، شایستە دارایی کۆمپانیا خاوەن پشکەکان لە کێڵگەی تاوکی( تاوکی و پیشخاپور) بۆ مانگی تەموز بریتی بووە لە ٣٥٫٨ ملیۆن دۆلار، لەم بڕە ٨,٧ ملیۆن دۆلاری پشکی گەنێڵ بووە و ئەوەشی دەمێنێتەوە کە ٢٧,١ ملیۆن دۆلارە پشکیک کۆمپانیای(دی ئێن ئۆی) نەرویجییە کە خاوەنی ٧٥٪ پشکەکانەو گەنێڵ خاوەنی ٢٥٪ ی پشکەکانە. کێڵگەی تاوکی بەرهەمی لە چارەکی یەکەم و دووەمی ٢٠٢٠ دا بریتی بووە لە ١٠٠ هەزار بەرمیل، بەڵام لە حوزەیراندا بەرزبووەتەوە بۆ ١١٥ هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا. شایانی ئاماژە پێکردنە حکومەتی هەرێم لە ساڵی ٢٠١٧ دا وازی لە ٢٠٪ پشکەکانی خۆی هێناوە لە بری قەرزی ئەو دوو کۆمپانیایە. کۆمپانیای گەنێڵ ئەنێرجی خاوەن پشکی ٤٤% ی کێڵگەی تەق تەقە و کۆمپانیای (تی تی ئۆ پی سی ئۆ) کۆمپانیای کۆمپانیای سەرکارە لە کێڵگەکە. شایستەی دارایی کۆمپانیاکان لەم کێڵگەیە بۆ مانگی تەموز بریتی بووە لە ٤٫٧ ملیۆن دۆلارە، لەم بڕەش ٢٫٦ ملیۆن دۆلار پشکی کۆمپانیای گەنێڵ ئەنێرجییە. بەرهەم لەم کێڵگەیە بریتییە لە ١١,٩٦٠ بەرمیل. لەکێڵگەی شێخان کۆمپانیای ( ئێم ئۆ ئێڵ) ی هەنگاری و گۆڵف کیستۆنی بەریتانی پێکەوە ١٠ ملیۆن دۆلار شایستەی مانگی تەموزیان وەرگرت بە پێی بڵاوکراوەی کۆمپانیای گۆڵف کیستۆن، کەلە بڵاوکراوکەدا کۆمپانیاکە دەڵێت لە وبڕە ٧٫٨ ملیۆن دۆلار پشکی ئێمە بووە و ئەوەشی دەمێنێتەوە بۆ کۆمپانیای (ئێم ئۆ ئێڵ) دەبێت کە دەکاتە ٢٫٢ ملیۆن دۆلار. کۆمپانیای گۆڵف کیستۆن ٨٠٪ ی پشکەکان و ( ئێم ئۆ ئێڵ)پشکی ٢٠٪ ی هەیە لە و کێڵگەیەدا. هەروەها بەرهەمی رۆژانەی کێڵگەی شێخان بریتییە لە ٣٧,١٥٩ بەرمیل. پێشتر لە 27/8/2020 دا کۆمپانیای (کەی ئێچ ئێن)ی ئەمەریکی کە وەبەرهێنان دەکات لە کێڵگەی سەرسەنگدا، لە ناو ڕاپۆرتی چالاکی شەش مانگی ئەکەمی ٢٠٢٠ دا ڕیگەیاند کە ٩ ملیۆن دۆلار شایستەی مانگی تەموزیان وەرگرتووە. پشکی ( کەی ئێچ ئێن) لەم کێڵگەیە بریتییە لە ٦٢% هەروەها کۆمپانیای (تۆتاڵ)ی فەرەنسی پشکی ١٨% ی کێڵگەکەی هەیەو هەرێمیش ٢٠%. بە هەڵسەنگاندنی ئێمە پشکی کۆمپانیای تۆتاڵ لە شایستەکان ٣ ملیۆن دۆلار دەبێت، بەمەش کۆی شایستەی کۆمپانیاکان لە کێڵگەی سەرسەنگ ١٢ ملیۆن دۆلار دەبێیت. ئاستی بەرهەمی کێڵگەکەش بریتییە لە ٢٢،٨٥٧ بەرمیل نەوت. کۆی بەرهەمی ئەو پێنج کێڵگە نەوتییە ٢٣٣ هەزار و ٦٧٦ بەرمیلە کە دەکاتە نزتکەی ٥٣% ی کۆی بەرهەمی هەرێم . کۆمپانیاکانی نەوت بڕی نزیلەی ٨٣ ملیۆن و ٩٠٠ هەزار دۆلاەیان وەک شایستەی دارایی ( خەرجی و قازانج) وەگرتووە. ئەو بەرهەمەی تر کە دەمێنێتەوە هەریەک لە کۆمپانیاکانی کار، گاز پرۆم و ئۆرێکس لە کێڵگەکانی خورمەڵە، گەرمیان وە هەولێر بەدوای یەکدا بەرهەمی دێنن. کۆمپانیای (ئۆرێکس) لەکێڵگەی هەولێر بەرهەم هێنان دەکات، بەشێوەی وەزی کۆمپانیا چالاکییەکان و ئاستی بەرهەم بڵاو دەکاتەوە بەڵام شایستەکانیان لە دووتوێی ڕاپۆرتەکانیاندا ڕادەگەیەنن نەک بەجیا. زۆرترین بەرهەمی ئەم کێڵگەیە ١٤ هەزار بەرمیل بووە. لەچارەکی یەکەمی ئەمساڵدا بەرهەمی بۆ ٤ هەزار بەرمیل کەمی کرد، بەهۆی داخستنی چەند ناوچە و چەندبیرێکەوە وە بەڵام لەچارەکی دووەمدا بەرهەمی زیادی کردووە ،بەپێی ڕاپۆرتی کۆمپانیاکە لە مانگی تەموزدا بەرهەمی بەرزبوبێتەوە بۆ١٠ هەزار بەرمیل و لە ئابدا بۆ ١١ هەزار و ٧٠٠ بەرمیل نەوت.. کۆمپانیای گازپرۆم لە گەرمیان وەبەرهێنان، دەکات تەنها زانیاری لەسەر بەرهەمی بڵاو کراوەتەوە نەک شایستەی دارایی، لە چارەکی یەکەمی ئەمساڵدا ئاستی بەر هەمی گەرمیان نزیکەی ٣٥ هەزار بەرمیلی ڕۆژانە بووە . نەوتی ئەم کێڵگەیە بە تەنکەر دەگوازرێتەوە بۆ پارێزگای هەولێر و لەوێوە داخڵی هێڵی بۆری هەرێم دەکرێت. کۆمپانیای کار کە کۆمپانیایەکی خۆماڵییە لە کێڵگەی خورمەڵە کۆمپانیای سەرکارە، تائێستا هیچ زانیارییەک لە سەر جۆری گرێبەست و ئاستی بەرهەم و چالاکییەکانیان بڵاو نەکراوەتەوە. بەڵام یەکێکە لە کێڵگە گەورەکان و بەگەورەترین کێڵگەی بەرهەم هێن لە کوردستان ئەژمار دەکرێت بەرهەمی لە نێوان ١٦٠ بۆ ١٧٠ هەزار بەرمیلێک مەزەندە دەکرێت. شایستەی کۆمپانیای کار بەراورد بە کۆمپانیاکانی تر دەبێت کەمتر بێت چونکە هاتووەتە سەر کێڵگەی ئامادە لە خورمەڵە و وەرگرتنەوەی خەرجییەکانی وەکو کۆمپانیاکانی تر زۆرنییە بۆ یە بەروارد بە کێڵگەی تاوکی کە دەکرێت بە گریمانەیی ٣٠ ملیۆن دۆلارێک دابنێین بۆ شایستەی کار و ١٢ ملیۆن دۆلار بۆ گازبۆرۆم و ئۆرێکس. تێچوی گواستنەوە لەسەر بنەمای ئەو نرخەی کەلە ڕاپۆرتەکانی دیلۆیتدا هاتووە بۆ وردبینی لە داهاتی نەوتی هەرێم، کرێی بەرمیلێک نەوت لە ناو هەرێم ٤,١٩ دۆلاری تێدەچێت وە لە ناو خاکی تورکیاشدا ٣ دۆلارە . گەر کۆی بەرهەمی رۆژێکی هەرێم ٤٣٠ هەزار بەرمیل بێت ئەوا لەمانگی تەموزدا بەرهەم ١٣ ملیۆن و ٣٣٠ هەزار بەرمیل بووە و کۆی کرێی گواستنەوە لە ناو هەرێم بە نزیککراوەیی بریتی بووە لە ٥٥ ملیۆن دۆلار وە تاریفەی تورکیاش بریتی بووە لە ٤٠ ملیۆن دۆلار . کۆی تێچوی گواستنەوە دەکاتە ٩٥ ملیۆن دۆلار. تێکڕا نرخی نەوتی برێنت لە بازارەکانی جیهاندا بۆ مانگی تەموز بریتی بووە لە ٤٣,٢ دۆلار بەپێی زانیارییەکانی دامەزراوەی زانیاری و وزەی ئەمریکی . ئەگەر هەرێم تێکڕا ١٠ دۆلار لە ژێر نرخی برێنتەوە نەوتی فرۆشتبێت کەواتە نرخی برمیلێلک نەوتی هەرێم بریتی بووە لە ٣٣,٢ دۆلار بەنزیککراوەیی. و داهاتی فرۆشی نەوتەکەش بریتی بووە لە ٤٤٢ ملیۆن و ٥٥٦ هەزار دۆلار کەواتە دوای لێدەرکردنی شایستەی کۆمپانیا نەوتییەکان (شایستەی ئەو ٣ کێڵگەیەی کۆمپانیای کار، گازپرۆم وە ئۆرێكس کاری تێدا دەکەن و خەرجی ڕانەگەیەنرەوە بەگریمانەیی ئەژمارکراوە) و خەرجی گواستنەوە، هەرێم لەمانگی تەموزدا بەنزیککراوەیی بڕی ٢٢٢ ملیۆن دۆلاری بۆ ماوەتەوە. هەمیشە لە ڕابوردودا هەرێم بڕێک لە داهاتی داوەتەوە بەقەرز. بەڵام بەهۆی ئەوەی هەرێم لەماوەی ئەم نۆ مانگەی ٢٠٢٠ داهیچ زانیارییەکی فەرمی لەسەر ئاستی بەرهەم و داهات بڵاونەکردووەتەوە و ڕاپۆرتی دیلۆیتیش بۆ ئەو مانگانە هێشتا ڕانەگەیەنراوە نازانین چەند قەرز دراوەتەوە. هەرێم بانگەشەی ئەوە دەکات کە بڕی ٢٧ ملیار دۆلار قەرزارە بەڵام وردەکاری ئەوقەرزە بڵاونەکراوەتەوە . قەرز لەکێ کراوە و بۆچی قەرز کراوە و لەچیدا خەرچ کراوە و چەندی ماوەتەوە؟ ئەو پرسیارانەن تا ئێستە بێ وەڵام ماونەتەوە.
(1).jpg)
.png)
