خەبات عەبدوڵڵا • سەد ساڵ لەمەوبەر، ئەو دەمەی ئیمپریالیزم دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی دابەش کردەوە، دەبوا به‌پێى هه‌موو رێكه‌وتن و په‌یماننامه‌كانى دواى جه‌نگ، كوردستانیش وه‌كو قه‌واره‌یه‌كى جیا و نه‌ته‌وه‌ى كوردیش وه‌كو سه‌رجه‌م نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌كانى ئێستاى حسابى بۆ بكرایه‌. بەڵام کوردستان له‌ میانه‌ى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى وڵاته‌ ئیمپریالیسته‌كانى جیهان و به‌تایبه‌تیش ئیمپریالیزمى به‌ریتانییدا كرایه‌ قوربانى. لەجیاتی دامەزراندنی قەوارەیەکی سەربەخۆ، كوردستان به‌ زه‌برى چه‌ك و هێزى سوپا داگیركرا‌. نەک هەر ئەمە، بەپێچەوانەی هەموو کۆڵۆنییەکانی دنیاوە، کوردستان مافی کۆڵۆنییشی پێ ڕەوا نەبینرا و هێزە ئیمپریالیستەکان به‌ زۆرى زۆرداره‌كى و دوور له‌ خواستى گه‌لى كورد، کوردستان و گەلەکەیان لە نێوان دەوڵەتانی ناوچەکە تەخشان و پەخشان کرد. کە ئەمەش دوو جار کارەسات بوو؛ جارێکیان خاکەکەیان داگیر و دابەش کرد، جاری دووەمیش مافیان دایە داگیرکەران گەلی کورد لە ناو خۆیاندا بتوێننەوە. ده‌وڵه‌تانی تازە پێکهاتووی تورکیا، عێراق و سووریا هه‌ر لە سەره‌تاوه‌ وه‌كو ده‌وڵه‌تی نەتەوەی سەردەست هاتنە كایه‌وه، نەک هەر به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئامادە نەبوونە خواسته‌كانى گه‌لى كورد لە سەربه‌خۆیى و ژیانى ئاسایى وه‌كو گه‌لانى ناوچه‌كه ‌و جیهانی بۆ فه‌راهه‌م بکەن‌، بەڵکو لە میانەی ڕستێک سیاسەتی داگیرکارانەوە، کوردیان بەرەو نەمان و قڕکردن بردووە. •  دامەزراندنی دەوڵەتەکانی عێراق، تورکیا، سووریا و تەنانەت ئێرانیش وەکو مۆدێلی (دەوڵەت - نەتەوە) لە بەشی هەرە گەورەیدا لەسەر بنەمای پێشێلکردنی مافەکانی گەلی کوردستان بوو. ناسیونالیزمی عەرەبی و تورکیی سەدەی بیستەم دوو پڕۆژە بوون لەسەر دژایەتیکردنی کورد و دژ بەو دامەزران. لە هەمان سۆنگەوە و بەپێچەوانەی کۆڵۆنیالیزمی مێژووییی سەدەکانی نۆزدە و بیست، داگیرکەرانی کوردستان وەکو بەشێکی دانەبڕاو لە وڵاتانی داگیرکەر مامەڵەیان لەگەڵ کوردستان و گەلەکەیدا کردووە. لە هەمان سۆنگەوە خەباتی کورد زیاتر گوزارە بووە لە (شەڕی بەرگری) وەک لەوەی گوزارە بووبێت لە پڕۆژەیەکی ناسیونالیزم، خەباتی کورد خەبات بووە بۆ (مانەوە) بەرامبەر بە پرۆسەیەکی قڕکردنی سیستماتیکی. • کوردستان کۆڵۆنییەکی دابەشکراو و بەزۆر لکێنراو (ملحق)ە، کوردستان بەزۆری چەک و سوپا داگیرکراوە. بەم پێیەش کوردستان کۆڵۆنییەکی دابەشکراوی بەزۆر لکێنراوە. ئەم خەسڵەتە ناوازەیەش واتە (بەزۆر لکاندن)، مافی کۆڵۆنی لە کوردستان سەندەوە و ڕەوایەتییەکی نێودەوڵەتی داوەتە داگیرکردنی کوردستان. • جیاوازی کوردستان لەگەڵ کۆڵۆنیی مێژوییدا: یەکەمیان: کۆڵۆنیالیزم زۆرتر بەمەبەستی ئابووری کۆمەڵگەی ئەو وڵاتانەیان بە خۆیانەوە گرێ دەدا کە هێشتا خاوەنی دەوڵەتی خۆیان نەبوون (وڵاتانی ئەفریقا بۆ نموونە)، یان ئەو وڵاتانەی خاوەنی دەوڵەت بوون بەڵام کەوتبوونە ژێر باری داگیرکارییەوە و بە نیمچەکۆڵۆنی وەسف دەکران (چین و هیندستان بۆ نموونە). دووەمیان: کۆڵۆنیالیزمی مێژوویی کۆڵۆنییەکانی نەکردە بەشێک لە خاکی خۆی، بەڵکو لەڕێی دامەزراندنی ئیدارەیەکەوە بە خۆیەوە گرێی دان. سەرەڕای داگیرکردن بەڵام لە ساڵی ١٨٨٥ بە دواوە وڵاتانی کۆڵۆنیالی لە پاش خۆیان پەنجا دەوڵەتیان لە ئەفریقا بەجێ هێشت، بەهەمان شێوە سەرەڕای داگیرکردنی خاکی عەرەب، بەڵام تا نیوەی یەکەمی سەدەی پێشوو، وڵاتانی کۆڵۆنی توانیان هاوکار بن لە دامەزراندنی بیست دەوڵەتی عەرەبی. لە هەمان سۆنگەوە لە کۆتایی سەدەی نۆزدە و نیوەی یەکەمی سەدەی بیست زۆربەی هەرە زۆری کۆڵۆنی و نیمچە کۆڵۆنییەکان سەربەخۆیی خۆیان بەدەست هێنا.  • دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان؛ عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا بریتین له‌ مۆزایكێكی‌ گه‌لان و ئایین و تایه‌فه‌ی‌ جیاجیا، ئه‌م مۆزایكه‌ عه‌نتیكه‌یه‌ ته‌نها له ‌سایه‌ی‌ سه‌ركوت و سیستمه‌ ستەمکارەکاندا وڵاتێكی‌ یه‌كگرتوویان پێكهێناوه‌. عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا هه‌رگیز گوزارە نه‌بوون‌ له‌ ده‌وڵه‌ت - نه‌ته‌وه بە چەمکە مۆدێرنەکەی‌. پێكهاته‌ و تایه‌فه‌ جیاجیاكانی‌ ئەم دەوڵەتانە هه‌ر ده‌رفه‌تێكیان بۆ ڕه‌خسا بێت شوناسی‌ خۆیان به‌رامبه‌ر به‌ شوناسی‌ ڕەسمیی دەوڵەتەکانیان زه‌ق كردۆته‌وه‌. لەخۆڕا نییە،‌ پاش گەیشتنی‌ یه‌كه‌مین تانكی‌ ئه‌مه‌ریكاییه‌كان بۆ مه‌یدانی‌ فیرده‌وسیی‌ شاری‌ به‌غدا له‌ ٩ی‌ ئه‌پریڵی‌ ٢٠٠٣ دا، عێراق وەکو دەوڵەت هەر زوو پایه‌كانی‌ داڕزان و مرد.  • کێشه‌ی کورد کێشه‌ی گه‌لێکه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی خاکه‌که‌ی داگیر و به‌زۆر به‌م دەوڵەتانەوە‌ لکێنراوه‌، به‌درێژایی مێژووی ئه‌م ده‌وڵه‌تانەش هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ و قڕکردنی ده‌درێت. سه‌رکردایه‌تی سیاسی و حیزبە کوردییەکان لە چەند ساڵی پێشوودا لە عێراق و ئێستاش لە سووریا و تورکیا کێشه‌که‌یان له‌ ناوه‌ڕۆکه‌ سیاسییه‌که‌ی داماڵیوە و کردویانەتە‌ کێشه‌یه‌کی ناوخۆیی و  قانوونی و وه‌کو زۆرێک له‌ کێشه‌ لاوه‌کییه‌کانی تری ئەم دەوڵەتانە به‌ ده‌ستوریان سپاردووە. • کێشه‌ی کورد له‌ عێراق و باقی وڵاتانی تری داگیرکەری کوردستان کێشه‌یه‌کی سیاسییه‌ نه‌ک کێشەیەکی ناوخۆیی و قانوونی، ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌ی که‌ دواجار پێویسته‌ له‌ڕێی تێکۆشانی سیاسییه‌وه‌ نه‌ک له‌ هۆڵی پارله‌مان کێشه‌که‌ یه‌کلایی بکرێته‌وه‌. کێشه‌ی کورد جیاواز له‌ کێشه‌ی گه‌لان و پێکهاتە ئیتنی و ئاینییەکانی تری وڵاتە داگیرکەرەکان، کێشه‌یه‌کی توولانییه‌ و ڕه‌گوڕیشه‌ی مێژوویی قووڵی هه‌یه‌. كێشه‌ی کورد کێشه‌ی پشکداریی نییه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، ڕاستییه‌که‌ی حه‌زی گرتنه‌ده‌ستی ئه‌م یان ئه‌و پۆستی دەوڵەتی، حه‌زێکی کوردییانه‌ نییه‌. بە هەمان شێوە کێشەی کورد کێشەی هەبوون یان نەبوونی دیموکراسی نییە، دیموکراسی پێوەندی بە دەستەبەرکردنی مافی چارەنووسی گەلانەوە نییە. دیموکراسی شێوازێکە لە شێوازەکانی خۆبەڕێوەبردن، بەپێی کات و شوێن چەندین مۆدێلی جیاوازی هەیە.  ئیسرائیل، ئیسپانیا، هندستان سێ دەوڵەتی دیموکراسیین، بەڵام وەکو سێ دەوڵەتی داگیرکەر هیچ کامیان ئامادە نین مافی گەلانی فەلەستینی، کەتەلۆنی و کشمیرییەکان بسەلمێنن.  • بۆیە بێ ناسین و داننان بە باری داگیرکراوی و دابەشکراوی و لکاندنی زۆرەملێیانەی کوردستان و گەلەکەی، ناکرێت بەهیچ شێوەیەک لە بنەڕەتەکانی دۆزی کورد و گەلی کوردستان تێ بگەین.

ئارام سەعید  کۆمەڵێک حزب و هێزی جیاواز کوردستانیان تەنیوەو بەردەوام لەململانێ و پێکداندان، رەخنە لەیەک دەگرن و لەیەکتری نارزاین و پێکەوە حکومەت پێکدەهێنن و دوژمنی یەکترن بە میدیاو بڵاوکراوەکانیان، بەڵام چەندین ریکكەوتن و بەرژەوەندی هاوبەشی ژیربەژیریان هەیە. هەندێکی تر دەمێک لە حکومەت و دەمێکی تر دەبنە ئۆپۆزیسیۆنی سەرسەخت و سیستمەکە بەخراپ دەزانن و رەخنەی دەکەن.  ئۆپۆزیسیۆنی تازە دروستدەبێت و دەکەوێتە رەخنەو قسەکردن لەسەر دەسەڵاتی بنەماڵەیی و مۆدێلی خراپی حزبی دەسەڵات و پاش ماوەیەکی کەم خۆی دەبێتە هەمان مۆدێل، حزبەکان وەکو کۆیلە سەیری ئەندام و لایەنگرانیان دەکەن، ئەگەر یەکێتی و پارتی دەیان ساڵیان پێویست بووبێت تا ببنە بنەماڵەیی و دەستبگرن بەسەرحزبدا  ئەوا لای ئۆپۆزیسیۆن ئەم پرۆسەیە خێراترەو زوتر بنەماڵە دەستدەگرێت بەسەر حزبدا.  باس لەناکۆکی و ململانێی ناوخۆی حزبەکانی دەسەڵات دەکەن و رەخنە لە پرۆسەی بڕیاردان دەگرن بەڵام لە جەوهەردا هەمان پرۆسە هەیە لەلای خۆیان بۆ بڕیاردان، باس لەخراپیی میدیای دەسەڵات دەکەن و خۆیان میدیای حزبیان هەیە، باس لە کۆنگرە خراپەکانی حزبی دەسەڵات دەکەن و ئۆپۆزیسیۆنیش ئەو ئەندامەی سەرۆک لێی رازی نەبێت نابێتە بەرپرسی باڵا. ئەوکاتەی یەکێتی دروستبوو وەک هێزێک لەدژی پارتی و لەهەناوی پارتییەوە هاتەدەرێ، کە گۆڕان دروستبوو وەک هێزێکی دژە یەکێتی لەهەناوی یەکێتییەوە هاتە دەرێ، بەگشتی هەموو ئەو هێزە نوێیانەی لەهەناوی حزبی دایکەوە هاتنە دەری لەئەنجامدا بوونەوە بەهەمان هێز بەڵام بەناوی جیاوازەوەو ئەوەی گۆڕرا دەموچاوەکان بوو، هەرچەندە لە سەرەتاکاندا ناوی تازەو رەفتاری جیاواز دەکەن بەڵام دواتر دەچنەوە سەر حزبی دایک کە ئەویش پارتییە، کەواتە چۆن هێزێک کە کۆپیەکی بچوکی هێزێکی تر بێت گۆڕانکاری و ململانێ دەکات لەگەڵ حزبی دایک.  کامەیە ئەو مۆدێلەی لە کوردستاندا لە مۆدێلی پارتی دیموکراتی کوردستان جیاوازە؟ چیە چیاوازییەکانیان و لەچیدا جیاوازن؟ گوتارو دیدگایان لەکوێدا جیاوازە؟ ئایا لابردنی ئەو گروپانەی دەسەڵات و جێگرتنەوەی بەیەکێک لەو ئۆپۆزیسیۆنانە گۆڕانکاری دروستدەکات یان هەر گۆڕینی دەموچاوەکانە وەک ئەوەی لە میسر رویدا؟ تۆبڵیی ئەگەر یەکێتی و پارتی لاببرێن دەستێکی ئەمین دارێکی سیحری پێبێت و بتوانێت گۆڕانکاری ریشەیی بکات؟  دۆخی هاوڵاتیانیش تادێ خراپتر دەبێت، گومان نیە لەوەی دەسەڵاتی سیاسی ئێستا چارەسەری ئەم دۆخەی ئێستای پێناکرێت و تابڵیی گەندەڵ و ستەمکارە، ناڕەزایی و بێ ئومێدی گەورە هەیە لەوەی توانای چاکسازیان هەبێت، ئەوەی زیاتر خەڵک بێ ئومێد دەکات ئەوەیە بەدیلێک نابینێت بۆ رادەستکردنی ئەم دەسەڵاتەو هەربۆیە هیچ ناڕەزاییەکی جیدی دەرناکەوێت چونکە هاوڵاتیان باش دەزانن ئەو هێزانەی ئێستا ئۆپۆزیسیۆنن گەربێت و دەسەڵات بگرنە دەست گەرەنتی نیە کە بەهەمان شێوەو مۆدێل دۆزەخێک نەخولقێنن چونکە لە رەفتارەکانیاندا ئاماژەیەک نییە بۆ ئەوەی جیاوازبن و لەجەوهەردا هەریەکێکیان پارتییە بەدەموچاوی جیاوازەوەو هەمویان لەپاڵتۆکەی پارتییەوە هاتونەتە دەرێ!  کۆتاییهێنان بەدۆخی ئێستا پێویستی بەدیدێکی روون و ئاشکرا هەیە کە مۆدێلی پارتی نەبێت و بتوانیت گوتاریکی پێکەوەژیان و ئاشتیانەو قبوڵکردنی جیاوازی هەبێت و هاتنی هێزی نوێ بەهەمان شێوازی پێشوو بێ ئومێدی زیاترو ماڵوێرانی زیاتری بەدواوەیە!

دوکتۆر حوسێن موحەممەد   لە مێژوودا، دوو جار خاکی (کوردستان)، بە شێوەیەکی فەرمیی و بەپێی ڕێککەوتننامەکان، لە نێوان چەن دەوڵەتیکدا دابەشکراوە یەکەم: ڕۆژی (23. 8. 1514)، جەنگی (چاڵدێران)، لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆریای (عوسمانیی) و (سەفەویی)دا دەسیپێکرد. دوای ئەوەی جەنگەکە، بە سەرکەوتنی عوسمانییەکان کۆتاییهات، هەردوو ئیمپراتۆریا، ڕۆژی (17. 5. 1639) ڕێککەوتننامەی (زەهاو)یان مۆرکرد و بۆ یەکەمین جار لە مێژوودا، خاکی (کوردستان)یان دوولەتکرد و لە نێوان خۆیاندا دابەشیانکرد.    دووەم: هەروەها دەوڵەتە سەرمایەدار و زلهێزەکانیش، لە دوای یەکەمین جەنگی جیهانەوە (28. 7. 1914 – 11. 11. 1918)، بۆ دوومین جار، (کوردستان)ی مەزنیان، وەک دەسەسڕی شایی، بەسەر دەوڵەتە داگیرکەرەکانی (توورکیا، ئێران، عێراق و سووریا)دا دابەشکردەوە.   کەچی دوای ئەو هەموو فرمێسک و خوێنڕشتنە، دوای چەندین ساڵ ڕاپەڕین و شۆرشی خوێناویی، دوای پتر لە (70) ساڵ، لە دووەمین دابەشکردنی نیشتمانەکەمانەوە، لە ساڵی (1994)ەوە، هەردوو پارتی فەرمانرەوا (پارتیی) و (یەکێتیی)، ئەو بستۆکەی لە باشووری (کوردستان)، لە دەس داگیرکەری دەوڵەتی (عێراق) ڕزگاریبووبوو، ڕووبەرەکەی نزیکەی لە (49%)ی باشوور دەبێ، بەسەر دوو نێوچەی دەسەڵاتی بنەماڵەنشیندا دابەشیانکردەوە. جیاوازیی نێوان ئەو دابەشکردنانە ئەوەیە، لە یەکەمین و دووەمین دابەشکردندا، هێزێکی گەورەی ئیمپراتۆریا و دەوڵەتە سەرمایەدارە داگیرکەرەکانی بیانیی، نیشتمانەکەیان پارچەپارچەکردووە. بەڵام لە سێیەمین دابەشکردندا، سەرکردە کوردەکانی پارتە دەسەڵاتدارەکانی باشوور، ئەو چەن شار و شارۆچکەیەی بندەسی خۆیان، لەبەر ڕۆشنایی بیری چەپەڵی دووبەرەکیی و جەنگی نێوخۆدا، لەپێناوی دەسەڵات و پلەوپایەی ڕامیاریدا، لەپێناوی بەرژەوەندیی بنەمالەکانیاندا، دوو دەسەڵاتی لاواز و دەسندەخۆری، سەر بە (توورکیا) و (ئێران)یان قووتکردووەتەوە. جا گەر بڵێین: ئەو دەوڵەتە زلهێزانەی، (کوردستان)یان دابەشکرد و بە ئەو دەوڵەتە داگیرکەرانەوەیانەوە لکاند، چەن دەوڵەتێکی براوەی یەکەمین و دووەمین جەنگ بوون، ئەدی (توورکیا) و (ئێران)، دوو دەوڵەتی داگیرکەری ڕەگەزپەرستی (کوردستان) نین، وا (پارتیی) و (یەکێتیی)، خۆیانیان لە پاڵدا مەڵاسداوە و دژی ئازادیی، یەکێتیی و سەربەخۆیی هەرێمەکەمان، خۆیان بە ئەو دوو دەوڵەتە داگیرکەرەدا هەڵواسیوە، هەر تەنیا لەبەرئەوەی، یەکدی بسڕنەوە؟!! پێم وایە، دەوڵەتە داگیرکەرەکانی (توورکیا، ئێران، عێراق و سووریا)، چوار دەوڵەتی داگیرکەری (کوردستان) نەبن، هیچی دیکە نین. بەڵام هەر لە کۆنەوە و تا ئێستەش، بەگوێرەی بیروباوەڕ، دیدوبۆچوون، ڕەوشت و کردەوە، دژایەتی و لەنێوبردنی کورد، جیاوازییان هەیە. لەبەرئەوە، خراپترین دەوڵەتی داگیرکەری نەک هەر (کوردستان)، بەڵکوو لە هەموو جیهاندا و لە ئەم سەردەمەدا وێنەی نییە، دەوڵەتی داگیرکەری (توورکیا)یە. جا با هەر ئیسلامیی ڕامیاریی بە گشتیی و بزووتنەوەی (ئیخوان)ەکان بە تایبەتی، هەر پشگیری فاشستێکی بە ڕەگەز جووی وەک (ئۆردووگان) و (ئیخوان)ەکان بکەن، چڵکاوخۆرێکی وەک (یوسف ئەلقەرزاوی)ش، (ئەستەمبووڵ) بە پایتەختی ئیمپراتۆریای ئاییندەی ئیسلامیی بزانێ! 

چیا عەباس دۆخی ئێستای سیاسی و حوکمرانی و ئابوری و پەرڵەمانی عێراق بە هەرێمیشەوە سیما و خەسڵەتەکانی وێرانەیان لە خۆ گرتوە. زۆربەی پرسە هەستیارەکان راستگۆیانە و بێ کێشمە و بێنە وبیبە و ساختە و گەندەڵی و پێشێلکردنی دەستور بەرێوە نابرێن. ئەم واقیعە لە ناو مەزهەب و نەتەوە و حکومەت و هاوپەیمانی و رێکەوتندا رۆژ دوای رۆژ خەستتر و ئاڵۆزتر دەبێت، بۆیە دەیان ئیمارۆکەی بچوکی جەمسەرەکان ئەو وێرانەیە بەرێوەدەبەن و کۆدەکانی پێکەوە گوزەرانیەکی لەرزۆک و ناجێگیری گومانایان بۆ ئەو مەبەستانە دارشتوە، هەزار و یەک رێکەوتن و پەیمان وبەرە و لێدوان بەهاکانیان لە دەستداون، متمانەی نیشتمانی و نەتەوەیی بونەتە سەراب. هێزە ئیقلیمی و دەرەکیەکانیش ئەم دۆخەیان بەدڵە، چونکە تا عێراق و کورد لاوازتر بن زیاتر پەنایان بۆ دەبەن، ئەوان تێگەیشتون کە سەرجەم عێراق وێرانەیە و خۆشیان رۆڵی گرنگیان لە دروستکردنیدا هەبوە. ئەم دۆخە هەل و دەرفەتیانی بۆ رەخساندون بە راست و چەپدا لەو وێرانەیەدا تەراتێن بکەن، هیچ دوریش نیە کاتێک پێویستیان پێی نەما و بوە بەڵایەکی قورس بە سەریانەوە بیدەنە دەست قەدەرێکی نادیار و چی دەبێت با ببێت. لە لایەکی ترەوە ئەوەی لە هەرێم پێی دەڵێن بەرەی ئۆپزسیۆن و نارازی، کە هیچ بونێکی کاریگەری نیە، وەک ئەوەی هەنگوینی لە داری کلۆردا دۆزیبێتەوە لە سوچ و قوژبنەکانی ئەو وێرانەیەدا سەمای خۆی بەرپاکردوە و لە سایەی بۆن و ژەنگ و تێكچون و پیسایی ئەو وێرانەیەدا ناسنامەی خۆی دادەرێژێت، تا پێی بکرێت وێرانەکە دەکێڵێت و پیسایی و خاشاکی بەتەنافی حزبی و سیاسی و راگەیاندنەکاندا هەڵدەواسێت، ناو بەناویش لە سوچێکی وێرانەکەدا بە ماتکراوی خۆی وەک فریادرەس نمایش دەکات، تێناگات یاخود نایەوێت تێبگات ئەمانەی دەیکات لاوازکردنی ئومێد و ئیرادەی هاوڵاتیانە و ئاویش دەکاتە ئاشەکانی وێرانەکەوە. یەكێک ئۆپزسیۆنی خاوەن دیدگا و ئیرادەی راست بێت راوی خۆی لە وێرانەدا ناکات چونکە تەنها خاشاک و پیسی و پاشماوەکان بە قولاپەکانیەوە دەگیرسێنەوە. چەندین جاریش رویداوە وێرانەکە لەخۆی گرتون و بونەتە میوان و ئەهل و پارێزەر و دەڵاڵ و حەسحەسی. ئەمانە پێیان خۆشە لەو بازنە وەهمیەدا بخولێنەوە چونکە چاوەروانی و پەیامەکانیان مەزن و بەهادار و واقیعی نین. نەوشیروان مستەفا لە سەرەتای یاخیبونەکەی لە قوتابخانەی کلاسیکی سیاسی  کوردی تا رادەیەکی باش خۆی لە وێرانەکە دور راگرت، تێرامانێکی نوێی عەرزکرد، کە لە چەمکی گۆرانکاری ریشەییدا کۆکرابوەوە، بە واتایەکی تر باوەری بە  پینە و پەرۆکردن و تەعمیری وەهمی وێرانەکە نەبو. ئەم سەرەتایە ئومێد بەخش بو، بەڵام پرسە نەتەوەییەکان و مەترسیەکان لە سەر کورد ناچاری کرد دەست بۆ چاکسازی سیاسی و حوکمرانی بیات و پێگەی ئۆپزسیۆنبونی لە وێرانەکەدا بژاردەکرد، دواتر تێگەیشت هەڵەیەکی گەورەی کردوە، چونکە گرێبەستێکی سیاسی و دەسەڵاتداریەتی لە گەڵ وێرانەکەدا بوە ئەمری واقع، خۆشی بویستایە یاخود ترش لە ناویدا دەگوزەرا. سەرەرای ئەوەی دەست و ویژدان پاکی لە زۆربەی کاراکتەرەکانی وێرانەکە جیای دەکردەوە، بەڵام  بەشداربونی لە حکومەت و پرۆژەی هەمواری یاسای سەرۆکایەتی هەرێم ئەو وێستگە بنەرەتیانە بون کە جەختیان لە بەشداری چالاکەنە و رۆڵی کاریگەری لە وێرانەکەدا دەکرد.  لە گەڵ ئەوەشدا کاتێک دەستی بۆ پرسە هەستیارەکان برد بە کردار پێیان راگەیاند " لەم وێرانەیەدا یا لە گەڵمانی یاخود شوێنت نابێتەوە"، هەر ئەوەش رویدا. لە باشور زۆر بە دەگمەن تێگەیشتنی ورد بۆ ئەزمونەکەی هەبوە و سودیشیان لێ وەرنەگرتوە، بۆیە دەبینین بەشێکی بەرچاو لە هاوکارەکانی ناو گۆران، تایبەت تازە پێگەیشتوەکان، کە لە سایەی ناو و باڵای ئەودا هەڵدەکشان دوای وەفاتی بونەتە گەورەترین دەهۆڵ لێدەر و زورناژەن و شایەر و دەڵاڵی گورج و گۆڵی وێرانەکە. رەنگبێ ئەمە خەتای خۆیان نەبێت خەتای ئەوانە بێت ئەمانەیان وەک ساوایەکی سیاسی خستنە بەر رەحمەتی سەودا و مامەڵەکردن و فرت و فێڵ و مانۆرەکانی جەنگەڵی وێرانەکە.  هێزە ئیسلامیەکان وەک نەریتی هەمیشەییان رەخنە و گلەییان لە تێكشکاندن و چەند بۆن و پیساییەکی وێرانەکە هەیە، ئەوان بەقسەش بێت چارەکەیان داوەتە دەست دەسەڵاتێکی زۆر گەورەتر لە مرۆڤ، عیلمانیە نارازیەکان شاگەشە دەکەن کاتێک خاشاکێک، پارچەیەکی ژەنگاوی، چەند بچوکیش بن، لە قوژبنێکی وێرانەکەدا دەبینن، وەک قەمیسەکەی عوسمان بۆ هەڵکشاندنی خۆیان بەکاریان دەهێنن. بەشێک لە میدیای بەناو سەربەخۆش نان و پیازی دنیا بەم تابلۆیانەوە دەخۆن، چونکە بازار و کاسبیەکە لەوەدایە. بۆ خۆشم بەشێک بوم لەو هەڵە و بۆچونە نادروستانە، پێموایە لە بری ئەوەی هەوڵی نەزۆکی نەشتەرگەری وێرانەکە بدەین زۆر دروستە کار بۆ بنیاتنانی گۆرەپانێکی تری فرە ئاراستە و فکر بکەین، چیتر خۆمان بە وێرانەوە سەرقاڵ نەکەین، چونکە لە گەڵ دەستپێکردنی بنیاتنانی جۆرێکی تر لە نیشتمان وێرانە و کەلاوەکان هێدی هێدی نامێنن و رەنگبێ لە دوا مەتافدا لەو مێژوەدا ئاسەوار و روداوەکان بخوێنرێنەوە و سودیان لێ وەر بگیرێت. وێرانە هاوڵاتی هەراسان و ماندو کردوە، نهێنی گەورەی هەڵسانەوەی نیشتمان و نەتەوە لە ئیرادەی هاوڵاتی بەئاگا و بەرپرسیار و دڵسۆز دەست پێدەکات، بێگومان بە یەکجار و یەک کردار نیشتمانی ئایندە دروست ناکرێت و نەتەوەش بنیات نانرێت، بەڵام بە نیشتمانکردنێکی نوێی هەر بستێک دەبێتە رەحمێک بۆ نیشتمانێکی مەزن بۆ هەمو. سەرەرای ئەوەی لە ئێستادا سرکردنی کاتی شمولیەت لە هزری نەتەوەیی مەترسی لێدەکەێتەوە، بەڵام مامەڵکردنی ئاقڵانە و هێمن و شارستیانە لە دوا مەتافدا دەبێتە زەمینەخۆشکەری گرنگ بۆ هەڵسانەوەی نەتەوەیی.      بۆ خۆم دروستبونی ئەم دۆخەی ئێستا بە ئاکامێکی سیاسەت و رەفتارەکانی سەرکردە و بەرپرسانی کورد و دۆخی ناوچەکە دەزانم، چونکە مێژو و ئەزمونەکانی دنیا پێمان دەڵێن بۆ ئەوەی نیشتمان نەبێت بە وێرانە دەبێت وەک مەلێکی ئازاد لە ئاسمان و خاکەکەیدا شەقەی باڵەکانت بێت، بخوێنیت، لە کەنار هەر روبار و کانیاوێک بێ دڵەراوکێ و ترس تامی چێژی ئاو و هەوای ساکاری بکەیت و لە هەموی گرنگتریش هەمو نیشتمان هێلانەی ئارامت بێت. نوسینی: چیا عەباس  

تارق فاتیح کاک فاروق ھاورێی ھەردوو رەوانشاد مام جلال و کاک نەوشیروان بووە، لە ھیچ زروف و زەمانێکدا لەو دوو زاتەمان نەبیست رایەکی خراپیان لەسەر کاک فاروق ھەبووبێت، نە بە ئاشکراو نە بە نھێنی. بگرە رەوانشاد جەلال تاڵەبانی وەک سەرمایەدارێکی نیشتمامپەروەر ناوی دەھێنا چەند جارێک و لە چەند شوێنێک ئەمەی دووبارەکردۆتەوە. رەواناشاد نەوشیروان مستەفاش لە کتێبەکانیدا وەک پیاوێکی بە ھەڵوێست و جوامێر ناوی ھێناوە. خۆ ئەم دوو زاتە گەورەیە ھیچیان ئیشیان بە کاک فاروق و پارەی کاک فاروق نەبووە، بەڵام ئەوان سیاسی بە ئەزموون و دڵسوزی میللەتی خۆیان بوون، درکیان بە خزمەتەکانی و کارە گرنگەکانی کاک فاروق کردووە، نەک دژی نەبوون بگرە ھاوکارو پشتێوانیشی بوون، چونکە ئەوان دەیانزانی کاک فارووق چ بەھایەکی گرنگی ھەیە. ئەم پیاوە ملیارەھا دۆلار سەرمایەگوزاری کردووە تەنھا لە سلێمانیدا، وەک خۆی دەڵێ بێجگە لە ئاسیاسێل یەک دۆلار سەرمایەگوزاری لە شونێکی تر نییە، ئەو پیاوە لە رێی ئاسیاسێلەوە لە ھەموو عێراق پارە پەیدا ئەکات و لە سلێمانی دەیکاتە پرۆژە. لەژێر سایەی پرۆژەکانیدا ھەزارەھا خێزان شەرەفمەندانەو بە کەرامەتەوە ئەژین، ساڵانە ملیارەھا دینار وەک خێرخوازی دەبەخشێت و ھەرباسیشی ناکات، کەسیش ئاگای لێ نییە، کارەسات و لێقەومان نەبووە ئەوپیاوە لە ماوەی کەمتر لە بیست و چوار سەعاتدا ھاوکاری نەگەیاندبێ، بۆ ژینگە، بۆ نەخۆش، بۆ قوتابی، بۆ پێشمەرگە، بۆ ماڵە شەھید، بۆ نوسەرو ھونەرمەدان و بوارە کلتووریەکان، ھەمیشە دەستکراوە بووە. ئێستاش ئەگەر رێگری ھەندێک کەسانی دەسترۆیشتوو نەبێت و بھێڵن،زۆر ناوەندی پارەدانی دنیا ھەیە ئامادەن لە رێی فاروق گروپەوە ملیارەھا دۆلار بێننە سلێمانی و دەوروبەری تا پرۆژەی ستراتیجی گەورەی پێ دروستبکەن، جۆرە پرۆژەیەکیش کە حکومەتی ھەرێمیش درک بە گرنگیەکەی ناکات. چیتان لە کاک فاروق ئەوێ؟ ئەتانەوێ بنەوبارگەی بگوازێتەوەو کوردستان بە جێبھێڵێت؟ بەجێی نا ھێڵێت، ئەو وەک ئێوە نییە رەگەزنامەو پاسپۆرتی ووڵاتانی ئەوروپی ئەمریکی لە گیرفاندابێ، پێی شەرمە رەگەزنامەی وڵاتێکی تر وەربگرێت کە بۆ ئەو وەک ئاوخواردنەوە ئاسانە، ئێستاش بە پاسپۆرتی عێراقی سەفەر ئەکات و ئەبێ ڤیزا وەربگریت. چیتان ئەوێ ؟ئەتانەوێ سەرانەی لێبسەنن؟ بەشی ئەوە شەھامەت و کەرامەتی ھەیە کە لێتان قبوڵنەکات.

 د. حیكمەت نامیق  ئەوەی كە دەمەوێ قسەی لەسەربكەم توانەوەی خۆشەویستیە لەسەر دەمی بەجیهانیكردن و بە سۆشیاڵ میدیاكردنی كۆمەڵگا، ڕەەنگە فۆڕم و جۆرەكانی خۆشەویستی لە كۆمەڵگایەكی گەشەكردوی ئەقڵی تاڕادەیەك جیاواز بێت لەهەندێ خەسڵەت و تایبەتمەدیدا، بەڵام بەگشتی بەپێی توێژینەوەی كۆمەڵناسەكان خۆشەویستی سۆزداری نێوان ژن و پیاو  تواوەتەوە یان تەواو وون بوە لەبەرچەندین هۆكار، ڕەنگە بە سۆشیاڵ میدیاكردنی كۆمەڵگا پشكی شێری بەركەوێت، چونكە كاتێك خۆشەویستی لەهەموو شوێنێكی كۆمەڵگا بەردەست بوو هەركاتێك ویستت بەدەستی بێنیت ئەوا دەبێتە شتێكی هەرزان دەگۆڕێت بۆ كاڵاو مەودا كورت دەبێت ئامانج و وەزیفەی لەدەستدەدات.  لەمێژە  سۆسیۆلۆژیستەكان ئەوەیان بەگوێی خوێنەر داوە كەوا خۆشەویستی لەسەردەمی ئێستادا كۆتایی پێهاتوە ، سێكس و ڕابواردن و چێژ وەر گرتن شوێنی گرتۆتەوە بۆنموونە كۆمەڵناسێكی وەك( باومان) لەكتێبی( خۆشەویستی شل)  پێی وایە كە سێكس لەسەردەمی پۆست مۆدێرنەدا شوێنی  بەهای خۆشەویستی گرتۆتەوە، ژنە كۆمەڵناسی فەڕەنسی بەڕەگەز مەغریبی (ئیڤا لۆز) لەكتێبی (نەمانی خۆشەویستی)  دەلێ ئەوانەی پێشتر یەكتریان خۆشدەویست ئیًستا یەكتر بەجێدەهێڵن ئەو لەتوێژینەوەكەیدا بەتێرو تەسەلی ئاماژە بە نەمانی چیرۆكی خۆشەویستی دەكات و دان بەوە دادەنێت كە ژیانی خێزان و پەیوەندی رٍەگەزەكان  پڕیەتی لە نائارامی و نا هۆگربوون لەگەڵ یەكتر بەشێوەیەك پەیوەندیەكان هەڵوەشاوەتەوە كە مرۆڤ توشی شۆك دەكات، ئەو پەیوەندیە هۆگریەی نێوان هەردوو ڕەگەز یان بەومانایەكی دیكە ئەو ئازادیە خودیە لەسەر بنچینەیەیكی ڕەسمی و كۆنتراكت گرێدراوە تێیدا  یەكانگیری خێزان دەكەنە وەزیفەی یەكتر هەروەها لەپێناو خێزانێكی تەندروست كۆشش دەكەن،  بەهەرحاڵ ئەگەر خۆشەویستی لەپێشودا پابەندبونی ئەخلاقی نێوان دوو ڕاگەز بوو بێت  بەرانبەر بەیەكتر ئەوا ئێستا بەرەبەرە ئەو پابەندبوونە ئەخلاقیە  بزر دەبێ لەنێودنیای سۆشیاڵ میدیا و بەرخۆریزم و سەرمایەداری و ڕیكلامدا. كوردستان لەسەردەمی جیهانگیری ناژیت بەومانایەی قۆناغی دەرەبەگایەتی و خێڵایەتی و سەرمایەداری بە سروشتی تێپەڕاندبێت ، بەڵام شەپۆلی ئەو تۆڕە كۆمەڵایەتیانە كەبەرهەمی سیستمی سەرمایەداری و پڕۆژی بە جیهانگیریكردنی نیو لێبڕالیزمە یەكسەر بە بێ سێ و دوو بە بێ پشكنین و لێكەوتەكانی لەسەر خێزان وكۆمەڵگا هاتە نێو پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان، خۆشەویستی كردە مادەیەكی لاستیكی  شل خەریكە ئەو بەها جێگیرەی كە هەبوو بەتەواوی لەناوی دەبات، لە پەیوەندیەكی كۆتایی تۆكمەو یەكانگیرەوە گۆڕی بۆ مادەیەكی شل هەركاتێك بیەوێت ئەو وەزیفە بەهاییە بەیەكجاری پێدێنێت.بەبێ بیركردنەوە لە ئەلتەرناتیفێكی ماقووڵ بۆ ژیانكردن و پێكەوە ژیانی هەردوو ڕەگەز.

رێبوار سیوەیلی 1. مرۆڤ هەر بە تەنیا بوونەوەرێکی هۆشمەند، کۆمەڵایەتی، گەمەکەر، نییە، بەڵکو بایکۆتکەریشە. لەسەر ئەو هەڵوێست و شتانە هەڵدەپرینگێتەوە، سڵدەکاتەوە، ئێست دەکات، کە زیانی مادیی و مەعنەوی و ئەخلاقی لێدەدەن. بۆیە بایكۆتكردنی هزر و كاڵا، وەك ڕەوەندێكی خۆدروستكردنیان لێهاتووە. پەیوەندییەكی توند لە نێوان ئەوەی مرۆڤ چی دەخوات و بەكار دەبات، لەگەڵ ئەوەی چۆن بیر دەكاتەوە، هەیە. چۆن بیركردنەوە ئەو شتانەت پێ هەڵدەبژێریت كە وەدەستیان دەهێنیت، لە كاتێدا ئەو شتانەی بەدەستیان دەهێنیت و دەتەون، بەرەنجامی شێوەیەكی تایبەتی بیركردنەوەن. تاكەكەس لەوێوە دروستدەبێت كە ناكۆكی لەنێوان كردار و بیركردنەوەیدا نەبێت، كە ئەمە لە دوا پەرەگرافدا ڕوونتر دەبێتەوە.  2. بایكۆت بەو مانایە ڕەوندێكی خۆ دروستكردنە لە ڕێگەی ڕەتكردنەوەی كاڵاوە، ڕەوندێكی خۆدروستكردن و لە خۆتێگەیشتنیشە لە ڕێگەی جۆرێكی تایبەت لە بیركردنەوەوە. بایكۆت، هەم كردارە و هەم بیركردنەوە. بیركردنەوە و كردار لە چالاكیی و هەڵوێستی بایكۆتیانەدا، وەك هەردوو ڕووی هەمان دراویان لێدێت. لەم ڕوانگەیەوە، بایكۆت ڕێگری لە دوو ڕوویی و نیفاق دەكات، چونكە ئەوەی مرۆڤ بە دزیی لە خەڵكی دەشارێتەوە، لەخۆیەوە ئاشكرایە و دزی لە خۆی پێناكرێت. بۆیە بایكۆت ئاوێنەیەكی ڕاستنوێنە، كە خۆمانمان بە ڕووتی و بێ دەمامك پیشاندەداتەوە.  3. بایكۆت كردار و بیركردنەوەیەكی ڕەسەن و دانسقەیە، كە بوار بە تاكەكەس دەدات ڕاستگۆیانە خۆی دروست بكات و ڕاستەقینانە لە ژیاندا هەبێت. ئەمەش ساتەوەخێكی بوونخوازانەیە، كە دەگمەنییەت و نایابی دەداتە مرۆڤ. لە ڕێگەی بایكۆتەوە تاكەكەس دەتوانێت ئیرادە بكات، هەڵبژێرێت و ڕەتبكاتەوە. سێ چالاكیی كە بۆ خۆبەرجەستەكردن و خۆسەلماندن زۆر پێویستن. ویست لە قوڵایی بوونی ئێمەوە دیت و جەوهەریی مرۆییمان پیناسە دەكات. هەڵبژاردن بەرجەستەكەری ویستە لە میانەی هەڵبژاردنی شتێك و هەڵنەبژاردنی شتگەلێكدا. ڕەتكردنەوەش ڕۆحیكی شۆڕشگێڕانە و ڕزگاریبەخش بە كۆی چالاكییەكە دەبەخشێت.  4. بۆیە بایكۆت وەك كردەیەك و بایكۆتچی وەك كەسێك، هەر تەنیا لە میانەی نمایشێكەوە، كە تیایدا تاكەكەس وابەستەیی خۆی بە ئەوانیترەوە ئاشكرا دەكات، خۆی ناسەلمێنێت. بەڵكو ئەو دەچێتە سەر شێوازێكی بیركردنەوەی نوێ بۆ ئەوەی ژیانی خۆی لە ڕێگەوە بگۆڕێت، كە ئەمەش هەنگاویكی تاكەكەسیانەی یەكەمە بۆ گۆڕینی جیهانیش. بەمجۆرەش بایكۆتچی بە تاقی تەنیا لەگەڵ هێزێكی ئابووریی، ئەخلاقی و میدیایی مەزن، دەكەوێتە جەنگێكەوە، كە دەیەوێت لە هەموو جیهاندا ئەو شتە جوان و نۆرماڵ و بگشتێنێت، كە قازانجی خۆی تیدایە و زەرەری مرۆڤایەتی. بایكۆتچی بەمكارەی لەیەك كاتدا سێ شۆڕش دەكات: شۆڕشی ئیرادە بەسەر دەستەمۆییدا، شۆڕشی ڕەتكردنەوە بەسەر میكانیزمەكانی ڕیكلام و گشتاندن و بازاڕگەرییدا، كە هەموو شتێك بەسەر تاكەكەسدا دەسەپێنن و شۆرشی ئاگایی و هووشاریی لە نێوان هەڵبژاردنی شتێك و هەڵنەبژاردنی سەدانیتردا.  5. بایكۆت ئەگەر وەك مۆدێكیش تەماشای بكرێت، ئەوە مۆدێكی سەرمایەیداریانە نییە و دەرچوونە لە میكانیزمەكانی فیتیشیزم و كاڵاپەرستی، كە بەشێكە لە ئایینی سەرمایە و پێكەوەنانی قازانج. بۆ ئەم سیستەمە سەرمایەدارییە، لەوە ئازاربەخشتر نییە وڵات پڕ ببێت لەو تاكەكەسانەی كە بە هووشارییەوە ڕەتدەكەنەوە. بۆیە هەستدەكەم نابێت تەنیا لە پەیوەندیی بە كاڵای توركییەوە تەماشای بایكۆت بكەین، بەڵكو پێویستیشە بایكۆت وەك بەرەنگارییەك لە ئاست كۆی سیستەمی سەرمایەدارییدا ببینین، كە سەمایەداریی توركیاش بەشێكییەتی. نەك هەر تەنیا نابێت بایكۆت كاڵا بگرێتەوە، بەڵكە پێویستە ڕەتكردنەوەی ئایدیۆلۆژیا، ئایین، كولتوور، سیاسەت و دیاردەباوەكانی ژیانی ڕۆژانەش بگرێتەوەو  بایكۆت بكرێن، كە زیان لە خودێتی مرۆڤ دەدەن. كارەكە قورس و ڕەوەندەكە درێژخایەنە، بەڵام بۆ ساتەوەختێك بیر بكەوە كە بەبێ چەك و ئامراز، تاكەكەس دەتوانێت چیی بكات. ئەمەش ئەو خەونە مەزنە بوو كە كیەکەگۆ( کیرکگارد) فەیلەسووفی دانماركی، هەموو پڕۆژە فەلسەفییەكەی خۆی لەسەرەوە دامەزراندبوو: تاكەكەس پێویستە خۆی بێت، چارەنووسی ئەوەیە خودی خۆی بێت و توانای ڕەتكردنەوەی هەر شتێكی هەبێت، كە لە خۆی دوور دەخاتەوە.

له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج  هه‌رچۆنێك بێت ده‌یانه‌وێت رێژه‌ی مرۆڤ كه‌مبكه‌نه‌وه‌ ، یان ئه‌و گه‌شه‌ خێرایه‌ رابگرن ، هه‌زاران بیانوو ده‌دۆزنه‌وه‌ ، بۆ راگرتنی زیادبوونی مرۆڤ ، له‌ سه‌ر گۆی زه‌وی له‌ كاتێكا گۆی زه‌وی و ئه‌و سه‌روه‌ت و سامانه‌ی له‌ سه‌ر زه‌وی و ژێر زه‌وی هه‌یه‌ به‌شی سه‌ت ملیاریش ده‌كات نه‌ك هه‌شت ملیار كه‌ بڕیاره‌ ساڵی ئاینده‌ بگه‌ین پێی ، واته‌ ساڵی 2023 نیشتمانی زه‌وی ئه‌وه‌ی كه‌ سیاسیه‌كان به‌ درۆ ناویان ناوه‌ دایكه‌ زه‌وی ده‌بێته‌ خاوه‌نی هه‌شت ملیار كه‌س ، ئه‌مه‌ مه‌ترسیی له‌ كۆنترۆڵ ده‌رچونی هه‌یه‌ بۆ داگیركارانی زه‌وی ئه‌و وڵاتانه‌ی ده‌یانه‌وێت زه‌وی هه‌ر هی ئه‌وان بێت ، به‌ تایبه‌ت ئه‌مه‌ریكاو هاوپه‌یمانه‌كانی ،داگیركاری نوێ‌ هه‌ر به‌په‌ره‌پێدانی سوپاو ئامێری جه‌نگی و ده‌ستگرتن به‌ سه‌ر كیشوه‌ره‌كان و وڵاته‌كان و گه‌له‌كاندا داناساكێ‌ ، ئه‌و رێژه‌یه‌كی كه‌می مرۆڤایه‌تیشی ده‌وێت چونكه‌ له‌ هه‌موو ئه‌گه‌رێكدا كۆنترۆڵكردنی ئاسانتره‌، وڵاته‌ زه‌به‌لاحه‌كان گاڵته‌یان به‌ وڵاته‌ بچوكه‌كان دێت ، هه‌ندێك جار ته‌ڵفیسیان پێده‌كه‌ن و نوكته‌یان له‌ سه‌ر داده‌تاشن، كه‌ڵكه‌ڵه‌ی كه‌مكردنه‌وه‌ی دانیشتوانی سه‌ر گۆی زه‌وی ماوه‌یه‌كی زۆره‌ سه‌رمایه‌داری نوێ‌ ی دنیای سه‌رقاڵ كردووه‌ ، هه‌رچۆنێكه‌لانی كه‌م ده‌یانه‌وێت ئه‌و زیاد بوونه‌ رابگرن ، بۆ ئه‌مه‌ش نه‌خۆشی و شه‌ڕو ڤایرۆس و به‌كتریای زیان به‌خش و هه‌تادوای خراونه‌ته‌ گه‌ڕ . پڕۆژه‌ی رێكخستنی له‌ دایكبوون و زاوزێ‌ ، هاندانی خه‌ڵك بۆ تاكژیانی و تێكه‌ڵنه‌بوون ، بڵاوكردنه‌وه‌ی ماده‌ی هۆشبه‌رو ئالوده‌ كردنی خه‌ڵك به‌ ماده‌ی هۆشبه‌ری مه‌ترسیدار ، بڵاوكردنه‌وه‌ی ڤایرۆسی ده‌سكرد به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو " سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ پێشتر كراون به‌ فیلم " یانی هه‌موو ئه‌م مه‌ترسیانه‌ به‌ فیلم نیشانی مرۆڤ دراوه‌ تائه‌وه‌ی باسی زۆمبی و خوێنمژه‌كان و مه‌ترسی له‌ ناوچوونی مرۆڤایه‌تی به‌ ده‌یان شێوه‌ نمایشكراوه‌ ، له‌ زۆربه‌ی فیلمه‌كانیشدا ئاوه‌زی ئه‌مه‌ریكی ده‌كرێته‌ فریادڕه‌س و ئه‌وان مرۆڤایه‌تی ئه‌و كه‌مه‌ی كه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ رزگار ده‌كه‌ن ، مرۆڤایه‌تی له‌ سه‌ر ده‌ستی بازرگان و سه‌رمایه‌داره‌ مه‌ترسیداره‌كانی سه‌ر گۆی زه‌وی له‌ به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ ناوچووندایه‌ ، ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌وانیش دواتر خۆیان بكه‌ن به‌ فریاخه‌ری مانه‌وه‌، ئاوه‌زی سه‌رمایه‌داری مه‌ترسیدار به‌و جۆره‌یه‌ ده‌ردێك بڵاو كه‌ره‌وه‌و ده‌رمانه‌كه‌ی دروستبكه‌، به‌رازه‌كان به‌و جۆره‌ ئه‌وانی تر سه‌رقاڵ ده‌كه‌ن ، بۆ ئه‌وه‌ جارێكی تر مه‌زرای ئاژه‌ڵانی جۆرج ئۆریل بخوێننه‌وه‌ . ئه‌وه‌مان بیر نه‌چێت ، ئێستا ئیتر ئێمه‌ له‌ بنده‌ستی ئه‌و بازرگان و سه‌رمایه‌ داره‌ مه‌ترسیدارانه‌ی مرۆڤداین، ئه‌وان ده‌توانن چاره‌نووسمان دیاری بكه‌ن ، سیڤی ئێمه‌ لای ئه‌وانه‌ ، ده‌زانن نه‌خۆشیه‌كانمان چین ، به‌ چی چاره‌سه‌ر ده‌كرێین ، چۆن فریومان ده‌ده‌ن ، دڵخۆشیمان ، گریانمان ، هه‌ست و كه‌وتمان تا راده‌یه‌كی زۆر كه‌وتوه‌ته‌ ده‌ستی ئه‌وان ، سه‌رگه‌رمی  به‌ رۆبۆت كردنی ئێمه‌ن و ئێمه‌ش په‌یتا په‌یتا كاڵاو چه‌كه‌ مه‌ترسیداره‌كانی ئه‌وان ده‌به‌ینه‌ ماڵه‌وه‌ ، له‌ نێو ژوری نووستن ، له‌ سه‌ر دڵمان دایانده‌نه‌ین ، بێئه‌وه‌ی به‌ خۆمان بزانین ، چه‌كی مه‌ترسیداری ئه‌وان ئێستا ناپاڵم و بۆمبی ئه‌تۆمی و خه‌رده‌ل و سیانیدو كیمیایی و درۆن  نیه‌ ، چه‌كی مه‌ترسیداری ئه‌وان ده‌شێت ئه‌و مۆبایله‌ بێت ، كه‌ ئێمه‌ هیچ رۆڵێكمان نیه‌ له‌ دروستكردنیدا ، ده‌شێت رۆژێك كۆمپانیایه‌كی مۆبایلی ئه‌مه‌ریكی له‌ سه‌ر راسپارده‌ی ده‌وڵه‌ت یه‌ك ملیۆن مۆبایلی گوێزه‌ره‌وه‌ی ڤایرۆسی كوشنده‌ به‌ نرخی زۆر هه‌رزان بخاته‌ بازاڕه‌كانی چینه‌وه‌ ، چینیه‌كان كه‌ خۆیان زۆر ورده‌ كاره‌ پیشه‌ سازگه‌رن ، به‌ڵام هه‌موو ساڵێك بۆ ئامێری نوێی ئایفۆنی ئه‌مه‌ریكی سره‌ ده‌گرن، ئێ‌ خۆ چینیه‌كانیش كه‌م نین ئه‌وانیش ده‌توانن هه‌مان كار به‌رابه‌ر ئه‌مه‌ریكا بكه‌ن ، ئه‌و ده‌م شه‌ڕه‌كه‌ پێویستی به‌ ئه‌تۆم نیه‌ ، پێویستی به‌ ڤایرۆسێكی كوشنده‌یه‌ كه‌ ره‌نگه‌ كه‌س نه‌زانێ‌ چۆن به‌ خێرایی هه‌موو دنیا ده‌گرێته‌وه‌ . بانگه‌شه‌كانی پێشكه‌وتنی زانست و زانیاری به‌و راده‌یه‌ی ئێستا هه‌موو مۆبایلێكی زیره‌ك سندوقێكی ره‌شی تیایه‌ كه‌ هه‌رچی بكه‌یت و بڵێی تۆماری ده‌كات ، ئیدی ئه‌وه‌ش زۆر ئاسانده‌بێت كه‌ هه‌ر مۆبایله‌و كۆدێكی تایبه‌تی هه‌بێت بۆ گوازتنه‌وه‌ی هه‌رچی مه‌به‌ست بێت ، چه‌ند ساڵێك له‌مه‌و به‌ر خه‌یاڵم لای ئه‌وه‌ بوو كه‌ ره‌نگه‌ رۆژێك بێت ده‌زگای ته‌ناهی  ده‌وڵه‌ت پێویستی به‌ خۆ ماندو كردن نه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی بزانێ‌ مرۆڤ له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆی و له‌ نێو ژوری نوستنه‌كه‌یدا چی ده‌كات ، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ له‌ رێی كۆدێكی زیره‌كه‌وه‌ بۆ هه‌ر هه‌زار ماڵێك و شاشه‌یه‌كی تایبه‌ت هه‌بێت تا له‌ ژوری كۆنترۆڵی ئاسایشه‌وه‌ به‌ كلیكێك بزانێت چ جۆره‌ شۆرتێكیشت له‌ پێدایه‌ ، ئه‌مه‌ له‌م ساڵانه‌ی دوایدا زۆر ئاسان بووه‌و خه‌ریكه‌ ده‌بێت به‌ڕاستی ، بۆیه‌ به‌ لاتانه‌وه‌ سه‌یر نه‌بێت هه‌موو سه‌ر سه‌عاتێك سه‌رمایه‌داری مه‌ترسیدار له‌ رێی دام و ده‌زگا زانستیه‌كانیه‌وه‌ بگاته‌ كردنه‌وه‌ی كۆدێكی تر و ده‌ستگه‌یشتن به‌ زانیاریه‌كی نوێ‌ ، مۆبایله‌كه‌ت شوناس و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ ، شوناسه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌توانی تایبه‌تی كه‌ی به‌خۆت و كه‌س نه‌توانێ‌ بیكاته‌وه‌ ، هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر كۆدێكی بۆ دابنه‌ی كۆمپانیاكه‌ی ده‌توانێ‌ به‌ چركه‌یه‌ك بیشكێنێت . ئێمه‌ له‌ جیهانێكی ده‌ستبه‌ سه‌ردا گیراواین ، جیهانێك بازرگانه‌ مه‌ترسیداره‌كانی مرۆڤایه‌تی ، چیان بوێت و چۆن ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن ، ئێمه‌ بیرناكه‌ینه‌وه‌ چ رێگایه‌ك بگرینه‌ به‌ر بۆ ده‌رباز بوون له‌ ده‌ستیان له‌ كاتێكا ئێمه‌ زۆرینه‌ خه‌ڵه‌تێنراوه‌كه‌ین .

د. نیاز نەجمەدین  هیچ شتێك به‌بێ سه‌یركردنی به‌دیله‌كه‌ی هه‌ڵناسه‌نگێنرێت. یان لای کەم، هەڵسەنگاندنەکە دەقیق نابێت. هەڵسەنگاندنی دەقیقیشە پێمان دەڵێت چی بکەین. وەرن با سەیری تورکیا و خۆمان بکەین.  توركیا پڕه‌ له‌ ره‌فتاری ناشیرین به‌رامبه‌ر وه‌به‌رهێنه‌رانی خۆی (بزنسكاران، پیشه‌وه‌ران، جوتیاران، سینه‌ماكاران، نوسه‌ران، هتد)، به‌ڵام بە پشتیوانیی کابینە یەک لە دوای یەکەکانی حکومەت بووە بە هەناردەکارێکی سەرسوڕهێنەر و کاڵا بۆ ئەمریکا و ئەوروپاش دەنێرن، بەرهەمەکانیان جێی متمانەی بەکاربەرانی جیهانن، بەردەوام پێداویستیی بازاڕ پڕ دەکەنەوە، وایان لێ کردووین رۆژانە ئیشمان بە تورکیا بێت، بەم دەست نەوتمان لێ دەکڕن و بەو دەست پارەکە دەگێڕنەوە بۆ خۆیان، ئەمەش مانای ئەوەیە پشتی وەبەرهێنەر و بەرهەمهێنەری خۆی نەشکاندووە.  بە پێچەوانەوە، عێراق و هه‌رێم هاوردەکارن. ئەگەر شت لە تورکیا نەکڕن، نە پارەیان هەیە شتی گرانتر لە بازاڕی جیهانییدا بکڕن (وەک ئەوەی ئەوروپا و ئەمریکا بەرامبەر روسیا دەیکەن) نە خۆشیان شتیان پێ بەرهەم دێت مەگەر زۆر گران بکەوێت و جێی متمانەی بەکاربەریش نابێت. هاوکات پشتی بەشی زۆری وەبەرهێنەر و بەرهەمهێنەری خۆیان شکاندووە: یان بە زۆرەملی پشکیان لێ وەردەگرن یان هەڵدەکوتنە سەریان و ناچاریان دەکەن هەڵبێن. بۆری نەوتەکە بگیرێتەوە، حکومەتەکانیان مایەپوچ دەبن و نازانن بە چی بژین. هەر لە بەر پشتکاندنی بەرهەمهێن و کرێکاری خۆشیان وەک پێویست سود لە سیاسەتی باج نابینن.  تورکیا بێ رێزە بەرامبەر بە کارمەندەکانی، بەڵام هێشتا زۆر باشترە لە عێراق و هەرێم کە بەشێکی گەورە لە وزەی کاریان لە حکومەتدا ئیفلاس پێ دەکەن (لە رووی عەقڵیی و مادییەوە)، یان لە حزب و میلیشیادا کۆت و بەندیان دەکەن.  توركیا زۆر ئازاری میلله‌تی خۆی ده‌دات، زۆر زۆر، به‌ڵام هێشتا خه‌ڵكه‌كه‌ی وه‌ك عه‌ره‌ب و كوردی عێراق نه‌گه‌یشتون به‌و رادەی بێزارییەی به‌ خۆیان بڵێن: شه‌ڵاااا زوو ملمان بشكانایه‌ و ئه‌م كاولبووەمان بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ جێهێشتایه‌"، کە رستەیەکە ساڵانە سەدان و هەزاران جار لە ناو خەڵکدا دەیبیستیت. توركیا راسته‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌ست ئه‌م بێ عه‌قڵ و ئه‌و بێ عه‌قڵ و كێشه‌ی گه‌وره‌ی بۆ ده‌نێته‌وه‌، به‌ڵام مێژووی ئه‌و له‌ هه‌مان كاتدا ده‌رباره‌ی سه‌ربه‌خۆیی رێژه‌ییە له‌ بڕیاردان و ده‌رباره‌ی هێزه‌ لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا. بەشی زۆری مێژووی عێراق و هەرێم لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا سەرکزیی و پاشکۆیەتیی بووە، چونکە پارچە پارچەن، لە بڕیارداندا سەربەخۆ نین و هەر دەستە و گروپێک بەپێی بەرژەوەندیی خۆی دەجوڵێتەوە. توركیا بە هەموو خراپییەکانییەوە، به‌ یه‌ك حكومه‌ته‌وه‌ زۆر باشتر ئیداره‌ی زیاتر له‌ هه‌شتا ملیۆن كه‌س ده‌دات، بەراورد بە‌ عێراق و هەرێم كه‌ خاوه‌نی دوو حكومه‌ت و نیوه‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی ئه‌وانن. بە واتایەکیتر، تێچووی حوکمڕانیی ئێمە زۆر بەرزترە لەوان، هەر ئەم حکومڕانییەشە لەسەر نرخ و کوالتیی کاڵا و خزمەتگوزاریی و کرێی کرێکار و توانای بەرهەمهێنەرەکانمان زۆر بە خراپیی رەنگیداوەتەوە.  راستگۆیی ده‌رمانی زۆر ده‌رده‌. با راست بڕۆین. تورکیا خاڵی بەهێزی زۆرە و عێراق و هەرێم خاڵی لاوازیان زۆرە. شکات و شکاتکاریی باشە، پەرچەکردار باشە، بەڵام بەبێ کۆمەڵگەیەکی یەکگرتووتر (کە یەکێکیان پتەوکردنی هاریکارییە لە نێوان هەرێم و عێراق لە بری ئەوەی دوژمنکارانە لە یەکتر بڕوانن، کە ئومێدێک لەم رووەوە پەیدا بووە)، بەبێ کۆمەڵگەیەکی بەرهەمدار و متمانەپێکراوی نێودەوڵەتیی، شه‌ڕی توركیا حەماسەتێکی کاتیی دەبێت و ناگاتە ئەو رادەیەی سنوریان بۆ دانێت.

توانا ئەمین   بەپێی ئاماری ڕێکخراوی CPT ئەمریکی بۆ چاودێری مافەکانی مرۆڤ، لەماوەی تەنها حەوت ساڵدا بە هۆی بۆردومانەکانی تورکیاوە لە خاکی هەرێم ١٣٧ هاوڵاتی مەدەنی شەهید و ٢٠٤ هاوڵاتی مەدەنی برینداربوون، یەک میلیۆن و هەشت سەد هەزار دۆنم زەوی کشتوکاڵی کوردستان بە هۆی بۆردومانی تورکیاوە سووتاون. هەروەها ١٤٨ گوند بەتەواوی چۆڵکراون و ٦٠١ گوند مەترسی چۆڵکردنی تەواوەتیان لەسەرە. لە بەرامبەردا بەپێی ئامارەکەی دوێنێی (دیلۆیت) تەنها لە سێ مانگی سەرەتای ئەمساڵدا، زیاتر لە ٢٥٢ میلیۆن دۆلار لە داهاتی نەوتی هەرێم، لە گیرفانی من و تۆ، وەک سەرانە تورکیا بردویەتی! من ڕاسیست نیم، نەتەوەیی ڕادیکاڵیش نیم و تەنها مرۆڤم، هەموو مرۆڤە چاکەکانی نەتەوەکانی تر بە خوشک و برای خۆم دەزانم، بەڵام بۆم پرسیارە بۆ خوێنی ئێمە وەک کورد ئەوەندە هەرزانە..؟! بۆ تا ٩ کەسی بە نەتەوە عەرەب لە هەرێمی کوردستان بە بوردومانی تورکیا نەبوونە قوربانی کەس فزەی نەکرد، کەس هەڕەشەی داخستنی سنور و فڕۆکەخانە، داوای لابردنی سەربازگەکانی سوپای تورکی لە هەرێم نەکرد..؟. ئایا منداڵەکانی ئەوان خوێنی حوسەینیان تێدایە و منداڵەکانی ئێمە کرمە لیقەن..؟ یان سەرکزی سەرانی کوردییە کە نەک ژیانمان، تەنانەت مەرگیشمانیان لەچاو مەرگی نەتەوەیەکی تردا پێ کەمە..؟!

بەختیار نامیق و سەرکەوتی جیهاز تورکیا و ئێران بە درێژایی مێژوو دوو زلهێزی ناوچەیی بون و پەیوەندییەکانیان پڕە لە بەریەککەوتن و ڕێککەوتن و خۆێن و جەنگ ، بۆ دەرەوەی هەر یەک لەم وڵاتانە پڕە لە فراوانخوازی و داگیرکاری تا ئەو ئاستەی (کارت بە کارت) ی نەتەوەکانی تر و خاک ئاو و نەوت و غاز لە نێوانیاندا هەیە ، دەکرێ لە کۆبونەوەی ئەستانەوە تا کۆبونەوەی تارانی سێ قۆڵی (تورکیا و ئێران و ڕوسیا) خاڵی هاوبەش و خاڵی دژبەیەکیان بخوێنرێتەوە و پاشان کاریگەری وڵاتانی زلهێزی جیهانی لەسەر چیەتی و چۆنیەتی پەیوەندیەکانی نێوان ئەنقەرە وتاران ، بەڵام لە هاوکێشەی ماتماتیکی پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و ئێران خاڵی کۆکەرەوە و هاوبەرژەوەندییان گەورەترە لە خاڵی ناکۆکیان ، بە خاڵبەندی قسەیەکی سەرەتایی لەسەر ئەم کەیسانە دەکەین و سەرەتا لە بۆردومانی سەیرانگاکانەوە دەست پێ دەکەین : ١-بۆچی تورکیا بۆردومانی سەیرانگاکان دەکات. بەهای دراو ڕۆڵێکی گرنگی هەیە بۆ بەراوردکردنی ئاستی بژێوی هەر وڵاتێک بە تایبەت دراوسێ بێ و ڕێگای گواستنەوەی شمەک کەمتری تێ بچێ ، لە ئێستادا بەهای دراوی عێراقی لە ئاست بەهای دراوی تورکی و ئێرانی بەرزە ، بە هۆی گەمارۆکانی سەر تورکیا و ئێران  یەکێ لە هۆکارە گرنگەکانی ڕوبەڕوی بونەوەی ئەم گەمارۆیانە بۆ تورکیا و ئێران کەرتی گەشتیاریە ، کە دەزانین هەردو وڵات ساڵانە گەشتیارێکی بێ شومار لە عێراقەوە ڕودەکەنە تورکیا و ئێران ، جا ئیتر گەشتەکان دینی بێ یان گەشتی تەرفیهی یان بازرگانی گرنگە پارە بچێتە ئەو وڵاتانەوە ، هەم هەلی کار زیاد دەکا هەم پارەکی زۆر دەچێتە ئەم دوو وڵاتەوە ، بۆ ئێران گەشت و گوزاری شیعی لە عێراقەوە بۆ ئێران زۆرە ، واتا لە کۆی عێراق بە کوردستانیشەوە گەشتەکان بۆ ئێران زۆرترە لە تورکیا ، وە لە ڕویەکی ترەوە بە هۆی وەرزی گەرما و پێشکەوتنێکی کەمی گەشتیاری و ئاسایش و ئارامی کوردستانەوە ناوەڕاست و خواروی عێراق گەشت بۆ کوردستان دەکەن ، کە کوردستان بە باخچەی ماڵی عێراق ناوزەند دەکرێت ، ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی گەشتار لەبری ئەوەی ڕوو لە تورکیا بکەن ڕوو لە کوردستان دەکەن ، بەڵام بۆ ئێران کاریگەریەکی ئەوتۆی نابێ چونکە زۆرینەی عێراق شیعەن و زۆرترین عێراقی بۆ گەشت ڕوو لە ئێران دەکەن ، ئا لێرەوە تورکیا بۆ ئەوەی ئارامی شوێنە گەشتیارییەکان نەهێڵێ بە پلان بۆردومانی ناوچە گەشتیارییەکان دەکات ، بەڵام پلانەکەی لە زەرەری خوێدا شکایەوە و عێراقیەکان بەپەرچدانەوەیەکی توندیان هەبو نوسینگەکانی فیزای تورکیان سوتاند ، ئەگەر پێشتر کەمێک گەشت هەبوبێ بۆ ناوچە گەشتیارییەکانی تورکیا ئەوا ئەوەش نامێنێ و پلانەکەی تورکیا فەشەلی هێنا بە ئازایەتی خەڵک نەک دەستەڵات چونکە ئەوانەی لە حکومڕانیدان جگە لە درۆی ڕەشی سەر کاغەزی سپی هیچی تر ناکات بە کوتلەی سەدرییەکانیشەوە ، ئەگەر پێشتر بە بیانوی پەکەکە بۆردمانی کردبێ لە ناوچە شاخاوییەکان ، ئەوا ئەمجارە ناتوانێ ئەو کارتەش بەکار بهێنێ ، لە بەرامبەردا چین و ئێران و ڕوس هەندێ گڵۆپی سەوزیان بۆ تورکیا هەڵکردوە ئەگەر چی سیناریۆکانیان لە ململانێکانیاندا لە نێوان تاران و ئەنقەرەدا بەردەوامی هەیە. ٢-لە کۆبونەوەی ئەستانەوە بۆ کۆبونەوەی تاران. کۆبونەوەی سێ قۆڵی (ئێران و تورکیا و ڕوسیا ) چەند مەلەفێک لە خۆی دەگرێ کە هەمو مەلەفەکان پەیوەندیان بە جەنگ و ململانێی وڵاتانی زلهێزەوە هەیە لەسەر غاز و نەوت ، واتا بە پلەی سەرەکی نەوت و غازە ، دوای زیندوبونەوەی ڕوس و بەهێزبونی بەرەی (چین+ڕوسیا+ئێران) و ڕێگەی ئاورشمی و ٦٥ وڵاتی سەرنەخشەی (یەک پشتێن و یەک ڕێگا) گوشارێکی گەورە لەسەر تورکیایە کە لە دوای جەنگی ڕوس و ئوکراین تورکیا ناچار بکرێ کە لە نێوان ناتۆ و ئاورشیمی خۆی یەک لا بکاتەوە ، کە تورکیا ئەندامێکی بەهێزی ناتۆیە ، هەر جەنگێک ڕوو بدات پێش هەمو وڵاتانی ناتۆ تورکیا دەبێتە قوربانی و سەکۆی بەرییەککەوتنی وڵاتانی ناوچە ، ئەمریکا و ناتۆش لە ئۆراسیا لە پاشەکشەیەکی قورسدایە بۆیە ناتۆ و ئەمریکا تا ئاستێک گڵۆپی سەوزیان بۆ تورکیا هەڵکردوە و دۆخی گشتی تورکیا دەخوێننەوە نایانەوێ وەک پێگەیەکی گرنگ لەدەستی بدەن و تورکیاش دۆخە گشتیەکە دەزانێ و یاری لەسەر پەتی هەردوو جەمسەرەکە دەکات ، ئەگەر چی هاتنی بایدن کەمێک ململانێکان قوڵتر دەکاتەوە بە تایبەت لە دۆسیەی غاز و نەوتدا ، بۆیە بەرەی (ڕوسی ، چینی ، ئێران ) گوشاری هەمە لایەنە دەخەنە سەر تورکیا . ٣-تورکیا و ئێران و دابەشکاری لە کۆبونوەی ئەستانەوە تاکۆبونەوەی تارانی ئێستا. ئێران ئەختەبوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە بەرامبەردا قرشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تورکیایە کە هەژمونیان بەسەر زۆرێک لە نەتەوە و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەیە ، لەم نێوەدەدا ( کارت بە کارت )هەیە سوریا بۆ تورکیا و عێراق بۆ ئێران ، ئەم دابەشکاریە لەسەر ئاستی سنور بوە وە بە لەبەرچاوگرتنی هەندێ بەرژەوەند یەکتر ، ئێستە بە پێی ڕێککەوتنەکانی نێوان تورکیا و ئێران کە ڕەگێکی مێژوی هەیە (ئەرزڕۆم ، ئەماسیە ، زەهاو ) تورکیا دەیەوێت بە هەمان پێگە و دەستەڵاتی ئێران لە عێراقدا هەمان پێگە و دەستەڵاتی هەبێ لە سوریادا ، بەڵام بە هۆی بونی ئەمریکا لە سوریا ناتوانێ هەمان ڕۆڵی هەبێ بە وێنەی ئێران لە عێراق بە تایبەت ئێران توانی پاشەکشە بە ئەمریکا بکات لە عێراقدا بەڵام تورکیا نەیتوانی لە سوریا ئەوە بکات ، ئەگەر چی دۆخی سوریا و عێراق تا ئاستێک جیاوازە ، هەر بۆیە کۆبونەوەی سێ قۆڵی تاران کە درێژکراوەی ئەستانەیە تورکیا داوا لە ڕوس و ئێران دەکات کە بە پێی ڕێککەوتنەکانیان لە سوریا هاوکاری بکەن . لە گشتدا لە نێوان تورکیا و ئێران هەم ململانێ هەیە ، هەم ڕێککەوتنیش کە بە پێی دۆسیەکان دەگۆڕێ ، هەندێ دۆسیە هاوبەرژەوەندین ، لە هەندێ دۆسیەدا ململانێیان هەیە ، بەڵام لە دواجاردا بەرژەوەندییەکانیان زۆر گەورەترە لە ناکۆکیەکانیان.

 هیوا سەید سەلیم دوای نزیکەی دە مانگ لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، هەموو ئاماژەکان بەو ئاڕاستەیەن کە دەبێت لەو دوو هەفتەیە گرێکوێرەی دامەزراندنی حکومەتی تازە بکرێتەوە، بە تایبەت کە لە ئێستادا فراکسیۆنە شیعەکان دوای کشانەوەی پەرلەمانتارانی ڕەوتی سەدر لە ئەنجومەنی نوێنەران، گرفتی کوتلەی گەورەیان نەماوە. ئێستا چوارچێوەی هەماهەنگی کوتلەی گەورەی ناو پەرلەمان پێکدەهێنێت، تاکە گرفتیان بریتیە لە یەکلابوونەوەی ئەو هاوپەیمانیە لەسەر کەسێک، تا ڕابسپیردرێت بۆ پێکهێنانی کابینەی وەزاری تازە. بەڵام پێش ئەو هەنگاوە بە پێی ماددەی 70 لە دەستوری عێراق،  دەبوو تا ئێستا ئەنجومەنی نوێنەران پرسی هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار یەکلایی بکاتەوە. شایانی باسە، زۆربەی لایەنەکانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی لەگەڵ ئەو ڕایەدانە کە بابەتی پۆستی سەرۆک کۆمار کە بەپێی عورفی کارپێکراو لە دوای پرسەی ئازادی عێراق و پەسندکردنی دەستوری تازە،  لە پشکی پێکهاتەی کوردە، بۆیە دەبێت هەرچی زووە لە نێوانی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان ئەو پرسە یەکلاییبکرێتەوە.  بۆ ئەم مەبەستە داوای زۆربەی پێکهاتەکانی ناو پەرلەمان ئەوەیە کە ئەو دوو لایەنە دەبێت لەسەر یەک کاندید ڕێکبکەون، تا بەو زووانە پەرلەمان دانیشتنی ئاسایی بۆ هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار ئەنجام بدات، چونکە بە پێی دەستوری عێراق، تا سەرۆک کۆمار هەلبژاردنی بۆ نەکرێت، بابەتی پێکهێنانی حکومەت هەروا بە هەڵواسراوەیی دەمێنێتەوە. پرسی پۆستی سەرۆک کۆمار لە خولەکانی ڕابردوودا بە چەندین هەڵبەز و دابەز تێپەڕیوە،  هەمیشەش گرفتی نێوان پارتی و یەکێتی بوو، لە دوو خولی یەکەم نەبێت کە ئەوسا رێکەوتنی ستراتیژی لە نێوانی پارتی و یەکێتی هەبوو،  کە لە بەغدا ئەو پۆستە بۆ مام جەلال بێت، وە لە بەرامبەریشدا لە هەرێمی کوردستان مسعود بارزانی بۆ پۆستی سەرۆکی هەرێم هەڵبژێردرێت. دوو خولی یەکەم مام جەلال بۆ ئەو پۆستە کاندید کرا و لە نێوخۆدا گرفتێکی ئەو تۆ لەسەر ئەو پۆستە درووست نەکرا. لە خولی سێیەم هەم لە نێو خودی یەکیتی زیاتر لە کاندیدێک هەبوو، هەم پارتی دەستی لەو پشتیوانە هەڵگرت کە لە دوو خولی یەکەم لە مام جەلالی دەکرد، ئەوەبووهەریەک لە  "فواد مەعسوم و بەرهەم ساڵح نەجمەدین کەریم" چوونە ناو ڕکابەری یەکتر کە هەر سێکیشیان لەسەر پشکی یەکێتی بوون، سەرەنجام کاندید بوونی فواد مەعسوم بە دەنگی فراکسیۆنە کوردستانیەکان یەکلایکرایەوە و دواتر لە پەرلەمانی عێراق دەنگی بۆدرا. شایانی باسە ئەگەرچی ناکۆکیەکان لە خولی سێیەم لەسەر پۆستی سەرۆک کۆماری سەریان هەڵدا، بەڵام لە خولی چوارەم بە خرابی تەقیەوە، بە تایبەت کاتێک پارتی و یەکێتی بە دوو کاندیدی جیاواز "بەرهەم ساڵح و فواد حوسێن" رکابەریەکەیان بردە ناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و بەرهەم ساڵح بە دەنگی زۆرینە لە کاندیدەکەی پارتی بردەوە. لە ئێستاشدا کە ناکۆکیەکانی پارتی و یەکێتی لەسەر هەمان پرس گەیشتۆتە لووتکە، دەبێت یەکلاکردنەوەی پرسی سەرۆک لە نێوانیان بە یەکێک لەو دوو رێگایە یەکلابکرێتەوە: ڕێگای یەکەم: رێکەوتنە لە نێوان پارتی و یەکێتی لەسەر تاکە کاندیدێک، ئەوەشیان بەوە دەکرێت کە هەریەک لەو دووانە پاشەکشە بە کاندیدی خۆی بکات لە بەرژەوەندی ئەوەی دیکە، ئەمەیان وێڕای دانیشت و دانوستانی زۆری نێوانی پارتی و یەکێتی تا ئێستا بێ چارەسەر ماوەتەوە، چونکە هیچ یەک لەو دوو لایەنە تا ئێستا ئامادەنین دەستبەرداری ئەو پۆستە بن بۆ یەکتری. لە کاتی پێداگری هەریەک لە پارتی و یەکیتی لەسەر مانەوەی دوو کاندیدەکەیان ئەوە دەبێت بە ناچاری پەنا بۆ رێگاچارەی دووەم ببەن ئەویش بریتیە لە دووبارە بوونەوەی سیناریۆی ساڵی 2018. پارتی کە دۆڕاوی نێو رکابەری ساڵی 2018 ە، تا بۆی بکرێت ناچێتەوە ناو ئەو سیناریۆیە  ، بە پێچەوانەی ئەوان یەکێتی لەبەر چەندین هۆکار پێی خراب نیە کە ئەوان لەگەڵ پارتی ململانێکەیان لەسەر پۆستی سەرۆک کۆمار لە پەرلەمان یەکلابێتەوە. یەکێتی پێیوایە کاندیدەکەیان بە بەراورد بە کاندیدی پارتی شانسی زیاتری دەبێت، ئەو ڕایەشیان لەوە سەرچاوەی گرتووە کە  رەتکردنەوەی مافی کاندیدبوونی هۆشیار زێباری لە لایەن دادگای فیدڕالی، هەروەها پاشەکشەی لیستی سەدر لە پڕۆسەی سیاسی دەرفەتی زیاتری بۆ کاندیدی ئەوان ڕەخساندووە. شایانی باسە، هەموو لایەک دەزانین کە سیناریۆی ساڵی 2018 ترازانێکی زۆری خستە نێوان پەیوەندیەکانی پارتی و یەکێتی، هەروەها سەنگی کوردی لە بەغدا لاوازترکرد. بۆیە بە دووبارەبوونەوەی سیناریۆی 2018، پێشبینی دەکرێت ئەنجامەکانی کاردانەوەی نەرێنی لە سەر ئاستی عێراق و کوردستان لەسەر زۆرێک لە پرسەکان دابنێت، نموونەی پەرتەوازەی زیاتری هێزی کورد لە بەغدا، کە بە نەتیجە کاریگەری دەبێت لەسەر مافە دەستوری و داراییەکانی هەرێمی کوردستان، تا کێشەی ناوچە دابڕیندراوەکان بە پرسی کەرکوکیشەوە، هەروەها لەسەر ئاستی ناوخۆی کوردستانیش بەردەوامی ناکۆکیەکانی پارتی و یەکێتی کاریکەری لەسەر دۆخی خرابی کوردستان دەبێت، هەرەوەها کۆسپ بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە کاتی خۆیدا دروست دەکات.

یاسین تەها لەپاش بڵاوكردنەوەی سێ بەشی یەكەمی تۆمارە دەنگییە دزەپێكراوەكانی نوری مالیكی، هەموولایەك چاوەڕێی كاردانەوەی سەدر بوون كە مالیكیش لە پاشەملەوە هێرشی زۆری كردبووە سەری و تانەو تەشەری زۆری لێ دابوو، بەڵام ئەو لایەنگرانی خۆی ئاڕاستەكرد بۆئەوەی لە خەمی رێكخستنی نوێژی هەینیدا بن (15ی تەممووز)و گوێی پێ نەدەن؛ چونكە بە گوتەی خۆی، ئەوان "هیچ بەهایەك بۆ مالیكی دانانێن!" بەڵام چەند رۆژێك دواتر، سەدر لەپڕێكدا بیری كەوتەوە كە دەكرێت بەم تۆمارانە مالیكی گەمارۆ بدرێت. بۆیە لەسەر نەریتی خۆی و لەڕێگەی پەیامێكی تویتەرییەوە نەخشەیەكی بۆ بەرەنگاربوونەوەی مالیكی راگەیاند. لە پەیامەكەی سەدردا كە رووی لە حیزبی دەعوەو لایەنە شیعەكانەو لەڕێگەی ئەوانیشەوە مالیكی، هەم گلەیی و هەم سوكایەتیی لە قاڵبی ئامۆژگاری هەیەو هەم هەڕەشەی قورسیش هەن. خاڵەكانیشی بە پلەبەندی و زیرەكانە چنراون و لە كاتێكدان كە مالیكی لە كێبڕكێی كورسیی سەرۆكایەتیی وەزیراندایە. هەندێك نهێنیی مەترسیدار تۆمارەكانی سەرەتا تەنها هێرش و پەلاماری بۆسەر كەسایەتیی سەدر تێدابوو، لەگەڵ كولاندنەوەی كۆمەڵێك برینی ساڵی 2008 و هەندێك ناو و ناتۆرەی خراپ، بەڵام لە تۆماری چوارەم و پێنجەمدا، پەردە لەسەر هەندێك نهێنیی مەترسیدار هەڵماڵدراوە كە نەك تەنیا سەدر، بەڵكو هەموو پێكهاتەی شیعە و لایەنە عێراقییەكانی دیكە تووشی سەرسامی دەكات. مالیكی نایشارێتەوە كە هێزی تایبەتی لە عەشیرەتەكەی دروستكردووە بۆ ئەگەری هێرشكردنە سەر موقتەدا سەدر لە نەجەف. لەگەڵ سەرانی چەند گرووپێكی چەكداریشدا (أئمە البقیع) و (أمە اڵاخیار) باس لەوە دەكەن كە شكۆ بۆ مەزهەب و تایفەی شیعە بگەڕێننەوە. هەروەها گەڕانەوەی مالیكی پێویستی بە خوێنڕشتنە، ناوی مەرجەعێكی نەناسراویش دەهێنن بەناوی "میرزا حائیری" كە فەتوای ئامادەی لەوبارەیەوە هەیە و دەكرێت هاوكاریان بێت. هەرچەندە مالیكی زۆر بەشداری لەم قسانەدا ناكات لە تۆمارەكەدا، بەڵام نكوڵیشیان لێ ناكات و لە كۆتایی قسەكاندا "دوعای خێر"یان بۆ دەكات. هەوڵی هێوركردنەوە هێشتا بەشێك لە تۆمارە دەنگییەكان ماون بڵاوبكرێنەوە، باس لەوەش دەكرێت، تۆماری دیكەی ڤیدیۆیی هەن و لە داهاتوودا دەردەكەون، بەڵام ئەو پێنج بەشە كورتەی لەبەردەستدان، هەموو رێسا باوە ناسراوەكانی نێو ماڵی شیعەیان لەرزاندووەو دۆخێكی ئەوتۆیان دروستكردووە كە هەمووان هەر ئەوەیان پێ دەكرێت رۆڵی ئاگركوژێنەوە ببینن، بەبێ ئەوەی زاتی ئەوە بكەن بچنە باسكردنی ناوەڕۆكی تۆمەت و قسە و باسەكان. لە ناوبژیوانییەكانیشدا جگە لە نەجەف باس لە خەڵكانی كاریگەری لوبنان و هەندێك لە سەرۆك هۆزەكانیش هەیە. پلانی مالیكی بۆ بەرەنگاربوونەوەی تۆمارەكان رەتكردنەوەو بانگەشەكردنی ساختەكردنیان بوو، بەڵام پاش بەدواییەكداهاتنی بڵاوكردنەوەكانیان و سەلماندنیان لەلایەن سەدرەوە، كۆتایی بەو بەرگرییە لاوازە هێنا. لە ئێستاشدا مالیكی جگە لە سەدر، لەگەڵ كۆمەڵێك بەرەی دیكەشدا رووبەڕوو بووەتەوە، لەوانەش بەدر كە تۆمەتباری كردوون بەوەی چەكدارەكانیان بندیوارن، حەشد كە وتویەتی "ترسنۆكن و جێگەی متمانە نین"، یان خەریكی مەزرەعەو خانوو كڕین و پارە ماشینەوەن، سوننەكان و بارزانی كە بە لێكدانەوەی ئەو "پیلانگێڕن و دژی شیعەن"، تاقە كەسێكیش كە لە فلتەری ئەو دەرچووبێت لە تۆمارەكاندا، قەیس خەزعەلی، ئەمینداری عەسائیب و ئەبو ئالائی وەلائییە كە بەوتەی ئەو "پیاوی باشن،" چونكە "دژە سەدرن" لەگەڵ ئاشكراكردنی ئەوەی كە گرووپەكانی دیكەی "مقاومە"ی حەشد كە بە وتەی ئەو راستەوخۆ فەرمان لە سوپای پاسدارانی ئێرانەوە وەردەگرن. قۆناخی پاش دزەكردنی تۆمارەكان ئەم تۆمارە لە مەودای نزیكدا دەشێت چانسی مالیكی بۆ سەرۆكایەتیی وەزیران نزیك بكاتەوە لە سفر، چونكە زیاتر وەكو كەسێكی شەڕەنگێزی داخ لەدڵ دەردەكەوێت كە هەموو ئیش و كاری كنەكردنە لە دەوڵەت لەڕێگەی دروستكردنی گرووپی خوێناوی و ترسناكەوە، جگە لەوەش بە ئەگەری زۆر پێگە سیاسی و سەرمایە مەعنەوییە "دەوڵەتمەدارییەكەی" دەخاتە بەردەم رەشەباو ئەگەری نادیار، بەتایبەت پاش بانگەوازی سەدرییەكان بۆئەوەی خۆی رادەستی دادگە بكات، یان بە گوتەی موقتەدا سەدر خۆی بداتە لایەك و تۆبە بكات. بەر لە بڵاوبوونەوەی تۆمارە دەنگییەكان، بارودۆخی ناوخۆیی چوارچێوەی هاوئاهەنگی هەر باش نەبوو، چونكە لەپاش چوونە دەرەوەی سەدر لە پەرلەمان، هاندەریان نەما بۆ یەكدەنگی، لەسەر سەرۆكایەتیی وەزیران و جێگەكەی حاكم زاملیش كەوتنە قۆڵ بادان لە یەكدی. كە تۆمارەكانیشی بەسەردا هات، شۆكێكی وەها گەورە دروستبوو كە هەموو هیواو ئاواتەكان چڕبوونەوە لە رێگەگرتن لە پێكدادانی شیعە - شیعە، بەتایبەت كە جەماوەری موقتەدا سەدر عەقیدەیی و دڵ گەرمن، لە بنەڕەتیشدا دڵشكاوی كشانەوەی لیستەكەیانن لە پەرلەمان و ئەمەش وەكو دەرچەیەك بۆ خۆبەتاڵكردنەوەیان وایە. لێكەوتەی تۆمارەكان رەنگە ناونیشانی سەرەكیی قۆناخی پاش بڵاوبوونەوەی تۆمارە دەنگییەكان، جگە لە قووڵبوونەوەی زیاتری درزو دووژمنایەتیی نێوان سەدرو مالیكی، دڕدۆنگی و بێ متمانەیی و سڵكردنەوە بێت لە هەموو شت، چ لەنێوان بەرەی مالیكی و پێكهاتەكان، یان لەنێوان لایەنە سەرەكییەكانی شیعە كە تۆمارە نهێنییەكان، شەڕەقۆچ و سەودا و مامەڵەی ژێر پەردەی ئەوانی لەسەر پێگەو دەستكەوت ئاشكرا كردن. ئەوانەی داوای هێوركردنەوەو دان بەخۆداگرتن دەكەن، چارەیەكیان پێ نییە بۆ دامركاندنەوەی رق و تووڕەیی و لەهەمان كاتدا مەترسیی سەدرییەكان كە قوڵپ دەدات. تەنانەت بە داواكاریی پۆزش هێنانەوەی مالیكیش بێت لە هێرش و هەڕەشەكان. حیزبی دەعوەش كە بنكەو قەڵای سیاسیی پاراستنی مالیكییە، بە پاساوی جۆراوجۆر خۆی لە هەر چەشنە بەرپرسیارێتییەك لادا كە تۆزێك سەدرییەكان قایل بكات، لە بەرامبەریشدا سەدر رێگەی دیكەی نییە جگە لە بەرەنگاربوونەوە نەبێت، بۆیە لە ئێستادا هەوڵدەدات رەوشەكە بە ئاراستەی گەمارۆدانی سیاسی و عەشایەرییانەی مالیكیدا ببات تاڕادەی سوتاندنی كارتەكانی، ئەگەر ئەمەشی بۆ نەچێتەسەر ئەوە هەموو رێگەكانی دەچنەوە سەر گرژی و پێكدادان، بەڵام مەرج نییە سەرانسەری و درێژخایەن بێت، بەڵكو لەوانەیە سرووشتی پەرچەكردارەكان بریتی بێت لە تۆڵەیەكی سنووردار. هەندێك راستیی دیكە لەسەر ئاستە گشتییەكە تۆمارەكان شلۆقیی پەیكەرە ئەمنی و دەزگا عێراقییەكانیان ئاشكرا كرد، ئەوەشیان دەرخست لەناو دەوڵەتی قووڵی حەشدو گرووپە چەكدارەكانیشدا دەوڵەتی دیكەی قووڵ و موفتیی خوێن ئامادەییان هەیە. جەمسەرە ناكۆكەكانی شیعەش گەیشتوونەتە قۆناخێكی ترسناك لە پاكتاوكردن، ئەمەش هەموو ئەو بانگەشانە دەخاتە ژێر پرسیارەوە كە لەسەر نیشتمانیبوونی حەشدو بەرەو دامەزراوەیی رۆیشتنی هەن. راستییەكی تاڵیش ئاشكرا دەكات كە هاوكێشەی هێز لەسەر پارەو چەك و فەتوا بنەڕەتە نەك دەستورو یاساو سازان و هاوسەنگی. بۆ چارەسەری گرژییەكەش هەر كارەكتەرە ئایینی و عەشایەری و دەرەكییەكان لەسەر خەتن بۆ رێگرتن لە شەڕی خوێناویی شیعە كە پاش كۆتاییهاتنی شەڕی تایفی ركابەرەكانیان (سوننەكان) و پاش بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر (قاعیدەو داعش) وا لە لێواری پاكتاوكردنی ناوخۆیی و بەریەككەوتندان. قووڵبوونەوەی قەیرانی حكومەت لە پاش تۆمارە دەنگییەكان، هاوپەیمانەكانی مالیكی لەچوارچێوەی هاوئاهەنگی لە دۆخێكی سەخت و دژواردان، یان دەبێت سەركۆنەی راگری هاوپەیمانییەكەیان و مامۆستا سیاسییەكەیان بكەن، یان بێدەنگ بن لە داوكارییەكەی سەدر و تاوەكو كۆتایی لە پشتیوانیی مالیكی بەردەوام بن و هێندەی دیكە شیعە پەرت بكەن. لەو تەنگەتاوی و مقۆمقۆیەشی كە دروستبووە، رەنگە پێكهێنانی حكومەتی نوێ و بودجە لە سەردەمی گرانییەكی بێوێنەی جیهانیدا، لە داوێنی هەرە خوارەوەی گرنگیپێدانەكان بن و بەمەش رۆژ بە رۆژ ئەو وێنەیە لەسەر عێراق تۆخ دەبێتەوە كە نە بە تەواوی دادەڕمێ و لەبەریەك هەڵدەوەشێت، نە گەشە دەكات و بەرەوپێش دەڕوات. چارەنووسیشی وایە كە رۆژانە لەگەڵ شكست و گورزی ناخۆشدا لە چنگەكڕێدا بێت. له‌ (رووداو) وه‌رگیراوه‌

 د. كامەران مەنتك   رۆژی چوارشەممە(20\7\ 2022) لوتكەی هەر سێ سەرۆكی روسیاو ئێران وتوركیا لە تارانی پایتەحتی ئێران بەڕێوە دەچێت، بەستنی ئەو جۆرە لوتكانە، كە لەسەر ئاستی سەرۆكی ئەو وڵاتانەدایە، لەرووی دیپلۆماسیەوە واتای ئەوەیە، لەسەر ئاستەكانی خوارەوە گەیشتوونەتە لێتیگەیشتن وسەرۆكەكان تەنیا ئیمزای كۆتایی لەسەر ئەو بابەتانە دەكەن، كە لوتكەكەی لەپیناو دەبەسترێت. بۆیە ئەو لوتكانە لە زۆربەی حالەتەكاندا بە كۆتایی قۆناغێك وسەرەتای قۆناغێكی نوێ هەژمار دەكرێت.  دوای ئەوەی ئەمریكا لە ساڵێ (2011) هەوڵیدا بەگویڕەی بەرژەوەندیەكانی خۆی ولەژێر رۆشنایی ئەو هێزە جیهانیەی هەیبوو نەخشەی ناوچەكە دابڕێژێتەوە، ویستی كۆنگرەی ڤیەننا (2012)وەك ئامڕازێكی دیپلۆماسی بەكاربێنێت ونەخشەرێگایەك بۆ چارەسەركردنی قەیرانی سوریا دابڕێژێت، ئەم نەخشەیەش بەدڵی دەوڵەتانی ناوچەكە، بەتایبەتیش توركیاو ئێران نەبوو، لەبەرئەوەی پێیان وابوو، ئەمریكا دەیەوێت دەوڵەتی تری بچووك، لەسەر حیسایی ئەوان لە ناوچەكە دروست بكات. روسیا خێرا ئەو ترسەی قۆستەوە وبەكۆبوونەوە لەگەڵ سەرانی ئەو دوو دەوڵەتە كۆنگرەی ئاستاناو دواتریش سوچی بەستا، پاشان چەندین كۆنگرەی لوتكە لەنێوان ئەو سەرۆكانە لە تاران و ئەنقەرەو مۆسكۆ بەڕێوەچوو. ئەم كۆنگرانە لە لایەك بۆ دروستكردنی جۆرێك لە هاوپەیمانی سێلایەنە بوو لەنێوان ئەو وڵاتانە، لەلایەكی تر هەوڵێك بوو بێبەهاكردن، یاخود كزكردن ولاتەریككردنی رۆڵی ئەمریكا لەناوچەكە، واتە جۆرێك بوو لەنیشاندانی هێز، كە ئەوان دەتوانن بە بێ ئەمریكا كێشەكانی ئەو ناوچەیە چارەسەر بكەن، ئەمە سەرەتایەكی كردەیی بوو، بۆ ئاوابوونی خۆری سیستەمی تاكجەمسەری وزیندوو بوونەوەی رۆڵی روسیا لە ناوچەكە، كە دواتر بووە هۆی ئەوەی راستەوخۆ خۆی لە سوریا هەڵقورتێنێت وپاشان رۆڵی یەكلایی كەرەوە لە سوریا بگێڕێت ودواتر بەرەو ئۆكرانیا هەڵزنێت. زیندوو بوونەوەو گەورەبوونەوەی رؤلی روسیا لەناوچەكەدا، هانی ئەو دەوڵەتانەی دا، كە كوردستانیان بەسەر دابەش كراوە، بە كارامەیی كارتی روسیا بەكاربێنن وئەم بەكارهێنانەش لەسەر حیسابی ئەو دەستكەوتانە بوو، كە كورد لەدوای ساڵێ (2011) لە رۆژئاوای كوردستان وتەنانەت لەباشوورو باكووری كوردستانیش بەدەستی هێنا بوو، بەم چەشنە لە لایەك پڕۆسەی ئاشتی لە توركیا هەڵوەشابەوە وناوچەیەكی زۆریش لەرۆژئاواو باشووری كوردستان لەدەست درا و توركیا گەمتر كەوتە وێزەی كورد. ئەوەی جێگەی مەترسیە، هەر كۆبوونەوەیەكی سێلایەنە لەنێوان ئەو سێ دەوڵەتە بەسترابێت، دوای ئەوە رووداوێكی تراژیدی بەگوێرەی كورد لەنلوچەكە روویداوە ودووچاری كارەساتێكی تر بووە، دروستكردنی ناوچەی قەڵغانی فورات (2016) وداگیركردنی عەفرین (2018) وداگیركردنی گرێسپی وسەرێكانی لە (2019)، هەمووی دوای ئەو كۆبوونەوە لوتكەییە سێقۆڵیانە بوو!.  بەستنی لوتكەی رۆژی چوارشەممە لەكاتێكدایە چەند رۆژێك لەمەوبەر سەرۆكی ئەمریكا سەردانی ناوچەكەی كردو لوتكەی ئاسایش وپەرپێدانی لەگەڵ وڵاتە هاوپەیمانەكانی لەناوچەكە بەستا، واتە جموجۆڵێكی دیپلۆماسی چڕ لەپێناو رێكخستنەوەی هاوسەنگی هێز لەناوچەكەدا هەیە، توركیا وئێرانیش بە هۆی پێگەی جیۆپۆلەتیكیانەوە رۆڵێكی گرنگ لە داڕشتنەوەی ئەو هاوسەنگیە دەبینن، هێندەی پەیوەندی بەكوردەوە هەیە، سەرباری ئەو دۆخە ئاڵۆزە، رێككەوتنێكی نهێنی لەنێوان روسیا وتوركیا داهەیە لەسەر دابەشكردنەوەی ناوچە گەرمەكان لەسوریا، مەبەستیش لەم رێككەوتنامەیە ئەوەیە توركیا ناوچەی ئیدلب وناوچەكانی تری سوریا بۆ رژێمی سوریا، واتە بۆ روسیا جێبهێڵێت وبەرامبەر ئەمەش روسیا دەستی توركیا لە رۆژئاوای كوردستان ئاوەڵا بكات، بۆیە ئەم گۆڕانكاریانە ئەگەری ئەوەی لێدەكەوێتەوە، لە ئایندەیەكی ئێجگار نزیكدا، تەنانەت دەتوانین بەرۆژ هەژماری بكەین، دوای بەستنی ئەو لوتكە سێلایەنە، توركیا هەوڵی بەیەكتر بەستنەوەی ئەو ناوچەیە بدات، كەبەناوچەی ئارام ناوی دەبات ونزیكەی هەموو رۆژئاوای كوردستان دەگرێتەوە تا دەگاتە زینی وەرتێ لە باشووری كوردستان، واتە داگیر كردنی راستەوخۆی منبج وتەلرەفعەت و ئەو ناوچانەی دەكەونە قوڵایی 22 میل لە سنوورەكانی باكووری سوریا وتائێستا لەژێر دەست وهەژموونی كورددایە، ئەگەرێكی زۆر هەیە ئەم ناوچەیە ببێتە گۆڕەپانێكی نوێی شەڕ، لە ئێستادا ئەگەری دایسانی شەڕو پەلاماردانی رۆژئاوای كوردستان، تەنانەت لەباشووریش رەنگ بێت كورد دووچاری شەڕێك بكرێت، لە هەموو ئەگەرەكانی تر بەهێزترە، بۆیە دەبێت چاوەڕوانی جەولەیەكی تری شەڕ بكەین، كە بەداخەوە ئەنجامەكەی تا رادەیەكی زۆر روونەو لەسەر حیسابی بەرژەوەندیە ستراتیژی ونەتەوەییەكانی كورد یەكلا دەكرێتەوە، ئەگەرچی نابێت ئەوەش فەرامۆش بكەین، كە ئەگەرێكی بچووك بۆ تێوە گلاندنی توركیا ودرێژكردنەوەی شەڕەكە لە ئارادایە، بەڵام ئەو ئەگەرە ئێجگار لاوازە.

فەرحان جەوهەر     لە کۆبونەوەی لوتکەی جەددە لە عەرە بستانی سعودیە، بە ئامادەبوونی جۆبایدن سەرۆکی ئەمەریکا، هەندێک لە سەرانی وڵاتانی عەرەبی هەوڵیاندا بایدن رازی بکەن، کە هەر وڵاتێک جۆرێک لە بەهای جیاوازی هەیەو تایبەتە بە رۆشنبیری و تێگەیشتنی وڵاتەکەی خۆی، ناکرێت ئەمریکا بە زۆر وڵاتان ناچاری جێبەجێ کردنیان بکات. وڵاتانی عەرەبی بەتایبەتی عەرەبستان دوای وەرگرتنی دەسەڵات لەلایەن جۆبایدن، جۆرێک لەساردی کەوتبووە نێو پەیوەندییەکانیان، بەهۆی هەڵوێستی ئەو وڵاتە لەمەڕ ئازادیەکان، بەتایبەتی لەبارەی مافی ئافرەت، بەڵام شەڕی روسیا و هەوڵەکانی چین بۆ نزیک بوونەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەمریکای ناچارکرد، چاو بەهەڵوێستەکانیدا بخشێنێتەوە. ئەو جیاوازیە رۆشنبیری  و شارستانیانەی هەندێک لە وڵاتانی عەرەبی باسی دەکەن، تەنها بۆ خۆدزینەوەیانە لە بەرامبەر ئەو پێشێل کاریانەی سەبارەت بە مافاکانی مرۆڤ و ئازادیەکان ئەنجامی دەدەن، راستە رۆشنبیری و شارستانیەتی هەندێک وڵاتان لەگەڵ هەندێکی تر جیاوازن لە رووی بیرکردنەوەو هەڵسوکەوتوو رەفتار، بەڵام ئازادی بەهایەکی هاوبەشی  نێو هەموو شارستانیەتەکان و رۆشنبیریەکانە، بەهیچ شێوەیەک پارچە پارچە ناکرێت، کەسێکی ئەمریکی و چینی و عەرەب و کوردو تورکێک ، وەک یەک حەز لە ئازادی دەکەن، ئەوەی لەسەری جیاوازن شێوازی نانخواردن و پێکهێنانی خێزان و جل پۆشین و جێبەجێ کردنی سروتە ئاینیەکانە، هەروەها جیاوازی ئاستی هۆشیاری و مەعریفی تاکەکانە، لەمە بترازێت هەموو مرۆڤێک ئامانجی گەیشتنە بە ئازادی، سەیری رۆشنبیری خۆمان بکەین، بڵاوترین و زۆرترین ناو لە نێو کورددا (ئازادە) ئەمە نیشانانەی ئامادەیی ئەو تێرمەیە لە کۆنەستی دەستەجەمعی میللەتی ئێمە، ئەمە بۆ میللەتانی تریش هەروایە، بۆیە ئەوەی لە کۆبونەوەی لوتکەی جەددەدا لەگەڵ سەرۆکی ئەمەریکادا باسکرا، بۆ ئەوەبوو ئیدارەی بایدن واز لەو گوشارانە بێنێت کە دەیخاتە سەر وڵاتەکانیان، بۆ باشتر کردنی تۆماری پێشێل کاریەکانی مافی مرۆڤ، چونکە ئەمە بەرنامەی هەڵبژاردنی سەرۆکی ئەمریکا بوو، لە خولی سەرۆکایەتی خوێدا کاریان بۆ بکات، بەتایبەتی دەربارەی مافی ژن لە سعودیەدا، رای گشتی ئەمریکا زۆر خرابە بەرامبەرئەو وڵاتە، بۆیە زۆربەی رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی تایبەت بە پرسی مافی ژن و ئازدیەکان، داوا لە وڵاتەکەیان دەکەن، سعودیە سزا بدرێت، هەرچەند لە ئێستادا سعودیە کارێکی زۆری کردووە بۆ باشترکردنی مافی مرۆڤ و پرسی ئافرەتان، بەڵام هێشتا لە ئاستی پێویستدا نییە. دیموکراسی کەلەپورێکی جیهانی هاوبەشە ، تایبەت نییە، بە یەک شارستانی، ئەگەرچی ئەمڕۆ شارستانیەتی رۆژئاوا جێبەجێی دەکات، خۆی بە خاوەنی دەزانێت و کردویەتە بەهایەکی رۆژئاوای، بەڵام لە راستیدا وانییە، ئەوەی راستییە ئەوان چاک سودیان لێ وەرگرتووە، فەلسەفە و شارستانیەتی یۆنانی فەلسەفەو شارستانیەتی رۆژئاوا نییە، سەردەمێکی زۆر ئەم فەلسەفەیە لە ناوچە جیاوازەکانی شارستانیەتی رۆژهەڵات  پڕۆگرامی خوێندن بووە، رۆژئاوا لەو سەردەمەدا لە نێو تاریکیدا دەژیا.