عەدنان تاڵەبانی  رەنگە هیچ كاتێك بەراورد بەم رۆژانە گومان لەسەر جوڵانەوەی سیاسی و چەكداری كورد كە خۆیان بە شۆڕشی میللەتێك ناوی دەبەن دروست نەبووبێت, حكومڕانێتی هەرێم كە درێژكراوەی دەسەڵاتی شاخ و هەمان عەقڵیەتی شاخە و وەك خۆشیان دەیانوت ئەوان بەشەرعیەتی شاخ حكوم دەكەن, دوای نزیكەی 30 ساڵ خەڵك كە شكستی حكومدارێتی شارییان دەبینێت گومانی گەورەی لادروستبووە كردەوەو رەفتارەكانیشان لە شاخ پەیوەندی بەشۆڕشەوە هەبووبێ!, پرسیار ئەوەیە ئەگەر ئامانجیان بووبێ‌ مێژووی شاخیان وەكو شۆڕش بنوسرێتەوە لانیكەم ئەبوو درێژەیان بە ناكۆكییەكانی خۆیان و كردەوەو رەفتارە دزێوەكانی شاخیان لە شار  نەدایە. لەم سەردەمەشدا هەر نوسین و كتێبێك بەچاوێكی رەخنەگرانە مێژووی هێزە سیاسییەكان لە شاخ بگێڕێتەوە, رەنگە پڕخوێنەرترین بن, بەتایبەت ئەگەر نوسەرەكە خۆی یەكێك بێت لە كارەكتەرەكانی ناو ئەو مێژووە. هەفتەی رابردوو بۆ كڕینی چەند كتێبێك لەناو بازاڕ چومە كتێبخانەی سلێمانی یەكێك لەوانە كتێبی (مێژوویەك لە لولەی تفەنگەوە – رۆژگارە سەختەكانی شاخ 1979 - 1991) بوو, وتیان نەماوە بڕۆ بۆ كتێخانەی غەزەلنوس ئەگەر لەوێش نەمابوو هەفتەی داهاتوو رەنگە لامان دەستبكەوێت ئەوكاتە سەرمان لێبدەرەوە, چومە كتێبخانەی غەزەلنوس لەناو هەزاران كتیبدا ئەم كتێبەش دانرابوو, كتێبەكەم هەڵگرت و سەیری ناوی نوسەرەكەیم كرد بۆ یەكەمجاربوو ناوەكەی بەرچاوم بكەوێت, ئەو كەسەی لە كتێبخانەكە بوو تەمەنی هەبوو  دوای كەمێك گفتووگۆ  تێگەیشتم خوێنەرێكی باشەو ئاستی سیاسی و رۆشنبیریشی بەرزە, هەندێك پرسیارم سەبارەت بە باكگراوەندی رۆشنبیری و مێژووی نوسەری كتێبەكە لێیكرد, دیاربوو كتێبەكەی خوێندبووەوە هەندێك زانیاری پێدام, هەر لەوكاتەدا دوو كەسی تر خۆیان كرد بە كتێبخانەكەدا یەكێكیان گەنجێكی باڵابەرزی ئەسمەر بوو داوای هەمان كتێبی كرد (مێژوویەك لە لولەی تفەنگەوە) و پارەكەی داناو وتی: "بە ژیانم كتێبم نەخوێندوەتەوە ئەمە یەكەم كتێبە بیخوێنمەوە". رەنگە هەر ئەو گومانە زۆرانەی خەڵك لەسەر "شۆڕشی كوردی" هۆكاری ئەوەبێت گەنجێك كە ناخوێنێتەوە بەڵام خوێندنەوەی ئەو كتێبە بە پێویست بزانیبێت!. هاوكات هۆكارێكی تری ئەوەی وایكردووە كتێبەكە سەرنجی زۆری بخرێتەسەر ئەوەیە باس لە كوشتنی ئەو كەسانە دەكات كە لەناو "شۆڕش"دا بوون و دواتر لەلایەن شۆِشەوە بڕیاری كوشتنیان دراوە.  دیارە كتێبەكە نزیكەی دوو مانگە بڵاوكراوەتەوە, ئەگەر هەڵسەنگاندن بۆ كتێبەكەو ئاستی رۆشنبیری نوسەرەكەو زانیارییەكان و مێژووی رووداوەكان بكرێت پڕە لە هەڵەو كەموو كوڕی, بەڵام ئەوەی من مەبەستمە سەرنجی بخەمەسەر ئەوەیە نوسەر هەر ئەڵێی ئەم كتێبەی بۆ ئەوە نوسیوە هەرچی تاوانی "شۆڕش"ەكەیە بیخاتە ئەستۆی نەوشیروان مستەفا, تا لە شوێنێكدا لە ناونیشانێكدا نوسیوێتی " تاوانەكانی نێو كۆمەڵە لە ژیانی خەباتی سیاسی نەوشیروان مستەفادا", پێش كۆچی دوایی كاك نەوشیروان تارادەیەك بەنهێنی و لەپەناو پاساردا هەوڵدەدرا تاوانبار بكرێت, بەڵام دوای مردنی نەیارەكانی شاخی لە هەمولایەكەوە سەریان دەرهێناوەو هەوڵدەدەن هەموو هەڵەكانی یەكێتی لەسەردەمی شاخ بخەنە سەر نەوشیروان مستەفا, راستە نەوشیروان مستەفا سكرتێری كۆمەڵە و لە زۆربەی كاتدا  كەسی دووەمی یەكێتی بووە, بەڵام دەسەڵاتی موتڵەق لای مام جەلال بووە, تا رادەیەكی زۆریش لە شاخدا پرنسیپی حزبی باشتر جێبەجێكراوەو مەكتەبی سیاسی بڕیاردەر و زۆربەی بڕیارەكان بە زۆرینەو كەمینە یەكلایی كراوەنەتەوە, بەڵام بۆچی ئەم نوسەرە هەرچی تاونی یەكێتی هەبووە لە شاخ دەیخاتە ئەستۆی نەوشیروان مستەفا ئەگەر  بە فیتی كۆنە قین نەبێت؟!.  بۆ وەڵامدانەوەی ئەو تۆمەتانە حەقە هاوڕێ نزیكەكانی كاك نەوشیروان  ئەوانەی لە كۆمەڵەوە لەگەڵیدا و لەناو رووداوەكاندا بوون وەڵامیان هەبێت و ئەو مێژوانە راست بكەنەوە, بەڵام ئەوەی مێژووی هێزە سیاسییەكانی شاخ بخوێنێتەوە حەقیقەتی زۆری بۆ دەردەكەوێت, ئەگەر لە كارەساتی هەكارییەوە دەستپێبكەین بێویژدانیەكی گەورەیە هەموو هێزە سیاسییەكان وەكو یەك سەیر بكرێت, دواتریش چاوەڕوانی ئەوە بكەین لە دوای ئەو رووداوەوە قیاداتی ئەو كاتەی یەكێتی بە گوڵ وەڵامی پارتی و قیادە موەقەتەو ئەو هێزانە بداتەوە  كە هاوپەیمانی و رێكەوتنیان لەگەڵ پارتیدا دەكرد. ئەگەر بەراوردی نێوان خەباتی سیاسی نەوشیروان مستەفا و هاوڕێكانی لەشاردا بكەین ئەو كات تاڕادەیەكی زۆر دەتوانین تێگەیشتنمان هەبێت كە كێ‌ بۆ چاكەی گشتی سیاسەتی كردووە؟, جگە لەوەی كێ چی وت و كێ چی دەڵێت كەمترین بەڵگەی رووداوەكانی شاخ لە بەردەستن بەڵام لە زەمەنی شاردا بەڵگە زۆرن و ئەگەر گەمژەیی و خۆگێلكردنی لێدەركەین و بەچاوی حزبی داوەری نەكەین دەتوانین بڕیاری دروست بدەین, لە دوای راپەڕین ژمارەیەكی زۆری هاوخەباتەكانی كاك نەوشیروان خەریكی راو روت و پایەداركردنی دەسەڵاتی كەسی خۆیان بوون و چاوییان لەوەبوو چۆن دەسەڵات قۆرخبكەن, بەڵام بەڵگەكان لە بەردەستن لەو كاتەدا كاك نەوشیروان ئەم حیزب و ئەو حیزب ئەكات و هەوڵی دروستكردنی لۆبی ئەدات بۆ ئەوەی لەشاردا دەسەڵاتێك دابمەزرێنن بێ‌ بەریبێت لە كارەكتەرەكانی شاخ و بتوانن نمونەیەكی باشی حكومڕانی بكەن, دواتریش هەوڵەكانی بۆ ریفۆرم لەناو یەكێتی و بۆ دواجاریش دروستكردنی هێزێكی سیاسی بێچەك بە هاوبەشی هاوڕێكانی بۆ گۆڕانكاری حەقیقەتی مێژوویین  كەئەم سیاسییە چەند لە خەمی خەڵكدا بووە, باشە ئەوە كێبوو رێگری كرد لەوەی ئەم هەوڵانەی بەئاكام نەگەن, هەر هاوسەنگەرەكانی دوێنێی نەبوون بەهاوبەشی نەیارە تەقلیدیەكانیان!, ئێستا پرسیاری جدی ئەوەیە گومان لەمێژووی سیاسی كێ بكەین و كێ تاوانبار بكەین, نەوشیروان مستەفا یاخود ئەوانەی لە شاخەوە بۆ شار خەریكی پیلان و دوبەرەكین و وتار و قسەكانیشان جگە لە قسەی پوچ هیچی لای خەڵك جێكەوت نابێت؟!. نوسەر ئەم كتێبە وەك خۆی دەڵێت مێژوو دەگێڕێتەوە بەڵام زۆربەی ئەو رووداوانەی باسی دەكات رۆژ و مانگی مێژووەكەیان نەنوسراوە جگە لەو رووداوانەی لەسەرچاوەی ترەوە وەریگرتووە, ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی نوسەر پەرتوكی یاداشتی نەبووەو ئێستا دانیشتووە چی بە خەیاڵیدا هاتووە نوسیوێتی, سەرباری ئەوەش نوسەر رەخنەی قوڵی لەحكومەت و دەسەڵاتدارانی هەرێم هەیە, كەچی سەیر لەوەدایە تا ئێستاش شانازی بە ئەندامبون و بەردەوامبوونی لەناو یەكێتی دەكات!, وەك ئەوەی یەكێتی شەریكی  دەسەڵات نەبێت و لە نیوەی هەرێمی كوردستانیشدا دەسەڵاتی موتڵەقی نەبێت!, بەرونی ئاراستەی نوسەر دیارە سەربەچی باڵێكی ناو یەكێتیەو لەبەرچی كێ‌ تاوانبار دەكات و لەپێناوی چیدا ئەو كەسانەش دەكاتە پاڵەوان كە هەمیشە مایەی ئاژەوەو دووبەرەكی بوون, ئەم شێوازە لەنوسین گومان لەسەر خودی نوسەرەكە دروست دەكات  بەوەی ئاخۆ لەخەمی گێڕانەوەی مێژوودا بووە یان هەوڵی هەڵواسینی كۆی ناشرینی و توندوتیژییەكانی قۆناغێك بە كەسێكدا؟.  

فوئاد سدیق   هەرێمی كوردستان، هەر بە تەنیا گرفتی ئابووری بۆ دروست نەكراوە،بەڵكو  بەشێوەیەكی گشتی خودی كۆمەڵگای كوردیش لە قەیراندایە، ئێستاش كۆمەڵگا  خۆی دەرهاوێشتەی ئەم دۆخەیە، چونكە ئەو كاتانەی لە ساڵانی ٢٠٧ تا ٢٠١٣ كە  بە رووكەش هیچ قەیرانێكی ئابووریش لەئارادا نەبوو، بەڵام ئەم كۆمەڵگایە لە ناوەوە بەتەواوی خۆی خۆی دەخواردەوەو چەندین قەیرانی جیا جیا پەكیخستبوو. ناچینە سەر دوێنێ، قسەیەك لەسەر ئەمڕۆ دەكەین.   كوردستان كۆمەڵێك گرفتی تێئاڵاوە، ئەو گرفتانە، بەدوژمنایەتیكردنی یەكتری، زیاتر ئاڵۆزتر دەبن و رێگایەك بۆ قورتاربوون لەو تەنگانەیە ناهێلێتەوە، بەڵكو تەنیا بە هاوكاریكردنی یەكتری، دەتوانرێ بەسەر گرفتەكاندا زاڵ بین،بەشێوەیەك هەم حكومەتی هەرێم جوانتر بێت، هەم كۆمەڵگاش ئاسوودەتر بێت .  ئێستا هەرێمی كوردستان، دۆخێكی تایبەت بە خۆی هەیە، نە لە رووی شوناسەوە، سەقامگیری و روونیی پێوە دیارە، نە لەرووی سەروەرییەوە وەك دەوڵەتانی دەوروبەرە، نە كۆمەڵگاكەشی ئاستی هوشیارییەكەی ئەوەندە بەرزە، بتوانێ برینی ئەم نیشتمان و گەلە تیمار بكات، كەواتە  ئێمە لە دۆخێكی زۆر ئاڵۆزداین،بۆیە پێویستیمان بە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی ئەقڵی سیاسی و سیستەمی سیاسییە، ئەم داڕشتنەوەی ئەقڵییەتە  سیاسی و سیستەمییە، لەسەر بنەمای تیۆرەكانی رەفتاری كۆمەڵایەتی بونیاد دەنرێتەوە، كە لە ئێستادا خودی رەفتارە كۆمەڵایەتییەكان، ئاستەنگن بۆ بەرەوپێشچوونی سیستەمی سیاسی.  تێنەگەیشتنی نوخبەی ئەم هەرێمە، بەتایبەتیش نوخبەی رۆشنبیریی، بۆ ئەوە ناچن كە سیاسەت بۆ مرۆڤەكانەو، ئەوە مرۆڤیشە پەیڕەوی لێدەكات، كەواتە سیاسەتیش رەنگدانەوەی %١٠٠ ی ژینگە كۆمەڵایەتییەكەمانە، هەر لەبەر ئەوەشە، سیاسەتی رۆژهەڵاتی جیاوازە لەگەڵ سیاسەتی رۆژئاوایی، سیاسەتی باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا، تەواو جیاوازە لە سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هۆكاری بنچینەییش ئەوەیە رەفتارو ئاكاری مرۆڤ بە ژینگەی كۆمەڵایەتییەكانییەوە،  بەستراوەتەوە.   جەهلی ئۆپۆزیسیۆن(ئەگەر ئۆپۆزیسیۆنمان هەبێت!) یان پسپۆرێكی سیاسی(ئەگەر پسپۆرمان هەبێت!) لەوەدایە، بیەوێت سیستەمی سیاسی لە وڵاتێكی دواكەوتووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، رێك وەكوو سیاسەتی وڵاتێكی ئەسكەندەناڤی یان ئەمریكی یان سەنگافوری بگونجێنێ، ئەمە وەك ئەوە وایە، بتەوێ مەكینەی ئۆتۆمبێلێكی لادە یان بەرازیلی بخەیتە سەر ئۆتۆمبێلێكی  جاگوار، یان مرسیدیس.یان كەرەستەی كۆمپیۆتەرێكی ساڵانی ٢٠٠٠ بتەوێ بخەیتە سەر نوێترین كۆمپیوتەری ٢٠٢٠ . ئەم ئەقڵیەتە سەر ناكەوێ ، ئەنجامەكەی هەر تێكشكاندن و ماڵوێرانی بەدوادا دێت و هیچ ئەنجامێكی ئەرێنی نابێت.چونكە ژینگە كۆمەڵایەتییەكان كاریگەریی خۆیان لە هەموو كات و سەردەمێكدا هەر هەبووەو هەیە.   لێرەوە دەبێت لەوە تێبگەین، هەموو ئەو دەنگانەی داوای رووخاندن و هەڵوەشاندنەوەی حكومەتی هەرێم دەكەن، ئایا هیچ بەدیلێكی تەندروستی ئەوتۆیان پێیە كە ئاییندەیەكی خۆشگوزەرانمان بۆ مسۆگەر بكات؟، ئەم پرسیارە زۆر جەوهەرییە، ئایا كەرەستەی بونیادنانەوە لەبەردەستن؟ ژینگەی كۆمەڵایەتیمان تەندروستە؟ ، نوخبەی رۆشنبیری و سیاسیی و ئابووریمان نەشێواوە؟  ئەی كێن ئەوانەی داوای هەڵوەشاندنەوەی حكومەت دەكەن و، دەشتوانن خۆشگوزەرانیمان بۆ مسۆگەرو فەراهەم بكەن؟!  چ گرەنتییەك هەیە نامانخەنەوە ژێر پۆستاڵی حەشدی ناشەعبی، كە لە جەیشی ناشەعبییەكەی سەدام، زۆر زۆر مەترسیدارترو تۆقێنەرترن. چ گرەنتییەك هەیە، ئاژاوەو فەوزایەكی گەورە باڵ بەسەر ئەم هەرێمە ناكێشێت و كەس لە گیانی خۆیشی دڵنیا نابێت.   ئێستا كاتی ئەوە هاتووە، بە ئەقڵێكی ساردو دڵێكی گەرمەوە، باس لە برینەكانی نیشتمان و نەتەوە بكەین و، هەوڵبدەین بە باشترین رێگا، چارەسەری ئەم دۆخە بكەین. واتا هەوڵەكانمان بۆ ئەوە نەبێت كە زیانی زیاترمان پێبگات، بەڵكو بۆئەوە بێت باشترین دەرمان بخەینە سەر برینەكانمان، تا زووتر چاكبینەوە.    ئەو گرووپەی ئەمڕۆ لە كوردستان خۆپیشاندان دەكات و داوای رووخاندنی حكومەت دەكات، ئەم گرووپە لە خەڵكە زۆر هەژارو بێدەرامەتەكە نییە،ئەم گرووپەی  بەرانبەر ئەو بارودۆخە سیاسییەی كوردستان وەستاونەتەوەو، خەڵكیش بەرەو توندوتیژی دەبات، زیاتر چینی ناوەڕاستە، چینی ناوەڕاست كاتێك هەست بەوە دەكات خەریكە پێگەكەی بەرانبەر بە گرووپ و چینەكانی تر لاواز بووە، یان لەدەستیدەدات، هەروەك ئەلیكس دوتۆكفیل دەیگوت: ئەوەی شۆڕشی فەرەنسای هەڵگیرساند، جووتیارانی هەژاری خۆ جێیی نەبوون،بەڵكو چینی ناوەڕاست بوون كاتێ دەیانبینی چەندین ساڵە  دۆخی ئابووری و سیاسی وڵات بەرەو لاوازی مل دەنێ،ئیتر شۆڕشیان دروستكرد.. خەڵكی هەژارو نەدار لە بواری سیاسییەوە، هەرگیز رێكخراو نین، ئەوان بەردەوام سەرقاڵی نوقمێك نانن بۆ منداڵەكانیان و راكە راكەیانە بۆ پەیداكردنی نزمترین بژێوی ژیانی رۆژانەیان. ئەو ئاستی وشیارییەشیان نییە بتوانن خۆیان رێكبخەن، كەسێكیشیان لەناودا نییە تا بتوانێت رابەرایەتیان بكات. كەواتە ئەوانەی دروشمە زەقەكانی دژ بە حكومەت بەرزدەكەنەوە، ئەوكەسانەن  هەست بە لەدەستدانی بەرژەوەندییەكانیان دەكەن، نەك ئەو كەسانە بن كە نانی سبەینێیان نەبێت.    ئەگەر بە وردی سەیری وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین، دەبینین ئەوەندەی ئینتیماو دڵسۆزی بۆ ئایین و مەزهەب و دەمارگرژی نەتەوەیی هەیە،  نیو ئەوەندە لە خەمی بەدامەزراوەكردن و دادپەروەری و ...هتد  نین، بۆیە دڵسۆزی بۆ نیشتمان لەم رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە زۆر  كاڵبۆتەوە.باشترین نموونە كە لەمبارەیەوە لە ئێستادا  زۆر زەقن ، یەمەن و لیبیایە. ئەم دوو وڵاتە كەوتوونەتە نێو گۆمی خوێنەوەو، هیچ ئاسۆیەكیشیان لێ دیار نییە، فەرموو توركیاو روسیاو ئەمریكاو  ئێران وئیمارات و سعودیەو چەندین وڵاتانی دیكە، لەسەر خاكی لیبیاو یەمەن شەڕە قۆچانێیانە، زەرەرمەندی یەكەمیش خاك و گەلی ئەم دوو وڵاتەن، كە لە ئێستادا دۆخی ئابووری و پەروەردەیی و تەندروستی و،،هتد لەوپەڕی خراپیدایە، ئەمە لەكاتێكدا ئەم دوو وڵاتە خاوەنی سەروەری خۆیان و قەوارەی سیاسی خۆیانن، ئەی چی بۆ هەرێمی كوردستان بڵێین، كە  هێشتا شۆڤینییەتی عەرەب  بە هەمان ئەقڵیەتی بەعس چاوی بڕیوەتە ئەم هەرێمەو دەیەوێ داگیرمان بكاتەوە، وەك چۆن بینیمان كەركوكیان داگیر كردەوە.   نوخبەی رۆشنبیری پێویستی بە یەكبوون هەیە، چونكە  هێشتا ئەم نوخبەیەش گرفتی زۆری هەیەو نەیتوانیوە نە حكومەت نە میللەت بە رێگای باشترو باشتردا ئاراستە بكات، بۆیە پێش هەموو شتێك ئەم نوخبەیە پێویستی بە لەیەكتێگەیشتنێكی روون هەیە، ئەم لەیەكتێگەیشتنە ببێتە هەوێنی جدییەت لە هەوڵ و كارەكانیدا، كە هۆكاری بنچینەیەیی و سەرەكی بێت بۆئەوەی حكومەتی هەرێم بەردەوام خۆی ئەپدێت بكاتەوە، نەك قسە لەسەر رووخاندنی بكەین، چونكە دەبێت ئەوە بزانین خۆ ئەپدێد كردنەوە، كارێكی وەها سووك و سانا نییە،لەگەڵ خۆ ئەپدێد كردنەوەدا، كۆمەڵێك بابەتی نوێ دێنە ئاراوە، تۆ سەیركە  لەناو هەموو  فەیلەسووفەكاندا، تەنیا نیچە  لە خۆ ئەپدێد كردنەوەدا، پێشڕەوە، چونكە توانی هەموو بەهاكانی رابردووی هەزاران ساڵە سەرەوژێر بكات و  سەرلەنوێش دایڕشتەوە. بەڵام نیچەش كاتێ لەبەرانبەر خودای كریستیانەكان وەستایەوە، لەشوێنیدا، خودای زەردەشتییەكانی پیرۆزتر كرد!!.  ئەم نموونەیەم بۆیە هێنایەوە، ئێمە نابێ بەدوای بەدیلێكی نادیاردا بكەوین، ناشبێت بۆ دواوە هەڵبێین، بەڵكو لەكاتی چەقبەستندا، پێویستمان بە هەنگاونانی جدی بەرەو پێشەوە هەیە، ئاخر ئەم میللەتە بەدبەختە لەوەتەی هەیە ماران گەزتی كراوەو دەكرێ، نوخبەی رۆشنبیری دەگەوجێندرێ، رووداوەكانی  لەم هەرێمە روودەدەن، زۆر خەمناك و ترسناك و هەستیارن، چونكە كارەكتەرو هەڵسوڕاوی رووداوەكان، وشیار نین،بەدرۆی شاخدار، خەڵك فریودەدەن،  لەئەنجامی رق لێبوونەوەو هەڵچوونێكدا، هەموو دۆخەكە تێكدەدەن. رووداوی لەمجۆرە تەواو بڤەیە،لەبەرئەوەشە ئێستا ئۆپۆزیسیۆنێكی حەقیقی بوونی نییە، چونكە چی متمانەو چی ئیرادە هەبوو، بەقوربانی كورسی كراوەو دەكرێ.ئەمەش لەوەوە سەرچاوەی گرتووە، هەمیشە لەناخی مرۆڤدا، گورگێكی هار خۆی شاردۆتەوە، وەك تۆماس هۆبز نزیكەی (٤٥٠) ساڵ پێش ئێستا وتوویەتی: مرۆڤ گورگی مرۆڤە.  كاتێك ئێمە دەتوانین بۆ یەكتری گورگ نەبین، ئەگەر وشیار بووبینەوەو هەمیشە سەرمان گەرم نەبێت، كاتێك مرۆڤ سەری گەرم دەبێت، ناتوانێ بە باشی بیربكاتەوە، هەر لەبەر ئەوەشە هەمیشە یاساكانی ئاسمان و زەوی پێكناكۆكن،ئەو گورگە هەموو هەوڵەكانی بۆ پێشێلكردنی یاساكانە بە ئاسمان و زەوییەوە. چونكە هەموو كەسێك كۆمەڵێك خواست و هیواو ئارەزووی تایبەت بە خۆی هەیە،بەڵام بەهۆی ئەو ژینگەو ئەو كولتوورەی هەیەتی و بەهۆی ئەقڵییەتی زاڵی كۆمەڵگاوە، بەناچاری دەیشارێتەوە،لە هەر دەرفەتێكدا ئاسۆیەك دەربكەوێت، هەموو ئەو خواست و هیواو ئارەزووە پەنگخواردووەی  تا بۆی بكرێ جێبەجێدەكات و نایشارێتەوە،تۆ سەیری رۆبسپێرRobespierre بكە، لە سەرەتای شۆڕشی فەرەنسا چ رۆڵێكی گەورەی بینی، كەچی دواتر چۆن بوو بە جەللاد و لە شۆڕش هەڵگەڕایەوەو پاشەكشێی پێ كرد ، بەڵام ئەنجامەكەی ئەوەبوو رۆبسپێر سەری لە جەستەی جیا كرایەوەو، شۆڕشیش رێگای خۆی وەرگرتەوە. خەڵكی كوردستان رێك ئەو ترسەی هەیە، ئەوانەی شەوان لە تیڤییەكاندا، خۆیان كردووە بە فریشتە، نموونەیەكی بچووكی رۆبسپێرن، میللەتی كوردیش ئەوەندە خیانەتی لێكراوەو ئەوەندە درۆی شاخداری لەگەڵ كراوە، بۆیە كورد وتەنی ماران گەزتی لە خشكەی گوریس دەترسێ. ئاخر پێویستە خەڵكی كوردستان  هەمیشە ئەوەی لەبەرچاو بێت، كە هیچ هێزێكی ئیسلامی بە میانڕەوو توندڕەوەكانیانەوە، ناتوانن خواستەكانی خەڵك بەرجەستە بكەن و،  هەرگیز لە ئاستی داخوازییەكانی خەڵكدا نابن، مومارەسەكردنی ژیان لە تیۆرەوە بۆ پراكتیك زۆر جیاوازە. ناشكرێ هەر تەوژم و گرووپێك سەریهەڵداو بە دروشمی رووخاندنی حكومەت و لەولایشەوە بە بەهەشتكردنی ژیانی خەڵك هاتە قسە، كۆمەڵگا پێشوازی لێ بكات، چونكە كۆمەڵگای كوردی لە ماوەی ٣٠ ساڵی رابردوودا تاڵاوی پڕ لە درۆی زۆر چەشتووە. كارل پۆپەر دەڵێت: هەر حیزب و گرووپێك هات وتی دەمانەوێ ئەم كۆمەڵە خەڵكە بنێرینە دۆزەخ، بۆئەوەی ئەم كۆمەڵە خەڵكە بچنە بەهەشتەوە، ئەوا دڵنیابن، ئەم حیزب و گرووپانە دیكتاتۆری ملهوڕن و ناتوانن ئاشتی و ئاسوودەیی بۆ خەڵك دابین بكەن. هەندێك لەوانەی بانگەشە بۆ رووخاندنی حكومەتی هەرێم دەكەن، دەیناسم كە پێشتر وەزیر بووە لەو حكومەتەو ئەوكات نوقەی لێوە نەدەهات، یان هەندێكی تر دەناسم كە فایلی رەشیان لەسەردەمی بەعسیبوونیاندا هەبووە، ئێستا داوای رووخاندنی حكومەت دەكەن!، ئەمە كارەساتە قەدەری میللەتێك بخەینە ژێر دەستی رەشی ئەوجۆرە كەسانە، ناكرێ موجازەفە بە چارەنووسی میللەتێك بكەین، بەهۆی چەند قسەیەكی گەرمی كۆنە بەعسییەك یان  كۆنە وەزیرێك، تا پێیان كرا، خواردیان و بردیان، ئێستاش خۆیانمان لێ بكەن بە شۆڕشگێر و ، لەسەر حسابی خوێنی خەڵك و چارەنووسی نەتەوەیەك ،بچنەوە سەر سفرە رازاوەكەی جاران!.لەكوێی  جیهان موجازەفە بە چارەنووسی گەل دەكرێ، جگە لە وڵاتانی دواكەوتوو، بۆنموونە یەمەن و لیبیا، فەرموو لەناو گۆمی خوێندان.  لەبەر ئەو ترسەیە دەڵێم، ئێمە پێویستیمان بە ئەقڵێكی ئایندەیی هەیە، دوور لە میزاج و بەرژەوەندی تەسك و دوور لە ئەقلیەتی كۆیلایەتی و دوور لە تێڕوانینی نەخوێندەوارانە. ئەمجۆرە تێڕوانین و ئەقڵیەتەش هێشتا چەكەرەی نەكردووە، پێویستە كاری لەسەر بكەین، بۆئەوەی ئایندەی نیشتمان و نەتەوەكەمان روونتر بێت. بەرای من هەر كاتێ ئەم روانین و ئەقڵیەتە چەكەرەی كردو رەگی داكوتا، دەتوانین هەنگاوی گەورە بە ئاراستەی باشبوون بهاوێین، دوور لەو دروشمە ناشۆڕشگێڕانەو زۆر عاتیفییانە. نە دەوڵەتداری، نە سیستەمی سیاسی، بە دروشم و عاتیفە بەڕێوە ناچێت، هەنگاوی كردەیی دەوێت، كە سەرچاوەی ئەو هەنگاوە كردەییە، ئەقڵانییەت و ئەقڵی ئایندەییە. هەر بیركردنەوەیەك، رەفتارەكەی،رەفتارێكی مەعریفییانە(مەبەستم لە مەعریفە  ئەپستمۆلۆجیا نییە، بەڵكو تێگەیشتنێكی زانستیانەو واقیعبینانەو ئاییندەخوازییە) نەبوو، كەواتە رووبەڕووی هەڵدێرمان دەكاتەوە. ئێمەش نامانەوێ رووبەڕووی هەڵدێر ببینەوە.  چەرچڵ راستی گوت كاتێ وتی: ئیمپراتۆریای ئایندە، بریتییە لە ئیمپراتۆریای  ئەقڵ. چونكە كە ئەقڵانییەت لە گەشەدابوو،وردە وردە  ئەو بەرنامەیە جێگای خۆی قایم دەكات، كە كاری بۆ دەكرێ. بەبێ ئەقڵانییەت هەموو شتێك مایە پووچ دەمینێتەوە.حكومەتی هەرێم بەرنامەیەكی فراوانی چاكسازی خستە روو، بەڵام بەهۆی ڤایرۆسی كۆڕۆناو لەگەڵیدا قەیرانی ئابووری رووی تێكرد، ئەو بەرنامەیە جێبەجێ نەكرا، پێویستە هەموومان كارلەسەر ئەوە بكەین، ئەو بەرنامەیە جێبەجێبكرێ، بە جێبەجێكردنی ئەم بەرنامەیە، هەنگاوی باش دەچینە پێشەوە، ئەو كێشانەی رۆژانەو شەوانە لە تیڤییەكاندا باسیان لێوە دەكرێ، لەناو بەرنامەكەی چاكسازیدا، چارەسەر دەكرێن، كەواتە بۆچی كارێك بكەین، كە ببێتە هۆی چەقبەستنی چاكسازییەكە. ئاخر دەبێت ئەوەمان لەبەرچاو بێت، هەمیشە قەیرانە گەورەكان ئەنجامی زیانبەخشیان لێ دەكەوێتەوە، كە زۆرجار چاوەڕواننەكراون .    ئێمە بە حساب ٣٠ ساڵە لە هەرێمێك دەژین كە خۆی ئیدارەی خۆی كردووە، بەڵام هێشتا خاوەنی شوناسێكیی نیشتمانی نین، ئاخر شوناسی نیشتمانی كاتێك دروستدەبێت، كە بیروباوەڕێكی هاوبەش لە لایەن خەڵكەوە پەیدا دەبێت و دان بە شەرعیەتی سیستەمی سیاسی وڵاتدا دەنرێت. جا گرنگ نییە سیستەمەكە دیموكراسی بێت یان لیبرالی یان .......هتد. لە هەر وڵاتێكدا هاووڵاتی دڵی بە سیستەمی حوكمڕانی خۆش نەبێت و شانازی پێوە نەكات، ناتشتوانێ هەموو تواناكانی خۆی بۆ بەرژەوەندی دەوڵەت بخاتە كارەوە.ئەمە راستییەو دەشبێت دانی پێدا بنێین. شوناسی نیشتمانی هۆكاری یەكەمە بۆ متمانەكردن  بەیەكتری، هاوكات رێگا بۆ پێشكەوتنی ئابووریش خۆشدەكات. ئێستا ئەو خۆپیشاندانانەی كە لە چەمچەماڵ و هەڵەبجەو شوێنەكانی تر بەڕێوە دەچن، زۆر ئاڵۆزو شێواون، نە بەرنامەیەكی  تازەو نیشتمانییان هەڵگرتووە، نە خاوەنیان هەیە، وەك بڵێی سەركردایەتیان بكات، نە هیچ ئەلتەرناتیڤێكیشیان هەیە، ئا لێرەدایە وشیاری كۆمەڵگە كە زۆر پێویستە، بەداخەوە، ئەو نوخبە سەقەتەی كوردیش كە ناوی لێنراوە نوخبە، رێژەیەكی یەكجار زۆریان  ئاستی وشیارییان زۆر نزمە...بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی وشیاریی و مەعریفە رۆڵی خۆیان بینیوە، كە چۆن سوود لە هەڵەكانی خۆی وەربگرێت و جارێكی دیكە رێكیبخاتەوەو كەمترین هەڵەی تێدا رووبداتەوە، بۆ قورتار بوون لەم قەیرانەی تێیكەوتووین، پێویستی بە ئەقڵی گەورەو بیركردنەوەی جوان و جوانتر هەیە نەك هەڕەشەكردن و خۆ گیفكردنەوە لە یەكتری  ..ئێستا لەنێو ئەو قەیرانانەدا، خەریكە دەنگە ناڕازییەكە خۆی بۆ جۆرێك لە ئاژاوەگێڕی دەگوازێتەوە، تێكدان زۆر زۆر ئاسانترە لە بونیادنانەوە، ئەوە لیبیاو یەمەن چۆن گیریان خواردووەو لەدەستیان دەرچوو.. ئێستا حزبە سیاسییەكانی ئەمریكا و بەریتانیا زۆر كۆن بوونە، بەڵام نە حزبی نوێ دروست بووە بۆ لادانی ئەو دوو حزبەی (كۆماری و دیموكراتەكان) لە ئەمریكاو(كارو پارێزگاكان)یش لە بەریتانیا، نە بارەگاكانیشیان دەسووتێنرێن، بەڵكو خەڵك داوای خۆشگوزەرانی دەكات و رەخنەی بونیادنەرانە لە حكومەت دەگرێت.. فۆكۆیاما دەڵێت: گەورەترین گۆڕانكاری  ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا،هاتنی ترامپ بوو بۆ سەرۆكایەتی، دەڵێت، تاكە بەدبەختی ئەو وڵاتە سەركردەیەكی بێ توانا لە لووتكەی دەسەڵاتە كە زۆر پەرتەوازەكارە لە مێژووی تازەی وڵات، كاتێ ڤایرۆسی كۆڕۆنا ڕووی تێكرد، لەگەڵ ئەوەشدا شێوازی حوكمی نەگۆڕی، بەڵكو لەگەڵ ئەو دەوڵەتەی كە خۆی سەرۆكایەتیدەكرد لە حاڵەتی شەڕدا بوو ، بە شێوازی ڕووبەڕووبوونەوە و ڕق و كینە فەرمانڕەوایی كرد، لەجیاتی یەكێتیی نیشتمانی، قەیرانەكەی قۆستەوە بۆ شەڕكردن و زیادكردنی پەرتەوازەیی كۆمەڵایەتی، لاوازیی ئەدای ئەمریكی لە كاتی پەتاكە هۆكاری زۆرە، بەڵام گرنگترینیان ئەوەیە سەركردەیەكی نیشتمانی شكستی هێنا لە سەركردایەتیكردندا. فۆكۆیاما لەوە دوورتر دەڕواو پێشبینی ئەوە دەكات كە ئەگەر ویلایەتی دووەم لە نۆڤەمبەری 2020 درایەوە بە هەمان سەرۆك، ئەوا دەرفەتەكانی گەڕانەوەی دیموكراسی یان سیستەمی نێودەوڵەتیی لیبرالی كەمتر دەبنەوە، ئەنجامەكانی هەڵبژاردن هەر چۆن بن، ئەوا دیاردەی جەمسەربەندیی توند هەر بۆ ولایەتە یەكگرتووەكان دەمێنێتەوە. ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكان لەمیانی پەتاكە زەحمەت دەبێت، هەندێ هاندەر هەن بۆ زیانلێكەوتووانی تووڕە بۆ تانە لێدان لە شەرعییەتی هەڵبژاردنەكان، هەتا ئەگەر دیموكراتییەكان سەربكەون و كۆنتڕۆڵی كۆشكی سپی و هەردوو ئەنجومەنی كۆنگرسیان كرد، ئەوا دەوڵەت بە نیوەچڵی وەردەگرن، داخوازییەكانی كار بەدەست دێنن، بەڵام لەگەڵ كۆمەڵێك قەرز و بەرگرییەكی توند لە نەیارە سەرسەختەكاندا دەبن.   ئەوەی ماوەتەوە بیڵێم، كەلتووری لێبوردەیی بۆ پێكەوەژیانی نێوان ئایین و نەتەوە جیاوازەكان چەند گرنگە، نەبوونیشی هێندە زیاتر بۆ پاكتاوی رەگەزی گرووپەكان بەدەستی یەكتری ترسناكە. ئێمە لە كوردستان سەرەڕای هەموو  ئەو زەحمەتیانەی كە لە رابردوودا بەناویدا رەتبووین، بەڵام كولتوورێكمان بۆ پێكەوە ژیان هەیە، با چیتر ئەو كولتوورە بریندار نەكەین و نەیشێوێنین،ئەو پێكەوە ژیانەی لە هەرێمی كوردستان هەیە،هێشتا لە عێراقیش رەنگینەداوەتەوە، چونكە عێراق بۆتە دەوڵەتێكی تائیفی مەزهەبگەرایی.   وڵاتانی دیموكراتی و بەتایبەتیش لەو وڵاتانەی كەهێشتا دیموكراتی نەگەیشتۆتە ئاستی كامڵبوون، هەموو كات هەستدەكرێت لەنێوان حزبە سیاسییەكان و هاووڵاتیان جۆرێك لە بۆشایی یان جاری واش هەیە بێمتمانەیی دروستدەبێت و درزی تێدەكەوێت، هۆكاری ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی لەو وڵاتانەی لە دەسپێكی پرۆسەی دیموكراتیدان، ئەركی حزب گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، بەڵام نە حزبەكان راشكاوانە تەسلیمی ئەو گۆڕانكاریانە دەبن، نە هاووڵاتیانیش قۆناخی ئێستا لەقۆناخی پێشتر جیادەكەنەوە، تۆ سەیر كە، یەک لەسەر سێی وڵاتان لە ئێستادا رژێمێکی سەرکوتکاری و خۆسەپێن بەڕێوەیان دەبەن و زۆرێک لە دیموکراسییەکان بوونەتە نێچیری پۆپۆلیزم. ئەوەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەیکات بەرامبەر پشێلکاری مافەکانی مرۆڤ- وەک سەرکوتکردنی راگەیاندنی ئازادی و ئۆپۆزیسیۆنی سیاسی، چەوساندنەوەی کەمینە ئاینی و ئیتنییەکان، دڵڕەقی پۆلیس و کوشتنی بە ئامانجگیراو- تەنھا دەربڕینی نیگەرانییە. لە کاتێکدا جەنگ و ھەژاری و خۆسەپێنی رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر بڵاو دەبنەوە. ئازادی و یەكسانی دوو پێوەری تەواو جیاوازن و تەنانەت دژ بە یەكیشن، كاتێك دەتەوێ بواری یەكسانی فراوانتر بكەی، بواری ئازادی بچووكتر دەبێتەوە، پێچەوانەكەشی هەر راستە، كاتێك ئازادی فەراهەم دەكرێ، یەكسانی باوی نامینێ. ھێشتا ئێمە رێگایەکی دورودرێژمان لە پێشە، ھەرچەندە ھەنگاوی گەورە ھەڵگیراون بۆ چارەسەرکردنی جیاکارییەکانی پەیوەست بە لایەنی جێندەر و ئیتنییەوە. پەیامەکە روونە: ھزری ئێمە چەقبەستو نییە. بە پێچەوانەوە، دووبارەھەڵسانگدنەوە بۆ بەھاکان رواڵەتێکی جێگیری پەرەسەندنی مرۆییە. لە ئێستادا پێویستییەکی زۆرمان بەم دووبارە ھەڵسگاندنەوەیە ھەیە بۆ ئەوەی چوارچێوەیەکی نوێ بۆ ھاوکاری جیھانی دابرێژین لەسەر بناغەی بنەماکانی پەیوەست بە کەرامەتی مرۆیی، یەکسانی، فرەیی و ھاوکاری. سەرکەوتنی ئەم سیستەمە بەندە بەوەی چاوپۆشی نەکرێت لە تاکڕەوی و ،دیالۆگ جێی ململانێی جیوپۆلەتیکی بگرێتەوە. لەوەش زیاتر، دەبێت دووبارە و بە شێوەیەکی ریشەیی بیر لە چەمکی ئاسایش بکرێتەوە. ھەروەھا دەبێت ھەنگاونان بۆ بنیاتنانی متمانە و چارەسەرکردنی کێشە ھاوبەشەکانی ( وەک ھێرشی ئەلیکترۆنی) جێی پشتبەستن بە چەکی ئەتۆمی و نمایشکردنی ھێزی سەربازی بگرێتەوە.

مەحمو رەزا ئەمین   ئاوڕدانەوەیەک بۆ دواوە: پێویست ئەکا ئاوڕێک لەو زەمان و زەمینە بدەینەوە کە بزوتنەوەی گۆڕانی تیا لە دایک بو. بۆ دیاریکردنی هەلومەرجی ئەو کاتە، پشت بە ژمارەیەک وتاری کاک نەوشیروان ئەبەستم، کە داینەمۆی دروستکردنی بزوتنەوەی گۆڕان بو: "... لە کوردستان هەر سێ دەسەڵاتی: تەشریعی، تەنفیزی و قەزائی دامەزراون... بەڵام هەر سێکیان لە لایەن حیزبەوە دروست کراون و حیزب ئاراستەیان ئەکا و بە پێی فەرمان و رێنمایی و ئامۆژگاری‌ی حیزب و لەو چوارچێوە سنوردارەدا ئەجوڵێن کە حیزب بۆی دیاری کردون.... یەکێ لە گەورەترین هەڵەکانی حیزبەکانی کوردستان، لە کاتی دامەزراندنی بەڕێوەبەرایەتی‌ی کوردی‌دا، لە دوای راپەڕین، تێکەڵاوکردنی دەسەڵاتی حیزب و حکومەت بو. ئەو هەڵەیەی کۆمەڵی کوردی دوچاری دەردی گران کرد، لە سەرو هەمویانەوە شەڕی ناوخۆ، میدیای دەسبەسەر، بێدادی‌ی کۆمەڵایەتی و گەندەڵی‌ی جۆراوجۆر"(١) "... سودمەندانی گەندەڵی، زۆرجار کە باسی گیروگرفتەکان ئەکەن بۆ ئەوەی رەهەندی سیاسی، کارگێڕی، دارایی، کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی‌ی گەندەڵی بشارنەوە، قەیرانی چەند پاڵوی ئێستای کوردستان لە مەسەلەی پارەوپول و دەوڵەمەن بونی چەند کەسێکا پچوک ئەکەنەوە. "... راستە پێکەوەنانی ناقانونی پارەوپول بەشێکە لە قەیرانی گەندەڵی، بەڵام گەندەڵی.. وەکو گانگرین چۆتە جەستەی حیزب و حکومەتەوە، لە هەمو بوارەکانی ژیانی کۆمەڵەکەمانا رەنگی داوەتەوە.. "... پێکهێنانی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان لە مێژوی کوردا بە وەرچەرخانێکی سیاسی‌ی گرنگ دا ئەنرێ. بەڵام لە هەمان کات‌دا تەجروبەیەکە رەنگە تایبەت بێ بە کورد خۆی و لە وڵاتانی تری دنیادا نمونەی نە بێ. یەکەمین وەزارەت کە پێک هات سەرکردایەتی یەکێتی و پارتی رێککەوتن: "... وەزیرەکان خۆیان دایان بنێن، بێ پرسی سەرۆکی وەزیران، بێ دەنگدانی ئازادی پارلەمان. "... ئەنجومەنی وەزیران کە ئەبێ بەرزترین دەسەڵاتی تەنفیزی‌ی وڵات بێ، بۆتە بەڕێوەبەری وەزارەتەکانیان. لە سەرو ئەوانەوە حیزب دەسەڵاتی تەنفیزی‌ی راستەقینەیە لە کوردستان: حیزب وەکیلی وەزیر و خەبیر و موستەشار دا ئەنێ حیزب بەڕێوەبەری گشتی و بەڕێوەبەری فەرمانگەکان دا ئەنێ حیزب قایمقام و مودیر ناحیە و سەرۆکی شارەوانی دا ئەنێ حیزب کارمەندی گەورە و بچوک دا ئەنێ بە واتەیەکی تر: دەسەڵاتی حیزب لە سەرو دەسەڵاتی تەنفیزی‌یەوەیە... "... ئەرکی یەکەمی پارلەمان، باوەڕ بەخشین و باوەڕ سەندنەوەیە لە سەروەزیران و وەزیرەکان. بەڵام سەرکردایەتی هەردو حیزب بە کردەوە ئەم مافەیان لە پارلەمان سەندەوە. ئەوانەیان بە وەزیر سەپاند کە خۆیان ئەیان ویست، بێ ئەوەی رێ بدەن بە پارلەمان هیچ کەسێکیان رەت بکاتەوە... "... یەکێتی و پارتی داوودەزگای قەزایی‌یشیان خستە ژێر دەسەڵاتی حیزبەوە: حیزب وەزیری عەدل دا ئەنێ حیزب ئەندامانی مەحکەمەی تەمیز دا ئەنێ حیزب ئەندامانی مەجلیسی قەزا دا ئەنێ حیزب حاکم دا ئەنێ حیزب مدعی عام و نائیبی مدعی عام دا ئەنێ حیزب کاتبی عەدل دا ئەنێ حیزب بەشی زۆری کارمەندانی گەورە و پچوکی داوودەزگای قەزایی دا ئەنێ "... سەرکردایەتی کورد، ئەویش بە لاسایی کردنەوەی بەعس، لە سەر حسابی پشتگوێخستنی پێوەری زانستی و ئاکادیمی، هەوڵی دا زانکۆ بکاتە مەڵبەندی حیزبایەتی: حیزب بۆ مەبەستی سیاسی، زانکۆی نوێ، کۆلیجی نوێ، پەیمانگای نوێ ئەکاتەوە. بێ ئەوەی گوێ بداتە دابینکردنی پێویستی‌یەکانی جێبەجێکردنی حیزب سەرۆکی زانکۆ، راگری کۆلیج، سەرۆکی بەش، تەنانەت کارمەند و فەرمانبەرەکانی دا ئەنێ حیزب لە رێگەی رێکخستنی حیزبی و لە رێگەی رێکخراوەکانی قوتابیان و خوێندکارانەوە، دەس ئەخاتە ناو کاروباری زانکۆوە حیزب دەوری سەرەکی هەیە لە دیاریکردنی خوێندکارانی خوێندنی باڵای ماجستێر و دکتۆرا دا حیزب پێڕەوی پێوەری کارگێڕی و زانستی و قانونی ناکا لە دابەشکردنی کار و زەوی و پێشخستن و سەفەری دەرەوەدا، بە سەر مامۆستا و کارمەندەکانی دا.."(٢) "لە پاش ١٦ ساڵ حوکمڕانی، گوێ لە هەر هاووڵاتی‌یەکی کوردستانی بگری، بە دەنگی بەرز و بە ئاشکرا ناڕەزایی دەر ئەبڕێ: ناڕەزایی دەر ئەبڕێ لە سەر کەمی خزمەتگوزاری ناڕەزایی دەر ئە بڕێ لە سەر خراپی‌ی "ئەدائی" دائیرەکانی حکومەت ناڕەزایی دەر ئە بڕێ لە سەر جیاوازیکردن لە نێوان کابرایەکی حیزبی و کابرایەکی ناحیزبی و لە نێوان حیزبی‌یەک و حیزبی‌یەکی تردا ناڕەزایی دەر ئە بڕێ لە سەر بێعەدالەتی ناڕەزایی دەر ئە بڕێ لە سەر هەڵسوکەوتی کاربەدەستانی باڵا. ئەم ناڕەزایی‌یە لە ناو هەمو توێژەکانی کۆمەڵ‌دا لە هەمو بوارەکانی ژیان‌دا ئەبیسترێ و بە شێوەی جۆراوجۆر دەر ئە بڕدرێ. "... رۆژ بە رۆژ گلە و گازندە، سکاڵا، بێزاری، ناڕەزایی، توڕەیی، رەخنە، ئاهونزولە، تەنانەت جنێو و دوعای شەڕ، زیاد ئەکا، کۆ ئەبێتەوە و کەڵەکە ئەبێ و ئەبێتە دیاردەی گشتی و خوی کۆمەڵایەتی. سەرەڕای گەورەبونی بەردەوامی ئەم دەرکەوتە مەترسیدارە، دەسەڵاتدارانی وڵات، نە ئەبیستن و نە ئەبینن، نە هیچ هەنگاوێکی جدی ئەنێن بۆ چارەسەرکردنی"(٣) بزوتنەوەی گۆڕان زادە و لەدایکبوی ئەو هەلومەرجە سەختەی ئەو زەمانە بو. بەڵام ئێستا و دوای تێپەڕینی ١٢- ١٣ ساڵ بە سەر رەخنەکانی کاک نەوشیروانا، هەلومەرج لەسەر هەمو ئاستەکانی: سیاسی و ئابوری و کارگێڕی و کۆمەڵایەتی؛ تەشریعی و تەنفیزی و قەزایی؛ خزمەتگوزاری‌ی جۆراجۆر و گەندەڵی و نادادی و زوڵم و ستەم و ژیان و بژێوی‌ی خەڵک، زۆر لەو زەمانە قوڵتر و گەورەتر و مەترسیدارترن. ئێستا ئێمە لە ئاستانەی فەشەلی یەکجارەکی دەسەڵات و حوکمڕانی‌ی چەتەکانی کوردایەتی داین. کەچی تازە بە تازە سەرۆکارانی بزوتنەوەی گۆڕان لاف لێ ئەدەن کە "چونەتە ناو حوکمەت بۆ ئەوەی چاکی بکەن". ئەو لافەی کە هەرگیز نایەتە دی. سیاسەتی نەوتی‌ی بزوتنەوەی گۆڕان: بزوتنەوەی گۆڕان ئەبو سیاسەتێکی نەوتی‌ی رۆشنی هەبوایە. بەندە، ساڵی ٢٠١٠، لە کۆبونەوەیەکی فراوانی هەڵسوڕاوانی گۆڕانا لە گردەکە، پێشنیارم کرد سیاسەتێکی نەوتی‌ی تایبەت بە (وزە)مان هەبێ. هەروەها داوام کرد لیژنەیەکی تایبەتی بۆ دیراسەکردن و پێشنیارکردنی سیاسەتێکی نەوتی‌ی تایبەت بە بزوتنەوەی گۆڕان، پێک بهێنرێ. کۆبونەوەکە بڕیاری دروستکردنی لیژنەکەی دا و ئەرکی دروستکردن و سەرپەرشتیکردن‌یشی خستە ئەستۆم. ئەو کاتە هێشتا ژورەکان دروست نە کرا بون. لیژنەکە دروست کرا و لەماوەی چەن مانگێکا، چەن کۆبونەوەیەکی لەگەڵ چەن شارەزایەکی بواری نەوتا ئەنجام دا. راپۆرتێکی ٢٠ لاپەڕەیی نوسرا و درا بە سەرکردایەتی ئەو دەمی گۆڕان. راپۆرتەکە زیاتر لە ٢٠ خەتەر و خەلەلی سیاسەتی نەوتی‌ی هەرێمی دیاری کرد بو. بۆ هەر خەلەل و خەتەرێک پێشنیاری چارەسەری کرد بو. داواشی کرد بو، بزوتنەوەی گۆڕان هەمو توانای بخاتە گەڕ بۆ رێگەگرتن لە ئیمزاکردنی گرێبەستی تری نەوتی و کاریش بکا بۆ هەموارکردنەوەی هەمو ئەو گرێبەستانەی وەزارەتەکەی ئاشتی هەورامی لەگەڵ کۆمپانیا بیانی‌یەکانا ئیمزای کرد بون. مەخابن ئەو راپۆرتە ئیشی لەسەر نە کرا. بەڵام کاک نەوشیروان ٣ ساڵ پێشی ئەو راپۆرتە، لە وتاری (کێشەی نەوت: لە نێوان حکومەتی ناوەندی و حکومەتی هەرێم دا) هەنێ بیروڕای خۆی دەر بڕیوە، بۆ تێگەیشتن لە رەئی ئەو، وەکو بەدیلی رەئی گۆڕان، چەن پەرەگرافێکی را ئەگوێزم بۆ ئێرە: "... گرێبەستەکانی ئیمزا کراون و قانونی نەوت و غازی کوردستان هەرچی بەند و باوێکی بە دواوە بێ و هەرچی تانەیەکی لێ بدرێ و هەرچی قسە و باسێکیان لە سەر بکرێ، هێشتا بە هەنگاوێکی زۆر گرنگ دا ئەنرێ لە بواری کەڵک وەرگرتن لە سامانی سروشتی‌ی کوردستان و بنیاتنانی ژێرخانی ئابوری‌دا و لە بواری دابینکردنی پێویستی‌یە ژیانی‌یەکانی خەڵکی کوردستان‌دا، بە تایبەتی سوتەمەنی و کارەبا... "... بەڵام گەورەترین مەترسی لە سەر ئەم گرێبەستانە ئەوەیە لە تاریکی‌دا، لە ژوری داخراودا، بێ ئاگاداری‌ی خەڵکی کوردستان، تەنانەت بێ ئاگاداری شارەزا و پسپۆڕی ئەم بوارە، ئەنجام ئەدرێن... "... بۆ ئەوەی حکومەتی هەرێم لەم ململانێ‌یەدا لەگەڵ حکومەتی ناوەندی‌دا بەهێز بێ، ئەبێ پشت ئەستور بێ بە پشتیوانی‌ی خەڵک. بۆ ئەوەی پشتیوانی‌ی خەڵک بە دەس بهێنێ، ئەبێ لە هەمو هەنگاوەکانی‌دا لە رۆشنایی‌دا بە ئاشکرا کار بکا"(٤) کاک نەوشیروان کاتێک ئەم وتارەی نوسیوە کە هێشتا دۆسێ‌ی نەوتی هەرێم و گرێبەستەکانی، لە سەرەتای سەرەتادا بون و هیچ ئاسەوارێکی خراپیان لێ دەر نە کەوت بو. لەگەڵ ئەوەشا خوێنەر ئەگەر بچیتەوە سەر ئەسڵی وتارەکەی، ئەبینێ کە لەو وتارەدا چەن خەلەل و خەتەری گرێبەستەکانی نەوتی دیاری کردوە، وەکو: گرێبەستەکان لە تاریکی و ژوری داخراوا ئیمزا کراون نەبونەتە هۆی دابینکردنی سوتەمەنی و کارەبا بۆ هاووڵاتیان ژێرخانی ئابوری‌ی وڵاتیان وێران کردوە نە زانراوە لایەنی گفتوگۆکەری کوردی کێ‌ بوە! نە زانراوە کۆمپانیا بیانیەکان کێ بون! نە زانراوە گفتوگۆکان لەسەر چی بون! نە زانراوە سەرمایەی جێبەجێکردنی قۆناغەکانی، کێ دابینی کردوە و مەرجەکانی چی بون و دوایی ئەم سەرمایەیە چۆن وەر ئەگیرێتەوە! نە زانراوە داهات و قازانجی نەوت چۆن دابەش ئەکرێ و پشکی کۆمپانیاکان و خەڵکی ناوچەکە و هی حوکمەتی هەرێم و حوکمەتی بەغا چەنە! بەڵام ساڵانێک دواتر کە، وردە وردە خەتەر و خەلەلەکانی سیاسەتی نەوتی‌ی هەرێم دەر کەوتن، زۆر جار لە کۆڕ و دەمەتەقێکانیا کە دۆسێ‌ی نەوت ئەهاتە ناو باس، ئەی وت: "ئاشتی هەورامی باش هەمومانی خەڵەتاند". کاندیدی نوێ‌ی پارتی بۆ وەزارەتی سامانەسروشتی‌یەکان و هەڵوێستی پارلەمانتارانی گۆڕان! پاش تێپەڕبونی ١٣ ساڵ بەسەر نوسینی ئەو وتارە و دەربڕینی ئەو هەمو گومانەدا، دۆسێ‌ی نەوت ئێستا لەوکاتە زۆر تاریکتر و ناشەفافتر و گەندەڵتر و خەتەرترە و تەواو پێچەوانەی روئیای تەڵخاوی‌ی بزوتنەوەی گۆڕان‌یشە. بەردەوام‌یش لە خراپەوە هەنگاو ئەنێ بۆ خراپتر. . زەرەرمەندی یەکەم لە هەمو ئەو خەلەل و گومانانە، خاک و خەڵکی کوردستان و سودمەندی یەکەم‌یش خێزانە ئۆلیگارشی‌یەکانن کە، توانیویانە بە داهاتی ناڕۆشنی نەوت قوڵتر رەگی خۆیان داکوتن و دەوڵەمەنتر بن و ژمارەی دەزگا داپڵۆسێنەرەکان‌یش لەوکاتە زۆر زیاتر و دڕتر بکەن. هەرچەن سیاسەتی نەوتی‌ی هەرێم بە رێژەی نزیک لە ١٠٠% لە لایەن بنەماڵەی بەرزانی‌یەوە داڕێژراوە و سودمەندی گەورە ئەوانن لە داهاتی نەوت، بەڵام یەکێتی‌ی نیشتمانی بە پلەی یەک و حیزبەکانی تریش بە پلەی جیاجیا، بەشدارن لە شکستی سیاسەتی نەوتی‌ی هەرێم "ئابوری‌ی سەربەخۆ" دا. یەکێتی لەبەر ئەوەی وەکو پارتی، رێکخستنێکی پانوپۆڕ و هێزی میلیشیایی هەیە و پشکی داهاتی نەوتی بەرکەوتوە و چەپەڵی و دەسپیسی‌ لە سامانی نەوت و غازا کردوە و بۆ رێگەگرتن لە سیاسەتی هەڵەی نەوت، هیچ کاردانەوەیەکی نەبوە، لایەنەکانی تریش لەبەر ئەوەی تا ئێستا وا رەفتار لەگەڵ دۆسێ‌ی نەوت و وەزارەتی سامانەسروشتی‌یەکان ئەکەن، وەکو ئەوەی موڵکی صرفی بنەماڵەی بەرزانی بن و ئەوان ئازادن، بە خێری خۆیان چەنێ لە داهاتەکەی ئەدەنەوە بە خەڵک!. ئەوەی سەیر و مایەی سەرسوڕمانە، ئەوەیە کە لەم کابینە نوێ‌یەدا سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران کە فیگەرێکی بنەماڵەی بەرزانی‌یە و لە شکستی سیاسەتی نەوتی‌ی هەرێما پشکی هەیە، بە ناقانونی پۆستی وەزارەتی سامانەسروشتی‌یەکانی بردوە بۆ خۆی (سەیری ئەم وتارەم بکە: https://www.awene.com/article?no=12174&auther=1432)، بێ ئەوەی یەکێتی و بزوتنەوەی گۆڕان،‌ کە بەشداری حوکمەتن، بچوکترین ئیعتراز لە سەر ئەم قانونشکێنی‌یە دەر بڕن. سەرەڕای شکستی سیاسەتی نەوتی‌ی بنەماڵەی بەرزانی و رسوابونی هەرێم لە سایەی ئەم سیاسەتەدا، ئێستا پارتی شێخ بازی خاوەنی کۆمپانیای کار و خاوەنی پاڵاوگەی نەوتی کەڵەک و خاوەنی نزیک لە نیوەی بۆری‌ی گواستنەوەی نەوتی هەرێم بۆ بەندەری جەیهانی، کاندید کردوە ببێ بە وەزیری سامانەسروشتی‌یەکان. بە مەرجێ پارتی‌یش وەکو حیزب، لە زەرەرمەندەکانی سیاسەتی نەوتە، چونکە ناوی زڕاوە و، لە دۆسێ‌ی گەندەڵی‌ی نەوت و غازدا باجی دەسکەوتەکانی ئەندامانی بنەماڵەی بەرزانی ئەدا. ئەمە بۆ یەکێتی‌ی نیشتمانی‌ی کوردستان‌یش هەر وایە. ئەم کاندیدە، ئەگەر لە پارلەمان تێپەڕێ و ببێ بە وەزیر، چەندین خەتەری گەورە بۆ هەرێمی کوردستان دروست ئەکا، لەوانە: یەکەم: پارتی و بنەماڵەی بەرزانی لە سیاسەتی نەوتی‌ی هەرێما بە یەکجاری شکست‌یان هێناوە. بۆیە نابێ رێگە بدرێ ئەم وەزارەتە وەرگرنەوە. پێویستە باجی شکستەکە بدەن. دوەم: ئەم کاندیدە یەکێکە لە موستەفیدە گەورەکانی گەندەڵی‌ی دۆسێ‌ی نەوت و غاز. لە سایەی ئەم گەندەڵی‌یەدا، لە هیچەوە بوە بە خاوەنی ملیاران دۆلار، کە نازانرێ چۆنی پەیا کردون. سێیەم: ئەگەر شێخ باز ببێ بە وەزیر، شتێ دروست ئەبێ کە پێ‌ی ئەوترێ (تچارب المصالح). بە مانا: شێخ باز لە نێوان بەرژەوەندی‌ی کۆمپانیاکانی خۆی و وەلینیعمەتەکانیا لە لایەک و بەرژەوەندی‌ی خەڵکی کوردستان لە لایەکی ترەوە، بەرژەوەندی خۆی و وەلینیعمەتەکانی هەڵەبژێرێ و لە ئاشتی هەورامی خراپترمان پێ نەکا، هەرگیز ناتوانێ لەو باشتر بکا. چونکە، ئەگەر ئاشتی هەورامی بە ملیۆنان دۆلار قازانجی لە گەندەڵی‌ی نەوت و غاز کرد بێ، قازانجی شێخ باز بە ملیاران دۆلارە. چوارەم: گەورەترین و خەتەرترین سەرچاوەی گەندەڵی ئەم وەزارەتەیە. هەتا ئەم وەزارەتە لەدەستی بنەماڵەی بەرزانی و دەسوپێوەنەکانیا بێ، چاکسازیکردن بێجگە لە ئیدیعایەکی پڕوپوچ هیچ شتێکی کە نیە. لەبەر ئەو هۆیانەی سەرەوە، نابێ پارلەمانتارەکانی بزوتنەوەی گۆڕان دەنگ بدەن بە شێخ باز ببێ بە وەزیر. نەک هەر شێخ باز، بەڵکو ئەرکی سەرشانی پارلەمانتارەکانی گۆڕانە کە دەنگ بە هیچ کاندیدێکی پارتی نە دەن ببێ بە وەزیری سامانەسروشتی‌یەکان. چونکە سیاسەتی نەوتی‌ی بنەماڵەی بەرزانی شکستی یەکجارەکی هێناوە و هەر کاندیدێکی تریان ببێ بە وەزیری ئەم وەزارەتە، لەسەر هەمان رێچکە ئەڕوا کە، ئەنجامەکەی دەوڵەمەنترکردنی ئەندامانی بنەماڵە سیاسی‌یەکان و وێرانترکردنی ئابوری و ژینگەی کوردستانە. لە لایەکی ترەوە، دەنگدان بە هەر کاندیدێکی پارتی، پارلەمانتار دوچاری "الحنپ بالیمین" ئەکا. چونکە سوێندی بە خوای گەورە خواردوە کە: "پارێزگاری‌ی یەکێتی‌ی گەل و خاکی کوردستانی عیراق و بەرژەوەندی‌یە باڵاکانی بکا". ئەگەر پارتی، دوای ئەو هەمو گەندەڵی‌یە لە دۆسێ‌ی نەوت و ئەو هەمو شکستە لە سیاسەتی نەوتی‌دا بەسەر هەرێمی کوردستانیا هێناوە، جارێکی کە ئەم وەزارەتە وەر بگرێتەوە، ئەوا گەورەترین زەربە بەر "بەرژەوەندی‌ی خاک و خەڵکی کوردستان" ئەکەوێ کە، پارلەمانتار سوێندی خواردوە بی پارێزێ. جیا لە پارلەمانتاری فراکسیۆنەکانی تر، پارلەمانتارانی فراکسیۆنی گۆڕان لە بەردەم خوا و خەڵکی کوردستان و دەنگدەرانی بزوتنەوەکەشا بەرپرسیار ئەبن. چونکە بەشێکی کاریگەر لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی بزوتنەوەی گۆڕان، چاکسازی‌ی بنەڕەتی بوە لە دۆسێ‌ی نەوت و غازا: بەرنامەی هەڵبژاردنی لیستی ١٤٨ی بزوتنەوەی گۆڕان بۆ هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٨ی پارلەمانی کوردستان، لە ژێر ناونیشانی "لە سەر ئاستی سامانی سروشتی" ١٥ خاڵی ژماردوە، لێرەدا چەن خاڵێکی بیری پارلەمانتارەکانی گۆڕان ئەخەمەوە: "١. مامەڵەکردن لەگەڵ سامانی سروشتی‌ی سەرزەوی و ژێر زەوی، وەک موڵکی هەمو هاووڵاتیانی کوردستان بەبێ جیاوازی. وەک لە مادەی ١١١ی دەستوری عیراق‌دا هاتوە. "٢. کاراکردنی رۆڵی چاودێری و لێپرسینەوەی پارلەمان لە سیاسەتی نەوت و غاز و سامانی سروشتی... هتد. "٧. لە ماوەی یەک مانگ‌دا خاوەندارێتی هەردو پاڵاوگەی بازیان و کەڵەک بدرێتەوە بە حکومەتی هەرێم... هتد. "٩. دەزگای چاودێری‌ی دارایی لێکۆڵینەوە لە کۆی داهاتی نەوت و غازی سروشتی و داهاتی بەرهەمە نەوتی‌یەکانی ناوخۆ بکا لە ماوەی چەند ساڵی رابردوا، لە بڕی بەرهەمهاتو تا نرخی فرۆشتن و داشکاندنەکان و پارەی بەدەسهاتو لەگەڵ چۆنێتی بەکارهێنانی پارەکەی". "١٤. هەڵوەشاندنەوەی هەمو ئەو گرێبەستانەی تایبەتن بە پاراستنی کێڵگە نەوتی‌یەکان لە لایەن کۆمپانیای بەرپرسە حیزبی‌یەکان و سپاردنی ئەم ئەرکە بە پۆلیسی نەوت و غاز. "١٥. هەناردەکردنی نەوت و غازی هەرێم لە رێ‌ی دامەزراوە فیدراڵی‌یە تایبەتمەندەکانی عیراقەوە، بە بەشداری نوێنەری هەرێمی کوردستان، بە پێی مادەکانی ١١١ و ١١٢ی دەستوری عیراق، لە ژێر چاودێری پارلەمانی کوردستان و دامەزراوە چاودێری‌یەکانی هەرێم و عیراق‌دا". کەواتە، ئەگەر هەر پارلەمانتارێکی بزوتنەوەی گۆڕان دەنگ بە هەر کاندیدێکی پارتی بدا ببێ بە وەزیری سامانەسروشتی‌یەکان، خیانەت لە دەنگدەرەکانی ئەکا. پارلەمانتارانی بزوتنەوەی گۆڕان ئەتوانن تەنیا کاتێک دەنگ بە وەزیری ئەم وەزارەتە بدەن کە، کەسێکی پرۆفیشناڵی بێلایەنی نەزیهـ و دڵسۆزی نیشتمان بێ، نەک دەسکەلای حیزب و بنەماڵەی حیزبی. ئەگەر ئەمە ئەستەم بو، گرنگە بایکۆتی دانیشتنی متمانەپێدان بکەن، یان بە دژ دەنگ بدەن. بۆ ئەوەی هەم ویژدانی خۆیان ئاسودە کەن هەم خیانەت لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی بزوتنەوەکەیان نە کەن. بەم بۆنەیەوە، کاک نەوشیروان ١٢ ساڵ لەمەوبەر، لە بابەتی "حیزب و دەسەڵاتی تەشریعی"دا نوسیوێتی: "ئایا ئیتر کاتی ئەوە نە هاتوە حیزب واز لە پارلەمانتار بهێنێ ئەندامەکانی بە پێی ویژدانی نیشتمانی‌یان، بە ئازادی کار بکەن، نەک بە پێی فەرمان و رێنمایی حیزب"(٥) گرنگە پارلەمانتارانی گۆڕان بزانن، ئەگەر بە گوێرەی ویژدانی خۆیان و ویستی دەنگدەرەکانیان دەنگ بدەن، نەک بە ویستی چەن فیگەرێکی دیاریکراوی بزوتنەوەکە، ئەوا هەم خوا و خەڵک و دەنگدەرەکانیان رازی و هەم دامەزرێنەری کۆچکردوی بزوتنەوەکەشیان لە گۆڕەکەیا ئاسودە ئەکەن. هەلێکی مێژویی بۆ هەمو پارلەمانتارانی نا رازی لە دۆسێ‌ی نەوت و غاز و وەزارەتی سامانەسروشتی‌یەکان هەڵکەوتوە. ئەگەر بە ویژدان دەنگ بدەن نەک بە گوێرەی بەرژەوەندی خۆ و حیزب، مێژویەک بۆ خۆیان ئەنوسنەوە. بە پێچەوانەوە، بەر ئاهونزولە و دوعای شەڕی ملیۆنان خەڵکی بەلەنگازی کوردستان ئە کەون.     ----------------------- سەرچاوە: ١. نەوشیروان مستەفا ئەمین، گۆڕان لێرەوە دەس پێ ئەکا: جیاکردنەوەی حیزب لە حکومەت، ئێمە و ئەوان ناکۆکی‌یەکانمان لە سەر چین؟ چاپی چوارەم، چاپخانەی زەرگەتە، سلێمانی، ٢٠٠٩، ل١٠، ١٢- ١٣ ٢. هـ. س. پ، وتاری حیزب و حوکم: ئەزمونی کوردستان، ل٤٤- ٥٤ ٣. هـ. س. پ، وتاری دوای ئەم هەمو رەخنەیە ئینجا چی؟، ل٨١- ٨٢ ٤. هـ. س. پ، وتاری کێشەی نەوت: لە نێوان حکومەتی ناوەندی و حکومەتی هەرێم‌دا، ل٤٣ ٥. هـ. س. پ، وتاری حیزب و حوکم: ئەزمونی کوردستان، ل٥٠

کەمال رەئوف موستەفا کازمی لەیەکەم جوڵەیەوە تا ئێستا توانیویەتی تارادەیەکی باش سەرنجی چاودێران و شەقامی عێراقی بەلای خۆیدا رابکێشێت، جیاوازی کازمی و ئەوانی تر، تەنها ئەوەنییە، کە کازمی خاوەن حزب و هێزی ملیشیا و کورسی پەرلەمان نییە، بەڵکو بەشێک لەوەی سەرنجی خەڵکی راکێشاوە، ئەوەیە، کە بوێرانە هەنگاو هەڵدەگرێت و بەرەورووی تەحەدیەکان دەبێتەوە. گەرانەوەی سەرۆک وەزیرانی تازە بۆ شەقام و دروستکردنی گروپی گەورە لە دەستەی راوێژکارانی لە خەڵکی نارازی و خوێنی تازە و کەسایەتیە دیارەکانی کۆرەپانی تەحریرو بریارە خێراکانی لەسەر گرتنە دەستی دەروازە سنورییەکان و جێگۆرکێی بەرپرسە ئەمنی و سەربازییەکان، هەمووئەوانە بەیەکەوە ئەوە نیشاندەدەن، کازمی دەیەوێت جیاوازتر لەوانی پێشوو، جوڵە بکات و لەو ماوە کورتەی لەبەردەستیایەتی خۆی وەک فریادرەس نمیاش بکات. لەراستیدا بەشێک لەگرفتی عێراقی نوێ ئەوەیە، کە تەوافقی نێو سێ پێکهاتە سەرەکییەکەی عێراق( کورد، شیعە سوننە) لەسەر پشک و پۆستەکان هۆکاری ئەم دۆخەن، بەڵام گرفتی سەرەکی عێراق لە ١٧ ساڵی رابردوو ئەوە بووە، کە هێزەسەرەکییەکان کارئاسانیان کردوە بۆ دەستێوەردانی هێزی دەرەکی و عێراقیان کردۆتە مەیدانی ململانێیەتی ئەقلیمی و جیهانی، بەتایبەتی کەئەو تەوافقە لەبری ئەوەی ببێتە هۆی کۆکردنەوە و سازانی پێکهاتەکان و دروستکردنی چەتری نیشتمانی، بەپێچەوانەوە هەر یەک لەلایەک کار لەسەر بەهێزکردنی خۆی و لاوازکردنی ئەوی دی دەکات، بە دەستبەسەراگرتنی سەرچاوەی داهاتی گشتی و خۆهەڵواسینی بە وڵاتانی رکبەری ناوچەکە، لەوانە جەمسەری شیعە و سوننە، ئەمەش جگەلەوەی دابرانی گەورە بۆگەلی عێراق دروست کردوە، لەهەمان کاتیشدا ناداد پەروەریەکی زۆری برەو پێداوە و دەست و پێی حکومەتی شەتەک داوە و قوربانیەکەشی بەگشتی خەڵک بووە، بۆیە ئەرکی کازمی لەوە قورسترە، لەدیداری خۆپیشاندەران و تەوازوعی هەڵسوکەوت کورت بکرێتەوە، لەوەش دژوارترە، کە پێشبینی دەکرێت بەبریاری حکومەتێکی کاتی بتوانرێت چارەسەری پرسگەلێک بکرێت، کە تا ئێستا پێکهاتە سەرەکییەکانی عێراقی والێکردوە هەریەک لەدۆڵێک بێت. دیارە چارەسەر موستەحیل نییە، بەڵام ئەوەی کە ئەمرۆ دەبینرێت لەپرۆسەیەکی شێنەیی و بەرنامە بۆدارێژراو دروست بووە، مەترسەکەش ئەوەیە ئەم دۆخە بەرژەوەندی گەورەو هێزی گەورەی چووەتە پشت، بۆیە چارەسەریش دەبێت بەپرۆسەیەک بێت و هێزی گەورەی نێودەوڵەتی و وزەی شەقام بەراشکاوانە بچنە پشتی، کازمی یان هەر کەسێکی تر گەربیەوێت عێراق لەم پشێویی و ئاڵۆزیە دەربهێنێت و بیخاتە سەر سکەی دەوڵەتسازی، بەدور لەتێروانینی کودەتا، راستەوخۆ پێویستی بەبەدەستهێنانی پشتیوانی ناوخۆو دەرەکی هەیە، پێویستی بە پرۆژەو بەرنامەی رۆشن هەیە، تابتوانێت عێراق لەمەداری سعودی، تورکی، ئیرانی و دەسەڵاتی شیعەگەرایی، دەبهێنێت، عێراق سەرەتا پێویستی بەوەیە، وەک خۆیان دەڵێن، چەک بگرەرێتەوە دەست دامەزراوەکانی دەوڵەت و ئیرادەی چاکسازی و داد پەروەری وەک پرۆژەیەکی سەرەکی میللی تەبەنی بکرێت و گوشار دروست بکرێت تا بکرێتە خواستی نارەزایەتی هەر سێ پێکهاتە سەرەکیەکە. کازمی خۆی چیدەکات.. خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییانە، ئەوەی تێپەراند، کە شیعە مەزهەبەکان هەر دەنگ بەدروشمە کۆنەکان و بەلایەنە شیعییە کلاسیکییەکان بدەنەوە، ئێستا دەنگدەران بەگشتی شیعەگەرێتی و کوردایەتی موزەیەف و سوننە گەرایی بەرچاویان لێڵ ناکات، نارەزایەتیەکانی ناو سوننەو کورد لەهەرێم، خۆپیشاندانەکانی شارە شیعە نیشینەکان چاوەروانی ئەوەی لێدەکرێت، خولیای گەران بەدوای پرۆژەی نیشتمانی هەم و مەراقی مەساحەیەکی فراوانی دەنگدەران بێت. راستە لایەنەکان هەریەکەو بەشی خۆیان دەنگدەریان هەیە، بەڵام ئاراستە فراوانەکەی ناوخەڵک گۆرانکاری گەورەی بەسەردا هاتوە، خۆ گەر کازمی بتوانێت، لەژێر چەتری نیشتمانی و بەرەی دژە گەندەڵی هێزو توانای خۆی لەسەر ئاستی عێراق کۆبکاتەوە، بەدڵنیاییەوە، کازمی دوای هەڵبژاردنەکان دەبێتە ژمارەیەکی گەورەو ئەم کازمییەی ئێستا نابێت، ئەوکاتە بریارو جوڵەکانیشی فراوانتر دەبن لەوەی ئێستا دەبینرێت، دیارە ئەمە کارێکی ئاسان و رێگایەکی بێ گرێوگوڵ نییە، خۆ گەر کازمی لەماوەی ئەم چەند مانگەی لەبەردەمیدا ماوە، بتوانێت هەندێک چالاکی باشتر و کاریگەر تر دژی گەندەڵکاران ئەنجام بدات، بتوانێت هەندێک لەخواریەکانی حوکمرانی راست بکاتەوە، ئەوا کارئاسانی زیاتر بۆ ئەوسەری خۆیی دەکات، خۆ گەربەهەر بەهانەیەک پاشەکشەشیی کرد، هەموو ئەوانەی کراون یەکسانی سفردەکرێتەوەو هەموو جوڵەکانی وەک کارێکی هەڵخەڵەتێنەرانەی پۆپۆلیستانەوە لێکدانەوەی بۆدەکرێت و لەباتی هێوابەخشی نائومێدی لەناو خەڵک زیاتر دەکات، ئەوکاتە لەبری فریادرەس وەک مونافیقێکی سیاسی سەیر دەکرێت.

 زانا توفیق بەگ    سەرەکیترین  بزوێنەری هەر سیستەمێکی سیاسی بریتیە لە کۆکردنەوەی هە مووان وپێکەوەژیانێکی هاوبەش لەسەر بنەماکانی سیستەمێکی سیاسی دیموکراسی فرەچەشنی کەلتوری سیاسی و بڕوا بوون بە بنەماکانی دروستکردنی دەوڵەتەێکی هاووڵاتی بەبێ دروستکردنی سانسۆری سیاسی لەناوکۆمەڵگادا ، هەوڵدان بۆ دروستکردنی بیئەیەکی سیاسی هەمە ڕەنگ و جیاواز لەناو سیستەمەکەدا وە بڕوا بوون بە پڕۆلالیزمی سیاسی کۆکردنەوەی  هە موو معتەقەداتەکان لەناو بازنەی دەسەڵاتی سیاسی دا بێ گوێدانە زۆرینەو کەمینەی سیاسی هاوکات دروستکردنی جورێك لە هاوسەنگی کۆمەڵایەتی بۆ پیادەکردنی ئارامی گشتی   .  کارکردن بۆ دروستکردنی ئەو بنەما و پرنسیپانەی کە دەوڵەتی هاووڵاتی و   سیستەمێکی سیاسی  تەندروستی لی دروستدەکرێت ،  پێویستمان بە گوڕانکاری بەردەوام هەیە لەناو کایەی سیاسی و دام دەزگا سیاسێکان کە خۆی لە شێوازی نوێی کارکردنی حیزبی سیاسی وئالوگۆڕکردنی بیروباوەڕەکان لەناو دەسەڵاتی سیاسی حیزبی و سیستەمی سیاسی دا دەبینێتەوە بەجورێك ئەگەر هاتوو هەر ئاڕاستەیەك بە خەیاڵی دروستکردنی سیستەمێکی تاكڕەویی یان تاک حیزبی هەنگاوی نا ئەوا دە بێت کۆی گشتی کۆمەڵگاو دەزگاو رێکخراوەکانی سڤیل بەرامبەر ئەم میولە ترسناکە هەنگاوی جدی و پراکتیکی بهاوێن بۆ لەمپەڕخستنە بەردەمی جیبەجێ نەکردنی سیستەمی تاك حیزبی ، بەتایبەتی ئەم جۆرە سیستەمە لە دوای کەوتنی بلۆکی سۆشیالستی یەکێتی سوڤیەتی کۆنەوە کۆتای پێ هاتووە ، وە مۆدێلەکانی لە ئێستادا کەمترین نمونەیان ماوە کەهیچ کۆمەڵگایەك نایەنوێت دووبارە  بکەنەوە بگەڕێنەوە بۆ دۆخی سانسۆری سیاسی و کەمکردنەوەی ئازادێکان لەژێر تایتڵی دروشمە شوڕشگێڕکان و دروشە قەومێکان دا . دۆخی سیستەمی سیاسی هەرێمی کوردستان لە نێوان پانتایەکانی ئازاد و بنەماکانی سیستەمی دیموکراسی و سانسوری سیاسیدا لەچ دۆخێکدایە ، ئایا بیرکردنەوەی کارێکتەرەسیاسێکانی هەرێم بە کۆی گشتی هەموو پارتە سیاسێکانی هەرێم تاچ ئەندازەیەك بڕوایان بە یەکیتر قبوڵکردن و کەلتوری دیالۆگ هەیە بۆ چارەسەری ململانیە سیاسێکان دا  ئەمە ئەوپرسیارە جەوهەریە کە دەتوانین لێرەو دەست بۆ برینەکانی هەرێمی کوردستان بنێن؟ ئایا پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی کوردستان دا بە قۆناخی سروشتی خۆیدا تێپەڕیەوە وەکو هە موو دەوڵەتەکانی ئێستاو حیزبە سیاسێکانی دنیا؟ ئایا گۆتاری سیاسی ئێمە دەمامکدارە یان خۆی خاوەنی خۆیەتی و روئیایی ڕوونەو دەزانێت بۆ چ ئاڕاستەیەك هەنگاوی ئەرێنی و سودبەخش دەنێت ؟ ئایا تاچ ئەندازەیەك سیستەمی سیاسی و توانای دارایی هەرێم تێکەڵ بە یەکتری کراون بۆ بەهێزکردنی ئەنزیمەی سیاسی و بەرگریکردن لە چوارچێوەی سنوری سیاسی ووڵات.. ئەمانە پرسیارگەلێکن بۆ چارەسەرکردنی ئەنزیمەی سیاسی و بڕوابوون بە   سیستەمێکی سیاسی پرۆلالیزم واتە فرە لایەنی و  فرەچەشنی وە هاوکات  بڕوابوون بە کەلتوری جیاوازی سیاسی و کەلتوری یەکترقبوڵکردن وە دوورکەوتنەوە لە مینتالیتی توندوتیژی کۆمەڵایەتی و سیاسی چۆنکە هەر میکانیزمێکی توندوتیژ لەلایەن دەسەلاتی سیاسی وە پەیوەندییەکی دینامیکی تەواوی هەیە  بەکۆی گشتی سیستەمەکەوە ، هەندێ جار زادەی ڕەنگدانەوەی ئاستی هوشیارو تێگەیشتنی کۆمەڵگایە چۆنکە هەر فۆرمێکی سیاسی هەڵقووڵاوی بەشێکە لە چین وتوێژاڵەکانی کۆمەڵگایە بۆیە دەبێت پێش ئەوەی ئێمە دەست بۆچارەسەری سیستەمی سیاسی بەرێن دەبێت  گۆنکاری لە شێوازی بیرکردنەوەی هاووڵاتیان وە  پێداجوونەوە بۆ هەڵسەکەوت و ئاکارەکانی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیتی کۆمەڵگاکەمان بکرێت پاشان بە ئاسانی دەتوانی هەمووگوڕانکاریەکی سیاسی  بەبێ توندوتیژی جێبەجێ بکەین.    

جەلال جەوهەر  بەشی یەکەم: بەهۆی شوێنی گرنگ و پڕ بایەخی کوردستان لە ڕووی ئابوری، وسیاسی، وبەهۆی داگیرکردنی کوردستان و چەوساندنەوەی نەتەوەیی، و بە حوکمی جوگرافیای سیاسی کوردستان، کە دەکەوێتە نێوان دەوڵەتە زلهێزەکانی ناوچەکە، کوردستان بەسەدان ساڵە بووە بە ناوەندی ململانێی و شەڕی نێوان کورد و دەوڵەتانی ناوچەکە لەلایەک، لەلایەکی تریشەوە بووە بە ناوەندی ململانێی و شەڕی  زلهێزەکانی دونیاو دەوڵەتانی ناوچەکە. لەدوای خەباتێکی دوورو درێژی سیاسی و جەماوەری و چەکداری لە کوردستانی عێراق، و قوربانییەکی زۆری گیانی، ئابوری، کۆمەڵایەتی،... هەرێمێکی سیاسی و دەستوری هاتۆتە بەرهەم، لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقی فیدراڵدا، بە ناوی هەرێمی کوردستان- عێراق. ئەم هەرێمە لە ماوەی (29) ساڵی حوکمڕانی خۆیدا، ئارامی وسەقامگیری تەواوی بەخۆیەوە نەبینیوە، چ بەهۆی ململانێی و شەڕ هێزو لایەنە چەکدارەکان (پارتی و یەکێتی) لەناوخۆی هەرێمی کوردستان، چ بەهۆی سیاسەتی پاوانخوازی دەوڵەتە زلهێزەکانی دونیاو ناوچەکە. ئەمرۆش هەرێمی کوردستان و عێراق و ناوچەکە کەوتۆتە بەردەم ئەگەری گۆڕانکاری، و هەڕەشە و مەترسی، بەهۆی ئەگەری شەڕو ململانێی توندی نێوان زلهێزەکانی دونیاو ناوچەکە لە لایەک، ولە لایەکی تریشەوە بەهۆی شەڕی جوڵانەوەی چەکداری لە کوردستان لە دژی دەوڵەتانی ناوچەکە، و مەترسی دروستبونی شەڕی كورد و كورد، وهەڵگیرساندنەوەی شەڕی ناوخۆ لە هەرێمی كوردستان. لێرەدا هەوڵ ئەدەین بە کورتی باسی بەشێک لە هەڕەشەکانی ناوخۆیی و دەرەکی سەر هەرێمی کوردستان و کوردستانی عێراق بکەین :   یەكەم : هەڕەشەو مەترسیەکانی ناوخۆی هەرێمی کوردستان ١- هەڕەشەی گەندەڵی لە سەر هەرێمی کوردستان گەندەڵی سیاسی، یاسایی، ئابوری، دارایی، کۆمەلایەتی،فەرهەنگی، کارگێری، ئەمنی وسەربازی،... زۆر بە فراوانی تەشەنەی کردووە و شۆڕ بۆتەوە بۆ ناو هەموو جومگە ودەسەڵات و دامەزراوەکانی هەرێم، تەنانەت وەک درم بەشێک لە چین و توێژەکانی کۆمەڵگاشی گرتووەتەوە. لەبەرئەوە، ئەمڕۆ گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان بووە بە ھەڕەشەیەكی گەورە وترسناك لەسەر ژیانی سیاسی، ئابوری ودارایی، كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری وئاسایشی ووڵات و میللەتەكەمان. بۆ بەرچاوروونی زیاتر لەسەر ھەڵكشان وپەرەسەندنی گەندەڵی ومەترسیەكانی لەھەرێم، لێرەدا بە کورتی ئاماژە بە بەشێک لە بوارەکانی گەندەڵی ئەدەین، و لەم چەند خاڵەدا کورتیان دەکەینە: گەندەڵی سیاسی - هەرێمی کوردستان، هەرێمێکی دەستوری و یاساییە بەپێی مادەکانی (117، 118 119،) لە دەستوری عێراق، بەڵام ئەوەی لە ئارادایە هەرێمەکە، هەرێمێکی یەکگرتوو نیە، هەرێمەکە تا ڕادەیەکی زۆر، شوێنەواری دوو ئیدارەیی زۆر بە زەقی پێوە دیارە، و بەتەواوی لە ژێر دەسەڵاتی حیزبدایە، ولەلایەن حیزبەوە ئیدارە ئەدرێن. - ساختە وتەزویر ودەسكاریكردنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی  پەرلەمانی کوردستان، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، و ئەنجومەنی پارێزگاکان لە ھەڵبژاردنەكانی ساڵانی رابردوو، بووە بە كەلتوری لایەنە چەكدارەكانی ھەرێم و عێراق، لەبەر ئەوە گەندەڵی لە  ھەڵبژاردنەكاندا، بووە بە دایکی هەموو گەندەڵییەکان لە هەرێمی كوردستان و عێراق. - شەڕی ناوخۆ و لێکەوتە سیاسیەكانی، و ئەو شێوازە لە هەڵبژاردنەکان، بوون بە ڕێگر لەبەردەم دروست بوونی دام و دەزگای نیشتمانی لە هەرێمی کوردستان. لەبەرئەوە لە ئێستادا، لە هەرێمی کوردستان حکومەتی نیشتمانی، هێزی چەکداری نیشتمانی، ئابووری نیشتمانی، پەروەردەو خوێندنی نیشتمانی و پەیوەندی نیشتمانی  تەواو و ڕاسەقینەمان نیە، هەموو ئەو دەسەڵات و دامەزراوانەی ھەیە، لەلایەن حیزبە دەسەڵاتدارەکانەوە هەڵدەسوڕێن، وبۆ بەرژەوەندی هێزو لایەنە چەکدارەکان ئاڕاستە دەکرێن. ئەنجام : هەرێمی کوردستان بەم جۆرەی ئەمڕۆ هەیە، نە هەرێمێکی دەستوری تەواوە، و نە هەرێمێکی سیاسی و یەکگرتووی تەواوە، لە سایەی شەڕو ململانێی هێزو لایەنە چەکدارەکان لە کوردستانی عێراق، ونە ھەرێمێكی شەرعی ویاسایی تەواوە بە ھۆی ئەو ھەموو ساختە وتەزویرەی دەكرێ لە ھەڵبژاردنەكاندا. گەندەڵی یاسایی لە سەردەمی دوو- ئیدارەییدا، هەردوو ئیدارە (هەولێر، سلێمانی) کۆمەڵێک یاسا و بڕیاریان دەرکرد، زیاتر مۆرک و بەرژەوەندی حیزبی پێوەیە.دواتریش هەر یاساو بڕیارێکیش دەرکرا بێت، جێبەجێ نەکراوە گەر لە بەرژەوەندی هەردوو لا نەبوو بێت، بۆ نموونە :  1/ لە ساڵی (2007)ەوە یاسای ژمارە (22) ی، ساڵی (2007) ی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان دەرچووە، (13) ساڵە ئەو یاسایە هەیە، بەڵام تا ئەمڕۆ دام و دەزگاکانی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان دروست نەکراوە بە تەواوی، بگرە بەشی هەرە زۆری ئەو وەزارەتە بوونی نیە، و کارو بەرنامەکانیشیان دیار وشەفاف نیە بۆ پەرلەمان و حکومەت و جەماوەر. 2/ لە ساڵی (2014)ەوە، یاسای ژمارە (5)ی، ساڵی (2014)ی پێدانی بودجەی حیزبەکان دەرچووە، بەڵام کاری پێنەکراوە، هەر بۆ ئەوەیە، حیزبەکانی تری كوردستان  چاویان لە دەستی پارتی و یەکێتی بێت. 3/ لە ساڵی (2015)ەوە، یاسای ژمارە (2)ی ساڵی (2015)ی، سندوقی کوردستان بۆ داهاتە نەوتی و گازییەکان دەرچووە، بەڵام نە دامەزراوەکانی دروست کراوە، نە دەستەکەش پێکهاتووە. 4/ لە ساڵی (2013)ەوە، یاسای ژمارە (3)ی، ساڵی (2013)ی، کێبڕکێ و قەدەغە کردنی قۆرخ کاری لە هەرێمی کوردستان دەرچووە و هەیە، بەڵام کاری پێناکرێت، بۆ ئەوەی هەردوولا درێژە بە قۆرخکاری بدەن. 5/ ژمارەیەک یاسا هەیە، بە نیوە ناچڵی کاری پێدەکرێت، وەک یاسای ژمارە (34)ی ساڵی (1986)ی فرۆشتن و بەکرێدانی موڵکی دەوڵەت، یاسای کارگێڕی دارایی فیدرالی ژمارە (6)ی ساڵی (2019).بێگومان نمونەی یاسای وبڕیاری لەم جۆرە زۆرن. گەندەڵی ئابوری و دارایی گەندەڵی ئابوری و دارایی و لێکەوتەکانی، ڕووبەرێکی زۆر و پان و بەرین و فراوان و بەرچاو دەگرێتەوە، لە گەندەڵی گشتی. لەبەرئەوە بە کورتی ئاماژە ئەدەین، بە هێڵە گشتییەکانی ئەم بوارە : 1/ پاوانکردن و دەست بەسەردا گرتنی دامەزراو و پرۆژە پیشەسازیەکان، وسەرچاوە سەرەکیەکانی داهات، لە نەوت و غاز و گومرگ لەلایەن پارتی و یەکێتیەوە. 2/ داگیرکردن و دەست بەسەردا گرتنی زەوی و کارگە و پرۆژەکانی حکومەت، بە نرخی زۆر رەمزی، لە لایەن کۆمپانیاکانی نۆکان، قەیوان، کارو ستێر،... 3/ قۆرخ کردنی پرۆژە جۆراو جۆرەکانی پیشەسازی، بازرگانی، گواستنەوە و گەیاندن، بیناو نیشتەجێکردن ڕێگاوبان، نەخۆشخانە و دەرمان، پەروەردە وزانکۆ، سوتەمەنی، وەبەرهێنان، سیکیوریتی،... لەلایەن کۆمپانیاکانی کارگروپ و ستێرگروپ، نۆکان گروپ و قەیوان گروپ، ودەسەڵاتدارانی ھەردوولا. 4/ پشتگوێ خستنی ئاوەدانکردنەوەی گوندەکانی کوردستان، و بوارەکانی کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵداری لە هەرێم، و بە تاڵانبردنی زەوی کشتوکاڵی لە هەرێم، بەناوی جۆراوجۆر و ئامانجی تایبەت. 5/ لە بواری داراییشدا: دامەزراندن لە هەرێم لەسەر بنەمای میلاک، و پێویستی هەرێم و دامەزراوەکانی نەبووە : - لە هەرێم نزیکی(1،500،000) یەک ملیۆن و پێنچ سەد هەزار موچە خۆر هەیە، بە تەقدیر نزیكی یەك ملیون چوارسەد ھەزاری لە میلاكاتی ھەرێم زیادە، وبۆ ئامانجی كەسیەتی وحیزبی دامەزراون. - لەم یەک ملیۆن و پێنچ سەد هەزارە، بە ئیعترافی حکومەتی هەرێم زیاتر لە (650،000) شەش سەدو پەنجا هەزار موچە خۆری بندیوارە، و موچەی مانگانەیان نزیکی چوارسەدو پەنجا ملیۆن دۆلارە. - خەرجی دارایی بۆ دامەزراوەکانی هەرێم : بە تەقدیر زیاتر لە یەک لەسەر سێی خەرجی دارایی ئەو دامەزراوانە زیادەیە وبەھەدەر دەچێ، چونكە بۆ رازیکردن و ئامانجی حیزبی و کەسی دروست کراوە، بێگومان ئەویش مانگانە خەرجیەکی زۆری دارایی لێدەکرێت. 6/ لێکەوتەکانی گەندەڵی و ئابووری : - بەپێی زانیاری وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان (27) ملیار دۆلار قەرزارە، گەر ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان، (5،000،000) پێنج ملیۆن کەس بێت، بەو پێیە، هەر تاکێکی کۆمەڵ زیاتر لە (5000) پێنج هەزار دۆلار قەرزی دەکەوێتە سەر. - بەرزبونەوەی ڕێژەی هەژاری لە کوردستان، بەشێوەیەکی بەرچاو،... بەرزبونەوەی ڕێژەی بێ کاری لە کوردستان،..    بەرزبونەوەی ڕێژەی کێشە کۆمەڵایەتیەکان، و ڕێژەی تاوانی کوشتن و دزین،... بەرزبوونەوەی ئاستی بێ بڕوایی جەماوەر بە ھەرێم ودەسەڵاتەكان وپرسی كورد، ودابەزینی ئاستی ئینتماووەلائیان بۆ خاك و نەتەوە، لە بەرامبەر ئەو ھەموو زوڵم وبێدادیەی ھەیە لە  كوردستان بەھۆی  ئەو گەندەڵیە بەربڵاوەی زیانی ھەمەلایەنەی بە ھەموو تاكێكی كۆمەڵگا گەیاندوە. دابەزینی ئاستی پەروەردەو خوێندن، بەشێوەیەكی بەرچاو ،لە قوتابخانە وپەیمانگا وزانکۆکان،... - پشتگوێ خستنی بواری تەندروستی بە گشتی، ودابەزینی ئاستی خزمەتگوزاری تەندروستی لە دۆخی ئێستادا، كە پەتای ڤایرۆسی کۆرۆنا بە فراوانی بڵاوبۆتەو لە عێراق وھەرێم وناوچەكە وجیھان. - کێشەی هەمیشەیی کارەبا، ئاو، لە زیاد بوندایە لە زۆربەی هەرە زۆری شارو شارۆچکەو گوندەکان. گەندەڵی کارگێری - دروست کردنی دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستان، و دامەزراندنی فەرمانبەر و کارمەندەکانی لەسەر بنچینەی پێویستی و میلاکاتی ھەرێمی كوردستان نەبووە. - زیاتر لە (1/3) دامودەزگاکانی هەرێم، ئەوانەی ئەکەوێتە خوارەوەی هەر سێ دەسەڵاتەکە (یاسا دانان،جێبەجێکردن، دادوەریی)، دامودەزگای زیادن، دەسەڵاتدارانی هەرێم دروستیان کردووە، بۆ رازی کردن و کڕینی دەنگ، وبەدەست هێنانی پشتگیری دانیشتوان، و بۆ ئامانج ودەستکەوتی حیزبی. لە هەرێمی کوردستان بە دەیان دەستە و بەرێوەبەرایەتی گشتی و فەرمانگە، و قەزاو ناحیە و یەکەی ئیداری بەبێ پلان دروست کراوە، کە تێچووی دروست کردن، و خەرجی ساڵانەی بە سەدان ملیار دینارە. - لە هەرێمی کوردستان، نزیکی یەک ملیۆن و نیو موچە خۆر هەیە، بەڵام ئەم هەرێمە سەرلەبەری بە سەد هەزار فەرمانبەرو کارمەندی کارا بەڕێوە دەچێت، کە خەرجی وموچەی مانگانەی  ئەم ژمارە زۆرە لە موچە خۆر، نزیکی یەک هەزار ملیار دینارە. - بە حیزبی کردنی دامودەزگاکانی هەرێم، هەر لە بەڕێوەبەری قوتابخانە، و فەرمانگە، ڕاگری کۆلێجەکان، سەرۆکی زانکۆکان،...، لە لایەن حیزبە دەسەڵاتدارەکانەوە دادەنرێت، و دەست تێوەردانی تێدا دەکرێت. - سەرەڕای هەموو ئەمانەش، دیاردەکانی بەرتیل (بەرتیل دان و وەرگرتن)، مەحسوبیەت و مەنسوبیەت، خزمایەتی و حیزبایەتی، بە شێوازێکی زۆر فراوان بڵاو بۆتەوە لەناو سەرجەم دامو دەزگاکانی هەرێمی کوردستان. سیاسەتی کارگێری لە هەرێمی کوردستان، فەوزاو پاشاگەردانی بەرهەمهێنا، لە جێگای سەروەری یاسا و کاری دامەزراوەیی، لە هەرێمی کوردستان فەوزا بە جۆرێک باڵا دەستە لە داگیرکردن و دەست بەسەردا گرتنی داهاتەکانی نەوت و غازو گومرگ، هیچ دەزگایەکی چاودێری ھەرێم (پەرلەمان، داواکاری گشتی، نەزاهە، دیوانی چاودێری دارایی) ناتوانێت کۆنترۆڵی بکات، لە لایەکی تریشەوە، سیاسەتی کارگێری سوپایەکی زۆر گەورەو پڕ خەرجی دروست کردوە لە موچە خۆری مەدەنی وسەربازی، و بە شێوەیەک باری ئابوری و دارایی هەرێمی ئەوەندەی تر گرانکردووە. ئەم هەڵاوسانە لە كارگێڕی ولە هەردوو بواری کاری شارستانی و سەربازی، دەزگاکانی هەرێمی ئیفلیج کرد،بەم جۆرە سیاسەتی گارگێڕی شکستی تەواوی هێنا لە بەڕێوەبردنی هەرێم و دامەزراوەکان. سەرەنجام کورتهێنان لە بودجەی گشتی ساڵانە دروست دەکات، وتەنانەت یەکێک لە هۆکارەکانی خۆدزینەوەی حکومەتی هەرێم لە ئامادەکردنی بودجەی گشتی ساڵانە(لە چەند ساڵی رابردوو)، ئەو فەوزاو هەڵاوسان و کورتهێنانەیە لە موازەنە، کە ئەوەش بۆ خۆی یەکێکە لە گەندەڵیە قەبە و گەورەکانی هەرێمی کوردستان. دیارە گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و بەهێزی هەیە بە گەندەڵی عێراقەوە، دەوڵەتی عێراقیش زیاتر لە (15) ساڵە یەکێکە لە دەوڵەتە هەرە گەندەڵ و فاشیلەکانی جیھان. لە عێراق، بە هەرێمی کوردستانیشەوە گەندەڵی بە شێوازێکی ڕێکخراو بەڕێوەدەچێت، و ڕەگ و ڕیشەی قوڵ و تەواوی داکوتاوە لە ناو هەموو جومگەکانی عێراق و هەرێمی کوردستان. لەمەش زیاتر، گەندەڵی لە عێراق و هەرێمی کورستان ڕایەڵە و پەیوەندی زۆر بەهێزی هەیە لەگەڵ گەندەڵی و گەندەڵکارانی دەوڵەتان، بە مانایەکی تر گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان و عێراق بە تۆرێکی زۆر بەهێزی گەندەڵی نێودەوڵەتییەوە گرێدراوە. بۆیە گەندەڵی لە عێراق و هەرێمی کوردستان بە جۆرێک دەوڵەت و هەرێمی کۆنتڕۆڵ کردووە، بە هیچ دەزگایەک چاودێری ناکرێت، چونکە بەشێکی دەزگاکانی چاودێریش بوون بە بەشێک لە سیستمی گەندەڵی. گومانی تێدا نیە کە بنچینەو دایکی هەموو گەندەڵیەکانیش لە عێراق و هەرێم، ساختەو تەزویر و دەستکاری کردنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانە، کە لەلایەن حیزب و لایەنە چەکدارەکانی عێراق و هەرێمی کوردستانەوە ئەنجام دەدرێت. چارەسەری تەندروستیش بۆ ڕوبەڕوبونەوەی گەندەڵی لەم قۆناغە هەستیارەدا، تەنیا ئەوەیە سەرچاوەی گەندەڵی وشک بکەین، ئەویش بەم هەنگاوانە:- 1- لە عێراق ئامارو سەرژمێرییەکی بێگەرد ئەنجامبدرێ، بەسەرپەرشتی ڕاستەوخۆی نێودەوڵەتی، بۆ ئەوەی كۆتایی بێت بەلیستی ناوی مردو و پەناھەندەكانی دەرەوە وئاوارەكانی ناوخۆ، وئاوارەكانی رۆژئاوا لە ھەرێم، كەلایەنە چەكدار ودەسەڵاتدارەكانی عێراق ھەرێم بۆ تەزویر سودی لێوەردەگرن. 2- پێکهێنانی کۆمیسیۆنێکی سەربەخۆ راستەقینە لە عێراق وھەرێمی كوردستان و بە سەرپەرشتی ڕاستەوخۆی نێودەوڵەتی. 3- هەموارکردنەوەی هەردوو یاسای هەڵبژاردنەکان و کۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکان لە عێراق وھەرێمی كوردستان. بەم جۆرە دەکرێت پەرلەمانێکی نیشتیمانی ھەڵبژێرین لە ئاستی عێراق وھەرێم، وبكرێن بە بنچینە بۆ دروستكردنی وپێكھێنانی  حکومەتێکی نیشتیمانی رەشید لە ھەردوو ئاستدا، كە پرنسیپەكانی دادپەروەری، یەكسانی، شەفافیەت، نەزاھەت، ھاوبەشی، لێپرسینەوە وروبەروبونەوەی گەندەڵی، توانا وپسپۆری وشارەزایی جێبەجێ بكات.

 تارا شوان   له‌رێوشوێنێكی پڕۆتۆكۆڵیدا مسته‌فا كازمی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق له‌ واشنتن له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌ له‌ دۆناڵد تره‌مپ و مایك په‌مپیۆ و چه‌ند به‌رپرسێكی دیكه‌ی ئەمریكادا كۆبوه‌وه‌ و چه‌ند پرسێكی گرنگی ئابووری و سیاسیان تاوتوێ كرد، وابڕیاره‌ له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكیشدا واشنتن چه‌ندین پڕۆژه‌ی ئابووری له‌ عێراق و هه‌رێمی كوردستاندا ئه‌نجام بدات. گرنتگترین پرس له‌ سه‌ردانی شاندی عێراق بۆ ئەمریكا به‌شداریی شاندێكی كارای هه‌رێمی كوردستان بو‌و كه‌ به‌پێی زانیارییە‌كان شاندەكەی هه‌رێمی كورستان له‌گه‌ڵ عێراق و ئه‌مریكییە‌كاندا چه‌ندین كۆبوونه‌وه‌ی دیكه‌ی گه‌وره‌یان له‌ سه‌ر ئاستی باڵا له‌ واشنتن ئه‌نجامداوه‌ كه‌ پێده‌چێت ئەم جاره‌ رێككه‌وتنێكی كۆنكرێتی له‌ نێوان هه‌رێمی كوردستان و عێراقدا بكرێت به‌ چاودێری وردیی ئەمریكا. واشنتن ده‌ڵێت، ئەوان به ‌گرنگییه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ رێككه‌وتنی نێوان هه‌رێمی كوردستان و عێراق، ئەمە بۆ سه‌قامگیریی نێوانیان و به‌رقه‌راربوونی ئاسایش له‌ ناوچه‌كه‌دا و  بە تایبەتیش ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان (ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان) زۆر گرنگه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئەو دوو لایه‌نه‌ رێكنه‌كه‌ون، ناتوانن به‌ ئاسانی ڕووبەڕووی چه‌كداره‌كانی داعش ببنه‌وه‌ لە ناوچە جێناكۆكەكان و ترسی سەرهەڵدانەوە و ئەنجامدانی كردەوەی گەورەی لە لایەن داعشەوە لێدەكرێت. ئه‌مریكا، هه‌رێمی كوردستان و  عێراقی ڕازیكردووه‌ له‌ پرسی هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان و فرۆشتنی نه‌وته‌كه‌ له‌گه‌ڵ عێراقدا رێكبكه‌ون، به‌ جۆرێك مانگانه‌ عێراق بتوانێت زیاتر لە ٣٠٠ ملیار دینار بۆ هه‌رێمی كورستان بنێرێت و هه‌روه‌ها هاوكاریی هه‌رێمیش بكات له‌ دانه‌وه‌ی قه‌رزه‌كانی. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، هه‌رێمی كوردستان و عێراق له‌سه‌ر به‌ڕێوه‌بردنی هاوبه‌شیی ناوچه‌  جێناكۆكه‌كانی، هاندەدرێت تاوەكوو ڕێكبكەون بە جۆرێك ناوچه‌كه‌ به‌ هاوبه‌شی له‌ نێوان هەردوولا بەڕێوە ببرێت، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ ئه‌منییه‌ی لەم ناوچانەدا دروستبووە،‌ چه‌كدارانی داعش نەتوانن وه‌ك ده‌روازه‌یه‌ك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمریكا، عێراق و هه‌رێمی كوردستان به‌كاری  بهێنن. واشنتن ڕای گەیاندووە كە پێویسته‌ عێراق و هه‌رێمی كوردستان ئەو پرسه‌ یه‌كلایی بكەنەوە و هەوڵبدەن كێشه‌ ئابووریی و سیاسییه‌كانیان له‌و گۆشه‌یه‌وه‌ چاره‌سه‌ر بكەن، بۆ ئه‌وه‌ی به ‌هه‌ماهه‌نگی ئەو ناوچانه‌ به‌ڕێوه‌ببەن كه‌ بووه‌ته‌ گرفتێكی گه‌وره‌ بۆیان. هه‌رێمی كوردستان ته‌واوی مافه‌ دەستوورییەكانی له‌ عێراقدا وه‌ربگرێت و گرفته‌ داراییه‌كانی بۆ چاره‌سه‌ر بكرێت، ئەمەش به‌پێی ئەو به‌نده‌ ده‌ستوورییانه‌ی كه‌ وەك گەرەنتییەك بۆ هه‌رێمی كوردستان دانراوه‌ له ‌رووی یاساییه‌وه‌، هه‌روه‌ها دۆخی په‌یوه‌ندییه‌كانیان ئاسایی بكرێته‌وه‌. ئەمانە لە كاتێكدان كە ئەمریكا و عێراق له‌سه‌ر چه‌ند پڕۆژه‌یه‌كی گرنگ رێككەوتوون، وه‌ك ناردنی چه‌ك و هاوكاریی هه‌واڵگری و سه‌ربازیی و چوونه‌ده‌ره‌وه‌ی هێزەكانی ئەمریكا له‌ عێراق، هه‌روه‌ها پاراستنی سه‌روه‌ریی عێراق و بونیادنانه‌وه‌ی ئابووریی عێراق به ‌به‌هایی هەشت ملیار دۆلار و رێككردنه‌وه‌ی ئەو گرفتانه‌ی كه‌ له‌ عێراقدا هه‌یه‌ و بۆتە هۆی ئەوەی كه‌ عێراق لاواز بكات. له ‌به‌رامبه‌ریشدا ئەمریكا داوای له‌ عێراق كردووه‌، خاكەكەی خۆی بپارێزێت و ڕێگە بە ئێران نەدات بەكاری بهێنێت و نەكرێت بە گۆڕەپانێك بۆ یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكانی ئێران لەگەڵ ئەمریكا. جگە لەوەی واشنتن زه‌مینه‌ دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی كازمی بتوانێت پۆستی سه‌رۆكایه‌تیی وه‌زیرانی عێراق وه‌ربگرێته‌وه‌ و له‌ سەرۆكی حكوومەتێكی كاتییەوە ببێت به ‌سه‌رۆك وه‌زیرانێكی هه‌میشه‌یی كه‌ چوار ساڵ بە مسۆگەری و لە ئەگەری سەركەوتنیشیدا هەشت ساڵ لە پۆستەكەیدا بمێنێتەوە. ئێستا تاكه‌ كارێك له‌م هاوكێشه‌ سیاسییه‌دا گرنگه‌، برتییه‌ له‌وه‌ی كە ئایا كازمی ده‌توانێت له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستان راستگۆ ببێت و ئێرانیش بخاتە نێو ئەو قەبارەیەوە كە ئەمریكا لێی دەخوازێت؟ ئەگەر بتوانێت ئەمانە بكات، ئەوە واشنتن ده‌ستبه‌رداری نابێت و هاوكاری ده‌كات، عێراقیش لە میلیشیاكان پاك دەبێتەوە.

عەلی مەحمود محەمەد چۆن 3ی ئابی 2014  بۆ كوردستان, مێژووییكی جیای  لە رابردووی  بە دنیا بەرهەم هێنا, لە پەیوەندی نێوان موسڵمانان و ئێزیدییە كوردەكان و پێكهاتە ئاینییەكانی دی لەناو خۆی كۆمەڵگای كوردستان, ئیتر لەو مێژووە بەدواوە داگیركردنی خاك و كوشتن و كۆیلەكردنی ژنانی ئێزیدی و غەیرە موسڵمانان  بۆ پیاوانی موسڵمانی كورد, پیرۆزیی و رەوایی نەما, لە ئاستی جیهانیش كوشتنی جۆرج فلۆید لە 25ی ئایاری 2020 لە شاری مینیابۆلیسی ئەمریكا, مێژووی  پێنج سەدەی رابردووی رۆژئاوای هەڵتەكاند, 25ی ئایار كودەتایەكی شۆڕشگێڕانە بوو بەسەر مێژوودا, ئەمە سەرەتایەكە بۆ پێداچونەوە بە رابردوو و هەڵسەنگاندنی نوێی پیرۆزی ورەوایەتیەكانی رابردوو, دیاردەی جۆرج فلۆیدەكان لە كات و شوێنی جیای دنیا بەردەوام دەبن, بە كۆیانەوە مێژوویەكی نوێ  بۆ مرۆڤایەتی دەنووسرێتەوە, مرۆڤانەتر و راستتر بێت لەو مێژووەی كە تا ئێستا دەسەڵاتداران نوسیویانەتەوە.  ئەفلاتون و ئەرستۆ دوو ناوە گەورەكەی فەلسەفەو رۆشنبیری كۆیلەداریان پیرۆز كردووە, بۆیە دەكەونە بەر تیغی مێژووە نوێكەو رزگاریان نابێت, گاندی سەر بە چینی براهما بووەو باوەڕی بە سستەمی كاستاتی هیندۆسی هەبوو, چەندە ئاشتی خواز بێت, چڵە زەیتوونەكان  چەندە سەوزو زۆر بن و بەرگی پیرۆزی براهمایی دادی نادات و دەبێت بچێتە بەر دادگاییكردنی  سستەمی زاڵمانەی كاستاتی هیندۆسی, لە بالتیمۆری هەرێمی ماریلاندی  ئەمەریكا خۆپیشاندەران پەیكەری كریستۆفەر كۆڵۆمبسیان شكاند و فڕێیان دایە ئۆقیانووسی ئەتەڵەسیەوە, كۆڵۆمبسێك رۆژئاوای  كردە كەڵەگای جیهان, سەرچاوەی نیعمەت و خشڵ و زێڕو خاكی پان و بەرین و بەبرەكەتی تازە دۆزراو بوو بۆیان, كەچی ئەمڕۆ پەیكەرەكان وەك شێرە بەفرینە لەبەردەم نەوەی كۆیلەكان دەتوێتەوەو بێڕیزی پێ دەكرێت, تەنانەت ئاڵای ئەمەریكاش  سوتێنرا لە سەردەمی دروشم و هێزی یەكەم ئەمەریكادا, وێڵسن سەرۆكی 28ەمینی ئەمەریكا, لە كاتی خۆی زۆرترین رێزو خۆشەویستی هەبوو, كەچی لە بەرواری 27-6-2020دا زانكۆی برینستۆن لە ولایەتی نیوجیرسی ئەمەریكا ناوی لەسەر بەشی پەیوەندییە نێونەتەوەییەكان هەڵگیرا, بەهۆی سیاسەتی رەگەزپەرستانەی بەرامبەر بە رەش پێستەكان, تەنانەت تاوانی راستیزم چەرچڵیشی گرتەوە, نە سەركەوتنەكانی جەنگی جیهانی دووەم و نە نۆبڵی ئەدەبەكەی فریای نەكەوت, چونكە پشتیوانی داگیركاری هیندستانی  كردووە, لە شاری ئەنتۆرپنی بەلجیكاش پەیكەری لیبۆلدی دووەم  لادرا, كە لە ساڵانی 1865 بۆ 1909 حوكمی وڵاتی كرد,  چونكە لە نێوان ساڵانی 1885 بۆ 1909  زیاتر لە 10 بۆ 15 ملیۆن كۆنگۆیی لە ماوەی دەسەڵاتیدا كوژران, پەیكەرەكەی بە پەیكەری یاریچیەكی ناوداری شارەكە بەناوی  تۆبی ئەلدرۆیلد گۆڕایەوە,  بەم شێوەیە لە زۆر وڵات وەك رمانی پولی دۆمینە, پەیكەرو ناوی لایەنگرانی سستەمی كۆیلایەتی و راسستەكان داڕمان,هێشتا ناوێكی زۆری دی ماوە, بە چاوی سوكەوە سەیری رەش پێستەكانیان لە قالبی ئاینیدا كردووە, بچنە ئەو فەرهەنگە نەفرەتییەوە,  هاوكات هەموو هێمكانی حكومەتی كۆنفدرالی باشوری ئەمەریكا كەوتنە لادران, چونكە دژ بە هەڵوەشاندنەوەی سستەمی كۆیلەدری بوون لە ساڵی 1861 دا, ئاڵای كۆنفدراڵی لە ولایەتەكانی باشور  هەموو داگرتران, ئەمە بە پراتیك  نووسینەوەیەكی نوێی مرۆڤانەی مێژوو بوو, نەك وەك ئەوەی ترامپ وتی" وێران كردنی مێژوو", لە ئیسپانیاش فرانكۆ لە گۆڕستانی دۆڵی شەهیدان رفاتەكەی دەركرا, سەرۆكی فەڕەنساش دەستخۆشی لە تانەر ئەكچام مێژووناسی تورك كرد كە لە پەرتوكێكدا بە بەڵگەوە سەلماندویەتی دەوڵەتی عوسمانی فەرمانی دابوو بە جینۆسایدی ئەرمەنەكان, تانێر ئەكشام  ئەو لە پەرتوكەكەیدا فەرمان و بڕیارەكانی عوسمانی بۆ ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی بڵاو كردەوە, وەك سەلماندنی ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی بە نەخشە  لە لایەن دەوڵەتەوە,ئەم شێوە نووسینەوە  مرۆڤانەیەی  مێژوو دەبێتە رێبازو قوتابخانەی داهاتوو, تەواوی  ئەفسانە پیرۆزەكانیش  نەك تەنها مێژووە دەستكردەكانی چینە باڵادەستەكان  رادەماڵێت, ئێمەش دەبینە بەشێك لەو قوتابخانە  مرۆییەی مێژوو, بۆیە چەندە زوو پێی بگەین, زووتر مێژوو رزگار دەكەین  . لەم  روانگەیەوە  وەك بەشێك لە خێزانی مرۆڤایەتی,  دەتوانین  مێژوویەكی  نوێ بۆ كوردستان بنووسینەوە, لە سەرەتاوە بە دیدێكی مرۆیانە بڕوانینە كارو كردەوەی بزوێنەرانی ئەو مێژووە, كە خۆی لە ئەكتەرە چالاكەكانی كۆمەڵگا كە بە سەركردە سیاسییەكان ناو نراون , چۆن ولسن و كۆڵۆمبس و چەرچڵ و فرانكۆ جارێكی دیكە لە دیدێكی مرۆڤانەتر لە رابردوو خوێنرانەوە, بزانین ئەم ئەكتەرانەی كوردیش پەپولە بوونە یان تاوانكار؟, لێرەوە دور لە سۆز بۆی بچین, بە حەقیقەتی  خۆیانەوە تەسلیم  مێژوویان بكەین, تا ئەم حەقیقەتە دەرنەخەین, ئەوا مێژوو زوڵم لە قوربانیانیان دەكات, یاداشتە درۆیینەكانی ئەوان دەبنە حەقیقەتی مێژوویی. تاوان  یەك پێوەری هەیە, بەو پێوەرە حەقیقەتی یاساییەكەی دیاریدەكرێت و دەپێورێت لە ئاستی جیهانی, ئەگەر سزاكانیش جیاواز بن, جیاوازی ناكات لە ناسنامەی بكەر لە هەموو رووەكانەوە, گرنگ كەسی تۆمەتبار پاش ساغبونەوەی تۆمەتەكان لە سزا رزگاری نەبێت, لێرەدا دوو نموونە دێنمەوە, لەسەر نەبوونی جیاوازی لە نێوان پێگەی تۆمەتبار لە هەمبەر دەسەڵات, ئەگەر دەسەڵات نەفرەت لێكراویش بێت بۆ وڵاتانی باڵادەستی جیهانی " هاشم تاجی سەرۆك پێشوی كۆسۆفۆ و سەرۆكی سوپای رزگاری كۆسۆفۆ, رابەرایەتی خەباتی چەكداری گەلی كۆسۆفۆی كرد, بۆ گەیشتن بەوەی پێی گەیشتن, تۆمەتی تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتی بەرەو رویكرایەوە, كە خۆی لە 10 جۆرە تاوان دەبینێتەوە, كوشتن, بێسەرو شوێنكردن, چەوساندنەوەو ئەشكەنجە, هەنووكە چاوەڕوانی دادگاییكردنەو لە پۆستەكانی دور خراوەتەوە, نموونەی دووەم لە ڕۆژی دووشەممە  18-5-2009  بەحر ئیدریس ئەبوقردە, سەرۆكی بەرەی  بەرگری یەكگرتووی دارفۆر  ئامادەی  بەردەم دادگا  بوو لە شاری لاهای هۆڵەندا, ناوبراو  لەگەڵ  دوو سەركردەی دارفۆری دیكە كە تا ئێستا  ناوەكانیان ئاشكرا نەكراوە لە لایەن دادگای تاوانی نێودەوڵەتیەوە" ئای سی سی" تۆمەتبار كران بە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ بە پەلاماردانی  هێزەكانی ئاشتی پارێزی  سەر بە یەكێتی ئافریكا لە دارفۆر لە ساڵی 2007, كە لەو پەلامارەدا 12  كەس لە هێزەكانی ئاشتی پارێز گیانیان  بەختكردووە, لە تشرینی   دووەمی ساڵی   2008, داواكاری گشتی لوریس مۆرینۆ ئۆكامبۆ بڕیاری  دەستگیر كردنی سیان  لە سەركردە سەربازیەكانی دارفۆری  دەركرد  بە تاوانی  هێرشی  ناوبراو , كە هێرشی بۆ سەر هێزەكانی ئاشتی پارێزیان بە تاوانی گەورە ناوزەد كرد, دواتر   قردە بێ تاوان دەرچوو , ئازایانە هاتەبەردەم دادگا, مەبەست  لەم دوو نموونەیە  جیاوازی نەكردە لە نێوان بەرهەڵستكاری حكومەت لە سزای تاوان, لە هەردوو وڵاتەكە سەرۆك كۆمارەكانیان لە لایەن كۆمەڵگای نێودەوڵەتیەوە تۆمەتبار كرابون" میلۆسۆفیج و عومەر بەشیر", كەچی ئۆپۆزسیۆنی و دەسەڵات وەك یەك مامەڵیان لەگەڵدا كراوە بەرامبەر بە گومانی تاوانەكان و دادپەروەری. پایەی دادپەروەری جیهانی لەسەر سێ كۆڵەكە راوەستاوە, ئەوانیش بریتین لە" دادپەروەری, راستی, قەرەبووكردنەوە", دادپەروەری لە لێكۆڵینەوە لە هەموو تاوانەكان بێجیاوازی  و لێپرسینەوە لە هەموو گومانلێكراوانی تاوانەكان  لە دادگایەكی دادپەروەردا بێ چاوپۆشی لە كەس, كە مافەكانی هەردوولا پارێزراو بن بێ لاسەنگی, بە مەرجێك لەكۆتای پرۆسەكە تاوانبار لە سزا رزگاری نەبێت, هەرچی راستیەكانە, قوربانیەكان و كەسوكارەكانیان هەموو راستیەكان سەبارەت بە تاوانەكان كە بەرامبەریان كراوە بزانن, هاوكات دەسەڵات پێویستە هەموو راستیەكان و گوتەی هەموو لایەنەكانی تاوانەكان بە فەرمی لە كەناڵەكانی  بڵاو بكاتەوە وەك راستی دانیان پێدا بنێت, دان نەنان بە راستیەكان وەك مۆتەكە وایە متمانە ناهێڵێت و حەقیقەتەكان دادەپۆشێت, لە كۆتادا قەرەبووكردنەوەی قوربانیان و خێزانەكانیان لە روی مادی و مەعنەوەیەوە بۆ سەرلەنوێ  بنیات نانەوەی ژیانیان و لە بیربردنەوەی تاوانەكان بەشێكی گرنگی پرۆسەكەیە, دادپەروەری  لە جیهان لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دی ناگۆڕێت, یەك پێوەری ستانداردی جیهانی هەیە بۆی, كە پایەكەی لەسەر بنەماكانی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی و جاڕنامەی گەردونی مافی مرۆڤ و رێكەوتنامەی جنێف و مافی مرۆیی جیهانی راوەستاوە, ئیبراز كردنی كۆمەڵكوژیەك و فەرامۆش كردنی دانەیەكی تر، بە پێی هێزو فاكتی بەرژەوەندی ئەو لایەن و  دەوڵەتەی لە پشتی وەستاوە, پێچەوانەی دادپەروەرییە, هاوكات كارێكی نا ئەخلاقیشە. باسكردنی تاوانە زەقەكانی رابردووی كوردستان  بەشێك نییە لە كولاندنەوەی برین وەك لایەنگرانی تاوانكاران ئاماژەی پێدەدەن, برینەكەی ئەوان لە پێناو دەرباز بوونە لە سزا, باسنەكردن و رێگا گرتن لە باسكردنی تاك بە تاكی تاوانەكان و گەڕاندنەوەی دادپەروەری بۆ خۆی بەشێكە لە تاوان و برینی راستەقینە, نەبوونی دادپەروەری برینێكی قوڵە لە جەستەی دەسەڵات, مرۆڤەكان لە كەرامەتدا یەكسانن باوەڕو پێگەی چینایەتی و پلەو پۆستیان هەرچیەك  بێت, بۆیە پێویستە بێجیاوازی لە هەموو تاوانەكان رابردوو بكۆڵرێتەوە, كەرامەت بۆ قوربانیان بهێنرێتەوە, دادپەروەری  دژ بە ئاشتەوایی نییە, بەڵكە ئەوە ئاشتەواوی كۆمەڵایەتییە  بێ دادپەروەر نایاتە دی, نرخی مرۆڤەكان و سزای تاوانەكان لەسەر بنچینەی ئینتمای سیاسی و ناوچەیی دیاری ناكرێن, بەڵكە هەموو لەهەمبەر یاساو دادوەریدا یەكسانن, هیچ كەسێك لەوانەی لە تاوانەكاندا دەستیان هەبووە لە لێكۆڵینەوەكان بەدەر ناكرێن, بەهۆی پۆستی سیاسی و حیزبیەوە, رابردوو لەسەر شانۆی هەنووكەیە, تاوانەكان ناسڕێنەوە بەهۆی پۆست و پارێزبەندی  سیاسیەوە, دەبێت دادپەروەری بۆ قوربانیان بگەڕێتەوە, هەر كەسێك بێت قوربانی, حەرامیش نییە و بگرە ئەركی چالاكوانانی مافی مرۆڤە بێجیاوازی لە نێوان بكەرەكان و پێگەی سیاسی و جەماوەری ئێستایان دۆسیەكان بجوڵێنن, لێ بەش بەشكردنی تاوان كارێكی نا ئەخلاقییە, نابێت هیچ لاپەڕەیەكی تاوانی رابردوو لە تاریكیدا بمێنێتەوە, لە كاتێكدا مێژووی 6 دەیەی رابردوومان تژییە لە تاوانی زەقی سیاسیەكان تا ئاستی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی جینۆسایدیش لە هەندێك كاتدا, بەڵكە كارەسات لە شاردنەوەی برینە بەناوی نەكولانەوە, وە درێژكردنەوەی تەمەنی برینەكانە تا ئاستی شێر پەنجە و مەرگ, وەك یاسای نێو دەوڵەتی دیاریكردوە تاوانە زەقەكان كات و شوێن نابێتە رێگر لەبەردەم داواكردنی سزادانی بڕیاردەران, بكەران و هاندەرانی, هاوكات مانەوەی برین و چارەسەرنەكردنی نەخۆشیەكە یانی بەردەوامی دان بە مانەوەی برین و بەرداوامیدان بە كولانەوەو پەروەردە كردنی میكرۆبی زیان بەخش لە جەستەی گەلدا, كەسی تاوانكار هەڵگری میكرۆب و ڤایرۆسی كوشندەی تاوانە, چونكە تا برین بوونی هەبێت لە جەستەدا كولانەوەش بەردەوام دەبێت, هاوكات گوزارشتیشە لە نەخۆشی جەستە, جەستە بۆ خۆی برینی كوشندەی تێدا نەبێت, كولانەوە بوونی نابێت, كولانەوەو برین جوتەن, بێ یەكتری هەڵناكەن, باشترین رێگا چارەسەركردنی برینە لە رێگای دادپەروەرییەوە, بوونی برین  دەریدەخات مرۆڤەكە تەندروست نییەو توانای گەشەی نییەو بەرەو مەرگ دەڕوات, وە چارەسەری ئەمەش لای خەڵكی نییە, بەڵكە لای دادپەروەرییە,چەپڵە تاوان ناسڕێتەوە, تەنها دادوەری دەیسڕێتەوە,  دورینەوەی دەمەكان و هەڕەشەی باسنەكردنی نەخۆشیەكە چارەسەر نییە, بەڵكەچارەسەر لای سزادانی ئەو كەسەیە تاوانی ئەنجامداوەو برینی تاوان لە جەستەیایەتی و هەڵگری ڤایرۆسی تاوانە, نابێت بوونی چەند تاوانكارێك ببێتە هۆی نەخۆشی گەلێك, باشترین چارەسەر بڕینەوەی نەخۆشیەكەیەو لە بنەڕەتەوە دەرهێنانێتی, كە خۆی لە دادگایی یاخود لە نەرمترین شێوەیدا لێبوردەیدا دەبینێتەوە, لێبوردەییش لە نەرمترین شێوازیدا بێبەری نییە لەوەی تاوانكار وەك خۆی كە تاوانكارە نیشان بدرێت لە كۆمەڵگادا  و دان بە راستیەكاندا بنێت و داوای لێبوردن بكات, لێبوردەیی لە نەرمترین شێوازیدا هەموو ئەم پرۆسانەی لە گەڵدایە, دان نان بە تاوان و داوای لێبوردن و بڵاوكردنەوەی هەمووو راستییەكان, ئەگەر قوربانی ژیانی لێ سەندرابێتەوە, ئەگەر كەسوكارەكەی دادوەرییان بۆ نەگەڕابێتەوە, تاوانكار لە پێگەی تاوانبارییەوە دانی بەراستیەكاندا نەنابێت و داوای لێبوردنی نەكردبێت, ئەوە تاوانكار بەردەوام لەبەردەم چەقۆی گەڕاندنەوەی دادپەروەری و سزا داندا دەبێت, كە ئەمەش كەمترین هەنگاوە بنرێت, بە مردنیش ئەم تارماییە لە كۆڵی نابێتەوە, چونكە دادپەروەری هەر دەگات بە راستیەكان و لە مێژوودا وەك ئەوەی هەیە تۆمار دەكرێت, وێڕای ئازاری ویژدان و دەرونی, تاوانكار خۆی دەزانێت چەپڵەی لایەنگرانی نەزان چەندە زۆر بێت, پیاهەڵدانی گەمژەكان تژی بێت و كۆمەڵگای داگرتبێت, هێزی زەبلاحی هەبێت, هژمۆنیا لە قوڵایی ئاسماندا بێت, تاوان ناسڕیتەوە, بچوكە لە ئاست قوربانییەكی بێدەسەڵاتدا, بەردەوام تارمایی  تاوانەكە راوی دەنێن, حەقیقەت بە دوای وەڵام نەدراوەكاندا دەگەڕێت, تەنها بە پیادەكردنی دادپەروەری و گەڕاندنەوەی ماف بۆ خاوەنەكەی و وەرگرتنی سزاو و قەربوكردنەوەی قوربانیان وكەسوكارەكانیان و دان نان بە هەقیقەت چ وەك چۆنیەتی تاوانەكە وە چ وەك حەقیقەتە یاسایەكە و داوای لێبوردن كردن لە قوربانیان و زیانلێكەتووان ئازارەكە سوك دەبێت نەك كۆتایی پێ بێت, كۆتایی هاتن نییە لە روی تۆماری مێژوو لە سیڤی كەسی تاوانباردا, تاوان هەقی بەسەر ئەوەوە نییە كێ ئەنجامی داوە, پێگەی چییە لە ئێستادا و چی دەكات لە داهاتوودا, بەڵكە هەقی بەسەر كردەوەكانی رابردوەوە هەیە, تاوان كاری رابردوون, وەلێ سزاكەیان كاری ئایندەیە, كەسێك ببێتە بكەری تاوان ئەوا تاوانبارە ئیتر هەر كێیەك بێت, لەگەڵ كردارەكەدا نازناوەكە هەڵدەگریت, ئینكاری تاوان و پیرۆز كردنی تاوانبار بۆخۆی بەشێكە لە تاوان, هەنگاوی یەكەمی چەسپاندنی حوكمی یاسا لەهەر وڵاتێكدا سەرەتا بە دادگاییكردنی ئەمانە دەست پێ دەكات, نەك ئەمانە لە دەرەوەی دادوەری بن و ئاڵای یاساخوازی بەرز بكەنەوە, دادوەری ئیستسنائی تێدا نییە, كەس لە دەرەوەی بازنەكەی نییە, پارێزبەندی نادات بەكەس, خۆ هیتلەر لە وڵاتی فەیلەسوفاندا جەماوەریترین كەس بوو, بینۆتشەو سەدام حوسێن خەڵك سەرەتا دەیان ویستن, وڵاتەكانیان پێش خست, غۆنتر غراس نۆبڵی وەرگرت, وەلێ لایەنگری لە نازی لە قۆناغی لاویدا لە بیر نەكرا, كەسیش ناتوانێت لەژێر پەردەی حیزب و حكومەت و شەڕدا تاوانەكان خۆی بشارێتەوە, بە پێی پرنسیب و یاساكانی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و دادگا جیهانیەكان كەس تاوانبارە نەك حیزب و حكومەتەكان, بەرپرسیارێتی تاوان  لە ئەستۆی تاكە,بۆیە كەس ناتوانێت لە ژێر ئەو پەردانە خۆی بشارێتەوە,  لە دارفۆر عومەر بەشیر لە پاڵ ئەحمەد هارون وەزیری ناوخۆو عەلی محەمەد عەلی فەرماندەی جانجوید تاوانبارن نەك سودان و پارتی كۆنگرەی گەل, نموونە لەم بوارەدا زۆرن, هەموو كەیسەكانی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بەم پێوەرەن, بۆیە ئەوانەی لە رابردوو لە كوردستان تاوانیان ئەنجامداوە كەسەكانن نەك پارتەكان"بڕیار دەران, بانگەشەكەران و هاندەران"راگەیاندن كاران", جێبەجێكاران", دیاریكردنی ئەمانەش لە رێگای تۆمەت بەخشینەوە نابێت, بەڵكە لە رێگای لێكۆڵینەوەو دادگاییكردنەوە دەبێت, رێگریكردنیش لە دادگاییكردن ئەویش بۆخۆی تاوانە, دادگاییكردن وەك كوشتنی رەحیم وایە, ئازاری نەخۆش كەمەكاتەوە, كەسی تاوانبار هەمیشە ئازاری دەروونی هەیە, پێویستە لە رێگای دادگاو سزاوە رزگار بكرێت لەو ئازارە دەرونییە,  تا ئەمانە سزا نەدرێن لە دادگادا و قەربوی بنەماڵەی قوربانیان نەكرێتەوە, روفاتی قوربانیان نەدرێتەوە بە بنەماڵەكانیان, مۆنمێنتی یاداوەریان بۆ دروست نەكرێت, دادپەروەری ناگەڕێتەوەو برینەكانیش بێ چارەسەر هەر دەمێنێتەوەو بەردەوام دەبن لە كولاندنەوەو ئازارەكان لە گەڵ تەمەندا دێن, روحی تاوانەكان هەمیشە وەك مۆتە بەسەریانەوەیە وەك تارمایی دەمێنێتەوە, كۆمەڵگاش بە دەم ئەم برینە ئەبەدیانەوە دەتلێتەوە, بە پێی كات سزای  تاوان و تاوانكار ناگۆڕێت, چونكە تاوانەكان ئەوانەی رویانداوە لە رابردوو و بەردەوامیشە  تا ئاستی تاوانە گەورە جیهانیەكان دەڕۆن, ئەوانەی لە خەمی نەكولاندنەوەی برینەكاندان پێویستە داوای زوو جێبەجێكردنی دادپەروەری بكەن نەك شاردنەوەی, دەبێت تاوانباران  دان بە رابردووی خۆیاندا بنێن, دادپەروەری  بۆ قوربانیان بگەڕێتەوە, بە رێگا گرتن لە دەربازبوون لە سزا, تا دادپەروەری  نەگەڕێتەوە  بۆ تاوانەكانی رابردوو, ناتوانین دوا رۆژی باشتر بەدی بێنین, تا یاسا نەبێتە هێڵی جیاكەرەوەی تاوانكار و قوربانی, ئەوا ئاشتەوایی بەدی نایات, دادوەری  دادپەروەر,  دادوەرە لە نێوان قوربانی  و  تاوانكاردا, ئەوە سنوریان جیا دەكاتەوە, نەك پۆست  و دەسەڵات و هێزو باوەڕی سیاسی, بێلایەنكردنی دادگاكان و داماڵینیان لە هەژموونی سیاسەت، كەڵتوورو بەهێزكردنی داواكاری گشتی هەنگاوی یەكەمە لەو بوارەدا,كەواتە با  بەفلاش باكی گومانەوە بگەڕێنەوە  بۆ دواوە, كۆمەڵگا لەو درم و ڤایرۆسە پاك بكەینەوە, كە بۆتە هۆی فێڵكردن لە مێژوو. لە هەموو بارگرژیەك لە نێوان لایەنەكان وەك ئاگر بەردان لە پەرێز, دۆسیەكان رابردوو  كڵپە دەسێنێتەوەو تاوانەكان زەق دەبنەوەو دێنەوە مەیدان, تارمایەكەی بەردەوام بەسەر كۆمەڵگاوە دەبێت, وتەی هەموو لایەنەكانیش بەرامبەر نەیارەكانیان لە ژماردنی تاوانەكانیان لە راستیەوە نزیكەو حەقیقەتێك هەیە لە ئەنجامدانی, تا دادگا یەكلای دەكاتەوە, ئەوا هەر مۆتەكەی بە راستی دەمێنێتەوە, تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانیش زیاتر خەڵك لە ناوەڕۆكەكانی ئاگادار دەكاتەوەو هیچ بەهانەیەك بۆ هیچ كەسێك, لە ژێر هەر ئاڵایەكدا بێت  نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان, چونكە یاسا ودادپەروەری لەو چركە ساتانە كۆتاییان نایات كە بەهانەی تاوان دێنە پێشەوە لە شەڕو ململانێی سیاسی, بەڵكە لەو چركە ساتانە چاوەكانی تیژتر دەبن, لە هیچ بارودۆخێكدا  مرۆڤەكان دەست كراوە نین  بۆ ئەنجامدانی تاوان, ئەگەر  هەڕەشەشی لەسەر بێت و لایەنی بەرامەریش پەلاماردەرو هەڵەو تاوانباریش بێت تا ئاستی خیانەت وەك خۆیان ئاماژەی پێ دەدەن, هەموو لایەنەكانی شەڕ دەبێت ڕێز لە یاسای نێونەتەوەیی مافی مرۆڤ  بگرن, بە پێی پەیماننامە نێودەوڵەتیەكان مامەڵە بكەن, دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن بە یەك ئاست لەبەرامبەر لێپرسینەودان, كە چویتە شاخ, یان چەكت بەناوی بزاڤی نەتەوایەتیەوە هەڵگرت, یان نەیارەكەت دڕندەو بێزلێكراو بوو لە ئاستی جیهانی , یان و یان, رێگا بە تۆ نادات, لە دەرەوەی پرنسیبەكان تاوانی قەرەقوشیانە ئەنجام بدەیت, لە كوشتنی دەرەوی دادگا, تیرۆر, ئەشكەنجە, كوشتنی دیل, ئەشكەنجە دانی هاوڵاتیان, بە بارمتەگرتنی هاووڵاتیان لە كاتی شەڕی ناو لادێ, شوێنبزركردن, چەكداركردنی منداڵان, ڕفاندن و كوشتنی هەڕەمەكی, نرخ دانەنان  بۆ ژیانی مەدەنیەكان، هێرشی مەرگهێنەرانە‌ لە ناوچەكانی دانیشتوان كە خەڵك تیایاندا كوژراون و برینداركرون, كردنی وڵات بە نێوجەرگەی شەڕی وڵاتان, رێگا گرتن لە دەرباز بوونی خەڵك لە ناوچەكانی شەڕ, رێزنەگرتن لە سەروەت و سامانی خەڵكی, نە پاراستنی كەرامەتی هاووڵاتیان و .........وەك دەبینین لە رابردوو  كوشتنی نەیار شۆڕشگێڕی بوو, خوێنڕشتن قارەمانێتی بوبێت, ئێستا مرۆڤەكان خۆیانی لێ بێبەری  دەكەن, ئەگەر چی  ئەمانە نەك راستیەكان بڵاو ناكەنەوە, وە دەرگای دادوەریان داخستووە, تەنانەت ئامادە نین بچوكترین هەنگاو كە دان نان بە تاوانەكان و  داوای لێبوردن كردنە بنێن, تەنانەت هیچ سیاسیەك و بەرپرسێك لە وتەیەكی نابەجێ و كردەیەكی بەدی خۆی پەشیمان نییە و بەرپرسیارێتی هیچ دەرئەنجامێكی خراپیشی هەڵناگرێت كە لە رابردوو ئەنجامیان داوە, ئەوان وشیاری پەشیمانیان نییە, پەشیمانی و داوای لێبوردن كردن بە نەنگی دەزانن لە كاتێكدا لە روی بانگەشەی سیاسیەوە ئیدعای مەدەنیەت دەكەن, لە كاتێكدا پەشیمانی و داوای لێبوردنكردن ئەخلاق و بەرپرسیارێتیە نەك بەرامبەر رابردوو, بگرە بۆ داهاتووش, بۆ دوبارە نەبوونەوەی تاوانەكان, شەرمكردن لە تاوان  و هەستكردن بە گوناح بەشێكن لە هەستكردن بە مرۆڤ بوون, ئەگەر تاوان وەك حەرامی كۆمەڵایەتی بكرێتە كلتور, ئیتر ئەم ملهوڕییە جێگایان لە كۆمەڵگادا نامێنێت, دەبێت لەو قۆناغە دەرچین داوای لێبورد كردن كفری سیاسی بێت, دەبێت بكرێتە بەشێك لە سیاسەتی باو, كلتوری باو, سەردەمی پیرۆز ناساندنی دڕندەیی تۆقێنەر بەسەر چووە, ئاڵای دادپەروری و لێبوردەیی جێگای دڕندەیی گرتۆتەوە.  دۆسیەكان پێویستی بە لێكۆڵینەوەی سەربەخۆو دادگای بەهێز هەیە بۆ ئەوەی بڕیاری لەسەر بدات, هەر كەچووە دادگاوە, دوای ئەوەی بە تۆمەتەكانی بەسەردا ساغبووەوە, دوای سەلماندن و بە بەڵگەكردنی رووداوەكان  ئەوا دەبێتە بەشێك لە مێژوو, ئەوجا پێویستە رووداوەكان بەزمانی بێلایەنی و بە شێوەی  زانستی بنووسرێتەوە, بۆ ئەوەی جارێكی دیكە نەوەكانی داهاتوو ناچار نەبنەوە دەستكاری مێژوو بكەنەوە. ئەوان بۆ نەمركردن و جوانكردن و رەوایەتیدان بە خۆیان,  هەموو مێژوویەكیان تەزویر كردووە,یاداشتەكانیان پچڕ پچڕە,  وێڕای بەسەرهاتی تاوانەكان, ناو, شوێن ساڵ و رۆژی لە دایك بوون و مردنیش, خێڵ و عەشیرەت, هەمووشی بە پیرۆز دەزانن, دەست لێدانیشی قەبوڵ ناكەن, بۆیە دەبێت سومبلە پیرۆزەكان هەڵتەكێنرێن و  هەموو مێژووەكان سەر لە نوێ بنووسرێنەوە, هەندێك خراپ باشە بن, هەندێك باشیش خراپە بن لە داهاتوودا, هەندێك ئازایەتی ئەمڕۆ سبەی دەبنە تاوان, هەندێك تاوانی ئەمڕۆش دەبنە چرای ژیانی داهاتوو, كاتێك مێژوو و رەوایەتی لە دیلی ئایدۆلۆجیا و ئەفسانەی نەتەوایەتی و ئاینی رزگاریان دەبێت, ئەوكات پێویستمان بە مێژوویەكی نوێ دەبێت, بە ئازاد بوونی مێژوو لە كۆت و بەندی فەرمانڕەوایان و  پیرۆزی و ئایدۆلۆژیا, ئیتر سەرتاپای ئەو مێژووە دەگۆڕێت دەسەڵاتداران و خاوەند ئایدۆلۆژی و ئاینەكان بۆ بە پیرۆز كردنی مێژوییەكەیان نووسیویانە, مێژوییەك قسە كردن لەسەری ببوە كفر, ئێستا دەبێت مێژوو لە روانگەی بەها دادپەروەریەكان  ئازاد بكرێت, مێژوو لە پیشەسازییەوە بكرێتە حەقیقەت, لە ویستی دەسەڵاتداران و بەرژەوەندییانەوە بكرێتە نوسینەوەی راستیەكانی  هەناوی كۆمەڵگا, بنچینەی  فەلسەفەی مێژوو بریتیە لە پشكنین و گەڕان بەدوای دوو وەڵامدا, كەی و چۆن  رویاندا؟, كێ و لە كوێ ؟,مێژوو پڕە لە درۆی كەسانی تاوانبار و دزو  ترسنۆك و بوغزاوی ئەژدیها ئاسای فێڵباز, مرۆڤ لەو رۆژەوەی لە دایك دەبێت مێژووەكەی دەست پێدەكات، بە چاك  و خراپیەوە, نابێت كەرت كەرت بكرێن, مێژوو ئاوێنەی هەموو كردارەكانیەتی, بە ئارەزووی خۆی و هەواداران نانوسرێتەوە, بەڵكە كردارەكان وشەكان كە پێكهاتەی مێژووەكەن  دیاریدەكەن, هاوكات مێژووی دوێنێ  لەمرۆ جیاناكرێتەوە, هەموو پێكەوە یەكەیەكی  دانەبڕون, نابێت مێژوو  پیرۆز نیشان بدرێت, دەبێت پیرۆزیی  لێ وەربگرترێتەوە, تەنانەت پیرۆزی لە ئەفسانەكانیش  وەربگرترێتەوە, رەوایەتی پێ بدرێت و تەسلیم بە راستیەكان بكرێت.  كەواتە ئەوەی هەیە و نووسراوەو ناو نراوە مێژوو , حەقیقەتەكانی هەموو رێژەییەو لە گۆڕانە, ناتوانرێت راستیەكان تا كۆتایی بشاردرێنەوە, ئەگەر دەرگای راستیەكانی مێژووش داخرابێتن بە زەبرو ستەمكاری, لەودیو دەرگاكانەوە راستییەكان خۆیان رزگار دەكەن و سەردەردێنن. مێژووی هەموو گەلان پڕە لە خوێن و كوشت و بڕ, زوحاك لە چاویانەوە  فریشتەیە, زوحاكەكانی ئەمڕۆ  زۆر زیاتر لە زوحاكە ئەفساناویەكانی مێژوو تاوانیان كردووە, لە بری ئەوەی ئەژدیهان لەسەر شانیان بڕوێت, خۆیان بونەتە ئەژدیهای حەوت سەرە, لە مێژووی  نوێدا ئەژدیها ئەژدیهایە نەك پەری دەریا, كەواتە پێكەوە كار بكەین بۆ نووسینەوەی مێژوو لە بەر رۆشنایی دادوەری دادپەروەردا, پەری و ئەژدیها لەیەكتر جیابكەینەوە, پێش هەموو كارێك وەك گەلێكی ستەملێكراو پێویستمان بەو جیاكردنەوەیە هەیە, بۆ ئەوەی لە رێی ئەو ئەژدیهایانەوە نەبینە دێو.  

ئازاد جۆڵا بەدەگەمەن  نەبێ   هەرگیز  نەبینراوەو ڕووی نەداوە لە سیستەمە دیکتاتۆر و  پۆپۆلیست و  شموولییەکان  گردبونەوەو خۆپیشاندان و  ناڕەزایی دەربڕین  ڕووی دابێ ، هەمیشە  لە سایەی ئەم  جۆرە  ڕژێمانەدا بێ دەنگی و پابەند بوون  بەدی  دەکرێ ، بەڵام بەدڵنیایی ئەوەی  وەک  فاکت  دەبینرێ  زۆر  جیاوازە لە ناخ و  خواست و داوا و هەست و نەستی  تاکەکان ، واتە خەڵک بەگشتی باش ئەم  ڕاستیە دەزانن  هێزێک هەیە هەمیشە لەسەرپێ و  ساز و ئامادەیە دژ بە  بچوکترین داواو مافی  ئەوان ئەگەر  ڕووبەڕووی  دەسەڵات بکرێتەوە ئەوا بێ دوو دڵی  بە ئاگرو  ئاسن ڕووبەڕوویان دەبێتەوە ، هەر بۆیە   لە م کۆمەڵگایانەدا  خەڵک  بۆ مایەکی دوور و درێژ  سەرکوت و بێ دەنگ دەکرێن و  هێواش هێواش جامەکە  پڕ دەبێ و تا ئەوکاتەی دەگاتە لێوان و  لەسەری  دەڕژێ ،  ئەوکات وەک  هەمیشە  ڕژێمەکانیش  کۆتاییان  خێر  نابێ ، یان بە ڕاپەڕین  یان بە  کودەتا  هەندێک  جاریش  بە شەڕو  کوشتار و خوێنێکی  زۆر  کۆتاییان پێ دێ ،،، ئەوەی  لە عێراق و لە کوردستانیش  دەگوزەرێ  بەدەر نیە لەم  حاڵەتە ،  لەگەڵ ئەوەی  ڕاستە لە هەردوو  حکومەت  بەپێی یاسا  خۆپیشادان و گردبونەوە و  ناڕەزایی  دەربڕین  ڕێگە  پێدراوە و  ئاساییە  ، بەڵام  ڕەنگە  لە یاساکاندا بە جۆرێک لە جۆرەکان  سنوردانان و بەرتەسککردنەوەی ئازادیەکان بونیان هەبێ و ئاستی  داواو  داخوازی و خواست و وویست و تێنوێتی  خەڵک  نەشکێنێ ، لە بەرامبەریشدا  ڕەنگە ئاستی ڕۆشنبیری و پابەدبوونی خۆپیشادەرانیش بە گشتی  وەک  پێویست  نەبێ و لە شێوازی گەیاندنی  داواو داخوازییەکانیان هەندێک جار  وەک  پێویست و  سەرکەوتوو   نەبن لە هەڵسوکەوت و دەربڕین و گەیادنی  داخوازییەکانیان ،  هەر بۆیەش  زۆربەی جارەکان  لە هەرێمی  کوردستان  کە خۆپیشاندان و گردبونەوەو  ناڕەزایی  ئەنجام  دەدرێ   کێشەو  توند و تیژی و بەریەککەوتن و گرژی  لێ  دەکەوێتەوە ، هەندێکجارش پەلاماردان و  سووتان و تەنانەت  لە هەردوولا  خوێن ڕشتنیشی لێ دەکەوێتەوە ، هەموو  جارەکانیش  هەردوولایان  یەکتری  تۆمەتبار  دەکەن بە دەستپێشخەری لە توند و تیژی و بە   بەلاڕێ بردنی  ئامانجە سەرەکیەکەو  لادان  لە یاساو بەلاڕێدابردنی خۆپیشاندنەکان ،  یان تۆمەتبارکردن بە دەستی  دەرەکی و تێکدەر و ئاژاوە گێڕی ، لێرەدا  ئەوەی  زۆر  گرینگەو  ئەرکی  سەرشانی  هەردوولایە  واتە هەم  دەسەڵات و  هەم  خۆپیشاندەر ، پێویستە لەسەر  هێزە  تەناهییەکان  بەرلەوەی  جێبەجێکاری  یاساو ڕێنماییەکان بن  پێویستە  خەڵک و  خوێنی خەڵک و شکۆی هاوڵاتیانی وڵاتەکەی خۆیان  لە لا  گرینگترو پیرۆزتر بێ ،  لە هەمانکاتیشدا خۆپیشادەران  دەبێ و پێویستە  ئینتمایان  بۆ  گەل و نیشتمان هەبێ  پاراستنی  دامەزراوەی  وڵاتەکەی  خۆیان  ئامانجی سەرەکییان بێ ،  پێویستە  دەسەڵات و نیشتمان ، دەسەڵات و دامەزراوە گشتیەکان  لە یەکتری جیا بکەنەوەو پاراستنی موڵکی گشتی و پیرۆزییەکانی  گەل  لەبەر چاوبگرن ....

عەلی کەریمی  ماوەیەکە بۆچوونێکی بەهێزم لا دروست بووە و هەرچی بەڵا و خیانەت و دواکەوتوویی و دزی و تالان دەبینم، یەکەندەردوو دەیخەمە ئەستۆی "ڕۆشنبیر" و "نوخبە"ی ناو خۆمان. لەسەرتاسەی جیهان میللەتان خەریکی ژیانی ئاسایی خۆیانن، جا چ بەخۆشی و چ بە ناخۆشی، هەژاری یان دەوڵەمەندی، پێشکەوتوویی و پیشەسازیی یانکوو شوانکارەیی. ئەوەی میللەتێک لە عاستی بیر و هزر و هۆش لە خەڵکی تر جیا دەکاتەوە ئاستی  عیلم و تێگەیشتوویی و هوشیاری ئەم توێژە زۆر بچووکەیە کە پێیان دەڵێین نوخبە و ڕۆشنبیر.  کاتێک وڵاتێکی پێشکەوتووی وەک سوید لە سەدەی هەژدە بەهۆی قەرسان و قاقر، هەژاری و سەرما و سۆڵ بڕستی لێ بڕیبوون و بە دەست پادشایەکی شێتەوە ناعیلاج پەنایان بۆ ئیمپراتۆری فەرانسا، ناپلۆن برد و داوای پادشایەکیان لێکرد، ژنەڕالی هاوڕێی ناپلۆن، بڕنادۆت کرا بە پادشای سوید و بە ئاشتیخوازیی خۆی، بوو بە خێر و بەرەکەتیش بۆیان. کاتێک بە هەزاران سویدی بە بەفر و بۆڕان و لە ڕێی دەریاوە کۆچیان دەکرد بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا و کەنەدا، ئەوە چەند نوخبەیەک بوون کە دواتر حیزبی گەورەی سوسیال دیمۆکراتیان دامەزراند و بە سیاسەت و ژێری و غەمخۆری خۆیان بۆ نیشتمانەکەیان، وڵاتێکیان دامەزراند پڕ لە عەدالەت و پێشەسازی و پێشکەوتوویی و خوشگوزەرانی و هەتا ئێستاش بەر و بوومی عیلم و هۆشی ئەم نوخبەیە، وڵاتێکی دامەزراندووە یەک لە هەرە وڵاتە نموونەیەکانی هەموو جیهان. مەبەستم ئەوەیە بڵێم لە هەموو جیهان میللەت ئیشی خۆی دەکات و سەرقاڵن بە کاسبی و گوزەرانی ژیان، جا لەندەن بێ یان برلین و واشنتن یان هەولێر و زاخۆ و شارەزوور. تەنیا هەرچەند ساڵ جارێک دێنە سەر سندووقەکان و بە دەنگی خۆیان جەماعەتێک لادەدەن و چەند کەسێکی تر دەکەنە دەسەڵاتداری وڵات. ئەوەی وڵاتێک بەخاوەن سیستم و نیزام دەکات و قانوونی باش و مڕۆڤدۆستانە و پێشکەوتوانە لە خزمەت خەڵک و وڵات دادەنێن و دەستورێک بۆ وڵاتەکە چێ دەکەن کە کەس بۆی نەبێ بیبەزێنێت و ڕەچاوی نەکات، ئەوە ئەو توێژەن کە پێیان دەگوترێ ڕۆشنبیر و نوخبەی وڵات. ئەو قانوون و ڕێ و شوێن و قەزایەی ئەوانە دایدەنێن ئیتر لە لای هەموو هاووڵاتێک لە کەلامی کتێبە ئاسمانێکانیش پیرۆزتر دەبن و جا کێ دێتە سەر تەختی دەسەڵات با بێ و کەس نیگەرانی بێعەدالەتی و ماف لە ژێر پێنان نابێت. کێشەکەی لەمەڕ وڵاتی ئێمە، لەم بستۆڵکە خاکەی کە دوای هەزاران خوزگە و بریا، وەک هەرێمێکی هات و نەهات بوو بە وڵات و نیشتمانی کوردان و دڵی هەموومانی خۆش و قینی دوژمنانی جۆشاند، لە ڕاستیدا لە ئەمڕۆدا خۆمانین و ئەم توێژەی پێیدەگوترێت "ڕۆشنبیر و نوخبە"! زۆر سەیرە تۆێژەکە بە پانەوە بووە بە کۆیلە و گوێ لەمستی چەند ئاغا و سەرکردەیەک، ئەویش لە پێناو ماڵی دنیا و پێگەیاندنی خۆیان لە سەروەت و سامان، ئامادەن لە پێناوی خۆیان سوجدە بەرن بۆ مڕۆڤ، بۆ مناڵێکی سەرۆک، بۆ بنەماڵە، ئامادەن بە بەبێ یەکودوو درۆ بکەن و بە شان و باڵیان دا بێنەخوار و هیچ شەرمێک نەیان گرێت کە لە پێناو چیدا وا پشت لە خەڵک دەکەن و ڕوو لە چەند کەسێک بەناوی دەسەڵاتی خێڵ کە گۆیا بە فراوانی ماڵی دنیا و شەهادە و پۆست و مەقامیان پێ دەبەخشێت. شکسپیر دەڵێت؛ " ئەگەر کەسێک جارێک خیانەتی لێ کردی ئەوە خەتای ئەوە، ئەگەر دوو جاری کرد ئیتر ئەوە خەتا لە تۆوەیە"! کەچی لەم هەرێمە ڕۆژانە خیانەت دەدرووینەوە و هەر گوێ لەمستیی نوخبە و ڕۆشنبیرە زیاد دەکات و سەرەیان گرتووە بۆ مەداحی و پێداهەڵگوتن، بەڵکوو پەرلمانتارییەک، وەزیر و یان هیچ نەبێ پۆستێکیان پێ ببەخشن. ئەمن نازانم کە ئەو هەمووە، کە باس لە خیانەتی مەلای خەتێ دەکەن بەڕاستی فەتوای داوە بە دژی میری "کۆرە" "کە هەرکەس دژایەتی سوڵتانی عوسمانی بکات تەڵاقی دەکەوێ" چەند هەڵبەستراو و چەند ڕاستە؟! بەڵام باش دەزانم هەن لەئەمڕۆدا بە پێش چاوی هەموو عالەم و کوردەوە فتوا هیچ، بۆ چاوساغی بە ڕۆژی ڕووناک پێشی لەشکری سوڵتان کەوتوون و خاکی کوردستان بە پوستاڵی ڕەشی عوسمانییەکان داگیر دەکەن و دەیشێلن. ئەمە یەکەمجار نییە و دەیان جار بۆ لەشکری عەرەب و فارسیش هەر عەینی شت ڕوویدا و دووبارە و چەندبارە بووەتەوە، کەچی "نوخبە" و "ڕۆشنبیرەکانمان" ڕۆژ بە ڕۆژ ئاهەنگی مەداحی و پێداهەڵگوتنیان بەم دەسەڵاتە بێگانەپەرەستە، ڕەساتر و خۆش ئاوازتر دەکەن. زیاتر لە دووهەزار ساڵ پێش یەهودا، یەک لە یارانی عیسای پێغەمبەر کە خیانەتی لێکرد و فرۆشتی، ئێستاش ناوی لەسەر زارانە و فەرامۆش ناکرێت، کەچی نوخبەی ئێمە بە زۆر خەریکن خیانەتە یەک لە دوای یەکەکانی سەرکردەکانمان لە بیر دەبەنەوە و بە خزمەت و فیداکاری بۆیان دەقەبڵێنن لە پێناو پاداشێکی سووک و چرووک! کورد گوتەنی؛ قسە هەزارە و دوانی بەکارە، ڕۆژانە دوای هەموو کارەساتەکانی بەسەرمان دێ؛ لەشەڕ، لە دزی، لە زۆرداری و لەهەموو نەخوازراوەکان دەگەمە ئەو ئەنجامەی وڵات کۆڵەواری دەستی نوخبە و ڕۆشنبیرەکەیەتی و وایان لەخۆ کردووە دەسەڵاتی سەرەڕۆ نە شەرمیان لێدەکات و نە حیسابیان بۆ دەکات، شەوانە لە پای تەلەفزیۆنەکان کە ئەو هەمووە مەداح و نوخبە و چاودێر و شارەزا لە ... دەبینم زۆرتر دڵنیا دەبم ئەم میللەتە جارێ دوورە لە ڕزگاری لە دەست عەبدایەتی و داگیرکاریی. نوخبە و ڕۆشنبیرەکان دەبوو پێشەنگی کۆمەڵانی خەڵک بان لە ئازایەتی و قبوڵ نەکردنی زوڵم و زۆری و ملشوڕ نەکردن بۆ دەسەڵاتێک کە لە ماوەی سی ساڵی ڕابردوو دەیان جار ئیمتحانی زۆر خراپیان داوە، ئەوەندە لە دەسەڵاتەکە تورە نیم، کە لەم نوخبەیەی کە بانگەوازی "مەرجەع" بوونیان بۆ دەکات، توڕە و بێزارم، هەر ئەوانەی کە تا دۆینێ هیچیان نەبوو، مارکسی و لایەنگری هەژار و کرێکار بوون و هاتوهاواری  ڕۆشنگەرییان گوێی فەلەکی کەڕ دەکرد، بەڵام ئەمڕۆ بە دەیان دۆنم باغ و دەرع و بە ڕیز وەنەوشە و سەیارەی زۆر گرانیان بە دواوەیە و بە چەندین قەسر و ڤێلا سەری لێشێواندوون شەو لە کامیان سەر بنێنەوە، هەر ئەوانەی کە لە نەبوونی و هەژاریدا دژیان بوون ئەمڕۆ بۆ پاراستنی سەروەت و سامان و پلە و پایەیان بێشەرمانە دەستیان داوەتە مەداحی و هەم خۆیان و هەمیش دەسەڵات باش دەزانن، کە درۆیان دەکەن و جێی بڕوا و متمانە نین!

د. ئومێد رەفیق پرۆژه‌ی شامی نوێ ئه‌و پرۆژه‌ ئابورییه‌ی له‌ خه‌ونێكی ئابورییه‌وه‌ به‌ره‌و ناوه‌ڕۆكێكی سیاسی هه‌نگاو هه‌ڵده‌گرێت ، بنه‌مای ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌سه‌رده‌می سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوتر حه‌یده‌ر عه‌بادی دروست بو، له‌ نێوان میسرو عێراق، به‌ ئامانجی لێك تێگه‌یشتنی ئابوری و وزه‌، وه‌به‌رهێنانی ئاڵوگۆركار، به‌لام دیاره‌ حكومه‌ته‌كه‌ی كازمی له‌ دوای ئه‌وه‌ی زیاتر ته‌ركیزی له‌سه‌ر كه‌مكردنه‌وه‌ی بێكاری و دژایه‌تی گه‌نده‌ڵیه‌ ، به‌ده‌م پرۆژه‌كه‌وه‌ چوه‌ ، بۆیه‌ له‌ هه‌نگاوی دوه‌مدا ئوردن وه‌كو وڵاتی سێیه‌م ، هاته‌ ناو بیرۆكه‌ی پرۆژه‌كه‌وه‌ ، بۆ ئه‌وه‌ی بیرۆكه‌ی ته‌واوكاری پرۆژه‌كه‌ بخاته‌ سه‌ر ڕێگه‌ی ته‌واوكاری. ئامانجی ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ئامانجێكی ئابوری نزیكی ئه‌وه‌یه‌ عێراق وه‌كو وڵاتێكی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ ووزه به‌ تایبه‌ت نه‌وت، گرێبدات به‌ هه‌ردوو وڵاتی میسر ئوردن وكۆمپانیا میسرییه‌كان و ده‌ستی كارو شاره‌زای و وزه‌ی كاره‌با بهێنێته‌ عێراق و ئه‌و قه‌یرانه‌ی عێراق له‌ بواری كاره‌بادا هه‌یه‌تی چاره‌سه‌ر بكات، له‌ هه‌نگاوی دووه‌مدا سعودیه‌ رابكێشرێت بۆ پرۆژه‌كه‌و ، ئه‌مه‌ش ئامانجی عێراقه‌، كه‌ سعودیه‌، جێگره‌وه‌ی هه‌ردوو وڵاتی ئێران و توركیا بێت له‌ عێراق له‌ وه‌به‌رهێنان  ، چونكه‌ توركیا و ئێران ساڵانه‌ زیاتر له‌ 30 ملیار دوڵار له‌ عێراق وه‌به‌رهێنان ده‌كه‌ن، عێراق نه‌ك به‌رهه‌مهێن نییه‌، به‌ڵكو جگه‌ له‌وه‌ی به‌كاربه‌ره‌ ، كاریگه‌ری زۆر نه‌رێنی داناوه‌ له‌سه‌ر توانه‌وه‌ی پیشه‌سازی لۆكاڵی. ته‌نانه‌ت به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و كارگه‌ ناوخۆیانه‌ی كه‌له‌ پێشودا هه‌بون ، له‌ ئێسادا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناتوانن كێبڕكێی به‌رهه‌می ئێرانی و توركی بكه‌ن داخراون. له‌ روی سیاسیه‌وه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ ناوی پرۆژه‌كه‌ شامی نوێیه‌ ،به‌ڵام سوریا له‌م پرۆژه‌یه‌دا نییه‌، دوور نییه‌ ، له‌ ده‌رفه‌تی نزیكدا عێراق بتوانێ، ئه‌م ڕۆڵه‌ نێوه‌ندگیریه‌ بگێڕێ بۆ راكێشانی سوریا بۆ پرۆژه‌كه‌، چونكه‌ عێراق له‌ ئوردن و میسریش زیاتر كاریگه‌ره‌ له‌سه‌ر سوریا. ئه‌ جگه‌ له‌وه‌ی خاك و ئابورییه‌كه‌ بوه‌ مه‌یدانی ململانێیه‌كی سه‌ختی جه‌نگ و ئابوری و سیاسی و نێو ده‌وڵه‌تی .ده‌رفه‌تێكی گه‌وره‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م سوریا بۆ رزگاربون له‌ هه‌ژمونی روسیاو ، پشتكردنه‌ ئێران و ده‌ركردنی توركیا له‌ سوریا.  ئامانجی سیاسی پرۆژه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كوتله‌یه‌كی سیاسی له‌ شێوه‌ی یه‌كێتى ئه‌وروپا دروست بكرێت، به‌ ناوی یه‌كێتی عه‌ره‌بی ، له‌سه‌ر بنه‌مای شوناسی نه‌ته‌وه‌یی دور له‌ مه‌زهه‌بی ،  كه‌ له‌دوور مه‌ودادا ئامانجی سیاسی زۆر گه‌وره‌ به‌دی ده‌هێنێت، له‌ گرنگترینیان دورخستنه‌وه‌ی توركیاو ئێرانه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ و، دروستكردنی هێزێكی تازه‌ی میانره‌وه‌ی هه‌رێمی به‌لانی كه‌م مه‌ترسی نییه‌ له‌سه‌ر ئاسایشی ئیسرائیل. ئه‌م پرۆژه‌یه‌ تا ئێستا یه‌كه‌م هه‌نگاوی له‌ بیرۆكه‌ ده‌رچوه‌و بوه‌ به‌ پرۆژه‌، به‌ڵام ئاڵنگاری زۆری له‌به‌رده‌مه‌، له‌گرنگترینیان خه‌ونی سه‌ركردایه‌تی پرۆژه‌كه‌یه‌، كه‌ عه‌ره‌ب و عه‌قڵی عه‌ره‌بی له‌سه‌ر زه‌عامه‌تی پرۆژه‌كه‌ قورسه‌ بگه‌ن به‌ ڕێكه‌وتن به‌ تایبه‌ت له‌ كاتی هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی سعودیه‌ ، خاڵی تر ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ روی ئابورییه‌وه‌ ، ئه‌گه‌ر ته‌نها بیر له‌ كوتله‌ی هاوبه‌شی ئابوری تیا نه‌كرێته‌وه‌ ، وه‌كو جه‌مسه‌رگیری كوتله‌ی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت ، گۆڕاوه‌كانی زۆرترن له‌ ره‌هه‌نده‌ جێگره‌كانی. له‌روی هه‌رێمیه‌وه‌ ئێران ره‌نگه‌ كۆسپی گه‌وره‌ی بۆ دروست بكات، به‌ تایبه‌ت له‌ ئێستادا وا وێنا ده‌كرێت كه‌ له‌ دوای سه‌ردانه‌كه‌ی كازمی بۆ ئه‌مریكا ، پرۆژه‌كه‌ زیاتر پرۆژه‌ی ئه‌مریكا بێت و كابتنه‌كه‌ی كازمی بێت، هه‌روه‌ها مه‌ترسی گه‌وره‌ له‌سه‌ر خه‌ونه‌ فراوانخوازییه‌كانی توركیا دروست ده‌كات ، بۆیه‌ توركیاش بێده‌نگ نابێت. ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ئه‌و ئامانجه‌یه‌ كه‌ عێراق به‌ره‌و عه‌ره‌بیبون ده‌باته‌وه‌و، رزگاری ده‌كات له‌ ململانێی مه‌زهه‌بی و دابه‌شكاری. له‌ روی ئابوریشه‌وه‌ زیانی گه‌وره‌ به‌ر ئێران و توركیا ده‌كه‌وێت.  

شاڵاو محەمەد ١  هاوسەرۆکانی بەڕێز... كه‌ركوك له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی گه‌وره‌دایه‌، هێزە  جیاوازەكانی عێراق سەرقاڵی بچووککردنەوەی زیاتری كوردن لە پارێزگاكەدا. بۆیە ناچاربووم پەنا بۆ ئێوە بهێم، كاتێك بڕیارمدا بەهۆی خراپی دۆخی كەركوك ڕوو لەئێوە بكەم هەرزوو هاورێیەكم كە بەزمانی خۆتان یەكێتییەكی عەیارە ٢٤ ــە پێیوتم: خەیاڵكردن لەسەر ئەوەی هاوسەرۆكانی یەكێتی گوێت لێبگرن وەك خەیاڵكردنی وەستانی هێلكەیەكە لەسەر پەتێکی باریک، بەڵام هەر بریارمدا نوكی قەڵەم ڕوو لە ئێوەبێ چونكە زۆرینەی خەڵكەی كەركوك دەنگدەری یەكێتین و تەنیا ئێوەش لە دەسەڵاتی ئیداری و ئەمنی باڵادا ئامادەگیتان هەیە لە شارەکەدا.  لەپێش كۆنگرەی چواری یەكێتی بەهەموو تێبینیەك كە هەبوو ئەو حزبە لە كەركوك خاوەن ناوەندێكی بڕیاربوو، توانیان پێكەوە لە شەڕی داعش و ریفراندۆم و روداوەكانی ١٦ ی ئۆكتۆبەر و دواجار هەڵبژاردنی ٢٠١٨ وەك یەك تیم بڕیاربدەن بڕیارەكانیان لە قازانجی كورد و یەكێتی بوون یان نا ئەوە دواجار مێژوو بڕیاری لەسەر دەدات. دوای كۆنگرە لەبری رێكخستنەوەی زیاتری نێو ماڵی یەكێتی لە كەركوك، ئەو حزبە ناوەندی بڕیاری تێدا نەماوە و هەر كەس لای خۆیەوە خۆی بە خاوەن بڕیار دەزانێ و كەس حیساب بۆ ئەوی تر ناكات. ئەوەی لە پێشوودا پشتگوێ‌ خرابوو هێنراوەتە پێشەوە ئەوەشی دەسترۆیشتوو بوو قسەی وەرناگیرێت ئەمەش لە ئایندەدا زیانەكەی بۆ ماڵی كورد و یەكێتی لە كەركوك زیاتر دەبینین ئەگەر چارەسەر نەكرێ چونكە هەر حزبێكی سیاسی كورد لە كەركوكدا تەبا بێت ئەوە بە قازانجی دۆزی كورد لە شارەكە دەشكێتەوە. بازنەی كەركوك لە كۆنگرەی چوارەكی یەكێتیدا فراوانتر بازنە بوو ئەمەش وایكرد 34 ئەندامی سەركردایەتی لە كەركوك هەڵبژێردران لەبەرئەوە دەبوایە هاوسەرۆكانی یەكێتی رازیبن ئەو ژمارە زۆرە لە سەركردایەتی لەژێر سەقفی ئەنجومەنێك كەناوی ئەنجومەنی سەركردایەتی یەكێتی لە ناوچە دابڕێنراوەكان كۆبكرێنەوە تاكو بە ئیشوكار تەواویان ناچار بكرێن لە ناوچەدابڕێنراوەكان كاربكەن نەك هاوسەرۆكان بڕیاری پێچەوانە بدەن لەبەر خاتری ئەوەی كاندیدی سەرۆك ئەنجومەنەكە بەدڵی یەكێكیان نییە، چونكە ئەم دۆخەی ئێستا یەكێتی لە كەركوك تێیكەوتووە كاتی ئەوە نییە ترستان لە چەقۆكەی دەستی هەڤاڵێكتانبێ هێندەی دەبێ لە خەمی دوورخستنەوەی چەقۆكەی سەرگەردنی حزبەكەتاندا بێ. بۆ دەربازبوون لەو قەیرانەی یەكێتی تێیكەوتووە بەهۆی ئەنجومەنی سەركردایەتی ناوچە دابڕێنراوەكانەوه، دەكرێت بەوە چارەسەر بكرێت لەو دوو كەركوكییەی لە دەستەی كارگێڕی هاوسەرۆكی یەكێتین یەكێكیان كەبەدڵی هەردوو هاوسەرۆكن بكرێتە بەرپرسی ئەنجومەنی سەركردایەتی ناوچە دابڕێنراوەكان و كاندیدە قوبوڵنەكراوەكەی یەكێك لە هاوسەرۆكەكانیش بكرێتە شوێنگرەوەی ئەندامەكەی دەستەی كارگێڕی مەكتەبی سیاسی خۆ ئەگەر ئەمەش ناكرێت دەتوانن بە نوسراوێكی هاوسەرۆكان سەرپەرشتیاری سەركردایەتی كەركوك دیاری بكرێت ئیدی ئەو سەرپەرشتیارە هەر كەسێك بێت گرنگ نیە هێندەی گرینگە كەركوكییەكان پێوەی پابەندبن. هاوكات بەرپرسی مەڵبەندی كەركوكیش كە ئێستا بێ پشتگری زۆرینەی ئەنجومەنی سەركردایەتی كارەكانی بەرێوەدەبات، ئەو ئەنجومەنە پشتگیری لەكارە باشەكانی بكات. بە پێچەوانەشەوە دەستی سزای بەسەرەوەبێ نەك لە هەفتەی یەكەمی دەستبەكاربوونی بەرپرسی مەڵبەندی كەركوك لەنێو كادیرانی یەكێتی ئەوە بڵاوكرایەوە كە دانانەكەی كاتییە و بۆ ماوەی یەك ساڵە.  ٢  ناڕۆشنترین پەیام لەنێو حزبە كوردییەكان پەیامی یەكێتیە لەبەرانبەر ئیدارەی ئێستا كەركوك، بۆ خەڵكی شارەكە ڕوون نییە یەكێتی هاوبەشی ئەم ئیدارەیە یان دژە بەتایبەت لە بابەتی گەندەڵی كە بۆتە مۆتەكەی گیانی كەركوک؟ كەركوك بۆتە زبڵدان، سێكتەری تەندروستی لەخراپترین دۆخدایە. ئیدارەیەكی  پینەوپەڕۆكردن حكومی شارێكی دەوڵەمەند بە نەوت دەكات، ئەوە پرسی پرۆژەی ستراتیژی لە سێكتەرە جیاوازەكان هەر قسەیان لەبارەوە ناكرێت ! لەشەقامی كەركوكدا ئەو بۆچوونە دروست بووە بەهۆی شەریكبوونی كەسە نزیكەكانی ئێوە لە پرۆژەكانی كەركوكدا، چاوپۆشی لە گەندەڵییەكانی ئیدارەی كەركوك دەكرێت. ئەگەر ئەمە راست نییە فەرموو بۆ شەقامی كەركوك ڕوونی بكەنەوە كە یەكێتی بەشێك نییە لەو گەندەڵی و ناعەدالەتیەی لەبەهەدەردانی سامانی گشتی كەركوك دەستیپێكردووە بۆ ئەوەی ماسكی لێپرسراوە كوردەكانی شەریك بەم گەندەڵییەش بكەوێت و ڕووی راستەقینەیان بۆ خەڵكەكە ڕوون بێتەوە، چونكە ئەو ئامادەكارییەی كراوە بۆ دژایەتیكردنی ئیدارەی كەركوك بە مانگێك پێش هەڵبژاردنی پێشوەختی عێرا قلە حوزەیرانی ساڵی ئایندە قیمەتی توری پردێی بۆ خەڵكی دەنگدەری كەركوك نابێت. ٣ دۆخی رۆژنامەنووسانی كورد لە كەركوك لە دۆخێكی خراپدایە ، لێدان و سوكایەتیپێكردن و شكاندنی كەرەستەی رۆژنامەوانیی بۆتە دیاردە لەلایەن هێزە عێراقییەكانەوە كە تەنیا لەماوەی ٧ مانگی رابردوودا 11 پێشێلكاری بەرانبەر بە رۆژنامەنووسان کراوە. دڵنیام هاوسەرۆكانی یەكێتی پەیوەندییەكانتان لەگەڵ فەرماندەی ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەكانی كەركوك هێندە خراپ نییە گوێڕایەڵی داواكارییەكی ئێوە نەبن كە ئەویش سزای ئەو كەسانە بدرێت كە ئازار و ئەشكەنجەی رۆژنامەنووسانیان داوە. هاوكات لەگەڵ نوێنەری ئەو رۆژنامەنووسانەی پێشێلكاریان بەرانبەر كراوە دانیشتنێك سازبكەن تاكو ئەو دۆخە ناجێگیرەی بۆ میدیاكاران خوڵقاوە كۆتایی پێبێ تاكو  بتوانن لە ژینگەیەكەی لەبار كارەكانیان ئەنجام بدەن. ٤ لە رۆژگاری شەڕی هاوسەرۆكانی یەكێتی بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار و وەزیری داد، بە هاوكاری مەكتەب سیاسی و سەركردایەتیە كەركوكییەكان بەردەوام لە بەغداد بوون تاكو گەیشتن بە مەقسەدی حزبیتان ئەمەش مافێكی سروشتیی حزبیی خۆتانە. بەڵام  دەتوانرا لەرێی سەرۆك كۆماری عێراق كە ئەندامی سەركردایەتی یەكێتیە ”هەڵبەت ئەگەر كاك بەرهەم دڵتەنگ نەبێ بە پاشگرییە حزبیەكەی" فشار لەسەر حكومەتی عێراق دروست بكەن بۆ دانانی پارێزگارێكی كورد بۆ كەركوك. بۆ وەبیرهێنانەوە پێش دیاریكردنی د.نەجمەین كەریم بە پارێزگاری كەركوك، مام جەلال پرس بە كەسێكی نزیكی خۆی دەكات كە ئێستا لە ژیاندا ماوەو دەڵێ: پێتباشە د.نەجمەدین بكەین بە پارێزگاری كەركوك؟ ئەو دۆستەی مام جەلالیش دەڵێ: ئینجا د.نەجمەدین نیەتی وەرگرتنی پۆستی جێگری سەرۆكی هەرێم و وەزیری تەندروستی عێراقی لە خەیاڵدایە، تۆ بڵێی رازی بێ ئەو پۆستە وەربگرێ؟ مام جەلال لە وەڵامدا دەڵێ: پۆستی پارێزگاری كەركوك بۆ كورد لە پۆستی سەرۆك كۆماری عێراق گرینگترە چونكە پارێزگاری كەركوك تەنیا پۆستێكی ئیداریی نییە، بەڵكو بوعدێكی قوڵی سیاسی لە ناوەوە و دەرەوە هەیە بۆیە دڵنیام قبوڵی دەكات.  

د. شێركۆ حەمەئەمین  دوای ساڵێک زیاتر،لە تەمەنی کابینەی نۆیەم و شەش مانگ،لە پەتای کۆرۆنا مەسرور بارزانی دیدارێکی ڕۆژنامەوانی،ئەنجامدا،لەو بارەوە، ئەم سەرنجانە دەخەینەڕوو: ۱_ دیدارەکە،تەنیا میدیاکانی سێ لایەنی پێکهێنەری حکومەت بەشداربون،بەمجۆرە: یەک پارتی،یەک یەکێتی،یەک گۆڕان،دوو نزیکی پارتی،خاوەندارێتی سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حکومەت. هیچ میدیایەکی ئۆپۆزسێۆن و ئەهلی بانگ نەکرابون،ئەمە دەیسەلمێنێت،سەرۆکی حکومەت بڕوای،بە ڕەخنە و ڕای جیاواز نیە و تەنیا خوازیارە گوێی،لەو دەنگ و قسانەبێت،ستایشی دەکەن و یەک جۆر قسەدەکەن وپێش وەخت پرسیارەکان دەزانێت. ۲_ جۆر و شێوازی پرسیارەکان بەڵگەی ئەوبون،پێش وەخت،ئامادەکراوبون و سنورداربون و بەگشتی،کلکە پرسیار و پرسیاری کورت،لە ناو وەڵام و گفتوگۆکەدا دروست،نەدەبون. ۳_وەڵامی ئامادە و چەند بارە و ئاشنا لای هاونیشتمانیان و هیچ داتاو زانیارییەکی نوێی تێدانەبو،ئەو قسانەی،کە لای زۆرینەی هاونیشتمانیان بڕواپێهێنەرنین و کۆن بون. ٤_بەکار هێنانی ڕستەی(قابیلی قبوڵ نیە)وەک هەمان سیاسەتی بارزانی باوک. ٥_لە تەوەری چاکسازی هیچ بابەت و سێکتەرێکی دیاریکراو نەبوو،کە نمونەبێت و چاکسازی تێداکرابێت،باسی یاسای ژمارە ۲ ساڵی ۲٠۲٠ ی چاکسازی هیچ نەکرا،بەگشتی هەندێ وردەئەرکی حکومەتی،وەک چاکسازی باسکرد و تێکەڵی کردن. ٦_لەتەوەری داهات و مەلەفی نەوت،کە پشکی شێری داهاتی هەرێمی کوردستانە،زۆر گشتی بەبێ هیچ داتا و وردەکارییەک باسی کرد و بەلای چاکسازی مەلەفی نەوتدا نەچوو یان دامەزراندنی سندوقی کوردستان،بۆ داهاتە نەوتی و گازییەکان،کە لە ۲٠۱٤ یاسای،بۆ دەرچوێنراوە. ۷_ پارەی فرۆشی نەوت ناچێتە بانکی حکومی دەچێتە RT بانک،کە بانکێکی ئەهلیە و لە بەرپرسی باڵادەستەوە نزیکە و مانگانەش،لە گۆڕینەوە دۆلار بۆ دینار قازانجێکی زۆر دەکات،لە پێشوشدا پارەکە دەچوە بانکی کوردستان،کە لە دەسەڵاتەوە نزیک بو،ئەمەش بەشێکە،لە ململانێی هەر دو ئامۆزا،کە ئەم کابینەیە گواستیەوە. جگەلەپارەی نەوت بەشێکی تری داهاتیش دەچێتە ئەو بانکەوە. ۸_مەسرو بارزانی دەڵێت،لە ۱۳ مانگی تەمەنی کابینەی نۆدا،۱۲ موچە دراوە،لە ڕاستیدا تەنیا ۸ موچە دراوە. ۹_ بەئاشکرا وتی،سێ موچەی مانگەکانی٦،٥،٤ پاشەکەوت دەکرێت،بۆ ئەوەی لەگەڵ بەغدا ڕێک بینەوە. ۱٠_ئەوەی دەڵێن خۆگونجاندن،لەگەڵ وەزعی دارایی هیچ بنەمایەکی یاسایی و دارایی و کارگێری نیە و ئەوە لێ دزینە. ۱۱_ئەوەی مەترسیە،بۆ سەر قەوارەی هەرێم تەنیا حوکمی بنەماڵەیی و حیزبی عایلە و چەتەکانی ڕوتانەوەی کوردستانن و کەسی تر نیە. ۱۲_حکومەت هیچ پلان و نەخشەیەکی(کورت مەودا،ناونجی،درێژخایەنی)،بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە و موچە و ژیانی خەڵک نیە و مامەڵە،لەگەڵ ڕۆژدا دەکات. ۱۳_کەسیان نەیانپرسی،بەکام یاسا و چۆن نوسینگەکانی NRT لە دهۆک و هەولێر دادەخەن و دەیان چەلاکوان و ئازادیخواز، گیراون و ئەوناوچانە کراونەتە زۆنێکی داخراو؟ ئەمانە و چەندین سەرنجی تر،کە نیشانەی فەشەلی کابینەکە و دەستەپاچەیی حکومەتەکەن و ناتوانن،ئەرکی حکومەتداری ڕاپەڕێنن.  

سەرتیپ جەوهەر  ئەگەر تەماشای دۆخی هەرێم بكەین چ لەعیراق یان لەناوخۆ، پاشەكشەیەكی گەورە دەبینین. كورد لەعیراق لەهێزێكی كاریگەرو پارسەنگەوە بۆتە هێزێكی بارگران و كاریگەرییەكی ئەوتۆی بەسەر گۆڕانكارییەكانی عیراق نەماوە، داواو خواستی كورد لەعیراق لەجێبەجێكردنی تەواوی ماددەكانی دەستور بەتایبەت ماددەی 140 و یەكلاییكردنەوەی دۆسیە چارەسەرنەكراوەكانەوە ..تد گۆڕاوە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر بڕێك پارەی لەبەغدا وەریگرن وەك ئازارشكێن، بۆ ئەوەی كەمێك لەناڕەزایی خەڵك كەمتر ببێتەوە. دۆخی ناوخۆی هەرێمیش كەس ئیرەیی پێنابات، لە راگەیاندنی یەك لەدوای یەكی پرۆژەی ئاوەدانیی و قوڵكردنەوەی دیموكراسی و بەهێزكردنی رۆڵی پەرلەمانەوە، بووە بە پەرتەوازەیی ناوماڵی كورد و خراپی گوزەران و خزمەتگوزەراییەكان و رەگداكوتانی گەندەڵیی..تد. لەوە خراپتر، ئێستا حوكمڕانانی هەرێم بەرگەی توڕەیی و بێزاری جەماوەر ناگرن و بەتوندوتیژیی و ترساندن روبەرووی خەڵك دەبنەوە. لەدوای روخانی رژێمی بەعس هەتا ئێستا هیچ حزبێكی عیراقیی لەكوردستان رێكخستنیان نەبووەو لەهەڵبژاردنەكانیش كاندیدیان نەبووە، چونكە هەم لەكوردستان عەیبە بووە ئەوەی لەحزبێكی عەرەبی عیراقی ئەندام بێت و هەمیش ئەوان لەوە دڵنیابوون كە ناتوانن دەنگی هاوڵاتیانی كوردستان بەدەستبێنن، بەڵام ئەوەی ئێستا دەبینرێت و خەریكە دۆخەكە گۆڕانێكی زۆر جیاوازی بەسەردابێت، ئەگەرێكی بەهێز هەیە بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو سەرۆك وەزیرانی ئێستا كاندیدی هەبێت لەهەموو شارەكانی كوردستان. ئەگەر كازمیی دەنگ لەكوردستان بەدەست بێنێت، لەبەهێزیی و فریادڕەسی ئەو نییە كە چەند مانگێكە ناوی هاتۆتە نێو میدیا، بەڵكو دەرەنجامی ئەو دۆخەیە كە لەخراپ بەرەو خراپتر دەڕوات. یەكێك لەفەیسبوك نوسیبوی مانگانە 300 هەزارم بەرێ‌ ئەم كوردستانە بۆ ئێوە! یەكێكی دیكە نوسیبوی مەگەر كازمی شتێكمان بۆ بكات ئەگینا ئەوانەی خۆمان هیچ. یەكێكی دیكەش نوسیبوی گیرفانی ئێمە بیرە نەوت نییە تا چاكسازیی لێبكەن و هەموو مانگێك پارەمان لێ‌ ببڕن. ئەو نوسینانەی سەرەوە، دەرەنجامی سیاسەت و خراپی حوكمڕانییە لەهەرێم. ئەگەر تەگبیرێك لەخراپی ئەم دۆخە نەكرێت دەبێ‌ چاوەڕیی خراپتریش بكرێت. باشترین كاریش لەئێستادا بكرێت ئیعترافكردنی حوكمڕانانە بەخراپی ئیدارەدانی ئەم حكومەت و حكومڕانییە لەرابردوو، یەكخستنی ئیرادەو بڕیاردانی هاوبەشە لەچۆنییەتی چارەسەركردنی كۆی پرسە ئاڵۆزكراوەكان. كاتێك دەگوترا ناكرێت بەبێ‌ مسۆگەركردنی ژیانی خەڵك بچینە ژێرباری پرۆژەو دروشمی گەورەی وەك ریفراندۆم و سەربەخۆیی، تۆمەتی ترۆسنۆكیی و تەخوینیان شاباش دەكرد، كەچی ئێستا هەر ئەوانەن سوێند دەخۆن (عیراقین) و یەكپارچەیی خاكەكەشی دەپارێزن، لەچاوەڕوانی بڕیاری بەغدان بۆ ناردنی موچەی یەك مانگی هەرێم ئەگەر بە مەرحەمەتیش بێت.

فارس نەورۆڵی ھاوڕێیان گەنجانی خۆشەویستی ھەڵەبجە، لە کاتێکدا ئەم نامە بۆ ئێوەی بەڕێز دەنووسم، بیرکردنەوەم خاڵییە لە دەمارگیری حزبی و پڕ لە خۆشەویستییە بۆ ئێوە و شار، بۆیە داواکارم ئێوەش بەھەمان بیرکردنەوە وەریبگرن. پێویستە پێش ھەرشتێ ئەوە بزانین ھەڵەبجە بە تەنھا موڵکی ھەڵەبجەییەکان نییە لەڕووی سامانی سیاسی و ئەدەبییەوە، چونکە ھەڵەبجە خاوەنی سەرمایەیەکی گەورە و قوربانی گەورەیە. سەرمایەیەک بە بیرکردنەوەی گۆران و ئەحمەد موختار و مەجزوب و مەولەوی و تایەر بەگ درووستبووە. لە دوای کیمیابارانیشەوە ھەڵەبجە پێناسەیەکی جیھانی وەرگرتووە و نازناوی پایتەختی ئاشتی وەرگرت. بۆیە دەبێ ئەو پێناسە نەشێوێنین. ھاوڕێیانی خۆشەویست، گەنجانی ئازیز، من ھەست بە نیگەرانی ئێوە دەکەم لەتەک ڕۆحی ئێوەدا دەژیم خەمەکانتان، ئازارەکانتان، نەداری و بێکاریتان دەزانم، چونکە لەگەڵ زۆرێک لە ئێوە پەیوەندیم ھەیە. بۆیە مافی ئەوەتان ھەیە ناڕەزایەتی دەربڕن و ڕەخنەبگرن و خۆپیشاندان بکەن، بە تایبەت لە ڕێگای خەباتی مەدەنییەوە کاربکەن بۆ بەدەستھێنانی داواکانتان. چونکە ئەم حکومەتە لەسەر ئێسک و پروسکی رابردووی ئێوە دروستبووە. بۆیە دەبێ نیگەرانی ھەردوولا حیسابی بۆ بکرێ، ئەمەی دەیڵێم بەرگری نییە لە کەموکورتی و گەندەڵی، بەڵام گەلۆ ناڕەزایەتی ڕێسا و یاسای خۆی ھەیە. دەزانم پەروەردەی حزبی فەزای گشتی شێواندووە لەبری ڕکابەر کردوینی بە دوژمن! چونکە رقی بەرھەمھێناوە، ھەڵەبجەش قوربانی یەکەمی ئەم رقبوونە بووە لەکاتی شەڕی ناوخۆدا، چونکە ھێزەکان لەبری گەشتن بە حەقیقەت کار بۆ شکاندنی یەکتر دەکەن. ھەتا ئەو رادەیە جۆرێک لە سیاسی ھەیە ھێندە نێرجسییە( خود ئەڤین) کاتێک ھەست بە مەترسی دەکات لەسەر بەرژەوەندییەکانی ئاساییە لای، وەکو نیرۆن بەدیار سوتانی ڕۆماوە مۆسیقا بژەنێ، کوڕانی شار ئێوە لە سەردەمێکدا دەژین جیھانێکی گۆڕانی بەردەوام ئاڵۆز بەریەککەوتنی بەرژەوەندیەکان لەئاستی جیھاندا، ئەمەش واقیعی حاڵی کوردە کەدەیبینن. بۆیە پێویستمان بە بیرکردنەوەیە. توندوتیژی مەجالی بیرکردنەوەمان نادات، کەواتە دەبێ کارێک نەکەین شار پەلکێشی ناسۆرەکانی رابردوو بکەینەوە، چونکە زەرەرمەندی یەکەم ھەڵەبجە و گەنجەکانی ھەڵەبجەیە. توندوتیژی دەرگا لەسەر کاری خراپتر دەکاتەوە، لەبەرئەوە توندوتیژی چارەسەرێکی خوازراو نییە کێشەکان چارەسەر ناکات و کێشەی دیکە بەدوای خۆیدا دەھێنێت. بۆیە داوام لە ئێوە وەک براو ھاوڕێ ئەوەیە لەبەر بەرداشی بەرژەوەندی حزبی خۆتان بپارێزن، لە توندوتیژی دووربکەونەوە، چونکە ھەڵەبجە خۆی قوربانی دەستی توندوتیژییە. کەواتە داواکان بە ڕێگاکانی ناتوندوتیژی بخەنەڕوو، لێرەوە بەدوای فەلسەفەی ژیاندا بگەڕێین. ھاوڕێیان ئەو ڕووداوەی شەوی ٢٢ ی مانگ، کە بووەھۆی سوتانی ئەرشیفی شارەوانی، ئەوە زیانێکی گەورەیە بۆ ھەڵەبجە، چونکە بە ھەموو کەموکورتییەوە دواجار ئەوە مێژووی شارە. دەزانن ھاوڕێیان من ھەتا ئێستا کتێبخانەی ھەڵەبجەم لەیاد ناچێ، کە لە کیمیاباراندا برا بۆ ئێران! چونکە ئەوە بەشێک بوو لە سامانی مەعریفەی ھەڵەبجە لەدەسمان چوو. گەنجانی ئازیز ھەندێجار لەکاتی خۆنیشاندان ئارەستەکەی بەرەو بارەگای پارتی دەگۆڕن ئەم بەئامانجگرتنەی پارتی بەتەنھا ڕیسەکەتان لێدەکاتەوە بە خوری، داواکارییەکان دەبنە جێی گومان دەچنەژێر پرسیارەوە، چونکە دەمانگێڕێتەوە بۆ رۆحیەتی ئەو پەروەردە نادروستەی حزبی کە لەسەرەتادا ئاماژەم پێدا، لە راستیشدا پارتی بێ کەموکوڕ نیە، بەڵام ھەتا ئەو شوێنەی دەسەڵاتی ھەبووە خزمەتی ھەڵەبجەی کردووە. لەبیرمە کە لەنەوەدەکان موچەی کادرەکانی نەدەدا بۆ ئەوەی ئاو لە ئەحمەد ئاوا بھێنێتە ھەڵەبجە. دواتر بۆ بە پارێزگابوونی ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو، لە چارەسەری کێشەی ئاو لەسەردەمی کابینەکانی پێشوودا، ھەروەھا بۆ کردنەوەی زانکۆ و قیرتاوکردنی گەڕەکەکان ئەمە ئەرکی خۆی بەجێھێناوە دیارە ئەرکیش سوپاسی ناوێت، بەڵام پێزانینی دەوێت ھەمووشمان ئەو ڕاستییە دەزانین، بەڵام وەک بەختیار عەلی دەڵێت: ( ھەموومان حەقیقەت دەزانین، بەڵام ناچینە ژێرباری حەقیقەتەوە) ئەوەش حەقیقەتە کە پارتی ھیچ دەسەڵاتی نییە لێرە لە دۆخێکدایە نە ئۆپۆزسیۆنە و نە دەسەڵاتە، بەڵام بۆ ھەڵەبجە برای بار ڕاستە. گەنجانی ئازیز.. ئەوانەی لەناو بارەگای پارتیدان برا و کەسوکاری ئێوەن، خوا نەخواستە ھەر کارەساتێکی گیانی لە ھەر کوێبێت لەبەر سروشتی کۆمەڵایەتی، تەحویل دەبێ بۆ کێشەی عەشایەری  نموونە زۆرە لە ڕابردوودا، بۆیە ئێمە بە یەکەوە جوانین دەکرێ ڕکابەربین نەک دوژمن. پێمخۆشە ئەوەش بزانن ئەو کادرانەی پارتی خاوەنی گەنجی قارون نین، بەڵام موعاناتی یوسفیان ھەیە. لە کۆتایدا خۆشەویستیم بۆتان ھەیە ھیوام وایەو ئێوەخۆش بژین و شاریش سەلامەت.