مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو) لەدوای رووداوەکەی چەمچەماڵەوە ئەوەی لەناو کۆمەڵگای ئێمەدا دەیبینین، نەک لەناو کایەی سیاسیی و کایەی خزمەتگوزاریی دینیی و نادینیی پۆپۆلیستیدا، دەکرێت ناوی «ئەخلاقیاتی مشورخواردن»ی لێبنێین. «ئەخلاقیاتی مشورخواردن»ی کۆمەڵگایەک لە پەیوەندیدا بە لێقەوماو و قوربانییەکانی ناو هەناوی خۆیەوە دەردەکەوێت. ئەم فۆرمە تایبەتە لە ئەخلاقیات لە دونیای ئێمەدا، لەباتی گفتوگۆیەکی بێزەنتی لەسەر ئەم یان ئەو پرنیسپ و دیدگای ئەخلاقیی، راستەوخۆ سەیری قوربانییانی لافاوەکە و زیان پێگەیشتوەکانی، دەکات. واتە لەوەوە دەستپێناکات ئایا ئەو مرۆڤانە کێن و سەر بەکام هێز و دین و دیدگان، بەڵکو سەیری ئەوە دەکات  کێ پێویستیی بە کام شت و بە کام شێوازی مامەڵەکردن هەیە؟ ناپرسێت پێویستە کام یاسای دینیی و نادینیی، کام  دیدگا و پرنسیپی ئەخلاقیی، پەیرەوبکرێت، بەڵکو  سەیری ئەوەدەکات لافاوەکە زیانی بە کێ گەیاندوە و ژیانی کێی تێکداوە و کێی خستۆتە دۆخێکی قورسی پڕوکێنەرەوە. چ جۆرە هاریکاریی و بەدەمەوەچونێکیش لەو دۆخە تایبەتەدا، پێویستە. کام فۆرمی ژیانی قابیلی تێکشکانی دروستکردوە؟ لە بەردەم ئەم جۆرە ڕروداوانەدا هەستەکانی وەک بەزەیی و دڵسۆزیی و رەحم و گرنگیپێدان، هەستی هێجگار گرنگ و بنەرێتین و سەرچاوەی کردە و هەڵّوێستی ئەخلاقیی دروست و راستەقینەن. سەرجەمی ئەم شتانەش وادەکەن گرنگی بە دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانی خەڵکەکە و کەمکردنەوەی زیانەکانیان بدەن، نەک ئەم یان ئەو بکەر و ئەم یان ئەو دیدگای ئەخلاقیی بەرز و بەهادار بنرخێنن. ئەم دۆخەی ناو کۆمەڵگاکە، تەواو ناکۆکە بەو نارسیزمە سیاسییەی دوای کارەساتی لافاوەکە بینیمان و خودی لافاوەکە خۆی و زیانە گەورەکانیشی، گۆڕی بۆ بۆنەیک بۆ دەرکەوتنی خودئەڤینیی زیاد لە بکەرێکی سیاسیی.  «مشورخواردن لەوانیتر» تەنها بەهایەکی ئەخلاقیی نییە، بەڵکو بنەما و ژێرخانی دیدگایەکی ئەخلاقیشە کە ئەمرۆ لە هەمووکات زیاتر مرۆڤ لە زیاد لە بەشەکی جیهاندا، پێویستی پێیەتی. دونیای ئەمرۆ دونیایەکی پڕ لە گۆڕانکاریی هەمەجۆر و تەحەدای گەورە و کێشەی چاوەڕواننەکراوە. ژمارەیەکی گەورەی مرۆڤ بەردەوام لەبەردەم ئەگەری گەورە و هەمەجۆری رووداوی نەخواستراودایە. لە کێشەی دەرەقەتنەهاتنی بژێوی رۆژانەوە بیگرە، بۆ کێشەی بێکاریی و بێجێیی و بێماڵیی، بە تێپەرین بەناوی تێکچونی ژینگە و نەمانی ئاو و بەبیابانبوونی ژینگەی سروشتی ملیۆنەها مرۆڤ و دروستبوونی چەندان ڤایرۆس و پەتاو و نەخۆشی کوتوپڕ و نەناسراو. ئەمە با واز لە دروستبوونی لافاوی گەورە و بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دریا و زۆربوونی زەمینەلەرزە و بورکان و هەڵکردنی ڕەشەبا وێرانکەرەکان، بهێنین. جیهانی ئەمرۆ جیهانی تەحەدای هێجگار گەورە و زۆرجار وێرانکەرە کە هەم فۆرمی جیاوازی ژیانی ناسک و قابیلی وێرانکردن و هەم ژمارەیەکی گەورە لە مرۆڤی بێدەرەتان و پێویست بە ئەوانیتر، دروستدەکات. لەسەرێکی دیکەوە پێکدادانی ئەتنیی و دینیی و تائیفیی پەڕگیر و فرەچەشن، سیاسەتی گەشەدان بە رق، بەرپابوونی جەنگ، ملیۆنەها مرۆڤی ئاوارە و بێماڵی بە دونیادا بڵاوکردۆتەوە کە پێویستیان بە مشورخواردنی بەردەوام هەبێت. بڵاوبوونەوەی ئەخلاقیاتی بەرخۆریی و بەبازاڕکردنی بڕێکی گەورەی بەهەکان و گرێدانی بەشەکی گەورەی ژیانیش، بە سود و قازانجی تایبەتییەوە، تەحەدایەکی گەورەی ترە کە دیسانەوە پێویستی بە مشورخواردن بۆ قوربانییەکانی ئەو دۆخە هەیە.  هەموو ئەمانە وادەکەن «مشورخواردن» ببێت بە بەهایەکی مەرکەزیی ناو ژیانی ئینسانیی ئەمڕۆکە. ببێت بە دیدگایەکی ئەخلاقیی کە مانا و نرخ بۆ پەیوەندییە ئینسانییەکان و بۆ پشتبەستنی فرەجەمسەرە بەیەکتر و بۆ بەیەکەوەبوونێکی مرۆیی، بگەرێنێتەوە. هاوکات وێنەی مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی بەرپرسیار و خەمخوۆر لە جیهان، سەروەربکات. هیچ واقیعێکی کۆمەڵایەتیی تەندروست، بەبێ هەستکردن بە بەرپرسیارێتیی و مشورخواردنی مرۆڤەکان بۆ یەکتری، دروستنابێت. مشورخواردن لەم دۆخانەدا دەبێت بە بەرپرسیاریەتییەکی ئەخلاقیی بەرامبەر بەو کەسانەی پەراوێزدەکەون و ژیانیان بەئاسانی قابیلی تێکشکاندن و سڕینەوەیە.  ئەخلاقیاتی مشورخوردن، بە پلەی یەکەم، نرخ بۆ ژیانی رۆژانە و تەفاسیلە وەردەکانی ژیانی پێکەوەیی مرۆڤەکان دەگەڕێنێتەوە. ئەزموونە مرۆییەکان، چ لەناو خێزان و چ لەناو ژیانی کۆمەڵایەتیی و چ لەناو ئەو دونیا رەمزیەدا کە بەدەوری مرۆڤەکاندا دروستدەکرێت، کۆڵەکە سەرەکییەکانیەتی. بەتایبەتی ئەزموونی نەمانی پەنا و تەنهاکەوتن و لێقەومان، کۆتایی دڵنیایی و لاوازبوونێکی سەرتاسەریی، کە وابکەن ژیان قابیلی ژیان نەبێت، یان ژیان لە ژیانبوون بخەن، ژێرخانە مرۆیی و ئەخلاقییەکەیەتی. لە هەموو ئەم ئاستانەدا ئەم جۆرە لە ئەخلاقیات، مشورخواردن لە کەسەکانی تر وەک چالاکیی هەرە سەرەکیی و بنەڕەتیی مرۆڤەکان وێنادەکات. خاڵی سەرەکییش لە ناسینی پێداویستییەکانی ئەوانیترەوە دەستپێدەکات، بەتایبەتی ئەوانەی ژیانیان قابیلی تێکشکانە و  لە پرۆسەی دابەشکردنی ئازار لە کۆمەڵگادا بەشی شێریان بەردەکەوێت، یان ژیانیان زۆر نزیکترە لە ئازار و زۆر کراوەترە، بەرووی ئازاردا. ناسینی پێداویستییەکانی ئەوانیتر و بەدەمەوەچونیان لەکاتی پێویستدا، بەبێ هیچ چاوەروانییەکی سیاسیی و دینیی و کۆمەڵایەتیی، مەرجی هاتنەکایە و بەهێزبوونی ئەم جۆرە تایبەتەیە لە ئەخلاقیات. بە مانایەک لە ماناکان «ئەخلاقیاتی مشورخواردن» مانای بەرپرسیاربوونە بەرامبەر بەو راستییەی کە ئێمە وەک مرۆڤ دروستبووین و وەک مرۆڤ بەناو ژیاندا تێدەپەڕین. ئەوەی وامان لێدەکات مشورخواردن ببێت بە ئەخلاقیاتی باڵادەست لەلامان، پەیوەنیی بەوەوە هەیە ئێمە مرۆڤین. ئێمە لەسەردەمێکدا دەژین هەندێک فۆرمی ژیان هەن تەواو لاواز و ناجێگیر و قابیلی تێکشاندنن. بەرپرسیاربوونی ئەخلاقیی، بەرپرسیاربوونە بەرامبەر بەم راستییە. پرسیاری سەرەکیی لێرەدا ئەوە نییە ئایا ئێمە سەر بە کام هێز و کام دین و کام ئایدیۆلۆژیا و کام ناوچەین؟ کام زمان و کام دابونەریەتی کۆمەڵایەتیمان هەیە؟ پرسیاری سەرەکیی ئەوەیە کام فۆرمی ژیانی ناجێگیر و قابیلی تێکشکاندن و وێرانبوون لەناوماندایە و. چۆن دەکرێتە بەدەم نیشتەجێبوەکانی ناو ئەم جۆرە ژیانەوە بچین. بێگومان ئەوەی بەشێک لە مرۆڤەکان دەکاتە هەڵگری ئەو جۆرە لە ژیان کە قابیلی تێکشکان بێت، پەیوەندیی بەو سیستمە سیاسیی و ئابوریی و کۆمەڵایەتییانەوە هەیە کە دروستکراون. ژیانی قابیلی تێکشکان، ژیانێکی دروستکراوە نەک دیاردەیەکی سروشتیی. لە کۆمەڵگا و ناوچەیەکی جیهاندا ئەم جۆرە لە ژیان زۆر زیاتر و گەورەترە تا لەناوچەیەکی دیکەدا. ئەمەش لەزۆر رووەوە وابەستەی ئەو سیستمە سیاسیی و ئابورییانەیە کە دروستکراون و سەپێندراون.  ئەمەیە وادەکات «ئەخلاقیاتی مشورخواردن» رەهەندێکی سیاسیی گرنگیی هەبێت و داوای تێپەڕاندنی ئەو جۆرانە لە مۆدێلی سیاسیی و ئابوریی و کۆمەڵەیتی بکات، کە بەشێوەیەکی بەرفراوان ژیانی قابیلی تێکشکان بەرهەمدەهێنن. جیاوازیی راستەقینەی کۆمەڵگاکانیش لەیەکتری، بە پلەی یەکەم، لەوەدایە، ئایا تا کوێ و تا چەند دەزگا سەرەکییەکانی ناو کۆمەڵگا، ئەو جۆرە ژیانە بەرهەمدەهێنن، کە قابیلی تێکشکانە.  «ئەخلاقیاتی مشورخواردن» مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ بوونەوەرێکی بەرپرسیار، دەیکات بە خاوەنی هەستێکی ئەخلاقیی گەورە، کە دەشەت دەرەنجامی سیاسیی گەورەی لێبکەوێتەوە. ئەم ئەخلاقیاتە مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ کەسێک توانای گوێگرتنی لەوانیتر هەبێت، توانای بینین و هەستکردنی بە ئازار و نەهامەتییەکانی ئەوانیتری، هەبێت، توانای هەڵگرتنی بەرپرسیاریەتیشی بەرامبەر بەو فۆرمانە لە ژیان هەبێت کە ناسکن و بە ئاسانی دەکرێت بشکێندرێن. ئەم جۆرە لە ئەخلاقیات کۆمەڵگاش دەگۆڕێت بۆ سەرزەمنی پشتبەیەکبەستنی فرەجەمسەری مرۆڤەکان بە یەکتریی و بە دەزگا و گرێبەستە کۆمەڵایەتییەکان. کۆمەلگا دەکات بە سەرزەمینی متمانە و باوەڕکردن بەیەکتری. غیابی ئەخلاقیاتی مشورخواردن لەم ئاستەدا، واتە لە ئاستی کۆمەڵگا و دەزگا سەرەکییەکانی ناو کۆمەڵگادا، دۆخی ململانێی رووت و دابڕاو لە هەموو بەها و نرخێکی ئینسانیی، سەروەردەکات. بە تایەبتی کاتێک ململانێکان رەهەندی سیاسیی و کۆمەڵایەتی نەخواستراو دەگرنەخۆیان و کۆمەڵگا بەسەر چەندان کامپ و بەرەی ناحەز و ناکۆکی بێپەیوەندیدا، دابەشدەکەن.    لافاوەکەی چەمچەماڵ، لە سەرێکەوە بەهێزیی کۆمەڵگای ئێمەی وەک کۆمەڵگا نیشانداین و لەسەرێکی دیکەوە نارسیزم و خودئەڤینی بکەرە سەرەکییەکانی ناو کایەی سیاسیی هەرێمەکە. ئەوەی لە کۆمەڵگاکەدا ئامادەیە و لە سیاسەتی هێزە حوکمڕانەکانی هەرێمدا غائیبە، ئەم ئەخلاقیاتی مشورخواردنەیە. گۆڕینی خودئەڤینیی سیاسیی بکەرە سیاسییەکانی ناو کایە سیاسییەکەش، بۆ ئەخلاقیاتی مشورخواردن، تەحەدای ژمارە یەکی ناو ژیانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی ئەمرۆکەی کۆمەڵگای ئەمەیە.   

  نەوزادی موهەندیس     ئاشكرایە پڕۆسەی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێم لە ڕێكەوتی 27/9/2025دا لەكاتژمێر 7ی سەرلەبەیانی دەستیپێكردەوە لەڕێگەی بەندەری جیهانی توركیاوە و بەمەش ئیدی كۆتایی هات بە ڕاگرتنی ئەو پڕۆسە گرنگە لەدوای ڕاوەستانی بۆ ماوەی 2ساڵ و 6 مانگ و 2 ڕۆژی تەواو.ئەم دەستپێكردنەوەیە لەو ماوەیەدا ببوە مایەی كێشە و گرفت و سەرهەڵدانی ململانێ لەنێوان حكومەتی عێراق و هەرێم و كۆمپانیا نەوتیەكاندا و دەرئەنجامیش ببوە كێشە بۆ ناردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم و تێكچوونی دۆخی ئابوری و بازاڕ و بازرگانیش.     بۆیە دەستپێكردنەوەی پڕۆسەكە هەنگاو و بڕیارێكی گرنگ و كاریگەر بوو بۆ تەواوی عێراق و هەرێم و كۆمپانیاكان و تەنانەت توركیاش،چونكە هەر چوار لایەنەكە سوود و قازانجی گەورەیان دەستدەكەوێت لەڕووی داهاتەوە و ڕزگاریشیان دەبێت لە زۆرێك لە كێشە و ناكۆكیە سیاسی و ئابورییەكانیش.     پڕۆسەكە خۆشبەختانە ئەوە ماوەی 3 مانگی تەواوە بەبێ‌ كێشە بەردەوامە و بڕی نەوتی هەرێم دەگاتە بازاڕەكانی جیهان لەڕێگەی فرۆشتنیەوە لەلایەن كۆمپانیای سۆمۆوە سەر بەوەزارەتی نەوتی عێراقیەوە و بە نرخەكانی ڕۆژ لە بازاڕەكانی جیهاندا. ئاشكرایە كە ئەم پڕۆسەی فرۆشتنەش لەڕێگەی سۆمۆوە قازانجی زیاترە بەبەراوورد بە فرۆشتنی لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە،چونكە نرخی 1 بەرمیل نەوت بەزیاد لە 10-15 دۆلار دەفرۆشرێت و ئەمەش دەبێتە زیادبوونی داهاتی گەنجینەی دەوڵەتی عێراق.     ئەوەتا لە مانگی 10/2025دا كە یەكەم مانگی دەستپێكردنەوەی  هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێم بوە: توانراوە كە:    بڕی 5,834,864 بەرمیل نەوت بفرۆشرێت كە ڕۆژانە دەكاتە 194 هەزار بەرمیل و هەر بەرمیلێكیش بە 65,84 دۆلار فرۆشراوە كە نرخەكەی دەكاتە 384,167,445 دۆلار. سەرەڕای بڕی 50000 بەرمیلیش بۆ ناوخۆی هەرێم،كەواتە كۆی گشتی بەرهەمهێنان بریتی بووە لە 5,884,864 بەرمیل نەوت. لەمانگی 11/2025دا بەم شێوەیە بووە:    بڕی 7,583,733 بەرمیل نەوت فرۆشراوە كە ڕۆژانە دەكاتە 252 هەزار بەرمیل و هەر بەرمیلێكیش بە 61,87 دۆلار فرۆشراوە و كۆی پارەكەی دەكاتە 469,205,560 دۆلار،سەرەڕای بڕی 50000 بەرمیلیش بۆ ناوخۆی هەرێم،بەمەش كۆی بڕی بەرهەمهێنان گەیشتۆتە 7,633,733 بەرمیل نەوت. كە كۆی جیاوازی ئەو دوومانگە بریتیە لە 1,748,869 بەرمیل نەوت واتە ڕۆژانەش نزیكەی بڕی 58000 بەرمیل جیاوازیان هەبووە و زیادیكردوە.    بەهەمان شێوەش لەمانگی 12/2025دا ڕوو لە زیادبوونە.    بە ئەگەر و پێشبینی زۆریشەوە لە ماوەی 2-3 مانگی داهاتووشدا بڕی بەرهەمهێنانی ڕۆژانە دەگاتەوە 400-450 هەزار بەرمیل نەوت وەكو پێش ڕاوەستاندنی پڕۆسەكە. دوای صیانەكردن و بەردەوامبوونی پڕۆسەی پەرەپێدانی كێڵگە و بیرە نەوتیەكان لەلایەن كۆمپانیا نەوتیەكانەوە.ئەمەش جارێكی تر دەبێتە هۆی زیادبوونی داهات لەلایەك و لەلایەكی تریشەوە هێندەی تر كێشە و ناكۆكیەكانی نێوان هەرێم و بەغداد كەمبدەبنەوە و پێگە و هەڵوێستی هەرێمیش بەهێزتردەبێت و دابینكردنی مووچە و پشكی هەرێمیش لە ساڵی 2026دا مسۆگەرتردبێت و ئەمەش كاریگەری ئەرێنی دەبێت لە سەر پڕۆسەی بوژاندنەوە و ئاوەدانكردنەوە و جوڵەی دارایی و بازاڕ و ئابوری لەهەرێمی كوردستاندا.(( جیا لەهەر كێشەیەكی نوێ‌ كە ڕووبەڕووی عێراق و گەنجینەكەی دەبێتەوە لەڕووی كەمی دراوی نەختینە و كورتهێنان لە بودجەدا)). ئەگەرەكانی بەردەم پڕۆسەكە     ڕەنگە پڕۆسەی هەناردەكردنەكە بەردەوام بێت،بەڵام بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهانیدا وەك ئەوەی ئێستا هەیە كە  لەمانگی 11 و 12/2025دا نرخی  یەك بەرمیل نەوتی عێراق بە  61-62 دۆلار فرۆشراوە،ئەمە لەكاتێكدا لەمانگی 1/2025دا نرخی یەك بەرمیل نەوت 73 دۆلار بوە. كەواتە لەماوەی 1ساڵدا بڕی 11دۆلار دابەزیوە. خۆئەگەر زیاتر داببەزێت بۆ 50-55دۆلار ئەوا كورتهێنان لە بودجەی عێراقدا دروستدەبێت و ڕەنگە عێراقیش نەتوانێت تەنانەت مووچەی مانگانەی فەرمانبەران بە هەرێمی كوردستانیشەوە لەماوەی 30 ڕۆژدا دابینبكات و كرداری دواكەوتن و كەمكردنەوەی مووچە ڕووبدات كە لەئێستادا حكومەتی عێراقی سەرگەرمی گفتوگۆیە لەو بارەیەوە.ئیدی ئەوكاتەش سەرەڕای بەردەوامبوونی پڕۆسەكە مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمیش وەكو عێراق دوادەكەوێت.    بەڵام  ئەم ئەگەرە لەحاڵەتێكدا دەبێت كە دونیایەكی ئارام و بێ‌ شەڕ و شۆڕ بێت و دوور لە ململانێ‌ سیاسی و ئابوری و ئەمنیەكان بێت لەنێوان زلهێزەكانی دونیا لە ئەمریكا و ڕوسیا و چین و ئەوروپادا.ئاخۆ ئەو دونیا ئارامە بەچاو دەبینین ؟وەڵام نەخێر،چونكە پێشبینیەكان وای بۆ دەچن كە چەندین جەنگ و شەڕی نوێ‌ هەڵدەیسێت و بازاڕەكانی نەوتیش ناجێگیر دەبن و بەم شێوەیەش نرخەكان لەبەرزیدا دەمێننەوە.    لەسەروو ئەم ئەگەرانەشەوە،پێویستە حكومەتی عێراق و هەرێمیش بیر لە سیاسەتێكی ئابوری و نەوتی و بازاڕ و بازرگانی  و دارایی نوێ‌ بكەنەوە كە بتوانێت ڕووبەڕووی ئەو ئاڵنگاریانە ببێتەوە و عێراق و هەرێم دووربخەنەوە لە كێشە و گرفتە دارایی و ئابوری و  نەختینەییەكان.    لەكۆتایدا ،عێراق بەهەرێمی كوردستانیشەوە خاوەنی یەدەگێكی نەوتی 145 ملیار بەرمیل نەوت و 132تریلیۆن پێ‌ سێجا غازی سروشتییە،كەئەمە بڕێكی زۆرە و هیچ كات تەنانەت لانی كەم بۆماوەی 50ساڵی تریش عێراق نابێتە وڵاتێكی بێ‌ نەوت و غازی سروشتی و هەژاری ڕووی تێناكات،ئەگەر بەئیدارەیەكی تۆكمە و ڕەشید و زانستی دوور لەگەندەڵی و دەستێوەردان وبەهەدەردان ببرێت بەڕێوە.بۆیە ئایندەی هەرێم و عێراق ڕۆشنە گەر عەقڵ و ئیدارە و پلانێكی زانستی و واقعیانە و خەمخۆرانە بەڕێوەیببات.  

راپۆرتی: درەو  🔹 لە ساڵی (2025)دا پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی عێراق بە ڕێژەی (12.67%) و (13 ترلیۆن و 334 ملیار و 587 ملیۆن) دینار بووە. 🔹 هەرێمی کوردستان بە بڕی (9 ترلیۆن و 274 ملیار و 593 ملیۆن) دینار و بە ڕێژەی (70%)ی پشکی خۆی تەمویلکراوە، بڕی نزیکەی (4 ترلیۆن و 59 ملیار و 994 ملیۆن) دیناری ڕاگیراوە. 🔹 لە بەرامبەردا، حکومەتی هەرێمی کوردستان بڕی (799 ملیار و 346 ملیۆن و 211 هەزار) دیناری وەک داهاتی نانەوتی گەڕاندووەتەوە بۆ حکومەتی عێراق. تەمویلکردنی حکومەتی هەرێم لە ساڵی 2025 دا بەپێی راپۆرتی وەزارەتی دارایی عێراق، لە ساڵی (2025)دا پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی عێراق بە ڕێژەی (12.67%) و (13 ترلیۆن و 334 ملیار و 587 ملیۆن) دینار بووە. هەرێمی کوردستان تەنها (9) منگی ساڵەکە پشکی خۆی لە بوجەی گشتی بۆ ڕەوانە کراوە، کۆی ئەو بڕەش (9 ترلیۆن و 274 ملیار و 593 ملیۆن) دینار بووە بە ڕێژەی (70%)ی پشکی خۆی تەمویلکراوە، بڕی نزیکەی (4 ترلیۆن و 59 ملیار و 994 ملیۆن) دیناری ڕاگیراوە. پاڵپشت بە ڕاپۆرتەکانی وەزارەتی دارایی عێراق تەمیل کردنەکان بە جۆرێک بووە کە لە؛ -    مانگی کانونی دووەم؛ بڕی (ترلیۆنێک و 29 ملیار و 780 ملیۆن و 478 هەزار) دینار بووە. -    مانگی شوبات؛ بڕی (ترلیۆنێک و 30 ملیار و 14 ملیۆن و 799 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئازار؛ بڕی (ترلیۆنێک و 26 ملیار و 581 ملیۆن و 806 هەزار) دینار بووە. -    مانگی نیسان؛ بڕی (ترلیۆنێک و 31 ملیار و 108 ملیۆن و 559 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئایار؛ بڕی (ترلیۆنێک و 49 ملیار و 275 ملیۆن و 129 هەزار) دینار بووە. -    مانگی حوزەیران؛ هیچ بڕە پارەیەک خەرج نەکراوە. -    مانگی تەموز؛ بڕی (ترلیۆنێک و 78 ملیار و 732 ملیۆن و 953 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئاب؛ بڕی (ترلیۆنێک و 43 ملیار و 127 ملیۆن و 147 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئەیلول؛ بڕی (ترلیۆنێک و 73 ملیار و 127 ملیۆن و 147 هەزار) دینار بووە. -    دواین گوژمەی تەمویلکردنی حکومەتی هەرێم خەرجکردنی بڕی (942 ملیار و 485 ملیۆن) دینار بووە لە 28/12/2025 وەک پشکی هەرێم و خەرجی موچەی مانگی تشرینی یەکەم. -    ڕوون نیە کە پشکی هەرێم لە مانگەکانی تشرینی دووەم و کانونی یەکەم خەرج دەکرێت یان چۆن چارەسەر دەکرێت. خشتەی یەکەم گێڕانەوەی داهاتی نانەوتی حکومەتی هەرێم بۆ حکومەتی عێراق لە ساڵی 2025 دا لە ساڵی (2025)دا حکومەتی هەرێم بڕی (799 ملیار و 346 ملیۆن و 211 هەزار و 877) دیناری وەک داهاتی نانەوتی بۆ حکومەتی عێراق گەڕاندووەتەوە، بە جۆرێک؛ -    مانگی کانونی دووەم؛ بڕی (51 ملیار و 895 ملیۆن و 458 هەزار) دینار بووە. -    مانگی شوبات؛ بڕی (48 ملیار و 722 ملیۆن و 239 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئازار؛ بڕی (48 ملیار و 205 ملیۆن و 765 هەزار) دینار بووە. -    مانگی نیسان؛ بڕی (50 ملیار و 522 ملیۆن و 750 هەزار) دینار بووە. -    مانگی ئایار؛ بڕی (120 ملیار) دینار بووە. -    مانگی حوزەیران؛ هیچ بڕە پارەیەک خەرج نەکراوە. -    بۆ مانگەکانی (تەموز، ئاب، ئەیلول و تشرینی یەکەم)؛ هەر مانگەو بڕی (120 ملیار) دینار بووە، واتە (480 ملیار) دینار. -    دوو مانگی کۆتایی ساڵ تێپەڕیوەو چارەنوسی چۆنییەتی مامەڵە کردن لەگەڵ مانگەکانی (تشرینی دووەم و کانونی یەکەم) بە ناڕوونی ماوەتەوە. خشتەی دووەم    

درەو: 🔻 بەپێی زانیارییە فەرمییەکانی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق (32) دەروازەی نێودەوڵەتی لە هەرێمی کوردستان هەیە، دابەشی (3) جۆر دەروازەی سنوری دەبن، ئەوانیش؛ 🔹 دەروازە فەرمییەکانی دانپێدانراو لەلایەن هەردوو حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقەوە، کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%). 🔹 دەروازە نێودەوڵەتییە نیمچە فەرمییەکان (دانپێدانراو لەلایەن حکومەتی هەرێم و دانپێدانەنراوەکان لەلایەن حکومەتی عێراق)ەوە، کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%). 🔹 رێگاكانی بە قاچاغبردن و دەروازە نافەرمی و دانەپێدانەنراوەكان، لەلایەن حكومەتی هەرێم و عێراقەوە، کە ژمارەیان (20) دەروازەیە بە ڕێژەی (62%). دەروازە نێودەوڵەتییە فەرمی و نافەرمییەکانی هەرێمی کوردستان بەپێی زانیارییە فەرمییەکانی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق (32) دەروازەی نێودەوڵەتی لە هەرێمی کوردستان هەیە، دابەشی (3) جۆر دەروازەی سنوری دەبن، ئەوانیش؛ یەکەم؛ دەروازە فەرمییەکانی دانپێدانراو لەلایەن هەردوو حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقەوە کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی نێودەوڵەتی ئیبراهیم خەلیل، لە پارێزگای دهۆک، لەگەڵ تورکیا. 2.    دەروازەی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران، لە پارێزگای هەولێر، لەگەڵ ئێران. 3.    دەروازەی نێودەوڵەتی باشماخ (پێنجوێن)، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 4.    دەروازەی نێودەوڵەتی پەروێزخان، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 5.    فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی. 6.    فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر.   دووەم؛ دەروازە نێودەوڵەتییە نیمچە فەرمییەکان (دانپێدانراوەکان لەلایەن حکومەتی هەرێم و دانپێدانەنراوەکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە) کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی کێلێ، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 2.    دەروازەی سەیرانبەن، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 3.    دەروازەی شوشمێ (تەوێڵە)، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 4.    دەروازەی پشتە، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 5.    دەروازەی سەرزیری، لە پارێزگای دهۆک. 6.    دەروازەی سیمالکە، لە پارێزگای دهۆک، لەگەڵ سوریا. سێیەم؛ رێگاكانی بە قاچاغبردن و دەروازە نافەرمی و دانەپێدانەنراوەكان، لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی عێراق. کە ژمارەیان (20) دەروازەیە بە ڕێژەی (62%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی گمۆ  2.    دەروازەی پەروین 3.    دەروازەی بیمارۆك  4.    دەروازەی بیارە 5.    دەروازەی هاوار. 6.    دەروازەی دەرەی مەڕ. 7.    دەروازەی وشیاری. 8.    دەروازەی بادلان. 9.    دەروازەی داروخان. 10.    دەروازەی كونە میرو. 11.    دەروازەی ئەحمەد ئاوا. 12.    دەروازەی كۆڵ وشك. 13.    دەروازەی میشیاو. 14.    دەروازەی سیرین. 15.    دەروازەی بارێ. 16.    دەروازەی شایدین. 17.    دەروازەی چۆمان. 18.    دەروازەی موسك. 19.    دەروازەی قندۆل. 20.    دەروازەی زەڵێ.‌  

درەو: حكومەتی هەرێمی كوردستان مانگانە بە نەوت و داهاتی ناوخۆەوە (753) ملیار دینار دەداتە بەغداد، بەغداش مانگانە (941) ملیار بۆ هەرێم دەنێرێت، بەپێی لێكدانەوەی راگەیەندراوی وەزارەتی نەوتی عێراق بۆ مانگی 11ی 2025، كە فرۆشی نەوتی هەرێم لە رێگای سۆمۆوە بۆ مانگی (11) بڕی (7 ملیۆن و 583 هەزارو 733) بەرمیل بووە، واتا رۆژانە دەكاتە (252 هەزارو 791) بەرمیل و بە نرخی سۆمۆ فرۆشتوویەتی كە بەرمیلی (61.874) دۆلاربووە بەو پێشە:   لە مانگی 11/2025 - داهاتی نەوتی فرۆشراوی هەرێم:  633،471،718،000 دینار - داهاتی نانەوتی رادەستی بەغداد: 120،000،000،000 دینار - كۆی گشتی پارەی هەرێم بۆ بەغداد: 753،471،718،000 دینار  - پارەی بەغداد بۆ هەرێم: 941،874،000،000 دینار - جیاوازیەكە: 188،402،282،000 دینار بەڵام بەغداد بۆ هەر بەرمیلێك (16) دۆلار دەداتە كۆمپانیاكان، كە دەكاتە (121 ملیۆن و 339هەزار) دۆلار و دەكاتە (163 ملیارو 807 ملیۆن) دینار.

شیكاری: درەو  🔻 پاڵپشت بە داتاکانی وەزارەتی نەوتی عێراق لە مانگی تشرینی دووەمی 2025دا؛ 🔹 بە تێکڕای ڕۆژانە (252 هەزار و 791) بەرمیل نەوتی هەرێم لە ڕێگەی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق"سۆمۆ"ەوە هەناردەی بەندەری جەیهان کراوە. 🔹 لە تەواوی مانگەکەدا (7 ملیۆن و 583 هەزار و 733) بەرمیل نەوتی هەرێم هەناردە کراوە، ئەو بڕەش (7%)ی کۆی هەناردەی نەوتی عێراقی پێکهێناوە. 🔹 کۆمپانیای سۆمۆ بە تێکڕا بەرمیلک نەوتی بە (61.874) دۆلار فرۆشتووە، لە کاتێکدا لە ماوەی ناوبراودا تێکڕای نرخی بەرمیلێک نەوتی برێنت لە بازاڕەکانی جیهاندا (63.8) دۆلار بووە. 🔹 نەوتی هەناردەکراوی هەرێم، تێکڕای داهاتەکەی ڕۆژانە (15 ملیۆن و 641 هەزار و 277) دۆلار و لە تەواوی مانگەکەدا (469 ملیۆن و 238 هەزار و 310) دۆلار بووە. 🔹 ئەگەر هەر دۆلارێک بەرامبەر بە (هەزار و 350) دینار هەژمار بکەین، ئەوا کۆی داهاتی نەوتی هەرێم لە مانگی 11ی 2025دا بریتی دەبێت لە؛ (633 ملیار و 471 ملیۆن و 718 هەزار) دینار و لەگەڵ ڕادەستکردنی (120 ملیار) دیناری داهاتی نانەوتی، دەگاتە (753 ملیار و 471 ملیۆن و 718 هەزار) دینار، ئەم بڕەش تەنها (188 ملیار و 528 ملیۆن و 281 هەزار) دیناری کەمترە لەو بڕەی بۆ موچەی مانگێکی موچەخۆرانی هەرێم پێویستە. 🔹 بەپێی زانیارییەکان، لە بەرامبەردا هەموو ئەمانەدا، نەحکومەتی هەرێم و نەحکومەتی بەغدا، ناچنە ژێر بەرپرسیارێتی خەرجکردنی موچە و هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان بۆ مانگی 11ی 2025 هیچ موچەیەک وەرناگرن! خشتە و گرافیک

   کاوە حەسەن _ سه‌نته‌ری ستیمسۆن  ئاستەنگێکی سەرەکی پرۆسه‌ ئاشتی لە نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، ئایندەی هێزەکانی سوریای دیموکراتە، کە هێزەکانی کورد لە سوریا سەرکردایەتی دەکەن، کە چارەنوسیان بە نزیکییەوە پەیوەستە بە دانوستانەکانی تورکیا و پەکەکە. سەرکردە کوردەکان باس لەوە دەکەن کە ئاشتی لە تورکیا بەبێ یەکلاکردنەوەی دیموکراسی لە سوریا کە ماف و ئاسایشی کورد دەستەبەر بکات، سەرکەوتوو نابێت. سەنتەری ستیمسۆن لە راپۆرتێكی شیكاریدا كە كاوە حەسەن ئامادەی كردووە دەڵێت: چاودێران دەڵێن سەقامگیری ناوچەیی پەیوەستە بە حوکمڕانی گشتگیر و لامەرکەزی و بەشداریکردنی بەردەوامی نێودەوڵەتی. دەستپێشخەری ئاشتی لە نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) هەنگاوی ڕەمزی بەڵام بەرچاوی بەرهەم هێناوە، لە هەمان کاتدا پرسیاری ئاڵۆزی ناوچەیی بە تایبەتی لە سوریا وروژاندووە. دوای زیاتر لە ٤٠ ساڵ لە ململانێ، عەبدوڵا ئۆجەلان، ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکە داوای کۆتایی هێنان بە خەباتی چەکداری کرد، ئەمەش وایکرد ئەو گروپە هەڵوەشاندنەوەی خۆیان ڕابگەیەنن و ڕێوڕەسمێکی ڕەمزی چەک سووتاندن لە کوردستانی عێراق بەڕێوەببەن. کاربەدەستانی تورکیا ئەم هەنگاوە وەک ده‌رفه‌تێك بۆ کۆتایی هێنان بە توندوتیژی دەیان ساڵە دەزانن، هەرچەندە دژایەتییه‌كی به‌هێزی ئه‌و هه‌نگاوانه‌ ده‌كرێت و هێشتا هیچ چاکسازییەکی دەستووری بۆ گەرەنتیکردنی مافە سیاسی و کولتوورییەکانی کورد نەخراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە. شرۆڤەکاران هۆشداری دەدەن کە پرۆسەکە بەو شیوه‌ لاواز و ناجێگیره‌ بمێنێته‌وه‌.

   درەو: ماڵپه‌ڕی شەفافیەت بۆ چاودێری و رێكخستنی داهاتە نانەوتییەكانی پارێزگای( سلێمانی و هەڵەبجە) و ئیدارەکانی (راپەڕین و گەرمیان) بڵاویكردەوە:  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 20/12 – 26/12/2025: ( 18  ملیار و 734  ملیۆن )دینار بووە، بەجۆرێك كە 84%ـی داهاتەكە بەشێوەی نەختینەیە و 16%ـی داهاتەكە بەشێوەی چەك بووە.  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 13/12 – 19/12/2025: ( 18 ملیار و 885ملیۆن )دینار بووە   داهاتی هەفتەی رابردووتر سنوری سلێمانی 6/12 – 13/12/2025:: ( 13 ملیار و 294 ملیۆن )دینار بووە، واتا (ملیارێك و 764 ملیۆن) دینار زیادی كردووە بەڕێژەی (13%) -    داهاتی مانگی تشرینی دووەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 62 ملیۆن) دینار -    داهاتی مانگی تشرینی یەكەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 69 ملیار و 7 ملیۆن) دینار    -    داهاتی مانگی ئەیلول سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 66 ملیار و 681 ملیۆن) دینار   -   داهاتی مانگی ئابی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 924 ملیۆن) دینار ، كه‌ 85%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 15%ی به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌. -   داهاتی مانگی تەمووزی سنوری سلێمانی بریت بووە له‌ ( 118 ملیار و 926 ملیۆن) دینار ، كه‌ 28%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 67%ی مەقاسە بووەو 5% به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌.  - داهاتی مانگی حوزەیرانی سنوری سلێمانی ( 139 ملیار و 173 ملیۆن دینار) بووە، كه‌ (76) ملیار دینار بەڕێژەی 54% كەمیكردووە.  

(درەو): هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ بەندەری جەیهانی توركیا لە مانگی رابردوودا گەیشتوەتە  زیاتر لە (7 ملیۆن و 583 هەزار) بەرمیل. وەزارەتی نەوتی عێراق داتای كۆتایی هەناردەو داهاتی نەوتی لە مانگی تشرینی دووەمی رابردوو بڵاوكردەوە. بەگوێرەی داتاكە كە كۆمپانیای بە بازاڕكردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) ئامادەی كردووە، لە مانگی (11)ی ئەمساڵدا عێراق بە تێكڕا بڕی (106 ملیۆن و 593 هەزارو 325) بەرمیل نەوتی هەناردەی دەرەوە كردووە؛ تێكڕای داهاتی نەوتی هەناردەكراوی عێراق لەو مانگەدا بریتی بووە لە، زیاتر لە (6 ملیارو 595 ملیۆن و 391 هەزار) دۆلار. هەناردەی نەوتی عێراق بۆ مانگی (11) بەمشێوەیە بەسەر كێڵگە نەوتییەكاندا دابەشبووە:  -    هەناردەی نەوت لە كێڵگە نەوتییەكانی ناوەڕاست و باشوری عێراق: (98 ملیۆن و 709 هەزارو 795) بەرمیل -    نەوتی هەناردەكراوی هەرێمی كوردستان لەرێگەی بەندەری جەیهانی توركیاوە: (7 ملیۆن و 583 هەزارو 733) بەرمیل -    بڕی نەوتی هەناردەكراو بۆ ئوردن: (299 هەزارو 824) بەرمیل  

(درەو): رێككەوتنی نەوتی نێوان هەولێرو بەغداد بۆ ساڵی ئایندە درێژكرایەوە، ئەمەش بەو واتایە دێت دەبێت حكومەتی فیدراڵ بەردەوام بێت لەسەر ناردنی موچەی موچەخۆرانی ئایندە. ئەمڕۆ ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق كۆبوونەوەی ئاسایی خۆی هەبوو، بەقسەی سەرچاوەكان لەم كۆبوونەوەیەدا بڕیاردراوە لەسەر درێژكردنەوەی رێككەوتنی نەوت و موچە لەنێوان هەولێرو بەغداد بۆ ساڵی ئایندە.  رێككەوتنی نەوتیی نێوان هەرێم و بەغداد لەچوارچێوەی یاسای بودجەی سێ ساڵەی عێراقدا كرا، یاسایەك كە كۆتایی ئەمساڵ كارپێكردنی كۆتایی دێت و لە چوارچێوەی ئەم رێككەوتنەدا لە (ئەیلول)ی ئەمساڵەوە هەناردەی نەوتی هەرێم (كە لە 25ی ئازاری 2023وە راوەستابوو) بەرەو بەندەری جەیهانی توركیا دەستیپێكردەوەو، لەبەرامبەردا حكومەتی عێراق رەزامەندی دا بە خەرجكردنی شایستە داراییەكانی كوردستان لە بودجەی گشتیی فیدراڵدا.  بەپێی ئەو رێككەوتنە، حكومەتی هەرێم نەوتی بەرهەمهێنراوی خۆی بەشێوەیەكی رۆژانە رادەستی كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) دەكات و داهاتی فرۆشی نەوتەكەش بەشێوەیەكی راستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ خەزێنەی حكومەتی فیدراڵ. لەدوای رێككەوتنە نەوتییەكەوە، حكومەتی فیدراڵ تەنیا دوو موچەی بە هەرێمی كوردستان داوەو بڕیارە وەكو دوا موچە لەم رۆژانەدا موچەی مانگی 10ی ئەمساڵ رەوانە بكات، لەم نێوەندەدا چارەنوسی دوو موچەی ئەمساڵ (مانگەكانی 11و 12) بە نادیاری دەمێنێتەوە.  بەردەوامیدان بە رێككەوتنی نەوتیی لەگەڵ هەرێمی كوردستان لەكاتێكدایە، لەم رۆژانەدا محەمەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق لە كۆبوونەوەیەكی ئەنجومەنی باڵای وزاری ئابوریدا، لەچوارچێوەی كەمكردنەوەی خەرجییە گشتییەكان و زیادكردنی داهاتەكاندا فەرمانیدا بەوەی پێداچوونەوە بە داهاتە نانەوتییەكانی هەرێمی كوردستاندا بكرێت، ئەمەش گومانی لەسەر تێكچوونی رێككەوتنی نەوت و موچە لەنێوان هەردوو حكومەت دروستكردووە، بەوپێیەی بڕی ئەو 120 ملیار دینارەی كە وەكو داهاتی مانگانەی نانەوتیی هەرێم دیاریكراوە، خۆی لە بنەڕەتەوە كێشەی لەسەر بووەو لە هەر ساتێكدا ئەگەری تێكچوونی هەیە. 

  درەو: بە ئەژماركردنی ماوەی (تەوقیف)ەكانی رۆژی 29ی ئەم مانگە وادەی زیندانیكردنی شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ تەواو دەبێت و ئەگەری ئازادكردنی هەیە. شاسوار عەبدولواحید لە رۆژی 2/9/2025 لە دادگای سلێمانی لەسەر سكاڵای (شادی نەوزاد) بۆ ماوەی (5) مانگ زیندانی كردنی بەسەردا سەپێندراو لەوكاتەوە لە زیندانی چاكسازی گەورانی سلێمانیە. بە پێی بڕیارەكەی دادوەر پێویستە هەموو راگرتنەکانی شاسوار عەبدولواحید ئەژمار بکريت لە کاتی لێکۆڵینەوە و لەکاتی دادگاییدا، بۆیە پێش بڕیارەكەی دادگا بە زیندانی كردنی (35) رۆژی تر دەستبەسەربووەو (تەوقیف) بووە.  -    لە رۆژ 15/5 بۆ 29/5/2019 بۆ ماوەی (14) رۆژ تەوقیف بووە لە دادگای لێكۆڵینەوەی ئاساییشی سلێمانی. -    لە رۆژی 12/8/2025 تا بڕیاری دادگا واتا 2/9/2025 بۆ ماوەی (21) رۆژ تەوقیف بووە. -     بەهەردوو وادەكە كە تەوقیف بووە دەكاتە (35) رۆژ، واتا لە (2/9/2025)ەوە بۆ ماوەی پێنج مانگ و (35) رۆژی لێدەربكرێت دەكاتە رۆژی 29/12/2025. -    خۆ ئەگەر تەنیا (تەوقیف)ەكەی ئەمساڵی بۆ ئەژمار بكرێت كە (21) رۆژە ئەوا رۆژ 13/1/2026 وادەی ئازادكردنیەتی.  بە پێی بەدواداچوونەكانی (درەو) ئەگەری ئەوە هەیە كە شاسوار عەبدولواحید سكاڵای دیكەی لەسەر نەجوڵێندرێت و دادگا بڕیاری تر نەدات، چونكە رۆژی 16ی ئەم مانگە وادەی دادگاییكردنی شاسوار عەبدولواحید بوو بەڵام دادگاییەكە دواخرا، بۆیە چاوەڕوان دەكرێت شاسوار عەبدولواحید ئازادبكرێت بەڵام بە شێوازێك كە جموجوڵەكانی كۆت بەند یاخود لەژێر چاودێری و هێشتنەوەی زۆرەملێدا بێت.   جوڵانەوەی نەوەی نوێ لە ئێستادا (15) ئەندانی پەرلەمانی هەیە لە پەرلەمانی كوردستان و (3) كاندیدی سەركەوت بۆ پەرلەمانی عێراق.   

 سەرتیپ جەوهەر لەگەڵ هەر سەردانێكی لێپرسراوانی توركیا بۆ دیمەشق، پێكدادانی سەربازیی یان گرژی لەنێوان هێزەكانی سوریای دیموكرات و دەسەڵاتدارانی دیمەشق دروستدەبێت. دوێنێ لەگەڵ هاتنی هاكان فیدان و وەزیرو بەرپرسانی دیكەی توركیا بۆ دیمەشق، دوای چەند كاتژمێرێك راستەوخۆ هێزەكانی نزیك ئەحمەد شەرع لەبازگە هاوبەشەكانی گەڕەكە كوردنشینەكانی حەلەب كشانەوەو شەڕو پێكدادان دروستبوو. بەپێی هەموو لێكدانەوەكان ئەو گرژیەی لەحەلەب دروستبوو، لەژێر كاریگەری توركیاو بۆ دروستكردنی فشاربووە لەسەر هێزەكانی سوریای دیموكرات. چونكە چەند رۆژێك ماوە بۆ سەری ساڵ و رێككەوتنی 10ی ئادار لەنێوان مەزلوم عەبدێ و ئەحمەد شەرع جێبەجێنەكراوە. ماوەیەكیشە نزیكبوونەوەو گفتوگۆ دوور لەچاوی كامێرا لەنێوان دیمەشق و كورد هەبووە، تاوەكو بەر لەكۆتایی ئەمساڵ كەچەند رۆژێكمان كاوە، بتوانن رێككەوتنەكەی ئادار جێبەجێبكەن، بەڵام توركیا ناڕازیە لەو گفتوگۆیەو فشاردەكات شكستی پێ بینێت. كاتێكیش پەلاماری گەڕەكە كوردنشینەكانی حەلەب دەدەن، بۆ دروستكردنی فشارە لەسەر هەسەدە، چونكە ئەو دوو گەڕەكە دەكەونە دەرەوەی قەڵەمڕەوی هێزەكانی سوریای دیموكرات و ئاسانە پەلاماردانیان، چ لەلایەن گروپە چەكدارەكانی نزیك توركیا، یاخود ئەو گروپە چەكدارانەی ئیدلب كە گوێڕایەڵی ئەحمەد شەرع نین. دوێنێش لەژێر فشاری ئەمریكا پەلاماردانی گەڕەكە كوردنشینەكان لەلایەن چەكدارەكان راگیرا. ئەم پشێوی و ئاژاوەیەی لەحەلەب یان ناوچەی دیكە دروستدەكرێت، دژی هەوڵی ئەمریكایە بۆ نزیككردنەوەی هەسەدەو دیمەشق. ئەمریكا لەم قۆناغە نایەوێ هێزەكانی هەسەدە تێكەڵ بە هێز یان دامەزراوەی سەربازیی سوریا ببێتەوە، یان لایەنیكەم لەگەڵ ئەوشێوە تێكەڵبونەوەیە نییە، بۆیە دەیەوێت دۆخی نەشەڕ نەئاشتی بەردەوام بێت تا ئەوكاتەی دڵنیادەبێت لەچەسپینی بەرژەوەندی و خواستەكانی خۆی.  پێشبینی دەكرێت ماوە ماوە ئەو پشێوەیە دروست ببێت، چونكە توركیا ترسی زۆری لەپێشكەوتنەكانی سوریا هەیە بۆیە هەوڵی نانەوەی پشێوی دەدات. بێگومان ئەم دۆخە نوێیەی سوریا راستەوخۆ كاریگەری لەسەر پرسی ئاشتی باكوری كوردستانیش هەیە چونكە لەبنەڕەتدا توركیا دەیەوێت پرسی ئاشتی باكور بۆ دروستكردنی كاریگەریی لەسەر رۆژئاوای كوردستان بەكاربهێنێت. هەردوو گەڕەكی كوردنشین (ئەشرەفیەو شێخ مەقسود) لەحەلەب نزیكەی 5 مانگە ئابلوقەیەكی توندیان لەلایەن دەسەڵاتدارانی سوریا خراوەتەسەر! نرخی كاڵاو پێداویستیە سەرەكییەكان بەتایبەتیش خواردن و سوتەمەنی زۆر گرانترە لەناوچەكانی دیكە. هەردوو گەڕەك دەكەونە باكوری حەلەب لەرۆژئاوای فورات و لەژێر قەڵەمڕەوی حكومەتی سوریادان، نزیكترین خاڵی سەربازیی هێزەكانی هەسەدە لە(دێر حافر)ەوەیە كە نزیكەی 45 كیلۆمەترێك دوورە لێیانەوە. ژمارەی دانیشتوانی هەردوو گەڕەك دوای ئاوارەبوونی دانیشتوانی شەهبا، ئێستا لە 200 هەزار كەس زیاترە. جاران كۆریدۆر یان رێگەیەكی هاتووچۆ لەنێوان هێزەكانی سوریای دیموكرات لەنزیك منبەج بەرەو باكوری حەلەب هەبوو، بەڵام دوای رووخانی ئەسەد ئەو كۆریدۆرە، یان رێگای پەیوەندیە نەما. بەپێی دوایین زانیاریی، بۆ جۆشدانەوە بەگفتوگۆی نێوان هەسەدەو دەسەڵاتدارانی دیمەشق، بڕیارە لەماوەی چەند رۆژی داهاتوو، واتە بەر لەسەری ساڵ بەنێوانگری ئەمریكا جارێكی دیكە لەسەر ئاستێكی باڵا هێزەكانی سوریای دیموكرات و دەسەڵاتدارانی دیمەشق گەڕێكی دیكەی دانوستان دەستپێبكەنەوە، بەڵام توركیا دەیەوێت ئەم دانوستانە تێكبدات. ناكۆكی و جیاوازییەكانی نێوان كوردو دیمەشق زیاترن لەجاران. ئێستا كورد داوای هەمواركردنەوەی دەستورو روونتر چەسپاندنی مافە دەستورییەكانی كوردو فیدرالیەتی ئیداریی سیاسی دەكات. هاوكات ئامادە نییە هێزەكەی (هەسەدە) تێكەڵ بەسوپای سوریای بكات كە ئێستا بوونی نییە. بۆ هەر هەنگاوێكیش سەبارەت بەپرسی هەسەدە، كورد داوای گرەنتی نێودەوڵەتی دەكات لەئەمریكاو وڵاتانی ئەوروپا بەتایبەتیش فرەنسا. یەكێك لەگرفتەكانی ئەحمەد شەرع و دەسەڵاتدارانی نوێی سوریا نەبوونی متمانەیە بەئەمریكا، هەروەكچۆن ئەمریكاش متمانە بەشەرع ناكات. لەبەرامبەردا توركیا هەژموونێكی گەورەی لەسوریا دروستكردووە بەتایبەتیش لەناوچەكانی ژێر قەڵەمڕەوی ئەحمەد شەرع. لەلایەك ناوچەیەكی بەرفراوانی لەباكوری حەلەبی داگیركردووەو لەڕێی ژمارەیەك گروپی چەكدار، هاوكات چەند گروپێكی دیكەی ئیسلامیی لەناوچەی ئیدلب لەژێر كاریگەری توركیادان. هەروەك باس لەوەدەكرێت كە لە سەرۆكایەتی و بەشێك لە وەزارەتەكانی دەسەڵاتی نوێی دیمەشق، راوێژكاری تورك داندراون و لەنزیكەوە چاودێری بەڕێوەچوونی بارودخ دەكەن.  .

رۆژنامەنوسێكی تورك: 🔻ئۆجەلان داوای پشكی نەوت و كارەبای بەنداوەكانی باكوری كوردستانی كردووە بۆ ئیدارە خۆجێیەكانی ناوچەكە  🔻داوای پەیماننامەی ئەوروپای كردووە بۆ ئۆتۆنۆمی و بەهێزكردنی ئیدارە خۆجێیەكان 🔻داوایكردووە زمانی كوردی بكرێتە زمانی خوێندن و فێركردن و بە فەرمیكردنی لە ئایندەدا 🔻لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە نییەو پشتیوانی مانەوەی كردوون درەو: سایگی ئۆزتورك، رۆژنامەنوسی دیاری تورك لە وتارێكدا كۆمەڵێك نهێنی نەبیستراوی لە بارەی دیدارەكەی نێوان عەبدوڵا ئۆجەلان، رابەری زیندانیكراوی پاری كرێكارانی كوردستان و لیژنەكەی پەرلەمانی توركیا، كە لە سێ‌ ئەندامی پەرلەمانی توركیا پێكهاتبون (گوڵستان كیلچ-دەم پارتی)، (فەتی یەڵدز-مەهەپە)، (حسێن یەمان-ئاكەپە) لە رۆژنامەی (سۆزجۆ) بڵاوكردووەتەوە. سایگی دەڵێت: هەندێك لە داواكارییەكانی ئۆجەلان لەو دیدارەدا زیادەڕۆیی زۆر تیادا بووە، بەشێوەیەك قورسە بزوتنەوەی نەتەوەپەرست و پارتی دادو گەشەپێدان قبوڵی بكەن، بۆ نمونە، تیشك خراوەتە سەر پرسی ئیدارە خۆجێییەكان و داواكراوە مەسەلە نەتەوەیی و تائفیەكان بەهەند وەربگیرێت و زمانی كوردی بكرێتە زمانی خوێندن و فێركردن، ئۆجەلان داواشیكردووە لە ئایندەدا ئەم پرسە پێشبخرێت و زمانی كوردی بكرێتە زمانێكی فەرمی لە توركیا هاوشێوەی ئەو مۆدیلەی لە عێراق جێبەجێدەكرێت. كاتێك پرسیار لە ئۆجەلان كراوە لەبارەی هێزەكانی سوریای دیموكرات، بەهیچ شێوەیەك باسی هەڵوەشاندنەوەی نەكردوون، بەڵكو وتویەتی ببنە هێزی ئاسایش لەناوچەكانی خۆیان، ئەوەش بەو مانایەی پشتیوانی مانەوەی كردوون. بەوتەی ئەو رۆژنامەنوسە هۆكاری ئاشكرانەكردنی تەواوی كۆنوسەكەی ئۆجەلانیش بۆ ڕای گشتی پەیوەندی بە داواكارییەكانی ئۆجەلانەوە هەبووە، كە رەنگە كاردانەوەی نەرێنی هەبوایە لەسەر رای گشتی. ئۆجەلان داواشی كردووە مادەی (66) دەستوری توركیا هەموار بكرێتەوە،كە دەڵێت: هەركەس هەڵگری رەگەزنامەی توركی بێت ئەوە توركە. سایگی ئۆزتورك دەڵێت: داواكارییەكانی ئۆجەلان لێرەدا كۆتایی نایەت، بەڵكو داوای پەیماننامەی ئەوروپای كردووە بۆ ئۆتۆنۆمی، بۆ نمونە، بەهێزكردنی ئیدارە خۆجێییەكان، ئۆجەلان لەمبارەیەوە داوایكردووە، بەشێك لە داهاتی نەوتی دەرهێنراو لە كوردستان ئەو وشەیەی ئۆجەلان بەكاریهێناوە، بەشێك لە داهاتی نەوتی دەرهێنراو لە ناوچەی گابار بۆ ناوچەكەو ئیدارەی خۆجێی تەرخان بكرێت، داواشی كردووە، بەشێك لە پشكی ئەو كارەبایەی لە بەنداوەكانی ناوچە كوردییەكان بەرهەم دەهێنرێت هاوشێوەی نەوت بۆ ئەو ناوچانە خەرج بكرێت، هاوكات داواشیكردووە، لێخۆشبون بۆ گەریلاكانی پارتی كارێكاران دەربكرێت و دەرفەتی كاریان بۆ بڕەخسێنرێت و لەڕووی دەرونییەوە ئامادەبكرێنەوە بۆ تێكەڵبون لەناو كۆمەڵگاو هەموو ئەو بەرستانەش لاببرێت لەبەردەم ئەنجامدانی چالاكی سیاسیان. یوسف شەریف، رۆژنامەنوس و شارەزای بواری توركیا لەبارەی وتارەكەی سایگی ئۆزتورك دەڵێت: پێدەچێت هەنگاوەكانی دژایەتیكردنی پرۆسەی چارەسەری لە توركیا دەستیپێكردبێت بە ئامانجی دورستكردنی بەربەست بۆی تەنانەت هەڵوەشاندنەوەشی، بەڕای ئەو رۆژنامەنوسە دزەپێكردنی ئەو زانیارییانە كاریگەری بومەلەرزە ئاسای دەبێت لەسەر ناوخۆی توركیا، لەبارەی هۆكارو ئامانج و لایەنی سودمەندیش لە دزەپێكردنی ئەو زانیارییانە ئاماژە بەوەدەكات: پەرلەمانتارەكەی مەهەپە كە خۆیان خاوەنی دەستپێشخەرییەكەن دزە بەو زانیارییانە ناكات، پەرلەمانتارەكەی دەم پارتیش زانیاری لەوشێوەیە ئاشكراناكات، ئەوەی گومانی لەسەرە پارتی دادو گەشەپێدانە، كە نوێنەرێكی لەناو دانیشتنەكەدا بووەو لەڕێی رۆژنامەنوسێكی ئۆپۆزسیۆنیشەوە ئەو زانیارییانەی دزەپێكردووە تا بەوە تۆمەتبارنەكرێت كێشە بۆ پرۆسەكە دروست دەكات. بەوتەی یوسف شەریف، هۆكاری دروستكردنی بەربەست بۆ پرۆسەكە لەلایەن پارتی دادو گەشەپێدان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە ئەرۆدغان دڵنیانییە لە پرۆسەكە،  زۆر بایەخی نییە بۆی، ئەوەی زیاتر فشاری لێدەكات دەوڵەت باخچەلی هاوپەیمانێتی، پێشیوایە، تاكە دەرفەتی ئەردۆغان بۆ دووبارە خۆكاندیدكردنەوە هەڵبژاردنی پێشوەختە، ئەگەر بشیەوێت ساڵی داهاتوو هەڵبژاردنی پێشوەخت بكات ئەوا لەم كاتەدا ئاستی جەماوەریی حزبەكی زۆر داكشاوە. لەبارەی لێكەوتەكانی ئەم پێشهاتانەش دەڵێت: كاریگەری لەسەر ناوخۆی توركیاو سوریاو رۆژئاوای كوردستانیش دەبێت، لەگەڵ ئەوەی توركیا ناتوانێت هێرشی فراوان ئەنجامبدات، رەنگەهێرشێكی سنوردار بكاتە سەر  هێزەكانی سوریای دیموكرات و بیكاتە بیانوو بۆ كۆتایهێنان بە پرۆسەی چارەسەری لە توركیا بە پاساوی ئەوەی هەسەدە ئامادە نییە چەك دابنێت.

(درەو): كۆمپانیای  (DNO)ی نەرویژی وتویەتی لە دەرەوەی رێككەوتنی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و عێراق نەوتی هەرێم دەفرۆشێت، كۆمپانیای (سۆمۆ) وەڵامی داوەتەوەو دەڵێ: وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێم لە زیاتر لە بۆنەیەكدا پابەندبوونی خۆی بە رێككەوتنەكەوە نیشانداوەو بەپێی ئەو رێككەوتنە دەبێت هەموو كۆمپانیا جیهانییەكانی هەرێمی كوردستان نەوت رادەستی ئێمە بكەن.  كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) لە رونكردنەوەیەكدا سەبارەت بە هەواڵێكی ئاژانسی (رۆیتەرز) لەبارەی كۆمپانیای (DNO) رایگەیاند، بەتەواوەتی پابەندە بە جێبەجێكردنی هەموو پابەندییەكانی سەرشانی لە چوارچێوەی تایبەتمەندییەكانیدا، بەگوێرەی ئەو رێككەوتنانەی لەگەڵ هەرێمی كوردستان كە ئیمزا كراون.  لە رونكردنەوەكەدا، كۆمپانیای سۆمۆ ئاماژەی بەوەكردووە" بەردەوام دەبێت لە خستەگەڕی هەوڵەكانی بۆ زامنكردنی بەردەوانی پرۆسەی باركردن و پاراستنی رۆیشتنی نەوتی خاوی رادەستكراوی هەرێم بەبێ راوەستان، بەوجۆرەی كە گەرەنتی پرۆسەكانی هەناردەكردن بكات، سەرباری  ئاڵنگارییە لۆجستییەكان و سنورداری توانای ئەمباركردنی ئێستا لە بەندەری جەیهانی توركیا".  ئاژانسی هەواڵی (رۆیتەرز) باسی لەوەكرد، یەكێك لە كۆمپانیا كاركەرەكان لە كڵێگەكانی هەرێمی كوردستان (كۆمپانیای DNO)ی نەرویژی وتویەتی هێشتا بەشێوەیەكی راستەوخۆ نەچووەتە ناو پرۆسەی هەناردەكردنی نەوت و، بەشێوەی سەربەخۆو لە دەرەوەی رێككەوتنی نێوان بەغدادو هەرێمی كوردستان و، لەرێگەی هێڵی بۆری عێراق- توركیاوە نەوت دەفرۆشیت. لەوەڵامی ئەم قسەیەدا، كۆمپانیای (سۆمۆ) دەڵێ: وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێمی كوردستان لە زیاتر لە بۆنەیەكدا پابەندبوونی خۆی بە بڕگەكانی رێككەوتنەكەوە راگەیاندووە، بەگوێرەی ئەو رێككەوتنەش هەموو ئەو كۆمپانیا جیهانییانەی كە لەبواری دەرهێنان و بەرهەمهێنانی نەوت لە كێڵگەكانی هەرێم كاردەكەن، پابەندن بەوەی ئەو بڕە نەوتە رادەستی (سۆمۆ) بكەن كە بەرهەمی دەهێنن، جگە لەو بڕەی كە بۆ بەكاربردنی ناوخۆیی لە هەرێم تەرخانكراوە، ئەوەش بەگوێرەی حوكمەكانی ئەو رێككەوتنەی كە لەوبارەیەوە كراوە. 

مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو) «داخرانی سیاسیی»، نەخۆشیەکی سیاسیی ترسناکە و کاریگەرییەکانی تەنها لەناو کایەی سیاسیدا سنووردارنابێت، بە تایبەتی لە کۆمەڵگایەکی وەک کۆمەڵگای ئێمەدا کە دەسەڵاتی سیاسیی سەرچاوەی قۆرخکردنی سەرجەمی دەسەڵاتەکانی تر و سەرچاوەی سەرجەمی جێگۆرکێ کۆمەڵایەتییەکان و تەنانەت کەڵەکەبوونی سەرمایەشە. داخرانی سیاسیی لێرەدا  تەنها ئامرازی وێرانکردنی کایەی سیاسییش نییە، بە بەتاڵکردنەوەی لە هەر ململانێکەی راستەقینە لەسەر دەسەڵات و هێنانەکایەی ئەگەری دەستگۆڕکێی دەسەڵاتەوە، بەڵکو سەرچاوەی دروستبوونی چەندان ململانێی کۆمەڵایەتیی ترسناک و ئامرازێکی بەهێزی هەڵوەشاندنەوە و پارچەپارچەبوونی کۆمەڵایەتیشە. بەڵام «داخرانی سیاسیی» بە چ مانایەک؟  داخرانی سیاسیی هێما بۆ ئەو دۆخە تایبەتە دەکات کە تیایدا سیستمە سیاسییەکە بە تەواوی بەڕووی بکەری سیاسیی تازە و، بەڕووی تێگەیشتنی نوێ و بەڕووی داواکاریی تازەدا، داخراوە. ئەم داخرانەش وادەکات خەڵک نەتوانن کاریگەریی لەسەر بڕیارە سیاسییەکان بەجێبهێڵن و سەرجەمی بکەرە کۆمەڵایەتیی و سیاسییەکان، کرابنە دەرەوەی لانی هەرە کەمی، بەشدارییەکی سیاسیی راستەقینەوە. لەم جۆرە دۆخانەدا نە رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنیی، نە هاوڵاتیان، نە بزوتنەوە کۆمەڵایەتییەکان، نە رۆشنبیران و دیدگا ئەلتەرناتیڤەکان،، تەنانەت هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانیش کاریگەرییان لەسەر بڕیاردانی سیاسیی نییە و نامێنێت. تەنانەت ناڕەزایەتیی دەربڕینەکانیش، چ رێکخراوبن و یان نارێکخراو، وەک نەبوو مامەڵە دەکرێن و گەر پێویستیشی کرد بە هێزی سەربازیی وەڵام دەدرێنەوە. لە هەموو ئەم دۆخانەدا بڕیاری سیاسیی بڕیارێکی قۆرخکراوە و لە دەستی نوخبە سیاسییە حوکمڕانە داخراوەکەدایە، کە لە دونیای ئێمەدا نوخبەیەکی سوڵتانییە و هێزی ژمارەیەکی ناو سیستمە سوڵتانییەکە، چەند بنەماڵە و خێزانێکی سیاسین.  لە رووی سۆسیۆلۆژیەوە داخرانی سیاسیی مانای خۆسەپاندنی گروپێکی کۆمەڵایەتیی بەهێز بەسەر هەموواندا و سنووردارکردنی توانای گروپەکانی تری ناو کۆمەڵگاکە، بۆ بەدەستهێنانی بڕێک لە دەسەلاتی سیاسیی و لەوێشەوە بۆ بڕێک لە سەرچاوەکانی تری دەسەڵات کە لە کۆمەڵگادا هەن. ئەمەش دەرەنجامێکی تەواو ترسناکی لێدەکەوێتەوە: «داخرانی کۆمەڵایەتیی»، کە لە دونیای ئێمەدا مانای سڕینەوەی توانا و ئەگەرەکانی جێگۆرکێی کۆمەڵایەتیی دەگەیەنێت کە دەشێت کۆمەڵگاکە لە رووی کۆمەڵایەتییەوە ئیفلییج بکات و لە هەر دینامیکیەتێکی کۆمەڵایەتیی دایببرێت.  هاوکات «داخرانی سیاسیی» درێژە بە سەروەرکردن و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی بونیادە سونەتیی و تەقلیدییەکانی ناو کۆمەڵگاکە، ئەدات، کە هیچ مەترسییەک بۆ سەر نوخبە سیاسییە حوکمڕانەکە دروستناکەن. ئەمەش بە مەبەستی رێگرتن لە دروستبوونی هەر ئەگەرێکی تازەبوونەوە، کە نەکرێت کۆنترۆل بکرێت، لەوانەش، بۆ نموونە، ئەگەری دروستبوونی چینێکی ناوەڕاست کە هەڵگری خەونی گۆرانکاریی و تازەبوونەوە و کرانەوەی ئەگەرە کۆمەڵایەتییەکانی پێشکەوتن بێت. لەپێش هەمووانیشە خوازیاریی نوێنەرایتیکردن و بەشداریکردن بێت لەناو سیستمی حوکمڕانیدا.  لە دونیای ئێمەدا بازنەی حوکمرانیی، وەک هێمامان پێکرد، بەڕادەیەک داخراو و بەرتەسککراوەتەوە، شوێنی نوێنەرایەتیکردنی هیچ هێزێکی کۆمەڵایەتیی دەرەوەی بنەماڵە و خێزانە حوکمڕانەکانی، تێدانابێتەوە، چ جای چینێکی ناوەڕاست کە هەڵگری داواکاری تایبەت و هەڵگری داخوازیی نوێنەرایەتیکردنی سیاسیی، بێت. نەبوونی میکانیزمی سیاسی تایبەت بۆ شوێنکردنەوە بۆ هێزەکانی تر و بۆ بەشداریکردنی پێکهاتە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان لە بڕیارداندا، دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان قووڵتر دەکاتەوە و دەیانگۆڕێت بۆ ئامرازی دروستبوونی ململانێی ترسناک.  ئەم دۆخە سوڵتانییە وادەکات دەوڵەت، یان دەزگاکانی حوکمڕانیی، بە هیچ مانایەک توانای ئامێزانبوونیان نەبێت لەناو کۆمەڵگادا، واتە دەوڵەت و حوکمڕانییەک بێت نامۆ بە کۆمەڵگاکە و لە دەرەوەی نەخشەی کۆمەڵایەتیی هێزە جیاوازەکانی ناو کۆمەڵگاکەدا، نیشتەجێ بووبێت. ئەمە وادەکات دەوڵەت و دەسەڵاتی سیاسیی بوونەوەری دەرەکیی دەرەوەی کۆمەڵگاکەبن و نەبووبن بە بەشێک لە نەخشەی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگاکە. بۆ رێگرتن لە مەترسیی تەقینەوەی کۆمەڵایەتیی، ئەم جۆرە حوکمڕانییە، بەردەوام خەریکی دروستکردنی دابەشکردنی زیاتر و زیاتری کۆمەڵگاکە و پارچەپارچەکردنی هێزەکانی ناویەتی. ئەمە وادەکات دەوڵەت و حوکمڕانییەکە لەباتی ئیدارەدانێکی عەقلانیی و بەرهەمهێنی جیاوازییەکان بێت، هەمیشە دەیانگەنێتە خاڵ و لێواری تەقینەوە. یان لانیکەم هەڕەشەی گەیاندنیان بەو خاڵی تەقینەوەیە.  لەم جۆرە ئەزموونانەدا ئەو بونیادە کە بۆ دەوڵەت و حوکمڕانی دروستکراوە، بونیادێکە ئەرکی ژمارە یەکی بریتیی نییە لە دابینکردنی ئاسایشی کۆمەلایەتیی و ئیدارەدانێکی عەقڵانی جیاوازییەکانی ناو کۆمەڵگا. هەر لەسەرەتاشەوە وەک بوونەوەرێکی دەرەکیی کاردەکات و هیچ ئەگەرێک بۆ ئامێزانبوونی خۆی لەناو کۆمەڵگادا ناهێلێتەوە. ئەرکی یەکەمی ئەم مۆدێلە پاراستنی دەسەڵاتە سوڵتانیەکەیە بەهەر نرخێک بێت. ئەم پاراستنەش لە هەموو ئاستەکاندا دەستبەکارە: لە چۆنیەتی دابەشکردنی پێگە سەرەکییەکانی حّوکمڕانیەکە و لە دروستکردنی دەزگا و رێکخراوی تایبەت و بەهێزی چاودێرنەکراو، لە دەرەوەی بونیادە فەرمییەکەی حوکمڕانیەکەدا.  بۆ ئەوەی ئەم دۆخە ئاشکراتر و بەرچاورنتر بێت با بەراوردێکی خێرا و گشتیی لەگەڵ چۆنیەتی بەڕێوەچوونی هەمان پرۆسەی دروستکردنی دەوڵەت و بەڕێوەبردنی حوکمڕانی لەو بەشەی جیهاندا بکەین کە ناوی خۆرئاوای لێنراوە. ئەوەی ئکاری سەرەکیی مێژووی خۆرئاوایە لە سەدەی نۆزدەهەمەوە بریتییە لە  بەرفراوانبوون و پلورالبوونی بەردەوامی نوخبەی حوکمڕان لە وڵاتەکانیدا. بازنەکانی حوکمڕانی بەردەوام گەورەتر و کراوەتر دەبوونە بە رووی چینە کۆمەڵایەتیی و گروپە ئەتنیی و دینیی و فەرهەنگییە جیاوازەکاندا.  لە سەدەی نۆزدەهەمەوە دەوڵەت زیاتر و زیاتر ئامێزانی کۆمەڵگا دەبێت و نوخبە دەسەڵاتدارەکان فراوانتردەبوون. ئەمەش دەرەنجامی کۆتاییهتان بە قۆرخکردنی دەسەڵاتبوو لەلایەن ئەرستۆکراتییە حوکمڕانەکانەوە. فراوانبوونی مافی دەنگدان، سەرهەڵدانی پارتە سیاسییە جەماوەرییەکان، بووە هۆی کرانەوەی دەسەڵاتی سیاسیی بەڕووی چینی ناوەڕاست و چینی کرێکاراندا. دەسەڵات چیتر لەسەر بنەمای لەدایک بوون و ئینتیما بۆ ئەم یان ئەو خێزان و بنەماڵەی ئەرستۆکراتی ڕێکنەخرابوو. لە سەدەی بیستەمدا، نوخبە حوکمڕانەکان لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و ئایینی و کولتوورییەوە هەمەچەشنتر بوون و ژنان و کەمینەکان و گرووپە پیشەییەکان چوونە ناو بازنەی حوکمڕانییەوە.  هەرچی ئەم پرۆسەی کرانەوەیەی دەسەڵاتە لەم ناوچەیەی ئێمەدا بە ئاراستەیەکی تەواو پێچەوانەدا ڕۆیشتوە. لەناو سیستمە سوڵتانییەکاندا، بۆ نموونە، سوڵتانێک و بنەماڵەکەی و خزم و ناسراوەکانی حوکمڕانن. بەشێوەیەکیش هیچ چین و توێژ و هێزێکی کۆمەڵایەتیی خاوەنی نوێرایەتی راستەقینەی خۆیان نین. چەند بنەماڵە سوڵتانیەکانیش گەورەتر و فراوانتربن، لە رووی ژمارەی منداڵ و وەچەکانیانەوە، ئەوەندە زیاتر کایەی سیاسیی داخراوتر دەبێت. نەک هەر ئەمە بەڵکو منداڵانی ئەم بنەماڵە سوڵتانیانە تەنها کایە سیاسییەکە قۆرخناکەن، بەڵکو زۆرجاریش چەندان کایەکانی تریش، لەناویاندا کایەی ئابوریی، میدیا، کۆمەڵگای مەدەنیش، هتد...قۆرخدەکەن. بە کورتییەکەی، داخرانی سیاسیی لە دونیای ئێمەدا ژێرخانی سەرجەمی داخرانەکانی تری ناو کۆمەڵگاکەن. بەبێ هەڵوەشاندنەوە و سەرلەنوێ دارشتنەوەیەکی مافپەروەر و دیموکراسیانەی کایەی سیاسیی، زەحمەتە هیچ کایەیەک لە کایەکانی تری ناو کۆمەڵگاکە، بەشێوەیەکی دادپەروەرانە رێکبخرێتەوە. چەقبەستوویی سیاسی لە دونیای ئێمەدا هەوێنی چەقبەستوویی کۆمەڵایەتییە.