.png)
هێمن خۆشناو كشانهوهی هێزهكانی ئهمریكا له بنكهی سهربازی (ئهلتهنهف) كه دهكهوێته سێگۆشهی سنوری (سوریا – عێراق – ئۆردون) چهندین لێكدانهوه ههڵدهگرێت كه رهنگه گرنگترینیان پهیوهندی به باشتربوونی پهیوهندی نێوان ئیسرائیل و ئهمریكاوه ههبێت. له (6 تشرینی دووهمی 2025) ئاژانسی ههواڵی (رۆیتهرز)، بڵاویكردهوه كه ئهمریكا بهنیازه بنكهیهكی ئاسمانی سهربازی له (دیمهشق) دروست بكات، ئامانجیش له دروستكردنیدا زهمینهسازییه بۆ رێككهوتنی ئیسرائیل و سوریا به ناوبژیوانی ئهمریكا. ههر به گوێرهی ههواڵهكه، شوێنی بنكه سهربازیهكه دهكهوێته بهشی باشوری دهروازهی شاری دیمهشقی پایتهخت، كه پێشبینی دهكرا ببێته ناوچهیهكی له چهك داماڵدراو بهگوێرهی نهخشهی ئهمریكا بۆ رێككهوتنهكه. دوای ئهم ههواڵهی (رۆیتهرز) بهچهند كاتژمێرێك، ئاژانسی ههواڵی (سانا) كه ئاژانسی فهرمی حكومهتی سوریایه له ههواڵێكی به پهله و به پشتبهستن به كارمهندێكی وهزارهتی دهرهوهی حكومهتی كاتی سوریا ههواڵهكهی رۆیتهرز به درۆ دهخاتهوه ههواڵهكه بهبێ بنهما له قهڵهم دهدات! له (9 كانوونی یهكهمی 2025) واته دوای تێپهڕبوونی مانگێك بهسهر ههواڵهكهی (رۆیتهرز) به سێ موشهك هێرشكرایه سهر فڕۆكهخانهی (ئهلمهزه) له دیمهشق كه فرۆكهخانهیهكی سهربازییه، بێ ئهوهی هیچ لایهنێك بهرپرسیاریهتی هێرشهكه بگرێتهئهستۆ. لهگهڵ ئهوهشدا چهندین ناوهندی ههواڵی ناوچهیی، پێیانوابوو كه ئهنجامدهری هێرشهكهی سهر فڕۆكهخانهی (ئهلمهزه) ئیسرائیلهو هۆكارهكهی پشت هێرشهكهشیان به ناكۆكی نێوان (تهلئهڤیڤ – واشنتن) بهستهوه، لهمهڕ ناڕازیبوونی ئیسرائیل له دروستكردنی بنكهیهكی سهربازی ئهمریكی له دیمهشق و سیاسهتی ئهمریكا له سوریا، كه دهیهوێت رێگا بگرێت له پێشڕهوی زیاتری ئیسرائیل بهناو قوڵایی خاكی سوریادا، بۆ تهواوكردنی كۆریدۆری (داود). بهتهنیا ئهمه نا، بهرپرسه ئیسرائیلییهكان له ماوهی رابردوو چهندین جار جهختیان لهوه كردوەتهوه كه (تۆم باراك) نوێنهری سهرۆكی ئهمریكا، لهمهڕ ناكۆكی نێوان (توركیا – ئیسرائیل) پشتگیری له توركیا دهكات و ئاستهنگی بۆ ئیسرائیل دروست دهكات. پێگهی (والا) ی ئیسرائیلی له (29 كانوونی دووهمی 2026) له زاری بهرپرسێكی ئیسرائیلی بڵاویكردهوه كه :" تۆم باراك بهرگری له بهرژهوهندیهكانی توركیا دهكات". به گوێرهی پێگهی ناوبراو بهرپرسه ئیسرائیلییهكه دهڵێـت:" باراك وهكو ئهوهی باڵیۆزی توركیا بێت ههڵسوكهوت دهكات و بهم شێوهیه كاریگهری خراپ بهسهر رووداوهكانی رۆژههڵاتی ناوهڕاست بهجێدەهێڵێـت". لهوانهشه ساردی پهیوهندیهكانی نێوان (ئیسرائیل و ئهمریكا) هۆكاری سهرهكی بێ له پشت سهردانه سێ رۆژییهكهی (كۆنگرێسمانی كۆماری) لیندسی گراهام بۆ ئیسرائیل له (15 كانوونی دووهمی 2026)، كه به كهسی ههره نزیكی ئیسرائیل دادهنرێت. چونكه دوای ئهم سهردانه بهچهند رۆژێك (بنیامین ناتانیاهۆ) سهردانی واشنتنی كرد و له كۆشكی سپی چاوی به دۆناڵد ترهمپ كهوت. ئهمهش بهلانی كهم ئاماژهیه به كهمبوونهوهی ساردی له پهیوهندی ههردوولادا. دوورنیه كشانهوهی هێزهكانی ئهمریكا له بنكهی (ئهلتهنهف) له سێگۆشهی سنوری نێوان (عێراق، سوریا و ئۆردون) ئاماژهیهكی دیكه بێت له باشتربوونی پهیوهندی نێوان ئیسرائیل و ئهمریكا كه هاوكات بوو لهگهڵ سهردانی (ناتانیاهۆ) بۆ واشنتن. گرنگی بنكهی (ئهلتهنهف) چیه؟ لهڕووی ئیدارییهوه بنكهی ئهلتهنهف سهر به پارێزگای حومسی سوریایە. بنكه سهربازییهكه نزیكه له دهروازهی (ئهلتهنهف) لهسهر رێگای بازرگانی نێودهوڵهتی له نێوان دیمهشق و بهغدا كه به رێگای (M2) ناسراوه و وهكو شادهماری ستراتیژی بازرگانی و جوڵهی سهربازی دهناسرێت، كه ئهمهش مۆركێكی جیۆسیاسی گهورهتر له قهباره جوگرافیهكهی بهم ناوچهیه و بنكهكه بهخشیووه. گرنگی ئهم بنكهیه بهتایبهتی ساڵی 2016 زهقكرایهوه كاتێك هێزهكانی ئهمریكا لهچوارچێوهی هاوپهیمانی نێودهوڵهتی دژ به داعش لهم بنكهیه گیرسانهوه. سهرهتا واشنتن ئهم بنكهی وهكو ناوهندێكی راهێنان بهكارهێنا بۆ پشتگیریكردن له گرووپی (سوپای مغاویری شۆڕش) كه گرووپێكی بهرههڵستكاری رژێمی پێشووی سوریا بوو. له ههمان كاتدا بنكهكه وێستگهیهكی چاودێر و دروستكردنی ههژموون بوو بهسهر ناوچهیهكی بهرفراوانی بیابانهكانی سوریا. بهڵام گرنگی (ئهلتهنهف) زیاتر لهڕووی ستراتیژی دایه، كه ناوچهیهكی ههستیاره بۆ پێشبڕكێ و ركابهری هێزه ناوچهیهكان، وهكو ناوچهیهك له قهڵهم دهدرێت بۆ رێگرتن له گهیشتنی ئێران به قوڵایی ناوچهی رۆژههڵاتی ناوهڕاست. ههر ئهوهش وایكرد له ساڵانی پێشتردا هێزهكانی ئهمریكا لهم بنكهیه بهردهوام راستی هێرشی فڕۆكهی بێفڕۆكهوان بێنهوه. سهرهڕای ئهو مهترسیانهی توشی هێزهكانی ئهمریكا دهبوونهوه لهم بنكهیه، ههروهها سهرهڕای پووكانهوهی داعش له عێراق دوای 2017 و له سوریا دوای 2019، ئهمریكا ئاماده نهبوو دهستبهرداری ئهم بنكهیه بێت و مانهوهشی لهم بنكهیه دهبهستهوه، به جهختكردنهوه له بهرهنگاربوونهوهی تیرۆر و چاودێریكردنی جوڵـﻪ ناوچهیهكان له بیابانی سوری. لهم سۆنگهیهوه، كشانهوهی ئهمریكا له (ئهلتهنهف) كه هاوكاته لهگهڵ نهمانی ساردی پهیوهندی ئیسرائیل و ئهمریكا چهندین پهیام و ئاماژه لهخۆ دهگرێت، رهنگه گرنگترین پهیامیش رێگا خۆشكردن بێت بۆ سهپاندنی ههژموونی زیاتری ئیسرائیل بهسهر خاكی سوریا سهرهتا له رێگای هێزی ئاسمانی و دواتریش هێزی زهمینی. دووریش نیه كشانهوهی ئهمریكا له (ئهلتهنهف) زهمینه بۆ (ئهحمهد ئهلشهرع) خۆش بكات تا داوای كشانهوهی هێزهكانی روسیا و توركیا بكات له تهواوی سوریادا، دهشكرێت لێدوانهكانی (یهشار گولـلهر) وهزیری بهرگری توركیا بهر له چهند رۆژێك كاتێك وتی:" كشانهوهی توركیا له سوریا مهسهلهیهكی رههای توركیایە" دركردنی ئهنقهره بێت بهم خوێندنهوهیه. گۆشهیهكی دیكه كه دهكرێت كشانهوهی ئهمریكا له (ئهلتهنهف) راڤه بكات، نهمانی متمانهی واشنتن بێت به دهسهڵاتی (ئهلشهرع) به تایبهتی دوای رووداوی هێرشكردنه سهر سوپای ئهمریكا لهلایهن داعش له (تهدمور) له 13 كانوونی یهكهمی 2023 دا. ههر ئهوهش بوو ئهمریكا گهیانده ئهو باوهڕیهی تا زیاتر له 5 ههزار گیراوی داعش له سوریا بگوازێتهوه عێراق. بێگومان هۆكارێكی دیكهی كشانهوهی ئهمریكا له ئهلتهنهف دهكرێت به رێوشوێنی خۆپارێزی سوپای ئهمریكا دهبهسترێتهوه، به تایبهتی له كاردانهوهی ئێران له ئهگهری ههر هێرشێكی ئهمریكیدا، چونكه به ههمان هۆكار پێشتریش سوپای ئهمریكا له بنكهی (عهین ئهلئهسهد) له خۆرئاوای عێراق كشایهوه. كشانهوهی ئهمریكا له (ئهلتهنهف) لهم كاتهدا چاوهڕواننهكراو بوو، چونكه پلانی سوپای ئهمریكا ههبوو بۆ دروستكردنی بنكهیهكی سهربازی له شاری (ئهلزهمیر) له نزیك دیمهشق جگه له گیرسانهوهیان له تهدمور و ئهلتهنهف، ئهم سهنگهر گرتنهش وهكو رێگرتنی ئهمریكا له ئیسرائیل بۆ دروستكردنی كۆردیۆری (داود) دهخوێندرایهوه به تایبهتی لهلایهن شرۆڤهكاری توركی. پێدهچێت دوای بڵاوكردنهوهی بهڵگه و دیكۆمێنته پڕ سكانداڵ و تاوانه سێكسیهكانی (جێفری ئهبستین) لۆبی ئیسرائیلی لهناو ئهمریكا سهركهوتوو بێت له رازیكردنی (ترهمپ) به كشانهوه له سوریا به بیانووی نهمانی داعش و ههسهده، كه له جهوههردا ئهم كشانهوهیه دهرفهت رهخساندنه بۆ ئیسرائیل تا زیاتر ههژموونی خۆی بهسهر تهواوی باشوری سوریا بسهپێنێت و بهرهو تهدمور و دواتر (ئهلتهنهف) شۆڕبێتهوه بۆ تهواوكردنی كۆردیۆری (داود) و گهیشتن به دێرهزور. ئهوهی دهیبینین له سوریادا تهواوی رووداوهكان نیه بهڵكو بهشێكه، ئهوهی له پشت پهرده دهوترێت، بهرنامهی بۆ دادهڕێژرێت و رێككهوتنی لهسهر دهكرێت زۆر زیاتره لهوهی لهسهر مێزی گفتوگۆ دهیبینین و تاوتوێ دهكرێت! كێ دهڵێت: لۆبی جولهكه (ترهمپ) و ستافهكهی ناچار ناكات تا دۆسیهی سوریا رادهستی ئیسرائیل بكات، كه ئهمهیان له خۆشی (جۆلانی)یش دهچێت تا بتوانێ له ژێر سێبهری (شهیبانی) بێته دهرهوه...
.png)
(درەو): مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێم لە هەولێر پرۆژەی ئی پسولە E-Psule ی كردەوە. ئەمە سەکۆیەکی دیجیتاڵییە کە حکومەتی هەرێم دایناوە بۆ وەرگرتنی پارەی پسوڵەی كارەباو لە دواتریشدا پارەی پسوڵەكانی تر. بەقسەی ئەوانەی دروستیان كردووە، سەكۆكە بانکی ناوەندیی عێراق پەسەندی کردووەو، وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا پشتگیریی دەکات و كۆمپانیای (دیلۆیت) وردبینی بۆ دەکات. بڕیارە ئەم ماڵپەڕە بەدرێژایی 24 كاتژمێرو لە هەموو رۆژەكانی هەفتەدا كاربكات، بۆ پارەدانی پسوڵە هیچ زیادە یاخود عمولەیەك وەرناگرێت. هەروەك بڕیارە پارەدان لەم سایتەوە بەشێوەی لێبڕین نەبێت واتا خۆی بەشێوەی ئۆتۆماتیكی پارەی كارەبا یان هەر شتێكی تر لە ژمارە حسابییەكەت نابات و دەبێت خۆت پارەدانەكە بكەیت. لە قۆناغی یەكەمدا ئەم بانک و جزدانە دیجیتاڵییانە بەردەست دەبن: - بانکی جیهان - بانکی FIB جزدانە دیجیتاڵییەکان - ناس واڵێت - فاست پەی - ئاسیا پەی ئەوانەی لە چارەگی یەکەمی 2026 بەردەست دەبن - بانکی ئیسلامیی عێراقی - ئاڕ تی بانک - بانکی بەغدا - بانکی ئیسلامیی ئەبوزەبی - بانکی BBAC جزدانە دیجیتاڵییەکان و بریکارەکان - زەین کاش
.png)
مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو) هەموو دوو هەفتەیەک پێش ئێستا بوو، کۆمەڵگای ئێمە شاهێدی بینینی چەندان رووی پۆزەتیڤ و بەرپرسیار و هیوابەخشی خۆی بوو. کاتێک ئەو ژمارە گەورەیە لە ژنان و پیاوان و کچان و کوران و گەنجان و بەتەمەنمان لەسەر شەقامەکان بەیەک دەنگ بەرگریان لە مرۆڤبوونی خۆیان مرۆڤبوونی مرۆڤەکانی تر دەکرد، بەگژ ناهەقیی و زوڵم و خرپەکاریی سەردەمەکەی خۆیاندا دەچونەوە، کۆمەڵگای ئێمە وێنەیەکی خۆی دەبینیی کە شوێنی دڵخۆشیی و ئاسودەییەکی گەورەبوو. سەدان هەزار کەس خۆپیشاندانیان بۆ بەرگیکردن لە خۆیان و لە بەشێک لە نیشتیمانەکەی خۆیان دەکرد، رۆژئاوا. وزەیەکی ئینسانی پاکژ و پۆزەتیڤیشیان بە خۆیان و بە کۆمەڵگاکە نیشانئەدا. هاوکات هەر لەم هەفتەیەدا، ئێمە وێنەیەکی تەواو نێگەتیڤ و دیوێکی تری کۆمەڵگاکەمان بینیی، کە هەلگریی مەترسیی گەورە و هەڕەشەی گەورە و تێکدانی ئەو لانیکەمەی هێمنیی و ئارامی کۆمەلایەتییە کە هەموو کۆمەڵگایەک پێویستی پێیەتی. ئەم دیوە روخسارە هێرشبەر و ئیهانەکەر و بوغزاوی و رقخوازەکەی کۆمەڵگاکەیە و لە پەیوەندیدا بە چۆنیەتی وێناکردن و گفتوگۆکردن لەسەر تاوانە گەورەکانی ناو «لەزەتخانەکەی جێفری ئێپستین»دا، بینی. بکەری سەرەکیی ئەم رووە تاریک و ترسناکەی کۆمەڵگاکە، بڕێک لەو کەس و لایەن و گروپانە بوون، کە بەناوی دین و خودا و ئاسمان و پێعەمبەرەکانەوە قسەیاندەکرد و لەڕێگای پەلاماردانی «لەزەتخانەکەی» ئێپیستین ەوە، پەلاماری سەرجەمی ئەو بەش و بکەر و کەسانەی ناو کۆمەڵگاکەیان دەدا، کە ئەوان بەناوی «عەلمانیی» و «مولحید» و «خۆفرۆش» و «نۆکەر»ی خۆرئاوا وە رەوانەی دۆزەخەیان دەکردن. هەندێکیان تا ئەو شوێنەش دەرۆیشتن ئەم کەسانە بە خاوەن «بیری بۆگەن»، «درۆن» و «دووروو» و «مولحید» و «کوێر» و «کەڕ» و تەنانەت «ئاژەڵ»یش ناوببەن. ئەوەی ئەم لەشکرە بەناو دینییە دەیاننوسیی و بڵاویاندەکردوە، بە هەموو مانایەک سنووری ئازادیی رادەبربڕینی تێدەپەراند و دەجوە خانەی «تێرۆری رەمزیی» و «دەستدرێژیی مەعنەوەیی» و تەشهیر« و «سوکایەتی»کردنێکی بەرفراوانەوە. ئەوە با واز لە رووە ئایدیۆلۆژیەکەی ئەم نووسینانە بهێنین، کە بە زمانێکی ئاشکرا، بەڵام پر لە توندوتیژیی رەمزیی و ئەخلاقیی، دەیاننوسیی «دیموکراسی دۆریەکی شاخدارە»، ئەوروپا و ئەمریکاش بە موتڵەقی بەشە «قێزەون»ەکەی جیهانن، «ژیانی مرۆڤەکان»یان لاگرنگ نییە، بۆ جاری هەزارەهەمینیش، پەلاماری سادەترین ماف و ئازادیی و خواستەکانی ژنانیان دەدا و ئەو «ماف» و «ئازدی»یانەی وەک «درۆ» و ئامرازێک «فریودان» و «تێکدانی خێزان» دەناساند. بە بۆچوونی من، لەناو ئەو ئۆقیانووسەدا لە رق و بوغز وجنێوفرۆشیی و سوکایەتییکردن و ئیهانەدا، کە دروستبووە، لەناو ئەو خورافەپەرستیی و داخرانە کولتوریی و هێرشە نائەخلاقیانەدا، لەناو ئەو دیدگا دینییە داخراوانەدا کە بەناوی خودا و موقەدەساتەوە دەدوێن، گەڕانەوەیەکی هێمن و لەسەرخۆ، بۆ «رۆشنگەریی» و دەسکەوتەکانی رۆشنگەریی، پێداویستییەکی ئێستایی گرنگە. تەنها گرانەوەیەکی ڕۆشنگەرانە دەتوانێت هاریکارمان بێت بۆ دۆزینەوەی دەرچەیەکی ئینسانیی و ئەخلاقیی هێمن لەو دۆخە نالەبار و ترسناکەی دروستکراوە. بەڵام رۆشنگەریی چییە و رۆشنگەریی بە چ مانایەک؟ یەکەم: رۆشنگەریی وەک بەرگریکردن لە عەقڵ و بیرکردنەوەی عەقڵانیی، کە رێز لە لانی هەرەکەمی زانستیبوون و میتۆدیبوون لە بیرکردنەوەدا، بگرێت. ئەمەش هەنگاوی یەکەمی رزگارکردنی مرۆڤە لە نەزانین و لە بەشێکی گەورە لەو خورافاتانەی ئامادەن، وەکچۆن رێگرتنە لە باڵادەستیی سایکۆلۆژیای تۆڵەکردنەوە و رقبوونەوە لەوانەی شتانێک دەڵێن و دەنووسن، جیاواز لەوەی ئەم یان ئەو گروپ باوەڕیپێیەتیی.رۆشنگەریی لێرەدا مانای باوەڕبوون بەوەی کە دەشێت کۆمەڵگا و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، لە ڕێگای زانیاریی و مەعریفەی دروستەوە پێشبخرێت. دووهەم: گەشەدان بە عەقڵیەت و کولتور و سایکۆلۆژیای لێبوردن و وێناکردنی لێبوردن خۆیشی، وەک چاکەیەکی ئینسانیی و ئەخلاقیی گرنگ. پێداگرتن لەسەر ئازادىى ویژدان و ئازادیی شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤەکانیش. گرێدانەوەی ئەمانەش بە بەرگریکردنەوە لە ماف، بە تایبەتیی مافە تاکەکەسییەکان و دۆزینەوەی میکانیزمی جیاواز بۆ یەکدی قبووڵکردن، لە شوێنی پەلاماردان و پێشێلکردنی مافەکانی یەکتری. سێهەم: رەخنەکردنی دەسەڵات، هەموو فۆرمەکانی دەسەڵات، بە تایبەتی دەسەڵاتی سیاسیی و دەسەڵاتی دینیی. ڕەخنەنەکردنی ئەم دوو فۆرمەی دەسەڵات و نوێنەرەکانیان، جگە لە کارەسات و وێرانکردنی پەیوەندیی نێوان و مرۆڤەکان، هیچ شتێکی دیکەیلن لێ چاوەڕوان ناکرێت. ئینجا رەخنەکردنی سانسۆر و ئیهانە و تۆمەتبارکردنی سیاسییانە و دینییانەی یەکتری و بەگژاچوونەوەی ئەو تۆمەتانەی بەناوی دین و سیاسەتەوە دەدرێنە پاڵ کەسەکان. بەرگریکردنی بەردەوامیش لەو راستییە کە هیچ شتێک هێندەی سانسۆری دینیی و سیاسیی، مرۆڤ لەناوەوە ئیفلیج و بێخەیاڵ و بێکەسایەتی ناکەن. ئەوەی پێویستە وێناکردنی سانسۆرە وەک شێوازی هێجگار قورس و ترسناکیی چەوساندنەوە، وەک ئامارازێک بۆ سنووردارکردنێکی ئیهانە و زەلیکەرانەی، تواناکانی مرۆڤ. ئەمەش پێویستی بە نەکەوتنە ناو سەرجەمی ئەو فێڵ و هەڵخەڵاتاندنەوە هەیە، کە بەناوی «پاراستنی پیرۆزییەکان» و «پاراستنی ئاسایشیی نەتەوەیی» و «پاراستنی ئەخلاقیی گستیی»ەوە بە شەوەیەکی بەردەوام، پەنایان بۆدەبرێت. تێگەیشتنیش لەو راستییە سادەیە کاتێک دەسەڵات، ئیتر دەسەڵاتی دینیی بێت یان سیاسی، بانگەشە بۆ سانسۆکردن و بێدەنگیی دەکات، وەک بەرگریکردن لە سانسۆر و لە بێدەنگکردن نایکات، بەڵکو بەناوی چاکەکاریی و پاراستی تاکەکەس و کۆمەڵگاکەوە دەیکات. لەمەشدا ئەو دەسەڵاتانە ناچارکردن و زۆربۆهێنان وەک جێبەجێکردنی ئەرکێکی ئەخلاقیی نیشانئەدات. هەر ئیمان و دیدگایەکی سیاسیش لە ڕێگای سانسۆرکردن و زۆربهێنانەوە سەپێندران، لەوەدەکەون و ئیمان و دیدگایەکی تەندروست بن، دەگۆڕدرێن بۆ دەسەڵاتێکی خۆسەپێن و زەلیلکەر. چوارهەم: وێناکردنی مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی خاوەن ماف و بە تایبەتی خاوەن کەرامەت. خاڵی سەرەکیی لە چەمکی کەرامەتدا بریتییە لە پێداگرتن لەسەر بیرۆکەی ئەوەی کە مرۆڤ بوونێکی تایبەتە و پێویستی بە ئیعتیراف پێکردن هەیە، وەک مرۆڤ، نەک وەک ئامرازێک بۆ ئەنجامدان و وەدیهێنانی ئەم یان ئەو خواستی تر. هاوکات کەرامەت پێدراوێکە مرۆڤ لە رۆژی لەدایکبوونییەوە خاوەنیەتی. واتە کەرامەت شتێک نییە مرۆڤ وەدەستیبهێنێت لە ڕێگای هەبوون یان نەبوونی ئەم یان ئەو دین و ئەم یان ئەو ئاکاری تایبەتەوە. مرۆڤ لەسەرەتاوە وەک بوونەوەرێکی خاوەن کەرامەت لەدایکدەبێت و وەک بوونەوەرێکی خاوەن کەرامەت لەدایکدەبێت دێتە دونیاوە. ئەمەش تەواو ناکۆکە بەسەرجەمی ئەو دابەشکردنە کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی و رەگەزیی و دینیانەی بۆ بوونی مرۆڤەکان، وەک مرۆڤ دەکرێن. کە ئەمە دەڵێم ئەمە مانای ئەوە نییە کە دین دژ بە وێناکردنی مرۆڤە وەک بوونەوەرێکی خاوەن کەرامەت. هەندێک کەلەپوری دینیی هەن، پێ لەسەرئەوە دادەگرن مرۆڤ جێگری خودایە لەسەر زەوی ، یان مرۆڤ لەسەر وێنەی خودا دروستکراوە. ئەم کەلەپورە دینییانە جۆرێک لە کەرامەت بە مرۆڤ دەبەخشن لە دەرەوەی دابەشکردنی مرۆڤەکان بەسەر رەنگ و رەگەز و ئینتیما و دین و پێگەی کۆمەڵایەتیاندا. واتە کەرامەتی مرۆڤ دەخەنە دەرەوەی دین و کۆمەڵگا و دەزگا و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانەوە. ئەمەش وادەکات بۆ مرۆڤ ڕەوابێت بەگژ شێوە جیاوازەکانی زوڵمی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و دینیی و نادینیدا بچێتەوە، رێ لە ئیهانە و زەلیل و پەراوێزخستنی مرۆڤەکان بگرێت، جا گرنگ نییە ئەو مرۆڤە ژنە یان پیاو، گەورەیە یان بچوک، رەشە یان سپیی، دینی هەیە یان نادینییە. هتد... پێنجەم: گەشەدان بە رەخنەکردنی خود خۆی، بەر لە رەخنەکردنی ئەوانیتر، هاوکات گەشەدانیش بە گفتوگۆی کراوە و ئاشکرای بێسانسۆر و بێئیهانە و زەلیلکردن. گەڕاندنەوەی رێز بۆ فیکر و گەشەدان بە فەرهەنگی رەخنەیی. هەموو ئەم خاڵانە دەشێت وەک ئامرازێک بخرێنەگەڕ بۆ دەرچوون لەو دۆخی لە مرۆڤخستنەی مرۆڤ و لەو بە ئاژەڵ و بە جەهەنەمیی و بە بەهشتیکردنەی، ئەمرۆکە، ژمارەیەکی گەورە لە بکەری دینیی لە وڵاتی ئێمەدا پێیهەڵدەستن.
راپۆرت: درەو ئەمڕۆ بەغدادو بەسرەو ژمارەیەك لە پارێزگاكانی تری ناوەڕاست و باشوری عێراق خۆپیشاندان و مانگرتنی دوكاندارو بازرگانەكانی بەخۆوە بینی، ئەمە ناڕەزایەتییە دژ بە جێبەجێكردنی پێناسی نوێی گومرگی و سیستەمی ئیسكۆدا لە دەروازە سنورییەكان. خۆپیشاندەران داوای هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەكانی تایبەت بە پێناسی نوێی گومرگی یاخود هەمواركردنەوەی دەكەن، بەوپێیەی بە قسەی دوكاندارو بازرگانان ئەم سیستەمە نوێیە لەگەڵ واقعی بازاڕی ناوخۆیی عێراق ناگونجێت و توانای كڕین لای هاوڵاتیان لاواز دەكات. بەڵام لە قوڵایی ئەم بابەتەدا وەكو كەسانی پسپۆڕ دەڵێن ئابوری نیشتمانی فراوانتر هەیە؛ كە پەیوەندیدارە بە پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و رێكخستنی بازرگانیی دەرەكی و چارەكردنی ئەو كێشە درێژخایەنانەی كە زیاتر لە یەك دەیەیە روبەڕووی ئابوری عێراق بووەتەوە. ئەم دۆخە نوێیە پرسیاری جددی دروستكردووە لەبارەی ئەوەی ئایا لە شارەكانی عێراق دوكاندارو بازرگانەكان بەرگری لە قوتی خەڵك دەكەن یاخود دەترسن ئەو دەستكەوتانە لەدەستبدەن كە بەهۆی ناڕێكی سیستەمی گومرگی لە عێراق چەندین ساڵە لێی بەهرەمەندبوون. سایتی (سۆمەریەنیوز) بە پێچەوانەی هاواری بازرگانەكانەوە راپۆرتێكی كردووەو لە چەند خاڵێكدا سودی سیستەمە گومرگییە نوێیەكە دەسەلمێنێت، كە كورتەكەی بەمشێوەیە: بەرگری لە خەڵك ناكەن! بازرگانەكان لە خۆپیشاندانەكانیاندا دروشمی ئەوە بەرزدەكەنەوە كە پێناسی گومرگی دەبێتە هۆی لاوازبوونی توانای كڕین لای هاوڵاتیان، بەڵام شیكاری جوڵەی بازاڕی عێراق بەتەواوەتی پێچەوانەی ئەمە دەسەلمێنێت، بازرگانی عێراق وەكو هەر ئەكتەرێكی ئابوری بەشوێن قازانجدا دەگەڕێت و، دەستبەجێ هەر زیادبوونێكی تێچووی هاوردەكردن دەخاتە سەر نرخی كۆتایی بەكاربەر. بەڵام ئەوەی جێگەی سەرەنجە، لە عێراق پەیوەندی بازرگان و بەكاربەر "پەیوەندییەكی یەكلایەنە"یە؛ كاتێك تێچوو بەرزدەبێتەوە، لەماوەی چەند كاتژمێرێكدا نرخەكان بەرزدەبنەوە، بەڵام كاتێك تێچووی گومرگی دادەبەزێت یاخود سەقامگیر دەبێت زۆر بەكەمی هاوڵاتی هەست بەم دابەزینە دەكات، ئەگەر رووشبدات چەند مانگێكی پێدەچێت. بۆیە دانانی داواكاری بازرگانان لەو چوارچێوەی كە "نوێنەرایەتی بەرژەوەندی گەل دەكەن" هەڵەیەكی لۆژیكییەو شەڕە راستەقینەكەیان بۆ پاراستنی پەراوێزی ئەو قازانجە زۆرەیە، نەك بەرگریكردن لە سفرەو خوانی هەژاران. زۆرێك لە گۆشەیەكی تەسكەوە تەماشای پێناسە گومرگییەكان دەكەن و وەكو هۆكاری راستەوخۆی بەرزبوونەوەی نرخەكان تەماشای دەكەن، رۆڵی پێناسەكە وەكو ئامێزێكی سەرەكی ئابوری نادیدە دەگرن كە وڵاتانی بەكاریدەهێنن بۆ رێكخستنی بازرگانی خۆیان، بەرزكردنەوەی پێناسی گومرگی تەنیا بە واتای زیادبوونی نرخەكان نییە، بەڵكو كۆمەڵێك سودی گشتیشی هەیە لەوانە پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی كشتوكاڵی و پیشەسازی، كە ملیۆنان دەرفەتی كار دەڕەخسێنت و، خۆبژێوی بەشێوەیەكی رێژەیی بەهێز دەكات و پشتبەستنی زۆر بە هاوردەكردن كەمدەكاتەوە. هەروەك پێناسە گومرگییەكە داهاتەكانی دەوڵەت زیاد دەكات، ئەمەش بایەخێكی گەورەی هەیە بۆ وڵاتێك كە زیاتر لە نیوەی دانیشتوانەكەی بەشێوەیەكی راستەوخۆ پشت بە خەرجییەكانی حكومەت دەبەستن جا ئیتر لەریگەی موچەوە بێت یاخود خانەنشینی یان تۆڕەكانی چاودێری كۆمەڵایەتی. هەر گرفتێك دارایی گەورە رەنگە ببێتە هۆی قەیرانێك كە هەڕەشە لەسەر توانای كڕینی هاوڵاتیان بكات و، بەشێوەیەكی نەرێنی بشكێتەوە بەسەر چالاكی ئابوریدا، ئەمەش بەواتای ئەوە دێت پاراستنی دارایی گشتی دەچێتە خزمەتی بەرژەوەندی هەمووانەوە بە بازرگانانیشەوە. ماددە خۆراكییەكان لە جیهاندا لە گومرگ بەخشراون؟ یەكێك لەو بانگەشانەی كە لە خۆپیشاندانەكاندا دووبارە دەبێتەوە ئەوەیە كە ماددە خۆراكییەكان لە هەموو وڵاتانی جیهان پێناسی گومرگییان سفرە و، عێراق ئەم بنەمایەی پێشێل كردووە. زۆرینەی وڵاتانی جیهان، بەوانەشیانەوە كە لە سیستەمی ئیسكۆدا پەیڕەو دەكەن، باجی گومرگی بەسەر ماددە خۆراكییەكاندا دەسەپێنن بە رێژەی 5% بۆ 20%، رەنگە ئەم رێژەیە بۆ ئەو كاڵایانەی كە لە ناوخۆدا پارێزگارییان لێ دەكرێت باجەكەی زۆر بەرزتریش ببێتەوە. لە عێراق، ئەو پێناسە گومرگییەی كە بۆ زۆربەی ماددە خۆراكییەكان پشتی پێ دەبەسترێت رێژەكەی تەنیا 5%ە، كە ئەمەش رێژەیەكی كەمە بەراورد بە پێوەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان. هەروەك بازاڕی عێراق بەدەست بەرزی نرخەكانەوە ناناڵێنێت ئەگەر بەراوردی بكەی بە وڵاتانی دراوسێ، بەڵكو نرخی خۆراك تێیدا لەخوار تێكڕای نرخی ناوچەییەوەیە و گونجاوە لەگەڵ داهاتی تاكدا. نالۆژیكییە هەندێك كاڵای هاوردەی وەكو ماسی (تونە)و (سەردین) وا وێنا بكرێت كە پێكهاتەی بنەڕەتی خۆراكی چینە هەژارەكانن، لەكاتێكدا كە بەدیلی ئەم جۆرە خۆراكە لە ناوخۆدا هەرزانترو كوالیتییەكەشیان باشترەو گونجاوترە لەگەڵ نەریتی خۆراكیی لە عێراق. ئایفۆن 17و كەمالیاتی چینی خۆشگوزەران یەكێك لەو نمونانەی تر كە زۆر باسدەكرێت، ئەوەیە كە گوایا پێناسە گومرگییە نوێیەكە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی موبایلەكان لەوانە "ئایفۆن 17" بۆ ئاستێكی خەیاڵی، دەوترێت نرخەكەی دەگاتە 1800 دۆلار. بەڵام ئەم بەراوردكارییە راستییەكی پشتگوێخستووە كە نرخی ئامێرە ئەلیكترۆنییەكان لە وڵاتێكەوە بۆ یەكێكی تر جیاوازە، بەگوێرەی سیاسەتی كۆمپانیای بەرهەمهێن، پاشان بەپێی باج و پێناسی كارپێكراو لە هەر وڵاتێك. لە زۆرێك لە وڵاتانی ئەوروپا، نرخی فەرمی ئامێرەكە لە عێراق بەرزترە، پاشان پێناسی گومرگی و باجی بەهای زیادكراو (VAT)ی دەخرێتەسەر، كە وا دەكات نرخی كۆتایی زۆر زیاتر بێت، لەبەرامبەردا لە عێراق باجی (VAT)یان باجی كڕین بوونی نییە، ئەمەش وادەكات ئەو بەراوردكارییە ورد نەبێت. هەروەك ئەم جۆرە كاڵایانە بە كەمالیات (ناپێویست) ئەژمار دەكرێن و ئەوانە دەیكڕن كە داهاتیان مامناوەند یاخود بەرزە نەك هەژاران، لە ڕووی ئابورییەوە لۆژیكییە پێناسی زیاتر بەسەر كاڵا ناپێویستەكاندا بسەپێندرێت لەبەرامبەر پاراستنی كاڵا بنەڕەتییەكاندا كە كاریگەرییان لەسەر ژیانی هەموو هاوڵاتیان هەیە. زۆرێك لەوانەی ناڕەزایەتی دەردەبڕن راستییەك پشتگوێ دەخەن (ئەمە بەقسەی پسپۆڕان)، ئەویش ئەوەیە عێراق لەو وڵاتە كەمانەیە كە باجی بەهای زیادكراو جێبەجێ ناكەن، لەكاتێكدا زۆرینەی وڵاتانی جیهان لەناویاندا وڵاتانی كەنداو پشت بەم جۆرە باجە دەبەستن، ئەم باجە بەسەر نرخی كۆتایی فرۆشتندا دەسەپێندرێت، نەك تەنیا بەسەر نرخی هاوردەكردندا، ئەمەش دەبێتە بارگرانی راستەقینە لەسەر بەكاربەر لەو وڵاتانە، زیاتر لەوەی كە لە عێراق هەیە. لەكاتی ژماركردنی كۆی پێناس و باجەكان تاوەكو كاڵا دەگاتە دەستی بەكاربەری كۆتایی، بەشێوەیەكی رێژەیی نرخ لە بازاڕی عێراقدا هەرزانترە، ئەمەش بانگەشەكانی "گرانی بێ پێشینە" پوچەڵدەكاتەوە. پاراستنی بەكاربەر بەواتای پشێوی هاوردەكردن نییە پاراستنی بەكاربەر تەنیا لەوەدا كورت نابێتەوە نرخەكان بە نزمی بهێڵدرێنەوە، بەڵكو كوالیتی كاڵاكان و رێگری لە پڕبوونی بازاڕ بە كاڵای ناستاندارد و، بەدیهێنانی هاوسەنگی لە هاوردەو بەرهەمهێنانی ناوخۆیش دەگرێتەوە. كردنەوەی دەرگای هاوردەكردن بەبێ كۆنترۆڵ، وەكو ئەوەی لە ساڵانی پێشووی هەبووە، بووەتە هۆی لاوازبوونی پیشەسازی نیشتمانی و گۆڕینی عێراق بۆ بازاڕێكی تەواوەتی بەكارهێنان، ئەمە بەپێی قسەی پسپۆڕان. لەم روانگەیەوە، سەپاندنی باجی گومرگی بەگوێرەی جۆری كاڵاكە، رێكارێكی ئاساییە لەچوارچێوەی پاراستنی بازاڕدا، بەئامانجگرتنی بازرگاكان یاخود هاوڵاتیان نییە. رێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان.. مەرج نەك لێخۆشبوونی رەها هاوكات پرسی ڕێککەوتنە بازرگانییەکان دەوروژێنرێت، لەگەڵ ئەو بانگەشەیەی کە زۆربەی کاڵای عەرەبی یان بیانی دەبێ بە لێخۆشبوونی تەواوەوە بچنە ناو عێراقەوە. بەڵام رێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان بە مەرجی دیاریكراو جێبەجێ دەكرێن، لە گرنگترینیان ئەوەیە كە سەرچاوەی راستەقینەی كاڵاكان دەبێت وڵاتی هەناردەكار بێت، نەك تەنیا دووبارە هەناردەكردنەوە بەبێ بەهای زیادكراو. تەنانەت لەناو یەكێتیی ئەوروپا، بازرگانی تەواو بەبێ باج لەنێوان هەموو وڵاتاندا نییە، پۆلێنبەندییە ئاڵۆزەکان ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکان بەڕێوەدەبەن. هەروەك ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا خۆشی بەمدواییانە دەستیكردووە بە سەپاندنی باجی گەورە بەسەر ژمارەیەكی زۆر لە وڵاتاندا، لەناویاندا وڵاتە هاوپەیمانەكانی، ئەمەش جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە سیاسەتی پێناسی گومرگی ئامرازێكی رەوای سەروەرییە. لە كۆتایدا دەكرێت بوترێت- قسەی هەندێك لە پسپۆڕان- ئەو ناڕەزایەتییەی كە ژمارەیەك لە بازرگاكان رێبەرایەتی دەكەن دژ بە پێناسی گومرگی و سیستەمی ئیسكۆدا، سەرباری رەوایەتی لە گۆشەی گوزارشتكردن لە بەرژەوەندییەكان، نابێت وەكو دەنگی بەرژەوەندی گشتی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت. پێناسە گومرگییەكە ئامرازێكی ریفۆرمی ئابورییە كە لەمێژە چاوەڕوان دەكرێت و، جێبەجێكردنی رۆڵی دەبێت لە روبەڕووبونەوەی قاچاخچێتی و رێكخستنەوەی دەروازە سنورییەكان و پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و دراوی قورس. بەرژەوەندی نیشتمانی وا پێویست دەكات ریفۆرم بخرێتە پێش بەرژەوەندییە تەسكەكان و، پێداگری بكرێت لەسەر جێبەجێكردنی ئەم بڕیارانە كە توێژینەوە ئابورییەكان و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان داوایان كردووە. ئاساییە ئەم ریفۆرمانە روبەڕووی بەرەنگاری سودمەندبووانی پشێووی پێشوو ببێتەوە، بەڵام سەركەوتنی هەنگاوێكی بنەڕەتییە بە ئاڕاستەی ئابورییەكی هاوسەنگترو دادپەروەرتردا، كە وەكو یەك خزمەت بە هاوڵاتی و بازرگانی راستەقینەش بكات.
.png)
(درەو): ئەنجومەنی هەماهەنگی پیشەسازی عێراق بڕیاریدا وەزارەتی نەوت و وەزارەتی سامانە سروشتییەكان جارێكی تر لێكۆڵینەوە بكەن لە بڕیاری دابینكردنی غازی شل بۆ كارگەكانی خشت لە هەرێمی كوردستان. محەمەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق سەرۆكایەتی كۆبوونەوەی ئەنجومەنی هەماهەنگی پیشەسازی كرد. لەم كۆبوونەوەیەدا كە هەریەكە لە وەزیرانی دارای و بازرگانی و پیشەسازی و تەندروستی و ژمارەیەك بەرپرسی تر ئامادەبوون، چەند بڕیارێك درا، كە یەكێكیان تایبەت بوو بە هەرێمی كوردستانەوە. كۆبوونەوەكە دەنگیدا لەسەر ئەوەی هەریەكە لە وەزارەتی نەوتی عێراق و وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێمی كوردستان دووبارە لێكۆڵینەوە بكەن لەبارەی بابەتی پێدانی غازی شڵ لە كارگەكامی خشت لە پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان. كۆتاییەكانی مانگی رابردوو، کۆمپانیای (دانا غاز)ی ئیماراتی كە تاكە كێڵگەی غازی هەرێمی كوردستان (كێڵگەی كۆرمۆر) بەڕێوەدەبات، واژۆکردنی زنجیرەیەک ڕێککەوتنی درێژخایەنی فرۆشتنی غاز راگەیاند. بەپێی ئەم رێککەوتنانە، بڕێکی بەرچاو لە غازی سروشتی لە کێڵگەی (كۆرمۆر)ی چەمچەماڵەوە بۆ بەکارهێنەرە پیشەسازییە گەورەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق دابین دەکەن. وەكو ئەوەی (جانەغاز) خۆی بڵاویكردەوە، لەچوارچێوەی ئەم رێككەوتنەدا 142 ملیۆن پێ سێجا غازی ستاندارد لە رۆژێکدا بە چەند کۆمپانیایەکی چیمەنتۆ و پۆڵا بۆ ماوەی (10) ساڵ دەفرۆشرێت، لەگەڵ دەستپێکردنی دابینکردنی بەرهەمهێنان لە کێڵگەی چەمچەماڵ لە نیوەی دووەمی ساڵی 2027. کێڵگەی چەمچەماڵ لە ئێستادا لە قۆناغی پەرەپێداندایە، لەگەڵ پلانی دروستکردنی بۆری نوێ لەلایەن کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەتەوە بۆ دابینکردنی غاز بۆ بەکارهێنەرانی پیشەسازی لە ناوچەکە دەڤەری هەولێر و بازیان. یەکێک لەو بۆرییەكان هێڵێکی تایبەتە بە درێژایی 40 کیلۆمەتر کە راستەوخۆ کێڵگەی چەمچەماڵ بە بەکارهێنەرانی پیشەسازی لە بازیان دەبەستێتەوە. ئەم ڕێککەوتنانە لەگەڵ چیمەنتۆی ماس، چیمەنتۆی بازیان، چیمەنتۆی دێڵتا، چیمەنتۆی گاسن، چیمەنتۆی سلێمانی واژۆ کراون، کە هەموویان دەکەونە ناوچەی پیشەسازی بازیان لە پارێزگای سلێمانی، جگە لە ڤان ستیل لە پارێزگای هەولێر لە هەرێمی کوردستان. ریچارد هۆڵ، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای داناغاز، دەڵێت: ئەم ڕێکكەوتنە زیادبونی خواستی وزە لە هەرێمی کوردستانی عێراق دابین دەكات و رۆڵی غازی سروشتی وەک سوتەمەنییەکی سەرەکی بۆ کەرتی پیشەسازی هەرێم بەهێزتر دەکات، بە دابینکردنی غازی بۆ رێڕەوی پیشەسازی بازیان، بەشداری دەکەین لە کەمکردنەوەی دەردانی غازی ژەهراوی و باشترکردنی کارایی وزە لەڕێگەی کەمکردنەوەی تێچوون و دەردانی غازی ژەهراوی، بەمەش جێگەی سوتەمەنی شلەی قورس دەگرینەوە و پشتگیری پیشەسازییە سەرەكییەکان دەكەین. ئاماژەی بەوەشکردوە، ئەم رێککەوتنە تەنها بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی وزە گرنگ نییە ، بەڵکو پاڵپشتی گەشەی پیشەسازی دەکات، هەلی کاری نوێ بۆ کۆمەڵگەی ناوخۆیی و خزمەتگوزارییەکان دەڕەخسێنێت، هەروەها هاندەری چالاکییە ئابورییەکانە لە کۆمەڵگاکانی دەوروبەری رێڕەوی بازیان لەمەودای دووردا.
شیكاری: درەو 🔻 پوختەی دەستکەوتە دارایی و کارگێڕییەکانی (DNO) لە ساڵی 2025 🔹داهات: داهاتی ساڵانە دوو هێندە زیادی کردووە و گەیشتووەتە 1,474 ملیۆن دۆلار؛ ئەمەش بەهۆی کڕینی گرووپی (Sval Energi) لە نەرویژ لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا. 🔹نەختینەی کارگێڕی: نەختینەی بەدەستهاتوو لە کارەکانەوە گەیشتە 929 ملیۆن دۆلار، کە ئەمەش زیاتر لە دوو هێندەی ساڵی پێشووە. 🔹قازانج: قازانجی کارگێڕی بۆ 513 ملیۆن دۆلار بەرزبووەوە، لە کاتێکدا قازانجی پوخت بریتی بوو لە (سالب 25 ملیۆن دۆلار) دوای دەرکردنی باجی دەرامەت و خەرجییە داراییەکان. 🔹بەرهەمهێنانی پوخت: بەرهەمهێنان بە ڕێژەی %43 زیادی کردووە و گەیشتووەتە تێکڕای 110,700 بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە بەم شێوەیە دابەش بووە: دەریای باکوور 54,800 بەرمیل، کوردستان 52,600 بەرمیل و ڕۆژئاوای ئەفریقا 3,300 بەرمیل. 🔹گەشەی چارەکی چوارەم: لە کۆتا چارەکی ساڵدا ئاستی بەرهەمهێنان هەڵکشا و گەیشتە 88,300 بەرمیل لە دەریای باکوور و 58,000 بەرمیل لە کوردستان. 🔹کوردستان: تا کۆتایی ساڵ توانای تەواوی بەرهەمهێنان لە کوردستان گەڕایەوە، دوای ئەوەی لە ناوەڕاستی ساڵدا بەهۆی هێرشە درۆنییەکانەوە کەم بووەوە. 🔹دەستکەوتی مێژوویی: لە کۆتایی 2025دا، کۆمپانیاکە گەیشتە ریکۆردی بەرهەمهێنانی 500 ملیۆن بەرمیل نەوت لە مۆڵەتی "تاوکێ" لە کوردستان (کە DNO خاوەنی %75ی پشکەکان و جێبەجێکاری پڕۆژەکەیە). 🔹شایستەی پشکدارەکان: لە ساڵی 2025دا، بڕی 130 ملیۆن دۆلار وەک قازانجی پشک بەسەر پشکدارانی کۆمپانیاکەدا دابەش کراوە. کۆمپانیای DNO ساڵێکی پڕ لە دەستکەوت بەڕێ دەکات و خۆی بۆ بازاڕێکی پڕ گۆڕانکاری لە ٢٠٢٦دا ئامادە دەکات 5ی شوباتی 2026 – کۆمپانیای DNO ASA، کە کۆمپانایەکی نەوت و غازی نەرویژییە، ئەمڕۆ ڕایگەیاند کە داهاتی ساڵانەی لە 2025دا دوو هێندە زیادی کردووە و گەیشتووەتە ١،٤٧٤ ملیۆن دۆلار؛ ئەمەش بەهۆی کڕینی گرووپی (Sval Energi) لە نەرویژ لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا. نەختینەی بەدەستهاتوو لە کارەکانەوە دوو هێندە زیادی کردووە بۆ ٩٢٩ ملیۆن دۆلار، لە کاتێکدا قازانجی کارگێڕی بۆ ٥١٣ ملیۆن دۆلار بەرزبووەتەوە. قازانجی پوخت (نێت) بریتی بووە لە (سالب ٢٥ ملیۆن دۆلار) دوای دەرکردنی باج و خەرجییە داراییەکان. یەکێک لە دەستکەوتە هەرە گرنگەکان لە کۆتایی ساڵی ڕابردوودا، گەیشتنی بەرهەمهێنانی نەوت بوو لە مۆڵەتی "تاوکێ" لە هەرێمی کوردستانی عێراق بە ٥٠٠ ملیۆن بەرمیل. تێکڕای بەرهەمهێنانی پوخت لە ٢٠٢٥دا بە ڕێژەی %٤٣ زیادی کردووە و گەیشتووەتە ١١٠،٧٠٠ بەرمیل هاوتای نەوت لە ڕۆژێکدا، کە ئەمە بەرزترین ئاستە لە مێژووی ٥٤ ساڵەی کۆمپانیاکەدا. ئەم بڕە دابەش بووە بەسەر دەریای باکوور (٥٤،٨٠٠ بەرمیل)، کوردستان (٥٢،٦٠٠ بەرمیل) و ڕۆژئاوای ئەفریقا (٣،٣٠٠ بەرمیل). ئامارەکان لە چارەکی چوارەمدا هەڵکشانیان بەخۆوە بینی، بەجۆرێک بەرهەمهێنانی پوخت لە دەریای باکوور گەیشتە ٨٨،٣٠٠ و لە کوردستانیش ٥٨،٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا. دوای وەستانی وەبەرهێنان بۆ ماوەی ٣٠ مانگ لە کوردستان، کە بەهۆی داخرانی بۆریی هەناردەکردن بۆ دەریای ناوەڕاست ڕوویدابوو، DNO دووبارە دەستی بە هەڵکەندنی بیر کردووەتەوە لە ڕێگەی بەرنامەیەکی ٨ بیری بە بەکارهێنانی دوو ئامێری هەڵکەندن لە مۆڵەتی "تاوکێ" بۆ زیادکردنی بەرهەم و یەدەگی نەوت. لە مانگی یەکدا گرێبەست بۆ ئامێری سێیەم واژۆ کراوە، ئەمەش پێگەی DNO وەک چالاکترین ئۆپەراتۆری نێودەوڵەتی لە ناوچەکەدا بەهێزتر دەکات. کۆمپانیای DNO بۆ دابینکردنی نەختینەی پێویست بۆ خەرجییەکانی، بەردەوامە لە فرۆشتنی نەوتەکەی بە شێوازی (Cash-and-carry) و بەپێی گرێبەستە بەردەوامەکان لەگەڵ کڕیارە ناوخۆییەکان بە نرخێک لە دەوروبەری ٣٠ دۆلار، بەڵام ئامانجی ئەوەیە لە کۆتایی ئەمساڵدا بگاتەوە بە بازاڕەکانی هەناردە یان نرخەکانی هەناردەکردن. لە دەریای باکووریشدا، کۆمپانیاکە بە خێرایی کار دەکات بۆ گەشەپێدان، ئێستا DNO خاوەنی پشکە لە ٣٠ کێڵگەی بەرهەمهێن لە دەریای باکوور، ٤ پڕۆژەی گەشەپێدان و ٤ پڕۆژەی تریش کە بڕیارە ئەمساڵ پەسەند بکرێن. لە مانگی یەکدا، ١٧ مۆڵەتی تری لە نەرویژ پێدرا، کە خۆی سەرپەرشتی ٤ مۆڵەتیان دەکات. بیژەن موسەوەر ڕەحمانی، سەرۆکی جێبەجێکاری ئەنجومەنی کارگێڕی، وتی: "بەهۆی ئاڵۆزییە جیۆپۆلیتیکییەکانەوە، بازاڕی نەوت لە ساڵی ٢٠٢٦دا لە نێوان دڵەڕاوکێ و هەڵچووندا دەبێت، بەڵام DNO تووشی دڵەڕاوکێ نابێت، بەڵکو دەزانێت چۆن مامەڵە لەگەڵ هەڵچوونەکاندا بکات." هەروەها وتیشی کە بەهۆی جێگیری داهاتی نەختینەیی لە دەریای باکوور و بوونی هێڵی قەرز، دەتوانن لە هەر دەرفەتێکی کڕینی گونجاو بدەن. بڕیار وایە خەرجییە کارگێڕییەکان لە ساڵی ٢٠٢٦دا بگاتە ١،٦٥٠ ملیۆن دۆلار (لە کاتێکدا لە ٢٠٢٥دا ١،٥٥٠ ملیۆن دۆلار بووە)، کە زۆربەی ئەم زیادبوونە بەهۆی دەستپێکردنەوەی هەڵکەندنی بیرە نەوتەکانە لە کوردستان. کۆمپانیاکە پێشبینی دەکات بەرهەمهێنانی پوخت لە ٢٠٢٦دا بە ڕێژەی %١٠ زیاد بکات و بگاتە ١٥٠،٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا. خشتەی یەکەم ئامارەکانی بەرهەمهێنان و فرۆشتن کۆی بەرهەمهێنانی گشتی: تێکڕای کۆی بەرهەمهێنانی گشتی لەو مۆڵەتانەی کە لەلایەن گرووپەکەوە سەرپەرشتی دەکرێن (Operated)، لە چارەکی چوارەمدا گەیشتە ٨٧,٨٢٣ بەرمیل هاوتای نەوت لە ڕۆژێکدا (boepd)، کە بەراورد بە چارەکی پێشوو (٥٨,٠٨١ boepd) زیادی کردووە. لە کوردستان، تێکڕای کۆی بەرهەمهێنان لە چارەکی چوارەمدا بۆ ٧٧,٢٦٨ boepd بەرزبووەوە، کە ئەمە گەشەیەکی %٦٦ـە بەراورد بە چارەکی پێشوو (٤٦,٥٧٢ boepd). هۆکاری ئەم زیادبوونە دەگەڕێتەوە بۆ چاکبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنان دوای هێرشە درۆنییەکانی ناوەڕاستی مانگی تەممووز، کە ببووە هۆی ڕاوەستانی کاتیی کارەکان لە چارەکی پێشوودا. بەڵام لە دەریای باکوور، بەرهەمهێنان کەمیکرد بۆ ١٠,٥٥٥ boepd، کە هۆکارەکەی بە پلەی یەکەم کەمبوونەوەی بەرهەم بوو لە کێڵگەی (Trym). بەرهەمهێنانی پوخت (Net Production): بەرهەمهێنانی پوخت لە چارەکی چوارەمدا گەیشتە ١٤٩,٦٧٨ بەرمیل هاوتای نەوت لە ڕۆژێکدا boepd. دابەشبوونی بەسەر ناوچەکاندا بەم شێوەیە بوو: • کوردستان: ٥٧,٩٥١ boepd (لە ٣٤,٩٢٩ـەوە زیادی کردووە). • دەریای باکوور: ٨٨,٢٧١ boepd (لە ٧٧,٣٢٤ـەوە زیادی کردووە). • ڕۆژئاوای ئەفریقا (کۆت دیڤوار): ٣,٤٥٦ boepd. زیادبوونی بەرهەمهێنانی پوخت بە پلەی یەکەم بەهۆی گەڕانەوەی ئاستی بەرهەم بوو لە کوردستان. لە دەریای باکووریشدا، کەمبوونەوەی چالاکییەکانی چاککردنەوە، دەستپێکردنی پڕۆژەکان و بەرزبوونەوەی بەرهەمی پڕۆژەی (Maria Revit) ڕۆڵیان هەبوو. بەرهەمهێنانی شایستەی پوخت (Net Entitlement) و قەبارەی فرۆشتن: تێکڕای بەرهەمهێنانی شایستەی پوخت (NE) لە چارەکی چوارەمدا ١٠٨,٢٩٠ boepd بووە. قەبارەی فرۆشتن گەیشتە ٩٤,٩٧١ boepd. زیادبوونی فرۆشتن بەهۆی بەرزبوونەوەی قەبارەی فرۆشتن بوو لە کوردستان، هەرچەندە بەشێکی ئەم زیادبوونە بەهۆی کەمبوونەوەی فرۆشتن لە دەریای باکوورەوە لاسەنگ بوو؛ ئەمەش چونکە کۆمپانیاکە لە دۆخی "Overlift" (بارکردنی زیاتر لە پشک) لە چارەکی پێشوو، گۆڕدرا بۆ دۆخی "Underlift" (بارکردنی کەمتر لە پشک) لەم چارەکەدا. خشتەی دووەم (دی ئێن ئۆ) هەرێمی کوردستانی عێراق تێکڕای بەرهەمهێنان: کۆی بەرهەمهێنانی گشتی لە مۆڵەتی "تاوکێ" کە لەلایەن DNOـەوە سەرپەرشتی دەکرێت و کێڵگەکانی (تاوکێ و پێشخابوور) لەخۆ دەگرێت، لە چارەکی چوارەمی ساڵی 2025دا گەیشتە 77,268 بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا (لە کاتێکدا لە چارەکی سێیەمی 2025دا 46,572 بەرمیل بووە). ئاستی بەرهەمهێنان بە ڕێژەی %66 بەراورد بە چارەکی پێشوو زیادی کردووە، ئەمەش دوای ئەوەی کۆمپانیاکە توانی بە شێوەیەکی پلەبەندی توانای بەرهەمهێنان بگەڕێنێتەوە کە بەهۆی هێرشە درۆنییەکانی ناوەڕاستی ساڵی 2025وە کەم ببووەوە. لەم ماوەیەدا، کێڵگەی تاوکێ 29,095 بەرمیل و کێڵگەی پێشخابوور 48,173 بەرمیلیان لە ڕۆژێکدا بەرهەم هێناوە. دەستپێکردنەوەی چالاکییەکان: لە ناوەڕاستی کانوونی یەکەمی 2025دا، DNO ڕایگەیاند کە چالاکییەکانی لە کوردستان چڕتر دەکاتەوە، ئەمەش دوای ئەوەی دەرهێنانی نەوت لە مۆڵەتی تاوکێ ریکۆردی 500 ملیۆن بەرمیلی تێپەڕاند. لە هەمان مانگدا و دوای دوو ساڵ و نیو لە وەستانی وەبەرهێنان، پرۆسەی هەڵکەندنی بیرە نەوتەکان بە هەڵکەندنی بیرێکی نوێ لە کۆگای "جەریبە"ی کێڵگەی تاوکێ دەستی پێکردەوە. لە ماوەی ئەم چارەکەدا، دوو ئامێری هەڵکەندن (Rig) ئامادە کراون بۆ هەڵکەندنی 8 بیر لە ساڵی 2026دا. هەروەها لە کانوونی دووەمی 2026دا گرێبەست لەگەڵ ئامێری سێیەمدا واژۆ کرا، ئەمەش پێگەی DNO وەک چالاکترین کۆمپانیای جێبەجێکاری نێودەوڵەتی لە ناوچەکەدا دەچەسپێنێت. هەناردەکردن و فرۆشتن: نەوتی کوردستان دووبارە لە ڕێگەی بۆریی عێراق-تورکیاوە بەرەو بازاڕە جیهانییەکان دەچێت. هەناردەکردن لە کۆتایی ئەیلوولی 2025دا دەستی پێکردەوە، دوای ئەوەی لە ئازاری 2023وە ڕاوەستابوو. بۆ دەستەبەرکردنی نەختینەی پێویست بۆ خەرجییەکانی، DNO بەردەوامە لە فرۆشتنی نەوتەکەی بە کڕیارە ناوخۆییەکان بە نرخی نزیکەی 30 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. پشکەکان و مۆڵەتەکان: • مۆڵەتی تاوکێ: کۆمپانیای DNO خاوەنی %75ی پشکەکانە و جێبەجێکاری پڕۆژەکەیە، کۆمپانیای "گەنەڵ ئینێرجی" (Genel Energy) خاوەنی %25ی پشکەکانە. • مۆڵەتی باشیک: کۆمپانیاکە کار دەکات بۆ کەمکردنەوەی خەرجییەکانی ئەم مۆڵەتە تا ئەو کاتەی بەرنامەی کاری داهاتووی بۆ دادەڕێژێت. DNO خاوەنی %64ی پشکە کارگێڕییەکانە (بە %80ی خەرجییەکان)، لەگەڵ هاوبەشەکانی کە بریتین لە کۆمپانیای وزەی تورکی (TEC) بە پشکی %16 و حکومەتی هەرێمی کوردستان بە پشکی %20. خشتەی سێیەم تێبینییەکی کورت لەسەر ئامارەکان: وەک لە خشتەکەدا دیارە، بەرهەمهێنانی کێڵگەی پێشخابوور لە چارەکی چوارەمی 2025دا بازدانێکی گەورەی بەخۆوە بینیوە (نزیکەی دوو هێندە زیادی کردووە بەراورد بە چارەکی سێیەم)، ئەمەش هاوتایە لەگەڵ ئەو زانیارییەی لە دەقەکەدا هاتبوو سەبارەت بە چاکبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنان دوای هێرشە درۆنییەکان. DNO ASA: کۆمپانیایەکی نەرویژییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەریای باکوور و ڕۆژئاوای ئەفریقا کار دەکات. لە ساڵی ١٩٧١ دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای نەوتی نەرویژە. خاوەنی پشکە لە چەندین مۆڵەتی گەڕان و بەرهەمهێنان لە هەرێمی کوردستان، نەرویژ، بەریتانیا، کۆت دیڤوار و یەمەن. بۆ وردەکاری زیاتر، بڕوانە - https://www.dno.no/en/investors/announcements/dno-exits-landmark-year-prepped-for-a-nervous-and-frisky-market-in-2026-2026-02-05/ - https://ml-eu.globenewswire.com/Resource/Download/1881059d-f844-47af-8b3f-d54321b7e751 - https://ml-eu.globenewswire.com/Resource/Download/5052f8e3-aee1-4acf-95a5-a9adaefe0946
مەریوان وریا قانع ئەوەی لە «لەزەتخانە»کەی جێفری ئیپستین دا ئەنجامدراوە، رووداوێکی تەواو حەیابەر و شەرمهێن و نائینسانیی ترسناکە، کە بکەرە سەرەکییەکەی تەنها جێفری ئیپستین نییە وەک تاکەکەسێکی خراپەکار، بەڵکو شێوازێکی تەواو ترسناکی تێکەڵبوونی دەسەڵات و سەرمایە و سێکس و نارسیزمێکی پاسۆلۆژییە بەیەکتری. ئەم رووداوە پەردە لەسەر جهانێکی تەواو نەخۆش هەڵئەداتەوە کە تیایدا دەسەڵات و سەرمایەی گەورە و چاودێرینەکراو، لە کوێدا بۆیان گونجابێت، حەزە سادەکانی مرۆڤیان گۆڕیوە، بۆ ئارەزوویەکی کێویی هەڵئاوساو و کۆنترۆڵنەکراو، پڕ لە ئیهانە بە مرۆڤ و بە یاسا و بە سەرجەمی بەها مرۆییە سەرەتاییەکان، کە پێکەوەبوونی مرۆڤەکان لە «دارستان»ەوە دەگۆرن بە «کۆمەڵگا». جێفری ئێپیستین ئاژەڵ یان خراپەکارێکی دەگمەن و کەموێنە نییە، دیاردەیەکی ناشاز و تاریک و بیمار نییە، پەیوەندیی بە کاراکتەری وەحشییانەی ئەوەوە هەبێت وەک تاکەکەسێک. جێفری ئێپیستین، دەرەنجامی تێکەڵبوونێکی بیمار و ترسناکی دەسەڵات و سەرمایە و سێکس و نارسیزمێکی پاسۆلۆژییە بەیەکتری و یەکتربڕینیانە لە چەندان ئاستی جیاوازدا. بازرگانیکردن بە لەشی مندالان و دەستدرێژیکردنی سێکسی بۆسەر ئەو لەشانە، تەنها لە ژینگەیەکدا مەیسەر دەبێت هەموو ئەو رەگەزانەی لە بیمارترین شێوەدا تێدابێت، رەگەزی دەسەڵات و سەرمایە و سێکس و نارسیزم. ئەم ژینگە بیمارە خودی سەرمایەداریشی وەک سیستم، گەڕاندۆتەوە بۆ قۆناغی سڵنەکردنەوە لە کڕین و فرۆشتن و بازرگانیکردن بە خودی مرۆڤ خۆیەوە. واتە گەراندویەتییەوە بۆ سەرمایەدارییەکی رووتی کەڵبەدار کە توانای دروستکردنی فۆرمی نوێ لە «کۆیلایەتی تازە» و «مۆدێرن» لە ئاستی ژیانی رۆژانەدا هەیە. ئەمەش هاوتایە بە پرۆژەی شێواندنێکی ریشەیی حەزەکانی مرۆڤ، لە رێگای دابڕینی ئەم حەزانەوە لە هەر کۆنترۆڵ و سنوور و رێگر و مانایەکی ئەخلاقیی و ئینسانیی. وەکچۆن ئەدۆلف ئایخمان، ئەو پیاوەی بەرپرسبوو لە کوشتنی ملیۆنان جولەکە لە ئەڵمانیای سەردەمی نازیزمدا، تاکەکەسێکی تەنها نەبوو بە ئاکارێکی وەحشییانە و شەیتانانەوە. بەڵکو، وەک هانا ئارێنت دەڵێت، خراپەکارێکی رۆژانە و ئاسایی بوو کە نوێنەرایەتی سیستمێکی بیرۆکراسیی تۆتالیتاری دەکرد، ئەم نوێنەرایەتیکردنەش گۆڕیبووی بۆ کەسێک تواناکانی بیرکردنەوە و داوەریکردن لەدەستبدات. وەک برغویەک لەناو سیستمێکی گەورەدا دەستبەکاربێت. بەهەمان شێوە جێفری ئێپیستین یش، وەک ئایخمان، تاکەکەسێکی خراپەکاری تەنها نییە، بەڵکو نوێنەر و بکەرێکی ناو ئەو تێکەڵبوونە بیمار و ترسناکەی دەسەڵات و سەرمایە و سێکس و نارسیزمێکی پاسۆلۆژییە. ئەمەش لە جیهانێکی بەجیهانیبوودا، کە یەکێک لە دەرکەوتە ترسناکەکانی بریتییە لە دروستبوونی چەندەها تۆڕی جیهانی بۆ ئەنجامدانی تاوانی هەمەجۆر، لە بازرگانیکردن بە لەشی منداڵانەوە بۆ پلانی لەناوبردنی میلەتان، بە تێوەگلانی چەندان دەزگای هەواڵگرییەوە لە کردەی ئەنجامدانی ئەم جۆرە تاوانانەدا. وەک وتم ئەم دۆخە هێما بۆ دروستبوونی تۆرێکی جیهانی لە مرۆڤی دەسەڵاتدار و پارەدار دەکات کە توانای ئەنجامدانی هەموو تاوانێکیان هەیە، بە خەیاڵیاندا بێت. ئەم تۆرە تەنها لە ئەمریکا و ئەوروپادا ئامادەنییە، بەڵکو لە بەشەکانی تری جیهانیشدا ئامادەن، بە جیهانی عەرەبیی و جیهانی موسڵمانان و تورکیا و روسیا و چەندان شوێنی تریشەوە. خاڵی هەرە ترسناک لێردا ئەوەیە ئەندامانی ئەم تۆڕە دەتوانن خۆیان ببن بە یاسادانەری تاواناکان و چۆنیەتی پیادەکردنی ئەو حەز و ئارەزووە تایبەتانەیش کە هەیانە. ئەم تۆڕە دەتوانن بچنە دەرەوەی سەرجەمی ئەو یاسا و رێسایانەی لە هەر کۆمەڵگایەکەدا بۆ رێگرتن لە بەربەریەت دانراون. هەرخۆیشیان مرۆڤایەتی بۆ دووبەشی جیاواز لەیەک دابەشدەکەن. یەکەمیان خۆیانن، وەک هەڵگری هەموو دەسەڵاتەکان تا ئەو شوێنەی توانای ئەنجامدانی هەموو شتێک بۆ خۆیان مەیسەر بکەن، بە تاوانە گەورەکانەوە. بەرامبەر بە سەرجەمی ئەو قوربانیانەی دەکەونە ناو تۆڕە جیهانییەکەی ئەوان و دەکرێن بە مرۆڤی لەمرۆڤخراو، بە کۆیلەی سێکسی و سوتەمەنی حەز و چێژی ئەو نوخبەییە. ئەندامانی ئەم تۆڕە جیهانیە بکەرێکی هەمەتوانان و ئەوانیتریش کەسانی بێدەرەتان و لاواز و مەجبور و بێئیرادەکراون. کەسانێک، وەک جودت بوتلەر دەڵێت، «زیادن» و پێویست نین، مردنیشیان پێوستی بە تازیە بۆدانان، نەبێت. ئەسڵەن شایستەی ئەو تازیەبۆدانانە نەبن. ئەوەی جێفری ئەپیستین لە ئاستێکی دیکەدا نیشانمانئەدات، بەخشینی رەهەندێکی سێکسیی ناشاز و تاوانکارە بە دەسەڵات، بە تایبەتی لە فۆرمی پێدۆفیلی، مناڵبازیدا. پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و سێکس پەیوەندییەکی دێرینە، بەڵام ئەوەی ئەمرۆ روودەدات تێپەراندنی هەموو سنوورێک و هەموو حەرامێکی ئینسنایی و ئەخلاقییە. ئەمەش یەکێک لە رووە هەرە دیار و هەرە ناشیرینەکانی ئەم فۆرمەیە لە دەسەڵات کە ئەمرۆکە لەزیاد لە بەشێکی جیهاندا هەیە و کاردەکات. لە کوێدا نارسیزم و سەرمایە و دەسەڵات و ناوبانگ و حەز و ئارەزووی پاسۆلۆژیانە بەیەکتری تێکەڵبوون، لەوێدا مرۆڤەکان لەوەدەکەون مرۆڤ بن. ماشێنێک دروستدەبێت مرۆڤەکان دەگۆڕێت بۆ ئامراز و بابەتی چێژێکی نارسیستیانەی بیماری ئەوانەی هەڵگری دەسەڵات و سەرمایەن. ئەمانە دەتوانن تاوانەکانیان وەک گەمە و تەعەداکانیان وەک خەڵاتکردن و هەڵسوکەتەکانیان وەک سروتیی دینیی یان نادینیی، وێنابکەن. خاڵێک کە پێویستە جارێکی تر هێمایەکی خێرای بۆ بکەم ئەوەیە کە دروستبوونی پەیوەندیی لە نێوان دەسەڵات و سێک و نارسیزم و پێدۆفیلی داهێنراوێکی سەرمایادارییانە نییە. ئەم جۆرە پەیوەندییە لە سەردەمە مێژووییەکانی بەر لە سەرمایەداریشدا بوونی هەبووە. ئەوەی لەم رووەوە سەرمایەداریی لە سیستمەکانی بەر لەخۆی جیادەکاتەوە، دروستکردنی ژینگەیەکی تەواو لەبار و رێکخراو و بە ئایدیالکراوە بۆ ئەم دیاردەیە. سەرمایەداریی ئەم تێکەڵبوونە ترسناک و وێرانکەرەی دەسەڵات و سێکس و چێژ، دەگۆرێت بۆ دیاردەیەکی رۆژانە و گرێیئەدات بە ژیانی ملیۆنێر و ملیاردلێر و کەسە بەناوبانگ و بە ئەستێرە دروستکراوەکانی جیهانەوە. لەم ژینگەیەدا لە کوێدا سەرمایە کەڵەکەبکرێت، لەوێشدا دەسەڵات کەڵەکەدەکرێت، بە دەسەڵاتی تەعەداکردنی سێکسییەوە بۆسەر جەستەی منداڵان و بۆسەر ژیان و بوونی مرۆڤە پەراوێزیی و کەنارگیرکراوەکانی ناو سیستمەکە. لەم ژینگەیەدا ئەوانەی لاواز و پەراوێزین دەتواندرێت بکڕدرێن، داببەزێندرێن بۆ پێگەی کاڵایەکی قابیلی مامەڵەلەسەرکردن، بۆ کۆیلە. سنوورێکی ئەخلاقیش نامێنێتەوە نەکرێت بسڕدرێتەوە و تێنەپەڕێندرێت. هەموو ئەمانە لە جیهانێکدا سەرمایە و دەسەڵات، تا ڕادەیەکی زۆر، لە لێپرسینەوە و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی ئەنجامدانی تاوانەکانیان، دەربازدەبن. هەرکەسێک تۆزقاڵێک هەستی ئینسانیی و مرۆیی تێدابێت، ناتوانێت ئیدانەیەکی بەرفراوانی ئەم ئابڕوچوونە هەمەلایەنە و تاوانە گەورەکانی ناو «لەزەتخانە»کەی جێفری ئیپستین، نەکات. ئەوەی لەم «لەزەتخانە»یەدا روویداوە، تەعەداکردن و ژێرپێنانی سەرجەمی ئەو دەسکەوتە ئینسانییە گەوارانەیە کە مرۆڤایەتی بەدرێژایی زیاد لە دوو سەدەیە بەدەستیهێناوە، لە ناویاندا، وێناکردنی مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی خاوەن ماف و خاوەن رێز و خاوەن کەرامەت، لێپرسینەوە و بەرپرسیارکردنی دەسەڵاتداران، حوکمى یاسا، پاراستنی ژیان لە فۆرمە جیاوازەکانیدا، بەرگریکردن لە ئازادیی و خۆشگوزەرانیی، هتد... ئەوەی لەم «لەزەتخانە»یەدا روویدا ،فرێدانی سەرجەمی ئەم بەها و دەستکەوتە ئینسانیە گرنگانەیە بۆناو تەنەکەی خۆڵی دەسەڵات و سەرمایە. «لەزەتخانە»کەش، وەک ووتم، دەرەنجامی بوونی چەند کەسێکی خراپ و بێهۆش و تاوانبار نییە، بەڵکو پەیوەستە بە شێوازی کارکردنی بەشە تاریک و ترسناکەکانی سیستمە سیاسیی و ئابوریی و کۆمەلایەتییەکانی جیهانی ئەمڕۆوە. هاوکات ئەم «لەزەتخانە» یە تەنها ماشێنی لێخوڕینی ئەم یان ئەو سەرۆکی ئەمریکا نییە، بەڵکو شوێنی چێژکڕینی نوخبەیەکی بەجیهانیبووە، لە ئەمریکاوە بۆ ئەوروپا و لەوانیشەوە بۆ ژمارەیەک لە شازادەکانی وڵاتانی خەلیج، بە تێپەرین بەناو هەندێک لە ئەستێرەکانی بواری مۆسیقا و وەرزش و سینەمادا. خاڵێکی پۆزەتیڤ لەم ساتەدا مابێتەوە توانای کۆمەڵگا خۆرئاواییەکانە لە ئاشکراکردن و باسکردن و لێپرسینەوە لەم تاوانانە. ئەم کۆمەڵگایانە تا ئێستاش توانا و یاسا و دەزگا و ئیرادەی رێگرتن و سزادانی ئەم جۆرە تاوانانەیان تێدایە. ئەوەی ئێستا لە ئەمریکادا دەیبینین کەوتنەکاری ئەم توانا دیاریکراوانەیە. هاوکات ئەوەی لەم ساتەدا سەرجەمی مرۆڤایەتی وەک ئەرکێک لەسەرشانی بێت، گاڵتەکردن نییە بەو بەها و یاسا و دەزگا و دەسکەوتانەی مرۆڤایەتی لە دوو سەدەی رابردوودا بەدەستی هێناوە، وەک هەندێک لە ئایدۆلۆژیستە بەدحاڵەکانی لای خۆمان ئەنجامیئەدەن، بەڵکو پێداگرتنەوەیەکی بۆژانەی بەهێزە لەسەر ئەو بەها و نرۆم و مافانەی پێمان دەڵێن هەندێک شت ناتوانرێت وەک کاڵا مامەڵەبکڕین و کڕین و فرۆشتنیان پێوەبکرێت. لەوانەش بەر لە هەمووشتێک ژیان و کەرامەتی مرۆڤەکانە وەک مرۆڤ. ئەوەی دەبێت ڕووبدات قسەووتن و هێڕشکردنە سەر بەها و دەسکەوتە ئینسانییەکانیان نییە بەناوی ساختەبوونیانەوە، بەڵکو بەرگریلەکردنیانە وەک ئامرازی سەرکەوتن بەسەر ئەو بەشە ناشیرینانەی جیهاندا.
.png)
ڕاپۆرتی فەرمانگەی میدیا و زانیاری 🔻 داتای بودجەکانی عێراق (2005 - 2025) ئاشکرای دەکەن، هەڵەیەکی پێکهاتەیی گەورە هەیە و هەڕەشە لە سەقامگیریی دارایی هەرێمی کوردستان دەکات. 🔹 هەرێمی کوردستان ساڵانە بە بڕی (8.7) ترلیۆن دینار، بەشدارە لە دابینکردنی خەرجییە سیادییەکانی دەوڵەت 🔹 "شۆکهێنەرترین" ژمارە پەیوەست بە دۆسیەی قەرزەکانەوەو هەرێم پابەند دەکرێت بە پێدانی (1.6 ترلیۆن) دیناری ساڵانە، بەڵام لە بەرامبەردا تەنها (62.4 ملیار) دینار لە قەرزەکان وەردەگرێت. بە مانایەک (26 دۆلار دەدات و 1 دۆلار) وەردەگرێت. 🔹 تەڵەی "خەرجیی فیعلی"، سزای بەکۆمەڵ: بەغدا میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"ی پەسەند کردووە لەبری تەرخانکردن. واتە هەرێم بەشەکەی خۆی وەرناگرێت، مەگەر پڕۆژەکانی ناوەڕاست و باشوور جێبەجێ بکرێن. ئەمەش وای کردووە بودجە و مووچەی فەرمانبەرێکی هەرێم، ببەسترێتەوە بە ڕێژەی تەواوکردنی پڕۆژەیەک لە بەسرە یان ئەنبار. پوختە داتای بودجەکانی عێراق (2005 - 2025) ئاشکرای دەکەن، هەڵەیەکی پێکهاتەیی گەورە هەیە و هەڕەشە لە سەقامگیریی دارایی هەرێمی کوردستان دەکات. ئەمەش لە ڕێگەی فراوانبوونی بێ پێشینە لە "خەرجییە سیادییەکان" و میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"یەوە ڕوودەدات و بووەتە هۆی گۆڕینی شایستە دەستوورییەکانی هەرێم، کە تەنها وەک ژمارەیەک لەسەر کاغەز ماوەتەوە، لەکاتێکدا ئەو شایستانە بە کردەیی پێش گەیشتنیان، دەبڕدرێن و کەم دەکرێنەوە. 1. "چەقۆی سیادی": هەرێمی کوردستان ساڵانە بە بڕی (8.7 ترلیۆن) دینار، بەشدارە لە دابینکردنی خەرجییە سیادییەکانی دەوڵەت: داتاکان ئاماژە بەوە دەکەن، خەرجییە سیادییەکان لە ساڵی 2005 دا زۆر سنووردار بوون و تەنها (سەرۆکایەتییەکان، وەزارەتەكانی دەرەوە و بەرگری)ی دەگرتەوە. بەڵام ئەمڕۆ و لە بودجەکانی (2023-2025)دا، ئەم خەرجییانە گەورە بوون و لانیکەم گەیشتوونەتە نزیکەی (47.4 ترلیۆن) دینار ساڵانە. ئەم گەورەبوونە تەنها لە ڕووی ژمارەوە نەبووە، بەڵکو لە ڕێگەی تێهەڵکێشکردنی بڕگەی زۆر قەبە و لە ژێر چەتری "سیادە"دا بووە بۆ ئەوەی پێشوەختە لە پشکی هەرێم و پارێزگاکان ببڕدرێن. 2. قەرزە شۆکهێنەرەکان؛ 26 بدە و 1 وەربگرە: ڕەنگە "شۆکهێنەرترین" ژمارە لە ڕاپۆرتەکەدا پەیوەست بێت بە دۆسیەی قەرزەکانەوە. لەکاتێکدا هەرێم پابەند دەکرێت بە پێدانی (1.6 ترلیۆن) دیناری ساڵانە، ئەمەش وەک پشکی خۆی، كە (12.67%) لە دانەوەی قەرزە سیادییەکانی عێراق بەشدارە، بەڵام لە بەرامبەردا تەنها (62.4 ملیار) دینار لە قەرزەکان وەردەگرێت. بە هاوکێشەیەکی ژمێریاریی سادە: هەرێم لە بەرامبەر هەر 1 دۆلارێک کە وەک قەرز وەریدەگرێت، بڕی 26 دۆلار دەدات بۆ دانەوەی ئەو قەرزانەی حکومەتی فیدراڵ لە ناوچەکانی دیکە خەرجی کردوون. 3. تەڵەی "خەرجیی فیعلی"، سزای بەکۆمەڵ: بەغدا میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"ی پەسەند کردووە لەبری تەرخانکردن. واتە هەرێم بەشەکەی خۆی وەرناگرێت، مەگەر پڕۆژەکانی ناوەڕاست و باشوور جێبەجێ بکرێن. ئەمەش وای کردووە بودجە و مووچەی فەرمانبەرێکی هەرێم، ببەسترێتەوە بە ڕێژەی تەواوکردنی پڕۆژەیەک لە بەسرە یان ئەنبار. ئەمە سزایەکی دارایی بەکۆمەڵە، چونکە بەپێی دەستوور و لە (ماددەی 121/سێیەم)، پشکی هەرێم دەبێت لەسەر بنەمای "پێداویستی" و "ڕێژەی دانیشتووان" بێت، نەک لەسەر بنەمای ئەوەی وەزارەتەکانی بەغدا چەند پارە خەرج دەکەن. تەوەری یەکەم: خەرجییە سیادییەکان لە بودجەکانی عێراق (2005 - 2025) داتاكان و خشتەی بەراوردکاریی خوارەوە بۆ بودجەکانی عێراق و یاسای ئێستا (2023 -2025)، ئەو هەڵکشانە گەورەیە لە خەرجییەکاندا دەردەخات، بەتایبەتی "خەرجییە سیادییەکان" کە بوونەتە بەشێکی زۆر قەبە لە بودجە و پێش دابەشکردنی پشکەکان دەبڕدرێن. خشتەی (1) شیکردنەوەی خشتەی (1): لە ڕێگەی خشتەی (1)ەوە، تێبینی دەکەین کە "خەرجییە سیادییەکان" تەنها وەک ژمارە زیاد نەبوون، بەڵکو پێناسەکەشی گۆڕاوە بۆ ئەوەی ئەو بەندانەش بگرێتەوە، کە پێشتر بە خەرجیی نیشتمانیی گشتیی دادەنران، ئەمەش بووەتە هۆی کەمکردنەوەی ئەو بەشە داراییەی، پشکی هەرێمی لێ دەدرێت. بۆ نموونە: لە ماوەی (2008 - 2021)دا، 81 بەندی دیکە لەژێر ناوی "سیادی"خزێنراونەتە ناو خشتەکانەوە: - لە 2005 تا 2010 (قۆناغی کارگێڕی): خەرجییە سیادییەکان تەنها "هێماکانی سەروەری" دەگرتەوە (سەرۆکایەتیی کۆمار، پەرلەمان، وەزارەتی دەرەوە و بەرگری). پشکی هەرێم لە قەبارەیەكی گەورەی داراییەوە دەهات. - لە 2011 تا 2018 (قۆناغی ئاسایش و نەوت): "قۆناغەکانی گرێبەستە نەوتییەکان و (تێچووی دەرهێنانی نەوت) خرایە ناو خەرجییە سیادییەکانەوە. ئەمەش ژمارەیەکی زۆر گەورەیە- و (دەگاتە 15 ترلیۆن دینار ساڵانە) و دەبێتە بارگرانیی سیادی. - لە 2019 تا 2025 (قۆناغی قەرزەکان و ناوەندی): 1. قەرزەکان: سوود و قیستی قەرزەکان، کە (بەغدا بۆ پڕۆژەکانی وزە و کارەبا لە ناوەڕاست و باشووری عێراق وەریگرتوون) وەک "سیادی" پۆلێن کران و لە پشکی هەرێم و پارێزگاکان دەبڕدرێن. 2. دەستە ئەمنییەکان: بابەتەکە تەنها لە سوپادا کورت ناکرایەوە، بەڵکو بودجەی زەبەلاح بۆ (حەشدی شەعبی، دەزگای دژەتیرۆر) بە تەواوەتی وەک خەرجیی سیادی زیاد کران. خەرجییە سیادییەکان: ستراتیژییە هەرە گەورەکان (نەوت و قەرزەکان) ئەم بەندانە گەورەترینن و کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر کۆی داهاتەکان هەیە: • خەرجیی قۆناغی گرێبەستەكانی نەوت: ماددەی (11)ی یاسای بودجە (2023 - 2025) ئاماژەی بەوە داوە، "تێچووی بەرهەمهێنانی نەوتی هەناردەکراو" بە خەرجیی سیادی ئەژمار بکرێن. بە گوێرەی یاساکە خەرجیی وەبەرهێنانی وەزارەتی نەوت ساڵانە (15.8) ترلیۆن دینارە. • قەرزی دەوڵەت (سوود و قیستەکان): سوودی قەرزە نێودەوڵەتییەکان (بانکی نێودەوڵەتی، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، جایکا و هتد) دەگرێتەوە لەگەڵ قیستی دانەوەی قەرزەکان. تەرخانکراوەکانی ئەم قەرزە لەناو وەزارەتی دارایی: (12,350,981,021) هەزار دینار بووە ساڵانە، واتە زیاتر لە (12.3) ترلیۆن دینار. • پوختەی ژمارەیی (خەمڵێنراو) ساڵانە: بە کۆکردنەوەی ئەو بەندانەی بە ڕاشکاوی لە خشتەکاندا هاتوون و لەگەڵ پێناسەی ماددەی 11 دەگونجێن: دامەزراوە سیادییە مەدەنییەکان: (4.63) ترلیۆن دینار دامەزراوە ئەمنییە سیادییەکان: (14.61) ترلیۆن دینار تێچووی وەبەرهێنانی نەوت: (15.8) ترلیۆن دینار خزمەتگوزاریی قەرز : (12.35) ترلیۆن دینار کۆی گشتیی خەرجییە سیادییەکان (هەژمارکراو): (47,399,201,801) هەزار دینار ساڵانە، (نزیکەی (47.4) ترلیۆن دینار - مەزەندەکراوە). تێبینی: ئەم ژمارەیە (47.4 ترلیۆن) کەمترین ئاستی خەرجییە سیادییەکانە. چەندین بەندی دیکە هەن ماددەی (11) ئاماژەی پێداون بەڵام "شاردراونەتەوە" لەناو بڕگەکان و وەزارەتەکانی دیکەدا و ناتوانرێت ژمارە وردەکەیان لە خشتە گشتییەکان دەربهێنرێت، گرنگترینیان: • تەرخانکراوەکانی (فەرماندەی هێزەکانی سنوور) و (پۆلیسی فیدراڵی) و (ڕەگەزنامە و پاسپۆرت) کە لەناو بودجەی وەزارەتی ناوخۆدا تێکەڵ کراون. • پڕۆژەی بەنداوەکان (لە چوارچێوەی سەرچاوەکانی ئاو) و پڕۆژەکانی بەڕێوەبردنی -الاجواء- (لە چوارچێوەی گواستنەوە). تەوەری دووەم: پشکی هەرێم "پێش" دەرهێنانی خەرجییە سیادییەکان بەپێی یاسای بودجەی گشتیی فیدراڵی ژمارە (13) بۆ ساڵی 2023 (بە دیاریکراوی ماددەکانی 2، 11، 12) و خشتە هاوپێچەکان، یاسەکە ئاماژەی بەوە کردووە، پشکی هەرێم دوای دەرهێنانی خەرجییە سیادییەکان هەژمار دەکرێت. بەڵام بۆ بەیانکردنی ئەوەی هەرێم "چەند بەشدارە" بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە دابینکردنی خەرجییە گشتییەکانی دەوڵەت، دەتوانین ئەم هەژمارە بکەین بۆ بەراوردکاری: • کۆی گشتیی خەرجییەکانی بودجەی گشتی: 198,910,343,590,000 دینار ساڵانە (نزیکەی 199 ترلیۆن دینار). • ئەگەر ڕێژەی (12.67%) لەسەر کۆی پارەکە هەژمار بکرایە (بەبێ لابردنی سیادی): (199 ترلیۆن) × (0.1267) = 25,201,940,532,000 دینار (واتە نزیکەی 25.2 ترلیۆن دینار) ساڵانە، واتە ئەمە ئەو پشکەیە کە دەبوو بۆ هەرێم هەژمار بکرێت. • بەڵام پشکە جێگیرکراوەکە بە کردەیی بۆ هەرێم لە خشتەی (ب) دوای لابردنی سیادی بریتییە لە: 16,497,871,089,000 دینار ساڵانە (نزیکەی 16.5 ترلیۆن دینار). • جیاوازییەکە (بەشداریی هەرێم لە خەرجییە سیادی و حاکیمەکان): هەرێم بە نزیکەی (8.7 ترلیۆن) دینار ساڵانە، بۆ خەرجییە سیادییەکان (سوپا، قەرزەکان، سەرۆکایەتییەکان، هتد) و خەرجییە حاکیمەکان لە پشکی خۆی دابین دەکات. واتە ئەم بڕە پارەیە پشکی هەرێمە و بۆ "خەرجییە سیادییەکان" ڕۆیشتووە. تەوەری سێیەم: قەرزەکان (بەشداریی هەرێم و ئەوەی وەریدەگرێت) یاساکە "سوودی قەرزەکان" و "قیستی قەرزەکان"ی لە ڕیزبەندی خەرجییە سیادییەکان داناوە. ئەمەش ئەم شوێنەوارانەی لێ دەکەوێتەوە: 1. هەرێم چۆن بەشدارە لە دانەوەی قەرزەکان؟ لەبەر ئەوەی دانەوەی قەرزەکان (قیست و سوودەکان) وەک خەرجیی سیادی پۆلێن دەکرێن، ئەمە مانای ئەوەیە ئەم بڕە پارانە لە "بودجەی گشتی" دەبڕدرێن پێش ئەوەی هەرێم پشکی خۆی وەربگرێت. • ئەنجام: هەرێم بە ڕێژەی 12.67% لە هەموو بارگرانیی قەرزەکانی عێراق (ناوخۆیی و دەرەکی) بەشدارە و بە شێوەیەکی راستەوخۆ دەبڕدرێت. • هەرێم بەشداری دەکات لە دانەوەی سوود و قیستی قەرزەکانی بانکی نێودەوڵەتی، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، جایکا، قەرزی ئەمریکی، ئیتاڵی، ئەڵمانی، بۆندەکانی کوژاندنەوەی قەرزە دەرەکییەکان و تەنانەت قەرزەکانی یانەی پاریس. 2. هەرێم چی وەردەگرێت (پشکی لە قەرزەکان): یاساکە لە "تەوەری یەکەم"دا قەرز و پڕۆژە وەبەرهێنانە دیاریکراوەکانی دەستنیشان کردووە، کە هەرێم وەریان دەگرێت: • قەرزی ئاژانسی ژاپۆنی (JICA): بڕی 46 ملیۆن دۆلار بۆ پڕۆژەکانی ئاو و ئاوەڕۆ لە هەرێمی کوردستان. • قەرزی بانکی نێودەوڵەتی: بڕی 2 ملیۆن دۆلار بۆ بەرژەوەندیی وەزارەتی پلاندانانی هەرێمی کوردستان. • قەرزی ئاژانسی ژاپۆنی (JICA) بۆ پڕۆژەکانی وەزارەتە فیدراڵییەکان: بەشێک لە بڕی 1.299 ملیار دۆلار تەرخانکراوە بۆ چەندین لایەن لە حکومەتی فیدراڵ و لەنێویاندا هەرێمی کوردستان (بەبێ دیاریکردنی بڕەکەی بە وردی، بەڵام زۆر کەمە). 3. دانەوەی قەرزەکانی پێشوو: یاساکە وەزارەتی دارایی فیدراڵی پابەند دەکات بە دانەوەی قەرزە پێدراوەکان بە هەرێم بەپێی بڕیارەکانی ئەنجومەنی وەزیران بۆ ساڵانی 2022، 2023 و لە پشکی هەرێم بۆ ئەمساڵ دەبڕدرێت. 4. قەرزە تایبەتەکان لەسەر (TBI): ماددەی (12/و) باس لە یەکلاکردنەوەی باڵانسەکانی "بانکی بازرگانیی عێراق (TBI)" دەکات، کە لەسەر هەرێمە، بەشێوەیەک وەزارەتی دارایی فیدراڵی قیستەکان مانگانە لە پشکی هەرێم دەبڕێت بۆ ماوەی 7 ساڵ. پوختەی هاوکێشەی قەرزەکان: • دانەوەی قەرز لەلایەن هەرێم: هەرێمی کوردستان بەشدارە لە پێدانەوەی خزمەتگوزاریی قەرزە سیادییەکان (کە کۆی گشتییەکەی نزیکەی 12.7 ترلیۆن دینارە) بە ڕێژەی 12.67%، واتە هەرێم نزیکەی 1.6 ترلیۆن دینار ساڵانە دەدات. • وەرگرتنی قەرز لەلایەن هەرێم: کۆی ئەو قەرزانەی ڕاستەوخۆ بۆی تەرخان کراوە (وەک لە سەرەوە دیارە) نزیکەی 48 ملیۆن دۆلارە (نزیکەی 62.4 ملیار دینار). • جیاوازییە گەورەکە: هەرێم 1.6 ترلیۆن دەدات بۆ قەرز و 62 ملیار وەردەگرێت. (ڕێژەکە 26 بەرامبەر 1ـە). خشتەی (2) ئەنجامی کۆتایی لە بارەی قەرزەکانەوە، لە بەرامبەر هەر دۆلارێک کە هەرێم وەک قەرز وەریدەگرێت بۆ پارەدارکردنی پڕۆژە خزمەتگوزارییەکانی، بڕی 26 دۆلار بۆ دانەوەی قەرزەکانی حکومەتی فیدراڵ دەدات، کە زۆربەیان لە دەرەوەی هەرێم خەرج کراون. ئەم جیاوازییە گەورە (نزیکەی 1.55 ترلیۆن دینار کورتهێنان لە تەرازووی قەرزەکان)، یەکێکە لە ڕووەکانی "ستەمی دارایی" ئاشکرا لە پێکهاتەی خەرجییە سیادییەکاندا نیشان دەدات. تەوەری چوارەم: "خەرجیی فیعلی" و کاریگەریی لەسەر پشکی هەرێم بەغدا میکانیزمی "خەرجیی فیعلی"ی پەسەند کردووە لەبری "تەرخانکراوی پەسەندکراو". ئەم خاڵە "بڕبڕەی پشتی" میکانیزمی دارایی هەرێمە لەم بودجەیەدا. لەکاتێکدا بەپێی دەستوور، ماددەی (121/ سێیەم) ئاماژەی بە "پێداویستییەکان" و "ڕێژەی دانیشتووان" کردووە، وەک پێوەرێک بۆ تەرخانکردنی پشکێکی دادپەروەرانە لەو داهاتانەی بە شێوەی فیدراڵی کۆ دەکرێنەوە بۆ هەرێم و پارێزگاکان، بە جۆرێک بەشی هەڵگرتنی ئەرک و بەرپرسیارێتییەکانیان بکات. - پێناسە: ماددەی (11/ بڕگەی دوو) لە یاسای بودجە، ئاماژە دەدات کەوا پشکی هەرێم لە کۆی "خەرجیی فیعلی" (خەرجییە بەردەوامەکان و خەرجیی پڕۆژەکانی وەبەرهێنان) ی دەوڵەت دیاری دەکرێت، نەک لەسەر بنەمای "بڕە پارە پلان بۆ دانراوەکان" لە بودجەدا. - کاریگەریی دارایی و سیاسی: • بەپێی ئەم میکانیزمە، هەرێم پشکەکەی لەسەر بنەمای ئەو ژمارانەی لە یاسای بودجەدا پەسەند کراون، وەرناگرێت، بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەی وەزارەتە فیدراڵییەکان بە کردەیی لە ناوچەکانی دیکە خەرجی دەکەن دیاری دەكرێت. لە ئەنجامدا، هەرێم بڕی (1.37 ترلیۆن دینار مانگانە) بە شێوەیەکی جێگیر وەرناگرێت، بەڵکو لەبری ئەوە، بڕە پارەیەک وەردەگرێت، کە دەوەستێتە سەر ئەوەی "حکومەتی فیدراڵ لەم مانگەدا بە کردەیی چەندی خەرج کردووە". • مەترسیی کورتهێنان: ئەگەر حکومەتی فیدراڵ، بڕیاری کەمکردنەوەی خەرجی بدات یان تووشی کورتهێنانی نەختینە (سیولە) بێت و پارەدارکردنی وەزارەتەکانی کەم بکاتەوە، ئەوا پشکی هەرێم بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە هەمان ڕێژە دادەبەزێت، چونکە ڕێژەیەکە لە "خەرجیی فیعلی" هەژمار دەکرێت نەک ژمارەیەکی جێگیر. • کاریگەریی مەیدانی (نموونە): ئەگەر پڕۆژەیەک لە بەسرە یان ئەنبار بە هۆکاری کارگێڕی پەک بکەوێت (ڕابوەستێت)، هاووڵاتییانی هەرێم بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی لە پشکی بەرامبەری ئەو پڕۆژەیە بێبەش دەبن، ئەمەش دۆخێک لە "نادڵنیایی دارایی بەردەوام" دروست دەکات.
درەو: نوری مالیكی، سەرۆكی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی "الشرقیە نیوز" : 🔹پێشتر هیچ گفتۆگۆ و رێككەوتنێكم لەگەڵ سودانی نەبوو، داوای دیداری كردو ئامادەیی دەربڕی بۆ ئەوەی سازشم بۆ بكات. 🔹لە كۆی (9) كاندیدەكە (6)یان دەرنەچوون لە لیژنەكە، ماینەوە سێ كەس و داوایان كرد لێكگەیشتن بكەین. 🔹پاشان پرسەكە كەوتە نێوان من و سودانی و داویان لێكردین خۆمان چارەسەری بكەین، سەرەنجام سودانی سازشی كرد بۆ من. 🔹كشانەوەی سودانی بەلامەوە كتوپڕبوو، چونكە بەردەوامبوو لەسەر كارەكانی و بەجدی كارەكانی رادەپەڕاند، خۆشی دەستپێشخەری كرد. 🔹هیچ مەرجێك لەنێوان من و سودانیدا نەبووە لەبەرامبەر كشانەوەی لە كاندیدبونی لە پۆستی سەرۆك وەزیران. 🔹مەسەلەی سازشكردنی من دەگەڕێتەوە بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی، چونكە من لەلایەن ئەوانەوە كاندید كراوم. 🔹هەر پێشهاتێك رووبدات دەگەڕێینەوە بۆ چوارچێوەو لەوێوە هاتوین و لەوێوە دەڕۆێین. 🔹ئەگەر چوارچێوە بە دەنگی دوو لەسەر سێ هەر بڕیارێكی تر بدات، من پایەند دەبم پێوەی و دەكشێمەوە. 🔹ئەوانەی دەترسن لە گەڕانەوەی من بە رێگای ناڕاست هاتوونەتە پێشەوەوپێویستە بگەڕێنەوە شوێنی خۆیان، ئەگینا من كێشەم لەگەڵ كەسدانییە. 🔹گروپە چەكدارەكان ئامادەییان هەبووە بۆ هاتنە ناو حكومەت و چەك دانان؛ پەیوەندییەكەی باشم هەیە لەگەڵیان و بەهۆی ئەو پەیوەندییەی هەمە لەگەڵیان متمانەیان پێمەو رێزم لێدەگرن. 🔹زانیاریم پێگەیشتووە لەبارەی قسەكانی ترەمپ، هەندێك لەوڵاتان زانیاری چەواشەكارییان داوەتێ، بەوەی من بگەڕێنمەوە هەندێك دەوڵەت ئارام نابێت. 🔹دەوترێت تویتەكەی ترەمپ لەناو عێراقەوە نوسراوە، من پێموتون پەرۆشم بۆ ئەوەی پەیوەندیم لەگەڵ ئەمریكا هەبێت، بەڵام ئەوە دەستوەردانە. 🔹زانیاریم هەیە لە كەسانی نزیك لە ناوەندی بڕیاری ئەمریكا، ئەوانیش سەریان سوڕماوە چۆن ئەوە روویداوە. 🔹من نوێنەرایەتی چوارچێوە دەكەم و دەستدەگرین بەمافی گەورەترین كوتلەوە، بەڵام دەمانەوێت ئەمریكا تێبگەیەنین كە ئێمە دژی كەس نین. 🔹من تا كۆتایی بەردەوام دەبم، بەڵام لە هەر وێستگەیەكدا چوارچێوە بیەوێت بڕیاری خۆی بگۆڕێت ئەو سا من ئامادەم. 🔹عێراق سزا نادرێت، بەیاننامەكانی وەزارەتی دەرەوەش بە ئاڕاستەی هێوركردنەوەی دۆخەكە بووە. 🔹من پەیوەندیم لەگەڵ ترەمپ نییە، بەڵام ئەگەر پێداچونەوە بكات و بزانێت ئەو كەسانەی تویتەكەیان پێنوسیوە چەواشەیان كردوە رەنگە بڕیارەكەی بگۆڕێت. 🔹تەنها هەڵسوڕێنەری كارەكانی ئەمریكا لە بەغداد ئەو پەیامەی گەیاندووە، هەر چەندە دووجار پێیوتوم كە ئەوان دەستوەردان ناكەن لە هەڵبژاردنی سەرۆك وەزیران. 🔹بۆیە گومانم هەیە لە تویتەكەی ترەمپ و لە پێشینەكانی، هەرچەندە دواین جار هەڵسوڕێنەری كارەكانی ئەمریكا پێیویتم كە تویتەكە راستە. 🔹هەڵسوڕێنەری كارەكانی ئەمریكا وتی، بەرژەوەندییەكانی ئێمە وادەخوازێت تۆ نەبیت بە سەرۆك وەزیران، منیش پێموت عێراقیش بەرژەوەندی هەیە و بە پرۆسەیەكی دیموكراتی هاتووم. 🔹گلەیم هەیە لە هەندێك لەو وڵاتان هەیە دەستوەردانیان كردووەو ترەمپیان هانداوە دژی ئێمە. 🔹بۆچی توركیاو قەتەر و سوریا دەستوەردانیان لەكاروباری عێراق كردووە. 🔹سوریا زۆر زیانی پێگەیاندوین كاتێك بەشار ئەسەد سەرۆكی بوو، ناوەندی راهێنانی تیرۆرستان بوو. 🔹بە بەشار ئەسەدم وت بۆچی پشتیوانی تیرۆر دەكەن، رەتیكردەوە، بەڵام كە بەڵگەكانم خستە بەردەمی، وتی من ئاگام لێ نییە. 🔹ئەگەر ئەحمەد شەرع پارێزگاری لە وڵاتەكەی كردو رێگری لە هاتنی تیرۆرستان كرد بۆ عێراق، ئێمە ئامادەین بۆ هاكاریكردن و دروستكردنی پەیوەندی. 🔹پرۆسەی سیاسی لەسەر هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار پەكیكەوتووە، تا سەرۆك كۆمار هەڵنەبژێرێت ناتوانرێت كاندیدی سەرۆك وەزیران رابسپێرێت. 🔹پارتی و یەكێتی هەردووكیان هاوپەیمانمانن و نامەوێت بكەوینە نێوانیانەوە بۆیە دەمانەوێت خۆیان لەسەر كاندیدێكی هاوبەش رێكبكەون. 🔹هەڵبژاردنی پۆستی سەرۆك كۆمار لەگەڵ پرسی پێكهێنانی حكومەتی هەرێم تێهەڵكێشبووە. 🔹شاندەكەی چوارچێوەی هەماهەنگی كە چوونەتە هەولێرو سلێمانی بۆ یەكخستنی دیدو بۆچونەكان هیچ ئەنجامێكی نەبووە، ئەمرۆش كۆبونەوەیەك هەیە لە هەولێر هیوادارین بگەنە رێككەوتن. 🔹ئەگەر زانیم زیان بە بەرژەوەندییەكانی عێراق دەگات بێگومان دەكشێمەوە، بەڵام مەترسییەكە لەوەدایە، ئەگەر ئەمڕۆ بكشێمەوە مەترسییە بۆ سەر سەروەری عێراق و دواتر بڕیاری تریشمان بەسەردا دەسەپێنن. 🔹من ئەم پرسە رادەستی چوارچێوەی هەماهەنگی دەكەم و پابەندم بە بڕیاری ئەوانەوە.
درەو: رۆژنامەی العالم الجدید : راسپاردنی تۆم باراک، نێردەی تایبەتی ئەمریکا، لە شوێنی مارک ساڤایا، بۆ گرتنە دەستی دۆسیەی عێراق، ترسی کوردەکانی لە رەدەڵ و بەدەڵی نوێ زیندوو کردووەتەوە، کە جوگرافیای سیاسی ئاڵۆزی نێوان عێراق و تورکیاو سوریا دەیسەپێنێت، لە وەرچەرخانێكدا كە تەنیا وەك گۆڕانکارییەکی ئیداری ئاسایی ناوخوێندرێتەوە، هێندەی ئەوەی ئاماژەیە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی ئەولەویەتەکانی واشنتۆن لە ناوچەکەدا، لە سەروشیانەوە پشتیوانیکردنە لە دەوڵەتە ناوەندییەکان. ئەوەش هەولێر دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی یەكلاكەرەوە: یان خۆی لەگەڵ رێسا نوێیەکانی یارییەکەدا دەگونجێنێت، یان تێچووی قۆناغێک هەڵدەگرێت کە دۆستایەتی سیاسی بەس نییە بۆ گەرەنتیکردنی هەژموون و دەستکەوتەکان. عەلی باخ، توێژەر لە کاروباری سیاسی کوردی، دەڵێت، دوورخستنەوەی ساڤایا دەلالەتێكی سیمبوڵی سەروی کاریگەرییە راستەوخۆ دامەزراوەییەکانی هەڵدەگرێت. پێشهاتەكان ئاماژە بەوە دەکەن بە تەواوی تێکەڵ بە بیرۆکراسی ئەمریکا نەبووە، کەناڵەكەشی نەچەسپاوە وەک شێوازێکی کارکردنی سەقامگیر، ئەوەش بەو مانایەیى پارتی دیموکراتی کوردستان پەنجەرەیەكی دیپلۆماسی لەدەست دەدات. ئاماژە بەوە دەکات، پارتی دیموکراتی کوردستان وەک زیانلێکەوتووترین و هەستیارترین لایەنی ئەم گۆڕانکارییە خێرایە دەردەکەوێت، بە لەبەرچاوگرتنی پشتبەستنی مێژوویی بە سوودوەرگرتن لە پەیوەندییە تایبەتەکان بۆ پتەوکردنی پێگەی دانوستاندن و دەسەڵاتی روبەڕوبونەوەی واتایی لە بەرامبەر نەیارەکانی لە بەغداد. پیشوایە، نیگەرانی کورد كەلەكەتردەبن بەو ڕاپۆرتانەی کە ئاماژە بەوە دەکەن، تۆم باراک جگە لە ئەرکەکانی وەک باڵیۆز لە تورکیا و نێردراو لە سوریا بەرپرسیارێتی عێراق لە ئەستۆ دەگرێت. ئەم ترسە لە هەڵوێستەکانی رابردووی باراکەوە سەرچاوە دەگرێت بەرامبەر بە هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) لە سوریا، کە لایەنگری بەناو دەوڵەتێکی ناوەند و یەکگرتنی دیفاکتۆ بوو- لۆژیکێک کە کورد ترسی ئەوەی هەیە لە عێراقدا جێبەجێ بکرێت، کەمکردنەوەی ئیمتیازاتی تایبەتی ناوچەکە لە بەرژەوەندی بەغداد لە هەر ململانێیەکدا. رۆڵێکی نوێى واشنتۆن لای خۆیەوە، فایەق عادل، چالاکوانی سیاسی، پێی وایە: دوورخستنەوەی مارک ساڤایا رۆڵی نوێی ئەمریکا لە عێراق پشتڕاست دەکاتەوە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی باسەکانی جێگرەوەی، تۆم باراک، نوێنەری واشنتۆن بۆ سوریا و لوبنان. ڕوونیشی دەکاتەوە، ئیدارەی ئەمەریکا سیاسەتێکی نوێی پاڵپشتیکردنی حکومەتە ناوەندەکانی ناوچەکە پەیڕەو دەکات، ڕوونە کە گەورەترین زەرەرمەند لەم دۆخەدا پارتی دیموکراتی کوردستانە، بە سەرۆکایەتی مەسعوود بارزانی، کە هیوایەکی زۆری خستە سەر ساڤایاو پەیوەندییەکی نزیکی هەبوو لەگەڵ سەرکردەکانی ئەو حزبە. ئاماژە بەوە دەکات، بەرپرسانی پارتی دیموکراتی کوردستان وەک وتەبێژی ساڤایا مامەڵەیان دەکردو تویتەکانیان دەگواستەوە و چاوەڕێی گۆڕانکاری و کەمبوونەوەی هەژمونی شیعەکان بوون، بەڵام ئەوەی ڕوویدا هەڵگەڕانەوەی مێزەكە بوو، كە وەک ڕوون بووەوە لۆبی کورد لە واشنتۆن کە لە لایەن پارتە کوردییەکانەوە پارەی بۆ دابین دەکرا، کاریگەر نییە. لای خۆیەوە، رێبین سەلام، ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان، پێی وایە، پارتەکەی پشت بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ کەسانی دیاریکراو لەناو سیستمی ئەمریکیدا نابەستێت، پەیوەندی کورد لەگەڵ واشنتۆن لەسەر متمانە بنیات نراوە و ساڵانێکە وەک خۆی ماوەتەوە، سەرەڕای گۆڕانکاری لە ئیدارە و پارتەکان، لە کۆمارییەکانەوە بۆ دیموکرات، پەیوەندیی ئێمە لەگەڵ ئەمەریکا بەهێز ماوەتەوە. سەلام ئاماژە بەوە دەکات، تۆم باراک متمانەی بە سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان هەیە، پەیوەندییەکی باشی لەگەڵدا هەیە، هەمیشە لە پەیوەندیدا بووە لەگەڵ سەرکردەکانی کورد بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ پرسی کورد لە سوریا، هەروەها لە زیاتر لە بۆنەیەکدا سوپاس و پێزانینی خۆی دەربڕیوە، بۆیە ئێمە هیچ نیگەرانییەکمان نییە لەوەی کە دەنگۆی لاوازکردنی هەرێم و هاوکاریکردن لەگەڵ بەغدادو مەسەلەی سوریا تەواو جیاوازە لە عێراق
درەو: تەنها لە هەرێم بە هۆی دابەزینی زێڕەوە زۆرتر لە (450 ملیۆن) دۆلار بە هەڵم بووە 🔻 بەهۆی ئەو دۆخەی بازاڕی کانزاکانی لە جیهان شۆک کرد، لە سێ ڕۆژی ڕابردوودا بە تێکڕایی، تەنها لە هەرێمی کوردستان؛ 🔹 دابەزینی نرخی هەر گرامێک زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22.5) دۆلار. 🔹 دابەزینی نرخی هەر مسقاڵێک (5 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (112.5) دۆلار 🔹 دابەزینی نرخی هەر ئۆنسیەک (31.1 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (700) دۆلار 🔹 دابەزینی نرخی هەر کیلۆیەک (1000 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22 هەزار و 508) دۆلار 🔻 خەمڵاندنی زیانەکان: ئەگەر گریمانە بکەین لە کۆگاکان و لای زێڕنگران و هاوڵاتیانی هەرێم لەم کاتەدا تەنها (20) تەن زێڕی ئامادە (بۆ فرۆشتن یان پاشەکەوت) هەبێت: 🔹 زیانی بەها 20 تەن (20,000 کگم) زێڕ × (22 هەزار و 508) دۆلار = 450 ملیۆن و 160 هەزار و 772 دۆلار. 🔹 واتە تەنها لە سێ ڕۆژدا، بەهای ئەو زێڕەی لە ناو هەرێمدا هەیە، بە بڕی زۆرتر لە 450 ملیۆن دۆلار "بە هەڵم بووە" یان لە بەهاکەی کەمبووەتەوە. زێڕ هەمیشە وەک "پەناگەی ئارام" دەبینرێت، بۆیە هەر جووڵەیەکی لەناکاوی نرخەکەی، ئاماژەیە بۆ گۆڕانکاری گەورە لە سیاسەتی جیهانیدا. نرخی کانزا دەگەمەنەکان و "زێڕ و زیو" بەتایبەت لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا "شۆک"ێکی ئابوری دروست کرد لە بازاڕەکانی جیهان، بەشی زۆر هۆکارەکانیش بۆ چەند خاڵێک دەگەڕێتەوە، ئەوانیش؛ هۆکاری دابەزینی لەناکاوی نرخەکان (شۆکە گەورەکە) شارەزایانی ئابوری چەند هۆکارێکی سەرەکی دەستنیشان دەکەن، ئەوانیش: • بەهێزبوونی دۆلار: پەیوەندییەکی پێچەوانە لە نێوان دۆلار و زێڕدا هەیە. کاتێک بەهای دۆلار بەرز دەبێتەوە (بەهۆی داتای ئابوری بەهێزی ئەمریکا)، زێڕ بۆ وەبەرهێنەرانی دراوەکانی دیکە گرانتر دەکەوێت و فرۆشتنی زیاد دەکات. • سیاسەتی بانکی فیدراڵی ئەمریکا FED):) لێدوانەکان سەبارەت بە هێشتنەوەی ڕێژەی سوود (Interest Rate بە بەرزی، وا دەکات وەبەرهێنەران لە زێڕەوە بەرەو "سەنەداتی گەنجینە" بچن کە سوودی مسۆگەریان پێدەبەخشێت. • هێوربوونەوەی گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکان: هەر کاتێک هەواڵی ئەرێنی سەبارەت بە ئاگربەست یان کەمبوونەوەی شەڕ لە ناوچەکە (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) بڵاوببێتەوە، خواست لەسەر کڕینی زێڕ وەک پارێزەر کەمدەبێتەوە. • کاندیدکردنی "پیاوە ژیرەکە" و کاریگەرییە دەروونییەکان: لە سەروو هەموو ئەو هۆکارانەوە، لە وەرچەرخانێکی کتوپڕدا، بازاڕی زێڕ و زیو لەسەر ئاستی جیهان و هەرێمی کوردستان یەکێک لە گەورەترین شۆکە داراییەکانی چەند دەیەی ڕابردووی بەخۆوە بینی. ئەم داڕمانە دوای ئەوە هات کە دۆناڵد ترەمپ، "کێڤین وارش"ی بۆ پۆستی سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئەمریکا کاندید کرد، ئەمەش بووە هۆی تێکچوونی هاوسەنگیی پێشبینییەکانی وەبەرهێنەران. بەپێی شرۆڤەکارانی جیهانی، بازاڕ "کێڤین وارش" وەک کەسایەتییەکی سەربەخۆ و وریاتر لە "جیرۆم پاوڵ" دەبینێت. "تۆم پرایس" شرۆڤەکاری پانمۆر لیبرۆم ئاماژە بەوە دەکات، کە بازاڕ پێیوایە "وارش" بە ئاسانی مل بۆ داواکارییەکانی ترەمپ نادات بۆ کەمکردنەوەی خێرای سوودی بانکی. ئەم متمانەیە بە وارش، وایکرد دۆلار بەهێز بێت و زێڕ و زیو لە "پەناگەی ئارام"ەوە بگۆڕدرێن بۆ "سەرمایەی پڕ مەترسی". ڕێگاکانی کڕین و فرۆشتن و شێوازی مامەڵە کانزا بەنرخەکان بەشێوەیەکی سەرکی دوو ڕێگای سەرەکی هەن بۆ مامەڵەکردن بە زێڕ و زیو و کانزا بەنرخەکان: • کڕینی فیزیکیPhysical):) کڕینی خشڵ، سکە، لە بازاڕە ناوخۆییەکان، بۆ پاشەکەوتی درێژخایەن. • بازاڕە جیهانییەکانی وەکForex/Trading):) کە مامەڵەکردن بە "ئۆنسە" لە ڕێگەی شاشە و پلاتفۆرمەکانەوە بەبێ ئەوەی زێڕەکە وەربگریت. ئەم ئەم مامەڵەیە خێراترە و مەترسییەکەشی زیاترە. ئاستی زیانەکان و دابەزینی نرخەکان بەپێی یەکە پێوانەییەکان، دابەزینەکە بەم شێوەیە بووە (بە نزیکەیی لەسەر ئاستی جیهانی): • ئۆنسەی زێڕ: هەر ئۆنسیەیەک زێڕ لە بەرامبەر بە (31.1 گم)ە لە سێ ڕۆژدا نزیکەی ($700 بۆ $ 800) دابەزیوە، بە ڕێژەی (9%) و لە سەروو (5 هەزار و 600) دۆلارەوە بۆ خوار (4 هەزار 700) دۆلار دابەزی و پاشان خۆی ڕێکخستەوە بۆ نزیکەی (4 هەزار و 900) دۆلار. • زیو: زیو کە بە "زێڕی هەژاران" ناسراوە، گەورەترین زیانمەندی ئەم شۆکە بوو، لوتکەی نرخ ئەم کانزایە پێش رۆژی هەینی بە رێژەی 39٪ بەرزببووەوە و ئاستی 120 دۆلاری تێپەڕاندبوو، تەنها لە یەک ڕۆژدا ٢٨٪ی قازانجەکانی لەدەستدا و گەیشتە نزیکەی 84 دۆلار، نزمترین ئاستی لە کاتە هەرە هەستیارەکاندا، نرخی ئۆنسەیەک زیو تا ئاستی 69 دۆلاریش دابەزی، بە مانایەکی پوخت، هەر ئۆنسەیەکی زیو لە (120) دۆلارەوە بۆ خوار (70) دۆلار دابەزی و دواتر خۆی ڕێکخستەوە بۆ سەرو (80) دۆلار بەرزبوویەوە. • بە هەڵمبوونی سەرمایە: لە بازاڕی جیهانیدا، ئەم دابەزینە بە سەدان ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت کە لە بەهای بازاڕی (Market Cap) ئەم دوو کانزایە کەمبووەتەوە، لەسەر ئاستی جیهانی، تەنها لە 3 ڕۆژدا ترلیۆن دۆلار لە بەهای کانزا بە نرخەکان لە جیهاندا کەمی کردووە. ئەمە ژمارەیەکی خەیاڵییە و نیشانەی ئەوەیە کە پارەکان لە کانزاوە کۆچیان کردووە بەرەو (بۆرسەی پشکەکان و دۆلار). کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان ساڵانە بڕێکی زۆر زێڕ لە ڕێگەی فڕۆکەخانەکانی (هەولێر و سلێمانی)یەوە هاوردە دەکرێت، کە بەشێکی زۆری بۆ بازاڕەکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراقیش دەچێت: • بڕی هاوردە: ساڵانە بە تێکڕا لە نێوان 70 بۆ 90 تەن زێڕ هاوردەی هەرێمی کوردستان دەکرێت (ئەم بڕە بەپێی ساڵ و جێگیریی بارودۆخی ئابوری دەگۆڕێت). • بەهای دارایی: ئەگەر تێکڕای نرخی کیلۆیەک زێڕ بە (100 هەزار) دۆلار بخەمڵێنین _کە بۆ ئێستا نرخەکە زۆر لەو بڕە زیاترە_، قەبارەی بازرگانییەکە ساڵانە لە نێوان 7 بۆ 9 ملیار دۆلار دایە تەنها لە هاوردەکردندا، بێگومان بە گەڕان و کڕین و فرۆشتنی ڕۆژانە ئەم ژمارەیە زۆر زیاتر دەبێت. • زیو: بازرگانی زیو قەبارەکەی بچووکترە و زیاتر بۆ پیشەسازی و کاری دەستی و خشڵ بەکاردێت، کە دەگاتە چەند تەنێک لە ساڵێکدا. قەبارەی "بە هەڵمبوون"ی سەرمایە لە هەرێم (بەهۆی ئەم شۆکەوە) بۆ تێگەیشتن لەوەی چەند پارە لە بازاڕی کوردستاندا "بە هەڵم بووە" یان بەهاکەی دابەزیوە لەم سێ ڕۆژەدا، دەتوانین ئەم هاوکێشەیە بەکاربهێنین: • دابەزینی نرخی هەر گرامێک زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22.5) دۆلار • دابەزینی نرخی هەر مسقاڵێک (5 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (112.5) دۆلار • دابەزینی نرخی هەر ئۆنسیەک (31.1 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (700) دۆلار • دابەزینی نرخی هەر کیلۆیەک (1000 گم) زێڕ: تێکڕا نزیکەی (22 هەزار و 508) دۆلار خەمڵاندنی زیانەکان: ئەگەر گریمانە بکەین لە کۆگاکان و لای زێڕنگران و هاوڵاتیانی هەرێم لەم کاتەدا تەنها (20) تەن زێڕی ئامادە (بۆ فرۆشتن یان پاشەکەوت) هەبێت: • زیانی بەها 20 تەن (20,000 کگم) زێڕ × (22 هەزار و 508) دۆلار = 450 ملیۆن و 160 هەزار و 772 دۆلار. واتە تەنها لە سێ ڕۆژدا، بەهای ئەو زێڕەی لە ناو هەرێمدا هەیە، بە بڕی زۆرتر لە 450 ملیۆن دۆلار "بە هەڵم بووە" یان لە بەهاکەی کەمبووەتەوە (ئەمە تەنها زیانێکی کاغەزییە مەگەر کەسەکە لەو کاتەدا زێڕەکەی فرۆشتبێت. ئەم دابەزینەش بووەتە بەهۆی؛ 1. زیانی زێڕنگران: ئەو بازرگانانەی بڕێکی زۆر زێڕیان بە نرخی بەرز کڕیوە، لەم چەند ڕۆژەدا تووشی زیانی گەورە بوون لە ڕووی بەهای سەرمایەکەیانەوە. 2. وەستانی کاتیی بازاڕ: زۆرێک لە کڕیار و فرۆشیاران چاوەڕێ دەکەن تا نرخەکە جێگیر دەبێت، ئەمەش سستی دەخاتە بازاڕەوە.
ئیبراهیم شێخۆ بەرپرسی رێكخراوی مافی مرۆڤی عەفرین: - 272 تەرمی كورد لە نەخۆشخانەی پزیشكی دادی حەلەب بوون - 1200 كەس شەهید بوون لە شێخ مەقسود و ئەشرەفیە - زیاتر لە 2000 كەسی مەدەنی بێسەروشوێنن - 250 هەزار كەس لە ئەشرەفیەو شێخ مەقسود ئاوارەن - ئەشرەفیەو شێخ مەقسود زیاتر لە 500 هەزار كەسی تێدا دەژین - خانەوادەیەكی عەفرینی شەش كەسی كۆمەڵكوژكراون لەرێگای رەقە بۆ حەسەكە - خانەوادەیەكی كۆبانی نۆ كەسی لە رێگای رەقە بۆ حەسەكە كۆمەڵكوژكراون - لە ناوچەی سەباح خەیر لە نێوان رەقەو حەسەكەوە، لە رەقەوە 60 كیلۆمەتر دوورە و لە حەسەكەوە 100 كیلۆمەتر دوورە، خەڵكی ئەو ناوچەیە كە عەرەبین پەلاماری خانەوادە كوردەكانیانداوەو كوشتیان و سوتاندوویانن. - لە رەقە چەند شەڕڤانێك سەردەبڕن و سوكایەتییان پێدەكەن، چەندین كەس وا لێدەكەن. - لە ناوچەی سەباح الخیر شەڕڤانێكی هەسەدە دەكوژن و تەرمەكەی دەسوتێنن - لەناوچەی سەباح الخیر كۆمەڵكوژی كورد كراوە، كاتێك خانەوادە كوردەكان لە رەقەوە ئاوارەبوون بەرەو حەسەكە، لەو ناوچەیە رێگریان لێكراوەو بەشێكیان كوشتووەو تەرمەكانیان شێواندووەو سوتاندوویاننو خۆیان ڤیدیۆكانیان بڵاوكردووەتەوە. - جگە لە ئاوارەی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە زیاتر 150 هەزار ئاوارە لە ناوچەی حەسەكەو قامیشلۆن. - بەشێك لە ئاوارەكان لە مزگەوت و قوتابخانەو ماڵەكانن، - رەوشی كۆبانی زۆر خراپە كە زیاتر لە 400 هەزار كەس دەبن و لە دەوردراون لە سێلاوە بە سوپای سوریا و لە باكورەوە بە سوپای توركیا. - لە كۆبانی كۆمەڵكوژی كرا، خانەوادەیەكی (12) كەس كە منداڵیشی تێدابوو بە فڕۆكەی توركی بۆردومانكرا. - زیاتر لە 3 هەزار كەس شەهیدبوون لەم شەڕەی ئەم دواییەی رۆژئاوای كوردستان - زیاتر لە 2 هەزار كەس بێسەروشوێنە -
درەو: ئیبراهیم حەفتارۆ سەرۆكی كۆمبەندا جڤاكی عەفرین لە قامیشلۆ: - لە هێرشەكەی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە تەواوی چەك و ئەسڵەحەی قورس بەكار هێندران، كە شێخ مەقسود 98%ی دانیشتوانەكەی كوردە - 2700 كورد بێسەروشوێنن لە شێخ مەقسود و ئەشرەفیە كە هەموویان كوردن - شەهید رەقەمی درووست نیە بەڵام بە سەدان شەهیدن - 3 بۆ 4 هەزار خێزانی كوردی عەفرین لە تەبقەو دێر حافر نیشتەجێبوون لەوێ ئاوارەبوون - لە شێخ مەقسود نزیكەی 500 هەزار كەس نیشتەجێبوون، - 150 هەزار كەس تەنیا خەڵكی عەفرین ئاوارەبوون. - زیاتر لە 200 هەزار ئاوارەی كۆبانی و عەفرین و سەرێ كانی لە قامیشلۆ و حەسەكە ئاوارەن - لە ماڵێكی شێخ مەقسود (7) كەسی ماڵێك كۆمەڵكوژكراون جگە لە كوژرانی سەدان كەس - لە كۆبانی خانەوادەیەكی (10) كەسی كۆمەڵكوژكراون. - چونكە ئەوان پێیان وایە خوێن و ماڵ و ژیانی كورد حەڵال دەكرێت - هەر خانەوادەیەكی عەفرینی پێنج جار ئاوارەبوون، لە 2013 خانەوادەكان لە خەلەب ئاوارەی عەفرین بوون، لە 2018 لە عەفرینەوە بۆ هەرێمی شەبها بوون ، پاشان لە 2024 لە شەبهاوە بۆ تەبقەبوون، 2026 پاشان لە تەبقەوە بۆ قامیشلۆ و دێركبوون. - قەدەری خەڵكی عەفرینی ئەوەبووە، پێنج جار ئاوارەبوون هەر پێنج جارەكە لە وەرزی ساردو سەرمای زستاندا بوون. - عەفرین لەسەدا 98%ی كوردن، نزیكەی (900) هەزار كەس زیاترن. - عەفرین لەژێر كۆنترۆڵی گروپەكانی سەربە توركیان، حەمشاد و عەمشاد. -
.png)
راپۆرتی درەو: لە ئێستادا سەرجەم خاكی كوردستانی ناوچەی كۆبانی و حەسەكەو قامیشلۆ لەژێر دەستەی خۆسەردایە، جگە لە عەفرین و سەرێ كانی و گرێ كە سپی پێنج ساڵ پێش ئێستا داگیركران، كۆی خاكی ژێردەستی هەسەدەو خۆسەر نزیكەی (20) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەیە لەكۆی ( 33) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشە، لە ئێستادا (7) كێڵگەی نەوتی و غازی و (1500) بیری نەوت (25) بیری غاز لەژێر دەستی خۆسەرداماوە، بەڵام زۆرینەی گوندەكانی سنوری خاكی كوردستانی رۆژئاوا تەعریب كراون، لە كۆی (1717) گوندی ناوچەكە زیاتر لە (1000) گوندی عەرەبنشینە، كەمتر لە (700) گوندی كوردنشین ماوە، لەكۆی زیاتر لە (4) ملیۆن و ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوا، زیاتر لە (2 ملیۆن و 500 هەزار) كەسی لەژێر دەسەڵاتی خۆسەرە، لە حەسەكەو كۆبانی و نزیكەی (ملیۆن و 500 هەزار) كەسی لەژێر دەستی گروپەكانی سەربە توركیا و حكومەتی سوریایە لە عەفرین و شێخ مەقسود و سەرێكانی و گرێ سپی، كە پێشتر ئەو ناوچانە داگیركرابوون. شەڕی 15 رۆژی نێوان هێزەكانی هەسەدەو سوپا و گروپە چەكدارییەكانی سوریا نەخشەی دەسەڵاتدارێتی لە سوریا گۆڕی بە جۆرێك هەسەدە تەواوی دەسەڵاتی لەناوچە عەرەب نشینەكانی لەدەستداو لە ئێستادا دەسەڵاتدارێتی لە بەشێك لە ناوچە كوردییەكان ماوەو ئەو رووبەرەی لەبەردەستیدایە نزیكەی (20) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. خاكی سوریا بە گشتی (185 هەزارو 180) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، لەو ژمارەیە تا پێش رووداوەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە: - ناوچەی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی سوریا: 69.3% - ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: 27،8% - ناوچەی دروز: 2.8% - جۆلان: 0.1% پێش دەستپێكردنی شەڕی (شێخ مەقسود و ئەشرەفیە) لە 6ی كانونی دووەمی 2026ەوە كۆی ناوچەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشەبوو بەسەر پارێزگاكانی (حەسەكە، دێرزور، رەقە، حەلەب)دا دابەش بوون: - حەسەكە: كۆی رووبەری (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشە - رەقە: كۆی رووبەری 19،616 كیلۆمەتر چوار كۆشەیە. - حەلەب: كۆی رووبەری 18،500 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. - دێرزور:كۆی روبەری 33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە. یەكەم: پارێزگای حەسەكە كۆی رووبەری پارێزگای حەسەكە (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە بەڵام بەشێكی بە نزیكەی (3) هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشە لەژێر دەسەڵاتی گروپەكانی سەربە توركیا لە باكوریەوە، كەواتا نزیكەی (17،000) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، كە گرنگترین شاری ناوەندی حەسەكەو قامیشلۆو دێریك و عامودایە. دووەم: پارێزگای رەقە: كۆی روبەری پارێزگای رەقە (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، سەنتەری پارێزگای رەقەو تەبقە لەژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی هەسەدە بوون، واتا لە كۆی (19،616) كیلۆمەتر چوار گۆشەیە نزیكەی (11 هەزار 700) كیلۆمەتر چوار گۆشەی لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوو، لەو رێژەیە ئێستا هەموو ئەو پارێزگا عەرەبیەی لەدەستداوە. سێیەم: پارێزگای دێرەزوور كۆی رووبەری پارێزگای دێرزور: 33،060 كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، لەو ژمارەیە نزیكەی (14،527) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە بە سەنتەری پارێزگاكەشەوە، بەڵام لە ئێستادا تەواوی ئەو پارێزگا عەرەبنشینەی لەدەستداوە، زۆرینەی كێڵگە نەوتیی و غازییەكان لەم پارێزگایەن. چوارەم: پارێزگای حەلەب كۆی رووبەری پارێزگای حەلەب ( 18،500 )كیلۆمەتر چوار گۆشەیە، كە كۆبانی و ناوچەكانی دەوروبەری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەبوون بە دێر حافر و مەسكەنەو هەردوو گەڕەكی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە، بە نزیكەی نزیكەی (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە ، بەڵام لە ئێستادا دێر حافر و مەسكەنەو شێخ مەقسود و ئەشرەفیەی لەدەستدا (پێشتریش عەفرین لەدەستدرابوو) ئێستا نزیكەی (3،250) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هەسەدە ماوە، شاری كۆبانی و ناحیەكانی سەربە پارێزگای حەلەبە. واتا كۆی گشتی ئەو روبەرەی لە ئێستادا بەدەستی خۆسەرەوەیە زیاتر لە (20،250) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە. رۆژئاوای كوردستان. ئێستا خاكی كوردستان لە رۆژئاوا پارچە پارچە بووە، بەجۆرێك لەدوای بێبەشبوونی رەگەزنامە بە هاوڵاتیانی كورد لە ساڵی 1962 و پرۆسەی تەعریب زۆرینەی گوندەكانی رۆژئاوای كوردستانی گرتەوە، تا ئێستاش زۆرینەی گوندەكان عەرەبنشینن. روبەری خاكی رۆژئاوای كوردستان كە بەپێی توێژینەوەیەكی ( عیماد عەبدولحوسێن جاف) زیاتر لە ( 33،150) كیلۆمەترەو درێژیەكەی لە روباری دیجلەوە درێژ دەبێتەوە هەتا عەفرین و (822) كیلۆمەتر درێژە بەپێی ئاماری 2023 ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان (4 ملیۆن و 518 هەزارو 166) كەس بووە، لەو ژمارەیە، (2 ملیۆن و 297 هەزارو 879)ی نێر و (2 ملیۆن و 220 هەزارو 287) ی مێیە. رۆژئاوای كوردستان لە رووی ئیدارییەوە بەسەر پارێزگاكانی حەسەكەو حەلەب و رەقەدا دابەشبووە: تەواوی قەزاكانی رۆژئاوای كوردستان بەمشێوەیەیە: - قەزای عەفرین ، لە 20/1/2018 لەلایەن توركیا و گروپەكانییەوە داگیركرا ناحیەكانی عەفرین: (عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی) - قەزای سەری کانی لە ساڵی 2019 لەلایەن توركیا و گروپەكانی لایەنگری داگیركرا ( دیربێسی، سەری کانی) - قەزای گێرێ سپی لە ساڵی 2019 لەلایەن توركیا و گروپەكانی لایەنگری داگیركرا ( سوسک، گرێ بۆزەنە) - قەزای کۆبانی لە ئێستادا لە دەستی خۆسەردایە ( کۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی) - قەزای قامیشلۆ لە دەستی خۆسەردایە ( عاموودێ، قامیشلۆ، تێربێسپی) - قەزای دێریک لەدەستی خۆسەردایە ( دێریکا ھەمکۆ، عەین دیوەر، چلاخە، تێل کۆچەر، تەپکێ) قەزای حەسیچە لەژێر دەستی خۆسەردایە ناوچە ررگاركراوو داگیركراوەكان یەكەم/ ناوچە رزگاركراوەكان: - ناوەندی حەسەكە، قامیشلۆ، كۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی، دێریك، دێریکا ھەمکۆ، عەین دیوەر، چلاخە، تێل کۆچەر، تەپکێ ، عامودا، ترپە سپی، تەل تەمر. دووەم/ ناوچە داگیركراوەكان كەلە ساڵی (2019) لەلایەن گروپەكانی توركیاوە داگیركراوەن - عەفرین و تەواوی ناوچەكانی،( عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی) گرێ سپی، سەرێ كانی، گەڕەكەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە. ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان بەپێی ئامارێكی ساڵی 2023 ژمارەی دانیشتوانی رۆژئاوای كوردستان (4 ملیۆن و 518 هەزارو 166) بەم شێوەیە دابەش بوون: - عەفرین: 900 هەزار بۆ 1 ملیۆن كەس - شێخ مەقسود و ئەشرەفیە: 500 هەزار كەس - كۆبانی: 600 هەزار كەس - گرێ سپی و سەرێكانی: 500 هەزار كەس - حەسەكەو قامیشلۆ: ملیۆن و 800 هەزار كەس - ناوچەكانی تر: 800 هەزار كەس لەكۆی گشتی ئەو ناوچانەی ئێستا لەژێر دەسەڵاتی خۆسەردایە زیاتر لە (2ملیۆن و 500 هەزار) كەس دەبێت، بە كۆبانی و حەسەكەو قامیشلۆوە. پارێزگای حەسەكە: شاری حەسەكە كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبنشینە، بەشی زۆری شارەكە لەژێر دەسەڵاتی سوپای سوریادابوو، بەڵام لەگەل هاتنی ئەحمەد شەرع ئەو گەڕەكانەی كە لەژێردەسەڵاتی بەشار ئەسەدبوون كەوتنە ژوور دەستی هەسەدەو تا ئێستاش لەژێر دەستیدایە. كۆی رووبەری پارێزگای حەسەكە (23،334) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاكە نزیكەی (1 ملیۆن و 800 هەزار) كەسە. لەرووی ئیدارییەوە دابەشبووە بەسەر شارەكانی: - ناوەندی شاری حەسەكە، قامیشلۆ، سەرێ كانی - ناحیەكانی: دێریك، عامودا، رمێلان، دەرباسپی، سەرێ كانی، چەلاغا، تەلبەڕاك، شەدادی، عەین دیوەر، تەلكوچەر، تەلتەمر، هۆڵ ، خانیكێ، تەلحەمیس، عریشە. - شاری حەسەكە، زۆرینەی دانیشتوانەكەی لە پێكهاتەی عەرەبن. - زۆربەی ناحیەكانی سەربە حەسەكە عەرەب نشینن، هەندێكیان بەتەواوی عەرەب نشینن، وەك شەدادی و هۆل، عریشەو تەلبەراك. بۆ نمونە: لە پارێزگای حەسەكە (1717) گوندی سەربە پارێزگای حەسەكە - نزیكەی (1000) گوندی عەرەب نشینە (هی پرۆسەی تەعریبە)، بەشێكی زۆری لەناو خاكی كوردستانە - نزیكەی (700) گوندی كوردییە - 15 گوندی تێكەڵی كوردی عەرەبیە - 2 گوندی مەسحیە لە ناوچەی (دێریك) ئەم ناوچەیە بەتەواوی خاكی كوردستانە: - 120 گوندی عەرەبیە - 115 گوندی كوردیە - 16 گوندی ئاشوریە - 14 گوندی تێكەڵە كوردی و عەرەبی - 1 گوندی سریانیە لە قامیشلۆ كە بەتەواوی خاكی كوردستانە و گوندەكانی تەعریبكراوەو (549) گوند لە خۆ دەگرێت: - 286 گوندی عەرەب نشینە لە خاكی كوردستاندایە - 244 گوندی كوردیە - 6 گوندی سریانیە - 9 گوند تێكەڵە كوردی عەرەبی - 3 گوندی تێكەڵە عەرەبی سریانی - 1 گوندی تێكەڵە (سریانی كوردی) لە كۆبانی كە تەواو خاكی كوردستانە (365) گوند لە خۆ دەگرێت. - 314 گوندی كورد نشینە - 35 گوندی عەرەب نشینە - 16 گوندی تێكەڵە عەرەبی و كوردی لەناوچەی حەسەكە كە (595) گوند لەخۆ دەگرێت - 501 گوندی عەرەب نشینە - 57 گوندی كورد نشینە - 28 گوندی ئاشوریە - 9 گوند تێكەڵە كوردی و عەرەبی - لەناوچەی تەل كۆچەك (رەبیعە) كۆی گشتی (113) گوندەو زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبنشینە تەنیا (3) گوندی كوردنشینە. - لە ناحیەی هۆل (98) گوندی لێیە یەك گوندی كوردی نیە. - لە ناحیەی شەدادی (140) گوندی لێیەی هیچی كوردی نیە. - لەناحیەی تەل بەراك (245) گوندی لێیە تەنیا (16) گوندی كوردیە. - ناحیەی عریشە (83) گوندی لێیە هەمووی عەرەبیە - ناحیەی مركەدە (81) گوندی لێیە هەمووی عەرەبیە. لەم شەڕەدا واتا لە 6ی كانونی دووەمی 2026 ئەو ناوچە عەرەب نشینانەی كە هەسەدە لێی كشایەوە لە (پارێزگای رەقە، پارێزگای دێرەزوور، شارۆچكەكانی، دێر حافر، مەسكەنە، تەبقە، عەین عیسا و چەندین شاروشارۆچكە)ی لەدەستدا، كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەب نشینن. - پارێزگای رەقە: (11 هەزار 700) كلم لەژێر دەست بوو بەتەواوی كشایەوە، تەواوی ئەنجومەنی سەربازی هەسەدە كە هەموویان عەرەب بوون چوونە پاڵ سوپای سوریا. - پارێزگای دێرزور: (14 هەزار 527) كلم لەژێر دەستی هەسەدە بوو، بەتەواوی كشایەوە، لەگەڵ ئەنجومەنی سەربازی هەسەدە كە بەتەواوی چوونە پاڵ سوپای سوریا. - پارێزگای حەلەب: (5،400) كیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتی هێزەكانی هەسەدە بووە،بەتەواوی هەسەدە كشایەوەو كەوتە ژێر سوپای سوریا. دووەم: عەفرین قەزای عەفرین كە سەربە پارێزگای حەلەبە، دەكەوێتە رۆژئاوای رۆژئاوای كوردستانەوەو ژمارەی دانیشتوانەكەی نزیكەی (ملیۆنێك) كەسە، لە (366) گوند و (7) نحیە پێكهاتووە: (عەفرین ، بولبول، جندیرس، راجو، شیران، شێخ حەدید، مەعبەتلی) كۆی روبەری ناوچەی عەفرین (3،850)كیلۆمەتر چوارگۆشەیە. سێیەم كۆبانی: سەربە پارێزگای حەلەبەو كۆی روبەرەكەی (3068) كیلۆمەتر چوارگۆشە، پێكهاتووە لە (440) گوند لە ناوچەكەدایە لەگەڵ (3) ناحیە ( کۆبانی، جلبیە، سیرین، تەحتانی) ژمارەی دانیشتوانی نزیكەی (500) هەزار كەسە. - كۆی گشتی خاكی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە: (51،961) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە بوو پێشتر ئێستا تەنیا خاكی ناوچە كوردییەكانی لەژێر دەستدایە - كۆی گشتی ئەوەی لەژێر دەستی ماوە: (20،250) كیلۆمەتری چوار گۆشەیە. واتا ئەوەی لەدەستیداوە هەمووی ناوچەی عەرەبی بووەو هێز و خاك و خەڵكی عەرەبی بووە لەدەستی داوە لەم شەڕەدا هیچ ناوچەیەكی كوردی لەدەست نەداوە ، واتا لە ئێستادا تەواوی ناوچە كوردییەكانی رۆژئاوا لە دەستی خۆسەردایە. لەگەڵ ئەوەی ژمارەیەكی كێڵگەی نەوتی لە دێرەزوور و رەقە لەدەستدا كە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی هەسەدەدابوون، بەڵام ژمارەیەكی زۆری كێڵگەو بیری نەوتی لەژێر دەستی هەسەدەدایە. كێڵگە نەوتییەكان كێڵگە نەوتییەكانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە كە نزیكەی (1500) بیری نەوت و (25) بیری غاز: - كێڵگەی نەوتی رومێلان - كێڵگەی نەوتی علیان - كێڵگەی نەوتی سویدیە - كێڵگەی كراتشۆك - كێڵگەی غازی رمێلان - كێڵگەی نەوتی مەعشوق - كێڵگەی نەوتی ترپە سپی یەكەم: كێڵگەی نەوتی سویدیە رۆژانە توانای بەرهەمهێنانی (116) هەزار بەرمیل نەوتی هەیە، (685) بیری نەوتی تێدایە، بەشێكی كار دەكات و بەشێكی كارناكات. یەدەگی نەوتەكەی (8) ملیار بەرمیل نەوتە. دووەم: كێڵگەی نەوتی رمیلان ئەم كێڵگەیە (460) بیری نەوت لە خۆ دەگرێت ، یەدەگی نەوتەكەی (1.3) ملیار بەرمیلە، توانای بەرهەمهێنانی (90) هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیە. سێیەم: كێڵگەی غازی رمێلان توانای بەرهەمهێنانی (2) ملیۆن مەتر سێجا غازی هەیە كە بۆ غازی وێستگەكانی كارەبا و غازی ماڵانی پڕ دەكردەوە، وێیستگەی غازی سویدیە، پشت بە غازی رمیلان دەبەستێت گەورەترین وێستگەی غازی ناوچەكەیە چوارەم كێڵگەی نەوتی كراتشۆك ئەم كێڵگەیە لە (450) بیر پێكهاتووە نزیكەی (200) بیری كاردەكات، یەدەگی نەوتەكەی نزیكەی (1) ملیار بەرمیل نەوتە، توانای بەرهەمهێنانی غازەكەی (200 – 300) هەزار مەتر سێجایە لە رۆژێكدا، توانای بەرهەمهێنانی (45) هەزار بەرمیل نەوتە. سەرەرای نەوت، غازی پاشكۆی نەوتەكەی رۆژانە (250- 300) هەزار مەتر سێجایە. پێنجەم: كێڵگەی نەوتی یوسفیە ئەم كێڵگەیە توانای بەرهەمهێنانی (25) هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیەو لە (22) بیری نەوت پێكهاتووە.
مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو) پێکەوەبوون وەک ئەندامی یەک نیشتیمان و یەک نەتەوە:کوردبوون وەک بنەمای شوناس . لە سێ هەفتەی رابردوودا دونیای ئێمە شایەتی دروستبوونی حەماسەت و کردە و هەڵسوکەوتێکی سیاسیی تەواو تازەبوو، کە دەشێت خەسڵەتە سەرەکییەکان و تەحەداکانی لەم چەند خاڵەدا کورتبکەینەوە: ١- بوونی شەقام و کۆڵانی شار و شارۆچکەکان، واتە بوونی «رووبەری گشتیی» لە هەرێمەکەدا، هاوکات لەناو کۆچبەرانی کوردی بڵاوبووەوە بە جیهاندا، بە دروستکەر و هەڵگری گوتارێکی نیشتیمانیی و نەتەوەیی، کە لەناو زیاد لە کایەیەکی کۆمەڵگاکەدا تەواو لاواز و پەراوێزخرابوو، لەپێش هەموویشیانەوە لەناو کایەی سیاسیی و حیزبە سیاسییە دەسەڵاتدارەکاندا. ٢- ئەوەی لە سێ هەفتەی ڕابردوودا بینیمان، لەپاڵ نمایشکردنی هەستی نیشتیمانیی و رۆحیەتی هاریکاریی و بەدەمەوەچونی نەتەوەیی و نیشتیمانیی و ئینسانییدا، واتە لەپاڵ نیشتیمانسازیی و نەتەوەسازیدا، تەحەدایەکی گەورەش بوو بۆ ئەو شێواز و مۆدێلی حوکمرانیی و بەڕێوەبردن و سیاسەتکردنەی. لە دوای ڕاپەرینی ساڵی ١٩٩١ ەوە سەروەرکراوە، کە مۆدێلێکی حوکمرانیی و شێوازێکی سیاسەتکردنە، دژە بە نەتەوە و نیشتیمان و بەناوی بەشێکی زۆری ئەو یەکانەوە کە دە بە نەتەوە و بەر لەدروستبوونی نەتەوەن. ٣- ئەوەی بینیمان هەم نمایشی هاونیشتیمانبوونێکی نوێ و هەم تەحەدایەکی گەورەش بوو، بۆ ئەو فۆرمی ئىنتیمایانەی مۆدێلی حوکمڕانییە سوڵتانییەکە و کایە سیاسییە پارچەپارچە و بێکۆگیرییەکەی، دروستیکردوە. کایەیەک لەسەر هەموو پێگەیەکی دەسەڵات ململانێیەکی هێندە سەخت دروستدەکات، کە تەنانەت دەگاتە ئاسی قفڵدانی هەرێمەکە و پەکخستنی پەیوەندیی نێوان شارەکانی و دابەشکردنیان. ٤- ئەوەی لە ماوەی رابردوودا لەسەر شەرقامەکان وویدا دەکرێت بە پرۆسەی «دروستکردنی نەتەوە لە خوارەوە» ناویببنێین، لەلای مرۆڤە سادەکانی کۆمەڵگاکە و لە دەرەوەی دیدگا و بینین و هەڵسوکەوتی نوخبە حوکمڕانەکەدا، لە دەرەوەی ئەو پارت و ڕێکخراو و دەزگایانەشدا کە دروست و سەروەریان کردوە و بەسەریکیشەوە رێگری گەورە و هەمەلایەنن، لە بەردەم دروستبوونی نەتەوە و نیشتیماندا وەک فۆرمی گەورەتر و کراوەتر و پێشکەوتوتر بۆ ئینتیما. ٥- لەم پرۆسەی نەتەوەسازییە ژێرەکیەی ناو ڕووبەری گشتیی و ئەو زمانە کە قسەیپێدەکرا، رۆڵی ژنان و کچان رۆڵێکی تەواو کاریگەر و سەرەکیی بوو، بەپێچەوانەی، ئەو رۆڵە دیکۆریی و نیمچەدیکۆرییەی بۆ ژنان لەناو مۆدێلی حوکمڕانییە سوڵتانییکەدا دانراوە. ٦- لەپاڵ ژنان و کچاندا رۆڵی بەشێکی بەرچاوی نوخبە ئەدەبیی و هونەریی و رۆشنیبرەکەش رۆڵێکی دیار و بەرجەستەکراوبوو. ڕووداوەکان بەشێکی بەرچاوی ئەم نوخبانەی چالاککردەوە. هەندێکیانی هێنایە قسە و هەندێکی تریانی بردە سەرشەقامەکان و ژیانی گشتییەوە. ٧- هاوکات ئەوەی ڕوویدا شەپازلەیەکی گەورەش بوو لەسەرجەمی فۆرمە داخراوەکانی دینداریی و لەو بکەرە دینییانەش کە کاری سەرەکییان دروستکردنی دابەشبوونی دینییە لە کۆمەڵگاکەدا. ئیمانداران زیاد لە بکەرێکی دینین ناردەوە ماڵەوە. ئەو بکەرانەی خەریکی پیادەکردنی دابەشکردنێکی ترسناکی کۆمەڵگاکەن لەسەر بنەمای مەزهەب و مەزهبەگرایی. هەروەها شەپازلەیەکی گەورەش بوو لە روخساری ئەو بکەرە دینیانەیش کە ژنان و کچانیان بە ئەهلی ناوماڵ دەزانی و خوازیاری ڕێگرتنبوون لە بەشداری چالاکانەی ژنانن لە ژیانی گشتییدا، بە ژیانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و فەرهەنگی و سەربازییەوە. ئەم بەشدارییەشیان وەک دەرچوون لە دین و گوێنەگرتن لە خودا، نیشانئەدا. ٨- ئەو جۆش و خرۆش و ئامادەگییە نیشتیمانییە بەرفراوانەی سەر شەقامەکان، هاوکات قەیرانێکی گەورەیشی بۆ ئەو بەشانە لە ئیسلامی سیاسیی درستکرد، ئیسلامی سیاسیی چ وەک ئایدیۆلۆژیا و چ وەک بزوتنەوەی سیاسیی، کە دینداریی مەزهەبیی دەخەنە پێش ئینتیمانی نەتەوەیی و نیشتیمانیییەوە، تا ئەو شوێنەی بەرگریی لە جیهادیستە تاوانبارەکان بکەن، بەرامبەر بە هاونیشتیمانیان و هاووڵاتیانی خۆیان. ٩- حەماسەتی نەوە نوێیەکان بەشداری بەرفروانیان جوڵێنەرێکی گەورە و سەرکیی ئەو دۆخە تازەیەبوو کە هاتەکایەوە. نەوەیەک کە لە خەیاڵی سیاسیی و کۆمەلایەتیی باڵادەستی ناو بەشێکی گەورەی کۆمەڵگاکەدا، پشتی لە نەتەوە و نیشتیمان کردبوو. ئامادەبوو لە دەریای ئىجەدا بخنکێت بەڵام لە نیشتیمانەکەیدا بەردێ لەسەر بەردێک دانەنێت. ئەوەی بینیمان و تێبینیمان کرد رێک پێچەوانەی ئەو دیدگا باڵادەستەبوو بۆ تێگەیشتن و خواست و توانای نەوە نوێیەکان. ١٠- بە کورتییەکەی، ئەو جوڵەیەی بینیمان جوڵەیەکی پێنج جەمسەرەیە. یەکەمیان جەمسەری بە سێنتراڵکردنی نەتەوە و نیشتیمان. دووهەمیان جوڵەی جالاکبوونی نەوە نوێیەکان بەگشتیی و ژنان و کچان بەتایبەتی. سێهەمیان تەحەداکردنی شێوازی سیاسەتکردن و مۆدێلی حوکمڕانیی باڵادەستە لە هەرێمدا، کە لۆژیکی بەر لە دروستبوونی نەتەوە و نیشتیمان دەیجوڵێنێت و کاریپێدەکات. جوارهەمیان: سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی دین و دینداریی و بەرگریکردن لەو فۆرمانەی دینداریی کە بەشێکن لە پۆرسەی نەتەوە و نیشتیمانسازیی و مرۆڤ، بە ژن و پیاوەوە، دەکەن بە بوونەوەرێکی ئازاد. پێنجەم: چالاککردنەوەیەکی هەمەلایەنی کۆچبەران و بەشەکی بەرچاو لە نووسەران و هونەرمەندان و رۆشنبیران و هێنانیان بۆ ناو ژیانی گشتیی کۆمەڵگاکە.
