درەو: بەپێی راپۆرتی تایبەتی رێكخراوی هەنگاو بۆ مافەكانی مرۆڤ لە 2025دا لە ئێران (1858) زیندانی لە سێدارەدراون، (74) هاوڵاتی مەدەنی بەتەقەی راستەوخۆی هێزە ئەمنییەكان كوژراون، (59) زیندانی لەناو زینداندا گیانیان لەدەستداوە، (1552) هاوڵاتی دەستگیركراون، (24) چالاكی سیاسی و ناڕازی لە سێدارەدراون، (454) چالاكی سیاسی سزای بەندكردن دراون، (207) ژن بەهۆی توندوتیژییەوە لەلایەن بنەماڵەكەیانەوە كوژراون.     ڕاپۆرتی تایبەتی هەنگاو لەسەر پێشێلکردنی بەرفراوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ دا   ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بە بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتێکی گشتی لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ی زایینیدا، ئاماژەی بە قەبارە بەربڵاوەکانی پێشێلکردنی مافە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتییان کردووە. ئەم ڕاپۆرتە ئامارییە کە بە پێی زانیارییە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی هەنگاو ئامادە کراوە، وێنەیەک لە زۆربوونی ڕێژەی لەسێدارەدران، دەستبەسەرکرانە سەرەڕۆیانەکان، توندوتیژیی ڕێکخراوانە و حاڵەتەکانی دیکەی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لە تەواوی ئێران دەخاتە ڕوو.   بە پێی زانیارییە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی هەنگاو، لە ساڵی ۲۰۲۵دا: ۱۸۵۸ بەندکراو لەسێدارە دراون. ۷۴ هاووڵاتیی سڤیل بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان کوژراون. ۵۹ بەندکراو لە بەندیخانەکان گیانیان لەدەست داوە. ۴۶ هاووڵاتی قوربانیی تەقینەوەی مین و ماددە تەقەمەنییەکان بوون. ۱۵۵۲ هاووڵاتی کە ناسنامەیان ئاشکرا کراوە دەستبەسەر کراون. ۲۴ چالاکی سیاسی و ناڕازی لەسێدارە دراون. ۴۵۴ چالاکی سیاسی سزای بەندکران و لێدانی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە. ۲۰۷ ژن بەهۆی توندوتیژیی خێزانی لە لایەن ئەندامانی بنەماڵەیانەوە کوژراون. کوژرانی ئەندامێکی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینەکان و شرۆڤەیەکی کورت لەسەر بارودۆخی ئەو چینە لە کۆمەڵگا لە وڵاتی ئێراندا   وردەکارییەکانی ئەم ڕاپۆرتە لەسەر هەر یەک لە بابەتەکان لە ماوەی ڕۆژانی داهاتوودا بڵاو دەکرێتەوە.   لەسێدارەدانی لانی کەم ۱۸۵۸ بەندکراو لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ بە پێی زانیارییە تۆمارکراوەکان، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا سزای سێدارەی ۱۸۵۸ بەندکراو لە بەندیخانە جیاوازەکانی ئێران جێبەجێ کراوە. ئەو ئامارە بەراورد بە ساڵی ۲۰۲۴ زیاتر لە ۱۰۰٪ زیادی کردووە. ساڵی ڕابردوو ۹۰۹ بەندکراو لە ئێران لەسێدارە درابوون. گرینگ لەسەر ئاماری لەسێدارەدران؛ ـ ناسنامەی ۱۷۹۶ بەندکراوی لەسێدارەدراو ئاشکرا کراوە و بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەی ۶۲ بەندکراوی دیکە بەدواداچوون دەکرێت. لانی کەم ۵۵ ژن لەسێدارە دراون. ـ لانی کەم یەک منداڵی تاوانبار لەسێدارە دراوە. ـ تەنیا ۷۵ حاڵەتی لەسێدارەدرانەکان لە میدیا حکومەتییەکان بڵاو کراوەتەوە. ـ لانی کەم ۸۱ بەندکراو بەشێوەی نهێنی و بەبێ مافی دوایین چاوپێکەوتن لەگەڵ بنەماڵەکانیان لەسێدارە دراون. ـ سزای سێدارەی لانی کەم ۱۱ بەندکراو لە شوێنە گشتیەکاندا جێبەجێ کراوە. زانیاریی زیاتر لەسەر هۆکاری لەسێدارەدرانی بەندکراوان؛ تۆمەتی سیاسی، مەزهەبی و سیخوڕی: ۴۳ بەندکراو تۆمەتی کوشتنی بە ئەنقەست: ۹۱۵ بەندکراو تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەکان: ۸۵۲ بەندکراو تۆمەتی دەستدرێژیی سێکسی: ۳۶ بەندکراو تۆمەتی دزیی چەکدارانە: ۱۲ بەندکراو تۆمەتباری ئابووری: ۱ بەندکراو جیاکردنەوەی بەندکراوانی لەسێدارەدراو بەپێی کەمینە نەتەوەیی و پێکهاتەکان؛ بەندکراوانی کورد: ۲۶۴ بەندکراو بەندکراوانی لوڕ: ۲۳۹ بەندکراو بەندکراوانی تورک: ۱۶۴ بەندکراو بەندکراوانی بەلووچ: ۱۴۲ بەندکراو بەندکراوانی گیلەک: ۹۲ بەندکراو بەندکراوانی عەرەب: ۷۳ بەندکراو بەندکراوانی تورکمان: ۱۳ بەندکراو بەندکراوانی تات: ۵ بەندکراو بەندکراوانی قەشقایی: ۲ بەندکراو ناسنامەی نەتەوەیی ئاشکرانەکراو بۆ هەنگاو: ۲۷۱ بەندکراو بەندکراوانی فارس: ۵۰۶ بەندکراو بەندکراوانی خەڵکی ئەفغانستان: ۸۵ بەندکراو   کوژرانی ۷۴ هاووڵاتیی سڤیل لە ئەنجامی تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا، کوشتنی هاووڵاتییان بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان بریتی لە (سوپای پاسداران، بەسیج، هێزە ئینتزامییەکان و پۆلیس) بەراورد بە ساڵانی ڕابردوو بەشێوەیەکی بەرچاو زیاتر بووە و زۆربەی قوربانییان بەهۆی کەشی ئەمنیلە ئێران ڕەوتی شەڕی دوازدە ڕۆژەی نێوان ئێران و ئیسرائیل کوژراون. بە پشتبەستن بە ئامارەکانی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا لانی کەم ۷۴ هاووڵاتیی سڤیل بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان کوژراون کە ئەو ئامارە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو لانی کەم ۴۶ حاڵەت واتا ۱۶۴٪ زۆرتر بووە. بە پێی ئەم ڕاپۆرتە؛ ـ لانی کەم ۵۹.۵٪ی هاووڵاتییانی سڤیلی کوژراو واتا ۴۴ کەس لە هاووڵاتییانی بەلووچ بوون. ـ هەروەها لانی کەم ۱۵ هاووڵاتی (۲۰٪) لە هاووڵاتییانی کورد بوون. ـ لانی کەم ۶ ژن بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان کوژراون. ـ لانی کەم ۳ منداڵ لە ماوەی ساڵی ڕابردوو بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان کوژراون کە ناوەکانیان لە درێژەی ئەم بەشەدا دێت؛ یووسف شەهلیبۆر تەمەن ۵ ساڵ خەڵکی ئێرانشار ڕەها شێخی تەمەن ۴ ساڵ خەڵکی خومەین زۆڵفەقار شەریفی تەمەن ۷ ساڵ خەڵکی حۆوەیزە شایەنی باسە کە، لانی کەم ۴۰ کەس لەو هاووڵاتییانە لە ماوەی ۴۰ ڕۆژ دوای دەستپێکی شەڕی نێوان ئێران و ئیسرائیل و لە ئاکامی میلیتاریزەکردنی شارەکان و بەتایبەت دانانی خاڵی پشکنین لە ڕێگای چوونەژوورەوەی شارەکان لە لایەن هێزە سەرکوتکەرە حکومەتییەکانەوە کوژراون کە بەرانبەر بە ۵۵٪ی کۆی حاڵەتەکانی کوژرانی هاووڵاتییانی سڤیل لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ بووە.   بارودۆخی بەندیخانەکان: گیانبەختکردنی لانی کەم ۵۹ بەندکراو لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵   بە پێی زانیارییە تۆمارکراوەکان لە لایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا لانی کەم ۵۹ بەندکراو لە بەندیخانەکانی ئێران گیانیان لەدەست داوە. ئەو ئامارە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو لانی کەم ۳۷ حاڵەت بەرانبەر بە ۱۶۸٪ بەرز بووەتەوە. پوختەیەک لە ئامار؛ ـ لانی کەم ۷ بەندکراو بریتی لە ۳ بەندکراوی کورد لەژێر ئەشکەنجەدا کوژراون. ـ بە پشتبەستن بە زانیارییەکانی هەنگاو ۳۴ بەندکراو بەهۆی پێڕانەگەیشتنی پزیشکی گیانیان لەدەست داوە. ـ لانی کەم ۱۱ بەندکراو لە بەندیخانەکانی ئێران کۆتاییان بە ژیانی خۆیان هێناوە. ـ لانی کەم ۸ بەندکراوی سیاسی بریتی لە ۳ بەندکراوی کورد و ۲ بەندکراوی عەرەب گیانیان لەدەست داوە. بە پێی زانیارییەکانی هەنگاو: ـ لانی کەم ۲۱ بەندکراوی گیانبەختکردوو بریتی لە ۳۵.۵٪ی کۆی حاڵەتەکان لە بەندکراوانی کورد بوون. ـ ۸ بەندکراوی بەلووچ، ۴ بەندکراوی گیلەک، ۴ بەندکراوی عەرەب و ۲ بەندکراوی لوڕ گیانیان لەدەست داوە. ـ لانی کەم دوو هاووڵاتیی بیانی خەڵکی وڵاتانی سویس و ئەفغانستان گیانیان لەدەست داوە. ـ لانی کەم ۱۳ کەس لە بەندکراوان، فارس بوون و زانیارییەک لەسەر ناسنامەی ۵ بەندکراو لەبەر دەستدا نییە.   ئاشکراکردنی ناسنامەی ۱۵۵۲ هاووڵاتیی دەستبەسەرکراو لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا، لانی کەم ۱۵۵۲ هاووڵاتی لە لایەن ناوەندە ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون یان ڕفێندراون کە ناسنامەیان بە تەواوی بۆ هەنگاو ئاشکرا کراوە. ئەم ئامارە تەنیا ئەو کەسانە لەخۆ دەگرێت کە بە هۆکاری سیاسی، کولتووری، مەدەنی و مەزهەبی دەستبەسەر کراون و ناسنامەیان ئاشکرا کراوە. جیاکردنەوەی دەستبەسەرکراوان بەپێی کەمینە نەتەوەیی و پێکهاتەکان؛ لە سەرجەم ۱۵۵۲ هاووڵاتیی دەستبەسەرکراو کە ناسنامەیان بە تەواوی ئاشکرا کراوە لانی کەم ۷۲۹ حاڵەت واتا ۴۷٪ی کۆی دەستبەسەرکراوان لە هاووڵاتییانی کورد بوون. ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۷۲۹ هاووڵاتیی کورد ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۲۷۲ هاووڵاتیی فارس ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۲۵۶ هاووڵاتیی بەلووچ ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۷۹ هاووڵاتیی لوڕ ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۷۴ هاووڵاتیی عەرەب ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۵۵ هاووڵاتیی تورک ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۳۳ هاووڵاتیی گیلەک ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۱۵ هاووڵاتیی بیانی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۵ هاووڵاتیی سیستانی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۴ هاووڵاتیی قەشقایی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۲ هاووڵاتیی تورکمان ـ زانیارییەکی ورد لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی ۲۹ هاووڵاتی بۆ هەنگاو ئاشکرا نەکراوە. دەستبەسەرکرانی منداڵان؛ لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ و بە پشتبەستن بە ئامارەکانی هەنگاو، لانی کەم ۴۸ منداڵی ژێر ۱۸ ساڵ لە لایەن ناوەندە حکومەتییەکانی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون کە زیاتر لە ۹۸٪یان لە منداڵانی کورد، بەلووچ و لوڕ بوون. سێ منداڵی دەستبەسەرکراو کچ (۳ کچی کورد) و ۴۵ منداڵ، کوڕ بوون. منداڵانی کورد: ۲۵ حاڵەت واتا ۵۲٪ی کۆی منداڵانی دەستبەسەرکراو. منداڵانی بەلووچ: ۱۸ حاڵەت واتا ۳۷.۵٪ی کۆی منداڵانی دەستبەسەرکراو. منداڵانی لوڕ: ۴ حاڵەت واتا ۸.۵٪ی کۆی منداڵانی دەستبەسەرکراو. منداڵانی عەرەب: ۱ حاڵەت واتا ۲٪ی کۆی منداڵانی دەستبەسەرکراو. زانیاریی زیاتر لەسەر دەستبەسەرکرانی ۱۶۷ ژن؛ بە پشتبەستن بە ئامارەکانی هەنگاو، لە ساڵی ۲۰۲۵دا لانی کەم ۱۶۷ چالاکی ژن دەستبەسەر کراون کە ۱۰.۵٪ی کۆی دەستبەسەرکرانەکانی ئەو ساڵە پێکدێنن. ـ لانی کەم ۵۱ ژنی بەهایی دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۴۱ ژنی کورد دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۱۴ ژنی گیلەک دەستبەسەر کراون. زانیاریی زیاتر لەسەر دەستبەسەرکرانی ۱۷۷ چالاکی کەمینە ئایینییەکان؛ لە ساڵی ۲۰۲۵ لانی کەم ۱۷۷ کەس بەهۆی چالاکی ئایینی لە لایەن هێزە حکومەتییەکانی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون کە زۆربەیان لە پەیڕەوانی ئایینی بەهایی و سوننەمەزهەب بوون. ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۸۲ چالاکی بەهایی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۵۸ چالاکی سوننەمەزهەب ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۲۱ چالاکی پەیڕەوی ڕەوتی یەمانی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۸ نوێباوەڕی مەسیحی ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۵ چالاکی پەیڕەوی ئایینی یارسان ـ تۆمارکردنی دەستبەسەرکرانی ۳ مامۆستای شیعەمەزهەبی ناڕازی   زانیاریی زیاتر لەسەر دەستبەسەرکرانی چالاکانی پیشەیی و هونەرمەندان و پارێزەران؛ ـ لانی کەم ۴۱ مامۆستای قوتابخانە و زانکۆ دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۱۹ خوێندکاری زانکۆ دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۱۴ پارێزەر دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۲۱ چالاکی میدیایی و ڕۆژنامەنووس دەستبەسەر کراون. ـ لانی کەم ۴۵ هونەرمەند و نووسەر دەستبەسەر کراون.   قوربانییانی تەقینەوەی مین لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا، لانی کەم ۴۶ هاووڵاتی لە ئێران قوربانیی تەقینەوەی مین یان ماددە تەقەمەنییەکان بوون. ئەو مینانە بریتی لە بەجێماوی تەقەمەنییەکانی شەڕی نێوان ئێران و عێراق و مینە چێندراوەکانی سوپای پاسداران و هەروەها ماددە تەقەمەنییە کارنەکردووەکانی کاتی شەڕی ۱۲ ڕۆژەی نێوان ئێران و ئیسرائیلن. ساڵی ڕابردوو لانی کەم ۵۷ کەس قوربانیی تەقینەوەی مین بوون. لەو کەسانە: ۲۰ کەس گیانیان لەدەست داوە. ۲۶ کەس بریندار بوون یان ئەندامێکی جەستەیان بڕدراوەتەوە. ۲۳ کەس واتا ۵۰٪ی قوربانییان، لە هاووڵاتییانی ژن و منداڵان بوون. زانیاریی زیاتر لەسەر قوربانییان: ـ لانی کەم ۱۸ منداڵی ژێر ۱۸ ساڵ قوربانی بوون کە ۵ کەسیان گیانیان لەدەست داوە. ـ لانی کەم ۵ ژن بریتی لە ۳ منداڵی ژێر ۱۸ ساڵ قوربانی بوون. ـ لانی کەم ۱۶ هاووڵاتیی کورد قوربانی بوون. ـ لانی کەم ۱۱ هاووڵاتیی بەلووچ و ۱۰ هاووڵاتیی لوڕ قوربانی بوون. ـ لانی کەم ۳ هاووڵاتیی خەڵکی ئەفغانستان و ۳ هاووڵاتیی عەرەب قوربانی بوون. ئەم ئامارە درێژەی مەترسیی مین و ماددە تەقەمەنییەکان لەسەر هاووڵاتییان، بەتایبەت لە ناوچە سنوورییەکان و ناوچە گەشەپێنەدراوەکان نیشان دەدات.   سەپاندنی سزای قورس: لەسێدارەدان، بەندکران و لێدانی قامچی بەسەر چالاکانی سیاسی، مەدەنی و مەزهەبی لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵دا، لانی کەم ۴۵۴ چالاکی سیاسی، مەزهەبی و مەدەنی لە لایەن دەزگای دادوەریی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دادگایی کراون و سزای لەسێدارەدان، بەندکران و لێدانی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە. زیاتر لە ۴۹٪ی ئەو چالاکانەی دادگایی کراون و سزای بەندکرانیان بەسەردا سەپێندراوە (۲۱۹ حاڵەت)، لە چالاکانی کورد بوون. لانی کەم ۳۰ کەس لەو چالاکانە سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە کە سزای ۶ کەسیان لە لایەن دادگای پێداچوونەوەدا هەڵوەشێندراوەتەوە و سزای دوو کەسیان جێبەجێ کراوە. لە نێوان ئەو ۲۶ کەسەی کە تا ئێستاش لەگەڵ سزای سێدارە ڕووبەڕوون: ۵ کەس گیلەک ۵ کەس کورد ۳ کەس بەلووچ ۳ کەس عەرەب ۲ کەس تورک و ۳ کەس فارسن. سێ ژنی بەندکراو بەناوەکانی نەسیم ئیسلامزەهی هاووڵاتیی بەلووچ، زەهرا شەهباز تەبەری هاووڵاتیی گیلەک و شەریفە محەممەدی هاووڵاتیی تورک سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ئەگەرچی سزای سێدارەی شەریفە محەممەدی ڕەت کراوەتەوە و بۆ ۳۰ ساڵ بەندکران گۆڕاوە، مەترسیی جێبەجێکردنی سزای سێدارەی ئەو دوو بەندکراوەی دیکە تا ئێستاش لە ئارادایە. سەرەڕای ئەوە: ئەو ۴۵۴ چالاکە سیاسی، مەزهەبی و مەدەنییە سزای بەندکران، لێدانی قامچی و بەربەستە کۆمەڵایەتییەکانیان بەسەردا سەپێندراوە.   ئەو چالاکانە سەرجەم: سزای ۱۷۶۶ ساڵ و ۱۱ ڕۆژ بەندکران، ۳۲ ساڵ و ۸ مانگ بەندکرانی هەڵپەسێردراو و ۱۱ کەسیان سزای لێدانی سەرجەم ۷۲۸ زەربەی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە. سەپاندنی سزا بەسەر کەمینە نەتەوەیی و پێکهاتەکاندا؛ ـ لانی کەم ۲۱۹ چالاکی کورد سەرجەم سزای ۵۸۰ ساڵ و ۱۱ مانگ و ۲۱ ڕۆژ بەندکران، ۲۹ ساڵ و ۸ مانگ بەندکرانی هەڵپەسێردراو و لێدانی ۱۸۸ زەربەی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە. هەروەها ۱۰ چالاکی کورد سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە کە سزای سێدارەی ۵ کەسیان ڕەت کراوەتەوە و لە چاوەڕوانی بۆ سەپاندنی سزای نوێدان. ـ لانی کەم ۳۱ چالاکی تورک سەرجەم سزای ۱۵۸ ساڵ بەندکران و ۲ کەس سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۲۴ چالاکی لوڕ سزای ۱۰۳ ساڵ و ۸ مانگ بەندکران و یەک کەس سزای سێدارەی بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۱۹ چالاکی عەرەب سەرجەم سزای ۱۷۲ ساڵ و ۸ مانگ بەندکران و ۳ کەس سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۱۱ چالاکی گیلەک سزای ۱۸ ساڵ و ۸ مانگ و ۱۷ ڕۆژ بەندکران و ۵ چالاکی گیلەک سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۶ چالاکی بەلووچ سزای ۲۶ ساڵ و ۶ مانگ بەندکران و ۳ چالاک سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە.   زانیاریی زیاتر سەبارەت بەو بابەتە؛ ـ دوو منداڵی تەمەن ۱۷ ساڵی کورد و بەلووچ سەرجەم سزای ۱۲ ساڵ بەندکرانیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۷۸ ژن سەرجەم سزای ۳۵۴ ساڵ و ۱۰ مانگ و ۱۲ ڕۆژ بەندکران، ۹ ساڵ بەندکرانی هەڵپەسێردراو و لێدانی ۲۵۲ زەربەی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە و ۲ ژن سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۱۲ چالاکی میدیایی سزای ۲۶ ساڵ و ۶ مانگ و ۱۵ ڕۆژ بەندکرانیان بەسەردا سەپێندراوە.   کەمینە ئایینی و مەزهەبییەکان؛ ـ لانی کەم ۱۵ نوێباوەری مەسیحی سەرجەم سزای ۱۳۹ ساڵ و ۲ مانگ بەندکران و لێدانی ۱۷۴ زەربەی قامچیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۲۹ چالاکی بەهایی سەرجەم سزای ۱۴۲ ساڵ و ۲ مانگ و ۱۷ ڕۆژ بەندکرانیان بەسەردا سەپێندراوە. ـ لانی کەم ۲۹ چالاکی سوننەمەزهەب سەرجەم سزای ۹۲ ساڵ و ۵ مانگ بەندکران، ۹ ساڵ بەندکرانی هەڵپەسێردراو و هەروەها ۳ چالاک سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە.   کوژران و برینداربوونی ۵۹ کۆڵبەر لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ بە پشتبەستن بە ئامارە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ی زایینیدا لانی کەم ۵۹ کۆڵبەر لە سنوورەکانی پارێزگای کرماشان، سنە و ئورمیە قوربانی بوون. ئەم ئامارە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو لانی کەم ۲۸۰ حاڵەت واتا ۸۲.۵٪ کەم بووەتەوە. لە ساڵی ۲۰۲۴ لانی کەم ۳۳۹ کۆڵبەر و کاسبکار کوژرابوون. بە پێی ئەم ڕاپۆرتە لانی کەم ۲۵ کۆڵبەر و کاسبکار کوژراون کە ۴۲.۵٪ی کۆی ئامارەکان بوون و لانی کەم ۳۴ کۆڵبەریش بریندار کراون. لانی کەم ۴۹ حاڵەت بەرانبەر بە ۸۳٪ی ئەو کۆڵبەرانەی کوژراون یان بریندار کراون بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران قوربانی بوون. ۴ کۆڵبەر بەهۆی ڕووداوی سروشتی و ۳ کۆڵبەر بەهۆی تەقینەوەی مین قوربانی بوون. ۳ کۆڵبەری دیکە بە ڕووداوی هاتووچۆ، وەستانی دڵ و لێدان و کوتان لە لایەن هێزە چەکدارەکانەوە قوربانی بوون.   زانیاریی زیاتر؛ ـ لانی کەم دوو منداڵی کۆڵبەری تەمەن ۱۷ ساڵ لە سنوورەکانی نەوسوود و بانە بریندار کراون. ـ زیاترین ژمارەی کۆڵبەران لە سنوورەکانی شاری بانە قوربانی بوون کە لە ۲۳ حاڵەتدا تۆمار کراوە. ـ زیاترین کۆڵبەران لە سنوورەکانی پارێزگای سنە قوربانی بوون کە ۴۳ حاڵەت واتا ۷۳٪ی کۆی حاڵەتەکان پێکدێنن.   کوژرانی ۲۰٧ ژن لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ بە پێی زانیارییەکانی ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵ی زایینیدا، کوژرانی لانی کەم ۲۰٧ ژن لە ئێران تۆمار کراوە. لەو ژمارە ۳۱ ژن (۱۴.۵٪) بە پاساوی ئەوەی بە "پاراستنی نامووس" ناو دەبردرێت، کوژراون. زانیاریی زیاتر؛ ـ لانی کەم ۱۳ ژن بەهۆی ڕەتکردنەوەی داوای هاوسەرگیری کوژراون. ـ لانی کەم ۱۰ ژن بەهۆی داوای جیابوونەوە لە لایەن هاوژینەکانیانەوە کوژراون. ـ لانی کەم ۱۰ ژنی قوربانیی منداڵ هاوسەری لە لایەن هاوژینەکانیانەوە کوژراون. ـ لانی کەم ۷ ژنی قوربانیی هاوسەرگیریی زۆرەملێ کوژران. پێڕستی پارێزگاکانی خاوەن زیاترین ئاماری ژنکوژی: تاران: ۳۲ حاڵەت پارێزگاکانی مازەندەران، کرماشان، خوراسانی ڕەزەوی و ئورمیە: هەر یەک ۱۴ حاڵەت پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات، فارس و سیستان و بەلووچستان: هەر یەک ۱۱ حاڵەت پارێزگاکانی گیلان و لوڕستان: هەر یەک ۱۰ حاڵەت پارێزگای کرمان: ۷ حاڵەت پارێزگاکانی خووزستان و ئەلبۆرز: هەر یەک ۶ حاڵەت کوژرانی زۆربەی ئەو ژنانە لە لایەن کەسانی نزیکی خۆیان، وەکوو هاوژین، هاوژێنی پێشوو، باوک، برا و ئەندامانی دیکەی بنەماڵەکانیانەوە ئەنجام دراوە. تۆمارکردنی ئەم ئامارە لەحاڵێکدایە کە بەهۆی یاسا دژەژنانەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران و هەروەها بۆنە پیاوسالارەکان و پاساوی پاراستنی نامووس لە نێو کۆمەڵگای ئێران، بەشێکی بەرچاو لە ژنکوژییەکان لە دەستەی «ئاماری نهێنی»دا دەمێننەوە. بە پێی ستانداردە جیهانییەکان، لە هەر جێیەک کە ئامارێکی ناڕوونی دادوەری لە ژنکوژییەکان هەیە، کارەساتێکی گەورەتر ڕووی داوە. هەروەها لە نەبوونی ڕێوشوێنی یاساییدا، تەنیا ناوەندە سەربەخۆکانن کە دەتوانن ئاماری ژنکوژییەکان تۆمار بکەن. لە زۆربەی شوێنەکانی ئێران ئەو چەشنە ڕێکخراوانە بوونیان نییە و ئەوە خۆی یەک لە هۆکارەکانی نەبوونی زانیاریی ئاماریی ڕوون لەسەر ژنکوژییەکان لە هەندێک شوێنی ئێرانە.   بارودۆخی کۆمەڵگای کەمینە سێکسی و ڕەگەزییەکان: کۆماری ئیسلامی بۆ پەیوەندی سێکسی نێوان هاوڕەگەزەکان سزای لێدانی قامچی تا لەسێدارەدانی لەبەر چاو گرتووە. وتاری ڕەگەزیی ئازادانەی ترەنسەکان، لە ڕێگای یاسای حیجابی زۆرەملێ لە یاسای سزادانی ئیسلامیدا و دیاریکردنی دووانە و لێ‌سەندنەوەی ڕەگەزی لە ئێران، بە تاوان ناسراوە. نەشتەرگەرییەکانی ناسراو بە «گۆڕینی ڕەگەز» لە ڕوانگەی کۆماری ئیسلامی، کە لەڕاستیدا «پشتڕاستکردنەوەی دووبارە و هاوتەریبکردنی ڕەگەزی»یە، لەگەڵ ستانداردە جیهانییەکان مەودایەکی زۆریان هەیە و هێستا لە شێوازی ئەشکەنجەواری ئەم ڕەوتە کەڵک وەردەگیرێت. هیچ ئامارێکی دروست لەسەر ژمارەی بەندکراوانی ئەم بەشە لە کۆمەڵگا لەبەر دەستدا نییە. بارودۆخی بەندکراوانی ترەنسی بەندیخانەی ئێڤین دوای گواستنەوەیان بۆ بەندیخانەکانی قەرچەک و شاری ڕەی و گەڕانەوە بۆ ئێڤین نادیار ماوەتەوە. ئامارێکی ڕوون لەسەر کوشتنی ئەندامانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە بەهۆی ویستی سێکسی یان شوناسی ڕەگەزییان لەبەر دەستدا نییە کە ئەوە خۆی نیشاندەری ناڕوونیی دەزگای دادوەریی ئێران و هاوڕایی میدیاکان لەگەڵ ناوەندی بنەماڵەی پیاو/باوک سالار و حکومەت ڕوو دەدات. هەنگاو توانیویەتی لە ساڵی ۲۰۲۵ بە لێکۆڵینەوە لەسەر کوشتنی ترەنسێک لە شیراز، قەبارەی کارەساتی کوشتنی ژنێکی ترەنس بەناوی «سەوگەند پاکدڵ» تۆمار بکات.   دەرەنجام؛ بە پێی ئامار و بەڵگەنامەکان لەسەر پێشێلکردنی ڕێکخراوانەی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران لە ماوەی ساڵی ۲۰۲۵، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بارودۆخی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لە ئێران لە ئێستادا و بەتایبەت دوای شەڕی نێوان ئێران و ئیسرائیل بە ناجێگیر دەزانێت. کوشتاری ڕێکخراوانەی کۆماری ئیسلامی ئەمساڵ نە تەنیا زیادی کردووە، بەڵکوو ئامارەکان لە ئاماری چەند دەیەی ڕابردووی ئێرانیش زیاتر بوون. بارودۆخی سەرکوت و چەوساندنەوە سەختتر و وەپاڵدانی تۆمەتی «هاوکاری لەگەڵ ئیسرائیل» زۆرتر بووە. سەرەڕای ئاماری نهێنی لە پەیوەندی لەگەڵ ژنکوژییەکان، ئاماری تۆمارکراوی هەنگاو لەو بوارەدا دیسان ڕەوتی زیاتربوونی بەراورد به ساڵانی ڕابردوو نیشان داوە. هەروەها هەنگاو به لێکدانەوەی وردی زانیاری و ئامارە شاراوەکان، بارودۆخی سەرکوتی کەمینە نەتەوەیی/پێکهاتەکان، مەزهەبی، ڕەگەزی و سێکسی بە ناجێگیر لێک دەداتەوە. ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو داوا لە کۆمەڵگای ئێران و جیهان دەکات کە نە تەنیا ڕێوشوێنی تایبەت بۆ لێکدانەوەی ئاماری سەرسووڕهێنەری لەسێدارەدران و سەرکوت لە ئێران بگرنە پێش، بەڵکوو داوا دەکات بە گرنگیدان بە ڕێکخراوانەبوونی ستەم و سەرکوت لە ئێران دژ بە چین و توێژە جیاوازەکان، تیشک بخەنە سەر بارودۆخی ناهاوسەنگی چەوساندنەوەی کەمینە و گرووپە پەراوێزخراوەکان. سەرچاوە: Hengaw  

  هاوڕێ تۆفیق شارەزای یاسایی تایبەت بە (درەو) چەند جار دەتوانی ببیت بەسەرۆکی  کۆمار وەزیران و پەرلەمان؟   لە دەستوری عێراقدا بۆ هەر سێ پۆستە باڵا دەستورییەکان لێکچون و دژ بەیەکی هەیە، بۆ هەر یەکە لە سەرۆکی وەزیران و پەرلەمان مەرجی بروانامەی زانکۆ مەرجێکی خۆپاڵاوتنە، بەڵام بۆ پۆستی سەرۆکی کۆمار مەرجی بروانامە لە دەستوردا نەهاتوە، لە هەمان کاتدا بۆ هەریەکە لەسەرۆکی وەزیران و پەرلەمان مانەوەیان لە پۆستەکانیان کراوەیە، بەڵام بۆ سەرۆکی کۆمار داخراوەو تەنها دوو خولی چوارساڵەیە، بەڵام بۆ سەرۆکی وەزیران و پەرلەمان، دەتوانن هەتا ئەمرن خۆیان هەڵبژێرن، کەواتە مەرجی دەستوریی بروانامەی زانکۆ بۆ سەرۆکی کۆمار بونی نیە! بەڵام هەر بە گوێرەی مادەی (٦٩) برگەی یەکەمی دەستور ئەنجومەنی نوێنەران راسپێردراوە کە قانونێک دەربکات، تایبەت بە رێکخستنی حوکمەکانی خۆپاڵاوتن بۆ پۆستی سەرۆکی کۆمار، پەرلەمانی عێراق بۆ ئەو مەبەستە لە ساڵی ٢٠١٢  قانونی ژمارە (٨)  ئەحکامەکانی خۆپاڵاوتنی بۆ پۆستی سەرۆکی کۆمار دەرکردوە، لەمادەی (١)، برگەی چوارەمی ئەم قانونەدا هاتوە ( ئاستی خوێندنی نابێت لە بروانامەی سەرەتایی زانکۆ  کەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵاو توێژینەوەی زانستیەوە دانی پیادا نرابێت، کەمتر بێت )، بەمەش مەرجی بوونی براوانامەی زانکۆ، وەکو یەکێک لە مەرجەکانی خۆ پاڵاوتن چەسپاندوە. هەندێک چاودێری یاسایی باوەریان هەیە، کە ئەم مەرجە قانونیە دژی دەستورە، مادام لەدەستوردا مەرجی بروانامە بونی نیە ،کەواتە ئەو مەرجە کە لەقانونەکەدا هاتوە راست نیە.  بۆ پاساوی یاسایی قسەکانیان، دەڵێن؛ دانەریی دەستوریی بەمەبەست باسی بروانامەی زانکۆی سەرۆک کۆماری نەکردوە ،چونکە باسی سەرۆکی وەزیران و پەرلەمانی کردوە. بۆچونی یاسایی دووەم،  دەڵێن، مەرجی بروانامەکە لە یاساکەدا هاتوە، ئەمە مانای وانیە کە دژی دەستورە ! پاشان دەستور باسی هەموو وردەکارییەک ناکات ،لەلایەکی تر  بەگوێرەی مادەی (٦٩) برگەی یەکەم،  دەستور، دەسەڵاتی بەخشیوە بە پەرلەمان  هەتاوەکو یاسای خۆپاڵاوتن و مەرجەکانی دەربکات، ئەم دەسەڵاتەی بۆ پەرلەمان بەجێهێشتوە. پوختەی قسەکان ئەمەیە،  لەپاڵ مەرجی دەستوریی، هاوکات مەرجی قانونیش بۆ پۆستی سەرۆکی کۆمار هەیە. پرسیارە ئاڵتونیەکە ئەو پرسیارە نیە کە دەڵێن؛ مەرجی قانونی بروانامە دژی دەستورە؟ بەڵکو پرسیارە راست و گرنگەکە ئەمەی تریانە، مادام مەرجی بروانامە ،مەرجێکی دەستوریی نیە، بەڵکو مەرجێکی قانونیە !کەواتە پەرلەمان چۆن دەسەڵاتی دەرکردنی قانونی هەیە ، بەهەمان شێوە دەسەڵاتی هەموارکردنی قانونیشی هەیە، پرسیارەکە ئەمەیە، ئەگەری هەیە پەرلەمان دەستکاری ئەو مەرجە قانونیە بکات و لایببات؟ بێگومان بە گوێرەی دەستور و یاسای ئەنجومەنی نوێنەران و پەیرەوی ناوخۆی ئەنجومەنی نوێنەران پاش هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆکایەتی، پەرلەمان دەسەڵاتی تەواوەتیان بۆ یاسادانان و هەموارکردنی  هەموو قانونێک هەیە، بۆیە لە ئێستادا پەرلەمانی عێراق دەسەڵاتی تەواوی یاسادانان و هەمواردکردنی هەیە، لەو روانگەیەی سیستەمی دەستوریی عێراق، پەرلەمانی، دیموکراتی فیدراڵیە ،کەواتە پەرلەمان رەنگدانەوەی بەرژەوەندی حزبە سیاسیەکانەو ئەگەر خواستیان هەبێت قانونەکە هەموار دەکەن و مەرجی بروانامە هەڵدەگرن! بە پێچەوانەوە مەرجی بروانامە، وەکو مەرجێکی قانونی لەپاڵ باقی مەرجە دەستورییەکانی تردا جێ بەجێدەکرێت. لەلایەکی تر چیرۆکێکی دادگای دەستوریی هەیە ،کاتێک قانونی حزبایەتی ژمارە(٣٦) ساڵی ٢٠١٥ دەرچوو، مەرجی بروانامەی زانکۆ دانراوە بۆ ئەندامانی دەستەی دامەزرێنەری حزبەکان، دوو کەس لە دادگا داوایان پێشکەشکردوەو ناوەکانیان ئاشکرا نەکراوە!  کە دەڵێن ئەو مەرجە پێشلکردنی دەستورەو دادگای فیدراڵی بە بریاری ژمارە (٣) فیدراڵی/راگەیەندراو/ ٢٠١٦ بریاری دەرکردوە، دەڵێت، مادام بۆ پۆستی سەرۆکی کۆمار لەدەستوردا مەرجی بروانامەی باس نەکراوە،  کەواتە دەستەی دامەزرێنەری حزبەکانیش بروانامەی زانکۆی پێویست نیە! لەراستیدا ئەمە بەشێوەیەکی راستەوخۆ پەیوەندی بە قانونی حزبایەتیەوە هەیە، بەڵام لێکچواندنی لەگەڵ بروانامەی سەرۆکی کۆمار هەیە!   مەرجی زمانی عەرەبی: سەرۆک کۆمار مەرجە زمانی عەرەبی بزانێت؟  بە گوێرەی مادەی(٤) برگەی یەکەمی دەستور (زمانەکانی عەرەبی و کوردی زمانی فەرمی عێراقن). نەک هەر ئەوەندە لە برگەی دووەمی هەمان مادە باسی چوارچێوەی پراکتیزەکردنی دەستەواژەی زمانی فەرمی دەکات و داوای دەرکردنی قانونی بۆ دەکات، دەڵێت  چوارچێوەی پیادەکردنی ئەمانە دەگرێتەوە:  أ: دەرکردنی رۆژنامە بەهەردوو زمانەکە.  ب: قسەپێکردن وتاردان و دەربرین لە بواری فەرمیدا وەکو( ئەنجومەنی نوێنەران، ئەنجومەنی وەزیران، دادگاکان، کۆنگرە رەسمەییەکان،  بەهەر کام لە دوو زمانە.  ج: دانپیانان بە بەڵگەنانە رەسمیەکان بەهەر دوو زمان و دەرکردنی بەڵگەنانەی رەسمی پێیان.  د: کردنەوەی خوێندنگە بەهەردوو زمانەکە بەگوێرەی رێنمایی پەروەردەیی.  هه: یان هەر بوارێکی تر کە بنەمای دادپەروەری بپارێزێ، وەکو دراوی نەختینە، گەشتنامە(پاسپۆرت) ، پول. برگەی دووەمی مادەی (٤) دەڵێت( داودەزگای فیدراڵیەکان و داودەزگای فەرمی لە هەرێمی کوردستان هەردوو زمان بەکار دەهێنن).  وەکو دیارە مەسەکەی زمان زۆر بەرونی و ئاشکرایی و بە چڕو پڕی لە دەستوردا هاتوەو هیچ تەم و مژێکی تیادا نیە، بە تەواوی زمانی کوردی، هاوتای زمانی عەرەبیە ، بۆ جێبەجێکردنی ئەو مادانەی دەستور،  قانونی زمانە فەرمیەکان دەرکراوە، کەواتە بەهیچ جۆرێک مەرجی زانینی زمانی عەرەبی،  مەرجی دەستوریی نیە! مادام کوردی دەزانیت، کەواتە ئەمە بەسە! بەڵام لەرووی فەرهەنگیەوە زانینی زمانێکی تر  واتە ناسینی کلتورو مێژوو شارستانیەتی گەلێکی تر، مادام زۆرینەی خەڵکی عێراق عەرەبی زمانن، بۆ لێکتێگەیشتن و بەهێزکردنی پەیوەندی زانینی زمانی عەرەبی گرنگە، بەڵام بەهیچ جۆرێک زانینی زمانی عەرەبی بۆ خۆپاڵاوتن پۆستی سەرۆکی کۆمار مەرجی دەستوری نیە،  بەو مەرجەی زمانی کوردی بزانیت، مەرجەکە ئەوەیە کە لەهەر یەکە لە زمانەکانی عەرەبی و کوردی ،یەکێکیان بزانیت، بەڵام  لەرووی نەریتی سیاسیەوە . چونکە سەرۆکی کۆمار راستەوخۆی لەلایەن خەڵکەوە   هەڵبژاردنی بۆ ناکرێت و پەرلەمان بەشێوازی ناراستەوخۆ لە بری گەل دەنگی پێدەدات و سیستەمە پەرلەمانی حزبیە، کەواتە رەنگە هەواو هەوەسی حزبایەتی و تایفی کاریگەری   لەسەر بریاری پەرلەمان هەبێت بۆ هەڵبژاردنی ئەو کەسەی کە زمانی عەرەبی نەزانێت. ئەمەش مەسەلەیەکی رێژەییەو رەنگە بۆ هەندێک کاندید ئەو هەستیاریەیان فەرامۆش بکەن و پەسەندی بکەن. مەرجە سەرۆک کۆمار لە عێراق لە دایک بوو بێت؟  بە گوێرەی مادەی(٦٨) برگەی یەکەمی دەستور، مەرجە پاڵێوراو بۆ سەرۆکی کۆمار لەدایک بووی عێراقی بێت و دایک و باوکی عێراقی بن. دەقە عەرەبیەکە وەکو خۆی ( عراقيا بالولادة و من ابوين عراقين) دەقە عەرەبیەکە فرە مانایە! دوو رای جیاواز هەیە ، یەکەمیان عێراقی بە ولادە، مانای جوگرافی نیە، کە لەسەر خاکی عێراق لەدایک بوو بێت، بەڵکو ولادە یانی عێراقی بێت، مانای دووەم، لەسەر خاکی عێراق لەدایک بوو بێت. کەواتە یەکلاکەرەوە نیەو مشتومرو مانای جیاواز هەڵدەگرێت،  بۆ یەکلایکردنەوەی دەتوانن داوای بریاری تەفسیری دادگای فیدراڵی بکەن.

راپۆرتی: درەو  🔹 لە ساڵی ماوەی ساڵانی (2014 - 2025)، پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی عێراق زیاتر لە (158 ترلیۆن و 834 ملیار) دینار بووە، بڕی زۆرتر لە (40 ترلیۆن و 688 ملیار) دیناری بەڕێژەی (26%)ی ڕەوانەی هەرێم کراوە، بڕی زیاتر لە (118 ترلیۆن و 146 ملیار) دیناری بە ڕێژەی (74%)ی ڕاگراوە. 🔹 لە ساڵەکانی (2016، 2017 و 2022) هیچ بڕە پارەیەک ڕەوانەی هەرێم نەکراوە، کەمترین بڕی ڕەوانەکراویش لە ساڵی (2021) بووە و تەنها (ترلیۆنێک و 200 ملیار) دینار ڕەوانەی هەرێم کراوە، زۆرترین بڕی پارەش لە ساڵی (2024) ڕەوانەی هەرێم کراوە و بڕەکەی زۆرتر لە (10 ترلیۆن و 786 ملیار) دینار بووە. تەمویلکردنی حکومەتی هەرێم لە ساڵانی 2014 - 2025 لە ساڵی ماوەی ساڵانی (2014 - 2025)دا، پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی عێراق زیاتر لە (158 ترلیۆن و 834 ملیار) دینار بووە، بڕی زۆرتر لە (40 ترلیۆن و 688 ملیار) دیناری بە ڕێژەی (26%)ی ڕەوانە کراوە، بڕی زیاتر لە (118 ترلیۆن و 146 ملیار) دیناری بە ڕێژەی (74%)ی ڕاگراوە. لە ساڵەکانی (2016، 2017 و 2022) هیچ بڕە پارەیەک ڕەوانەی هەرێم نەکراوە، کەمترین بڕی ڕەوانەکراویش لە ساڵی (2021) بووە و تەنها (ترلیۆنێک و 200 ملیار) ڕەوانەی هەرێم کراوە، زۆرترین بڕی پارەش لە ساڵی (2024) ڕەوانەی هەرێم کراوە و بڕەکەی زۆرتر لە (10 ترلیۆن و 786 ملیار) دینار بووە. بۆ وردەکاری لەبارەی ڕێژە و بڕی پشکی هەرێم لە بودجەی گشتی، بڕو ڕێژەی تەمویلکراو و ڕاگیراوی پشکی هەرێم لە ماوەی ساڵانی 2014 بۆ 31/12/2025 بڕوانە خشتەکە. خشتە  

درەو: رۆژی دووشەمە دوا وادەیە بۆ تۆماركردنی ناوی كاندیدەكان بۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق، ئەوەی تا ئێستا لە ناو كوردا خۆی كاندید كردووە هەریەك لە ( ئاسۆ فەرەیدون، شوان داودی، موسەنا ئەمین، حسێن سنجاری، لەتیف رەشید....) چاوەڕوان دەكرێت تا رۆژی دووشەمە ژمارەیەك كەسایەتی تر خۆیان كاندید بكەن بۆ ئەو پۆستە. -    لایەنە ئۆپۆسیۆنەكان: لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان (هەڵوێست، یەكگرتوو، كۆمەڵ، چاوەڕوان دەكرێت نەوەی نوێش) كاندیدیان دەبێت بۆ پۆستی سەرۆكۆكماری عێراق و بڕیارە (د. موسەنا ئەمین ) پەرلەمانتاری یەكگرتوو دەبێتە كاندیدی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان. -    یەكێتی: یەكێتی نیشتمانی كوردستان تا ئێستا بە فەرمی كاندیدی یەكێتی دیاری نەكراوە، هەرچەندە ناوی نزار ئامێدی ئەندامی مەكتەبی سیاسی یەكێتی و سكرتێری پێشووی جەلال تاڵەبانی دەبێتە كاندیدی فەرمی یەكێتی، بەڵام ئەوەی لە پشتی پەردەوە قسەی لەسەر دەكرێت، بافڵ تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتیەو چاوەڕوان دەكرێت ببێتە كاندیدی سەرۆكی یەكێتی، بەپێی بەدواداچوونەكان بافڵ تاڵەبانی مەرجەكانی تێدایە، لەوەی كە لە ساڵی 1973 لە ماڵی ئیبراهیم ئەحمەد لە بەغداد لە دایك بووەو تەمەنی 40 ساڵی تێپەڕاندووەو بڕوانامەی بەكالۆریۆسیشی هەیە. -    پارتی دیموكراتی كوردستان، تا ئێستا پارتی دیموكراتی كوردستان بە فەرمی كاندیدی خۆی دیاری نەكردووە، هەرچەندە لە دوو خولی پێشوو پارتی كاندیدی بۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق هەبوو، ساڵی 2018 لەبەرامبەر بەرهەم ساڵح پارتی د. فوئاد حسێنی كاندید كرد بەڵام دەرنەچوو،    لە ساڵی 2022 پارتی هۆشیار زێباری كاندیدكرد بەڵام دوورخرایەوە، دواتر رێبەر ئەحمەدی كاندیدكرد پاشان كشاندیەوە، بۆیە لە گەڕی سێیەمی هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، بافڵ تاڵەبانی بە وەفدی پارتی راگەیاندبوو كە دەنگ بە كاندیدەكەی پارتی دەدەن، نازانرێت ئەم هەڵوێستی یەكێتی بەپێی رێككەوتن بووە لەبەرامبەر كاندیدی سەرۆككۆمار یان هەڵوێستێكی تاك لایەنە بووە؟  بەڵام چاوەڕوان ناكرێت بە ئاسانی رازی بێت ئەو پۆستە بدرێتە یەكێتیو جگە لەوەی رێكبكەون لەسەر پۆستی سەرۆككۆمار بۆ یەكێتی و رازی بوونی یەكێتی بە دەستبەكاربوونی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێم بەو شێوەیەی پارتی دەیەوێت، رۆژی 29ی مانگی رابردوو مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان مەرجەكانی بۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق راگەیاند كە ئەو پۆستە دەبێت لایەنە كوردییەكان خۆیان یەكلای بكەنەوەو بۆ هیچ لایەك یەكلا نەبووەتەوە. -    سەربەخۆكان: تا ئێستا ژمارەیەكی زۆر ناوی خۆیان تۆماركردووە بۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق بە شێوەی سەربەخۆ بەفەرمی سەربە هیچ حزبێك نین لەوانە ( شوان داودی، ئاسۆ فەرەیدوون، لەتیف رەشید، حسێن سنجاری...). پۆستی سەرۆككۆماری عێراق وەك عورفێكی سیاسی بەر پێكهاتەی كورد دەكەوێت، هاوشێوەی پۆستی سەرۆكی پەرلەمان بۆ سونەو پۆستی سەرۆكوەزیران بۆ شیعە. مەرجەكانی پاڵێوراوی سەرۆككۆماری عێراق بەپێی یاسای ژمارە (8)ی ساڵی 2012: یەكەم: لە عێرق لەدایك بووبێت و لە دایك و باوكێكی عێراقی.  دووەم: لەڕووی عەقڵییەوە سەلامەت بێت و 40 ساڵی تەمەنی تەواو كردبێت.  سێیەم: ناوبانگی باش و ئەزمونی سیاسی هەبێت، دەستپاك و سەرڕاست و دادپەروەرو دڵسۆز بێت بۆ نیشتمان.  چوارەم: نابێت ئاستی خوێندنی لە بڕوانامەی بەرایی زانكۆ "بەكالۆریۆس" كەمتربێت و دەبێت بڕوانامەكەی لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی عێراقەوە پەسەندكرابێت. پێنجەم: حكوم نەدرابێت بە تاوانێك كە لەكەداری بكات. شەشەم: یەكێك نەبێت لەوانەی كە رێوشوێنەكانی یاسای لێپرسینەوە و دادپەروەیی دەیانگرێتەوە، یان هەر رێوشوێنێكی تر كە جێگەی بگرێتەوە. هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار  لەدوای دانیشتنی یەكەم و هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتیی پەرلەمانەوە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەبێت لەماوەی (30 رۆژ)دا؛ بەدەنگی (دوو لەسەر سێ) واتا لە كۆی (329 كورسی) بە دەنگی (220) كورسی، سەرۆك كۆماری نوێ هەڵبژێرێت (ئەمە بەگوێرەی ماددەی 72ی دەستور). خۆ ئەگەر لە خولی یەكەمی دەنگدان هیچ یەكێك لەوانەی خۆیان بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كاندید كردبوو دەنگی (دوو لەسەر سێ)یان نەهێنا، ئەوا بەگوێرەی ماددەی (70ی دەستور)، لە گەڕی دووەمی دەنگداندا هەر كاندیدێك زۆرترین دەنگی بەدەستهێنا دەبێت بە سەرۆك كۆمار.  پۆستی سەرۆككۆماری عێراق: -    2005 – 2014 جەلال تاڵەبانی سەرۆككۆماری عێراق (2012 نەخۆش كەوت)  -    2014 – 2018 د. فوئاد مەعسوم -    2018 – 2022  د. بەرهەم ساڵح -    2022- 2025 د. لەتیف رەشید    

 لوقمـان حـەوێز- تایبەت بە درەو    ئایا زانیوتە کە مرۆڤ کۆمەڵێک پەیام و میراتی خۆی بۆ قوڵایی گەردوون ناردوە؟ ئەو پەیام و میراتانەی مرۆڤ لەوانەیە بۆ ملیارەها ساڵی تریش دوای نەمانی خۆی هەر بمێنن. جیاواز لە هەموو کەشتی و گەشتە ئاسمانیەکان مرۆڤ چوار کەشتی بۆ قوڵایی ڕێی کاکێشان ناردوە کە کۆمەڵێک پەیامی گرنگی مرۆڤیان لەسەرە، ئەوانیش هەردوو کەشتی ڤۆیەجەر یەک و ڤۆیەجەر دوو و هەردوو کەشتی پایۆنیر 11 و پایۆنیر 12 ن، لەگەڵم بمێننەوە لەم نوسینە بە وردی باسی هەردوو کەشتی پایۆنیر دەکەم و لە نوسینێکی تر باسی هەردوو کەشتی ڤۆیەجەر دەکەم. هەردوو پلێتە زێڕینیەکەی سەر کەشتی Pioneer.10 و Pioneer.11 کۆمەڵێک زانیاری سادە بەڵام زۆر گرنگیان لەسەر نەخشێنراوە دەربارەی مرۆڤ و گۆی زەوی، ئاژانسی ناسا لە سەرەتای ساڵانی حەفتایەکانی سەدەی ڕابردو هەردووکیانی هەڵدا بەرەو قوڵایی کەلەئەستێرەکەمان Milky.Way، لە ئێستادا گەیشتوون بە لێواری کۆمەڵەی خۆر و بەڕێوەن بەرەو قوڵایی گەلەئەستێرەکەمان. پایۆنیر 10 ئێستا لەسەرەتای ساڵی 2026 دووریەکەی نزیکەی 20.9 ملیار کیلۆمەترە لە هەسارەی زەوی، ئەمەش دەکاتە پتر لە 139 ئەوەندەی دووری زەوی لە خۆر، پایۆنیر 11 ئێستا نزیکەی 17.4  ملیار کیلۆمەتر دور کەوتۆتەوە لە زەوی، هەردووکیان بە بەردەوامی بە خێرایی پتر لە 130 هەزار کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا لە هەسارەی زەوی دوور دەکەونەوە. هەردوو کەشتیەکە مەگەر لەلایەن بوونەوەر و شارستانیەتێکی زیرەکی تری ئاسمانی ڕاوبکرێن یاخود مەگەر بەر تەنێکی ئاسمانی تر بکەون کە هەردو ئەگەر زۆر زۆر لاوازە ئەگینا لایەنی کەم بۆ سەدەها ملیۆن ساڵی تر و بگرە زیاتریش بەردەوام دەبن لە گەشتەکەیان لەنێو قوڵایی گەلەئەستێرەی ڕێی کاکێشان، لاشەی هەردوو کەشتیەکە لە ئەلەمنیۆمی ڕەق و تیتانیۆم دروستکراوە کە بەرگەی دۆخەکانی بۆشایی ئاسمان دەگرن بۆ ماوەیەکی ئێجگار دور و درێژ، دواهەمین سیگناڵ کە ناسا وەریگرت لەهەردووکیان ساڵی 2003 بوو بۆ پایۆنیر 10 و ساڵی 1995 بوو بۆ پایۆنیر 11 لەبەر ئەوەی سەرچاوەی وزەی کارەبای تەواو بوو کە لە ڕێگەی ئایزتۆپی تیشکدەری پلۆتۆنیۆم بەرهەم دەهات، بەڵام گەشتیەکان بەهەمان خێرایی خۆیان بەردەوام دەبن لەنێو بۆشاییدا بە هەمان ئاڕاستەی خۆیان بەپێی یاسای یەکەمی نیوتن چونکە لەنێو بۆشاییدا هەوا و هێزی لێخشاندن نیە و هیچ هێزێکی تریش نیە خاویان بکاتەوە و ئاڕاستەیان بگۆڕێت. ئاژانسی ناسا هەردوو کەشتی پایۆنیر 10 و 11 ی لە ساڵانی 1972 و 1973 یەک بەدوای یەکدا هەڵدا بۆ بۆشایی ئاسمان، ئامانج لە هەردووکیان پشکنینی پشتێنەی هەسارۆکەکان بوو لەگەڵ هەردوو هەسارەی جوپیتەر و ساتۆرن، دوای ئەو دوو ئامانجەش هەردوو کەشتی ئاڕاستە کران بەرەو قوڵایی گەلەئەستێرەکەمان بۆ ئەوەی ببن بە پەیامبەری مرۆڤ بۆ بونەوەرەکانی تری گەردوون لە داهاتووی دوردا دوای نەمانی مرۆڤ ببن بە جێپەنجەی مرۆڤ و ئەوان هەر بمێننەوە، هەردووکیان پەیامێکی گرنگیان پێیە بۆ شارستانیەتیەکان و بونەوەرە زیرەکەکانی تری گەلەئەستێرەکەمان لەئەگەری بوونیان و لە ئەگەری دۆزینەوەی ئەو کەشتیانە لەلایەن ئەوان. کەشتی پایۆنیر 10 دوای نزیکەی 90 هەزار ساڵی تر بەلای ئەستێرەی HIP.117795 تێدەپەڕێت، دوای پتر لە 2 ملیۆن ساڵی تریش بەلای ئەستێرەی ئەلدەبڕان تێدەپەڕێت کە لە ئێستادا 68 ساڵی تیشكی دوورە لە ئێمە و زەبەلاحێکی سورە، پایۆنیر 11 ش دوای نزیکەی 928 هەزار ساڵی تر بەلای ئەستێرەی قەزەمی سور TYC.992.192.1 دا تێدەپەڕێت، دوای ئەوەش هەردووکیان هەر بەردەوام دەبن لەگەشتەکەیاندا بەهەمان خێراییەکەیان چونکە هەروەک وتم لە بۆشایی ئاسمانی نێو ئەستێرەکان هیچ هێزێک نیە لەخێراییەکانیان کەمبکاتەوە. دوو پلێتی زێڕ لەسەر هەردوو کەشتی پایۆنیر قایم کراوە، ئەو پلێتانە ئەم زانیاریە گرنگانەی لەسەر نەخشێنراوە: وێنەی دوو مرۆڤ لە هەردوو ڕەگەز بە ڕووتی، پیاوەکە دەستی بەرزکردۆتەوە وەکو ناردنی پەیامێکی ئاشتی و ڕێزلێنان، نەخشەی گەردیلەی هایدرۆجین لەسەری نەخشێنراوە کە باوترین توخمی گەردوونە، شوێنی کۆمەڵەی خۆریش نیشانکراوە لەسەر نەخشەی گەلەئەستێرەکەمان، ئینجا نەخشەی کۆمەڵەی خۆر و شوێنی هەسارەی گۆی زەوی نیشانکراوە لەسەر پلێتەکە. هەروەها قەبارەی کەشتی پایۆنیر لەپشت هەردوو مرۆڤەکە نیشاندراوە وەکو پێوەرێک بۆ ئەوەی بزانرێت قەبارەی مرۆڤ بەنزیکەیی چەندە. لە کۆتاییدا من دەڵێم ئەم دوو پەیامە و زانیاریەکانی سەریان ئەگەری ئەوە هەیە بۆ سەدەها ملیۆن ساڵی تر و بگرە چەند ملیار ساڵێکی تر لە بۆشایی نێوان ئەستێرەکانی گەلەئەستێرەکەمان بمێننەوە تا ئەو ڕۆژەی لەوانەیە لەلایەن بوونەوەر و شارستانیەتیەکی تر دەدۆزرێنەوە، ئەو کاتەی نەوەک هەر مرۆڤ خۆی نەماوە بەڵکو هەموو ئەو شتانەی کە دروستیشی کردوە و جێی هێشتوە لەسەر ڕووی زەوی نەماون و بووە بە بەبەردبوو و تۆز و کۆمەڵێک یادگاری نێو گەردوونێکی تاریک.  و جێی هێشتوە لەسەر ڕووی زەوی نەماون و بووە بە بەبەردبوو و تۆز و کۆمەڵێک یادگاری نێو گەردوونێکی تاریک.  

درەو: راپۆرتی رێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بەپێی زانیاری و ئەو داتایانەی کە لەلایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاوەوە کۆکراونەتەوە، لە درێژەی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان و شەپۆلی بەرفراوانی دەستبەسەرکردنەکاندا، لە ماوەی ڕۆژانی ڕابردوودا لانی کەم ٧٧ هاووڵاتیی دیکە لەوانە ٤٥ هاووڵاتیی کورد و ٢٣ هاووڵاتیی لوڕ لە شارە جیاوازەکانی ئێران لەلایەن هێزە حکومەتییەکانەوە دەستبەسەر کراون کە لە نێوانیاندا لانی کەم ٤ ژن و ٦ منداڵ هەن. بەم شێوەیە و بە ئەژمارکردنی ئەم ٧٧ هاووڵاتییە دەستبەسەرکراوە لە ماوەی شەش ڕۆژی ڕابردوودا، ژمارەی دەستبەسەرکراوانی ئەمدواییە کە شوناسیان بۆ هەنگاو ڕوون بووەتەوە، گەیشتە ١٣٢ کەس. جیاکاریی کۆی دەستبەسەرکراوەکان بەم شێوەیەیە: ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ١٢ ژن ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٨ منداڵ ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٦٤ هاووڵاتیی کورد ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٣٩ هاووڵاتیی لوڕ ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٧ خوێندکار ـ دەستبەسەرکردنی لانی کەم ٥ مامۆستا   جیاکاریی هاووڵاتییە دەستبەسەرکراوەکان بەپێی شارەکان: بە پشتبەستن بە ئامارە تۆمارکراوەکان لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ماوەی ڕۆژانی ڕابردوودا لانی کەم ٧٧ هاووڵاتیی دیکە لە شارە جیاوازەکانی ئێران دەستبەسەر کراون کە بەپێی ئەم ڕاپۆرتە زۆرترین دەستبەسەرکردنی هاووڵاتییان لە پارێزگای ئیلام بە ٢٢ حاڵەت و لە پارێزگای کرماشان ١٨ حاڵەت و پارێزگای خوزستانیش ٧ حاڵەت تۆمار کراوە. پارێزگای ئیلام ئیلام ١_ محەممەد جەواد زارعی – ١١ی بەفرانبار ٢_ ئیمان عەلیمرادی – ١١ی بەفرانبار ٣_ علیرزا مۆئمنی (١٨ ساڵە) – ١١ی بەفرانبار ٤_ کورش نووری (١٥ ساڵە) – ١٢ی بەفرانبار ٥_ ئومید بێرانوەند – ١٢ی بەفرانبار ٦_ ئەمیرحوسێن عەلیزادە – ١١ی بەفرانبار ٧_ فەردین ئاغایی – ١١ی بەفرانبار ٨_ ئەبولفەزل جامخانە – ١١ی بەفرانبار ٩_ سەجاد ئازاد – ١١ی بەفرانبار ١٠_ عەبدوڵڵا ئازاد – ١١ی بەفرانبار ١١_ عیرفان فەرەهمەند – ١١ی بەفرانبار ١٢_ علیرزا ڕەحمانی – ١١ی بەفرانبار ١٣_ ئەمیرڕەزا ڕەحمانی – ١١ی بەفرانبار ١٤_ شایان مومنی – ١١ی بەفرانبار   دەڕەشار ١_ ئەبولفەزل قاسمی – ١٢ی بەفرانبار ٢_ ستار زەیدی – ١٢ی بەفرانبار (خاوەنی پێشینەی دەستبەسەرکردن لە بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادی) ٣_ سامان غولامی – ١٢ی بەفرانبار ٤_ ڕەزا حەیدەری – ١٢ی بەفرانبار دێهلۆڕان ١_ جەواد حوسێنی – ١١ی بەفرانبار ٢_ ئەرشیا جوشەن – ١٢ی بەفرانبار ئاودانان ١_ محەممەد جەواد زارعی – ١١ی بەفرانبار ٢_ ئومید ناسری – ١٢ی بەفرانبر   پارێزگای کرماشان سەرپێڵی زەهاو ١_ قائیم بەدری ٢_ عەسکەر نەجەفی ٣_ ئەحەد مرادی ٤_ ئەسفەندیار سەروەری ٥_ جەبار جەمشیدی ٦_ مەسعوود ئاغایی ٧_ مەهدی کەریمی (لە دەستبەسەرکراوانی بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» – بریندار) هەموو ئەم هاووڵاتییانە ڕۆژی پێنجشەممە ١١ی بەفرانبار دەستبەسەر کراون. هەرسین ١_ ڕەحمان ئازەرەنگ – ١٢ی بەفرانبار ٢_ محەممەد مەهدی کەرەمی (١٧ ساڵە) – ١١ی بەفرانبار ٣_ محەممەد سەیفی – ١٢ی بەفرانبار ٤_ یووسف کاکاوەند – ١٢ی بەفرانبار ٥_ نوورەدین مووسازادە – ١٢ی بەفرانبار ٦_ زاهید ئەفشاری – ١٢ی بەفرانبار کرماشان ١_ مەهسا زارعی – ١٢ی بەفرانبار ٢_ فەردین ئەحمەدی (١٩ ساڵە، خەڵکی حومەیل سەر بە ئیسلام ئاوای ڕۆژئاوا) – ١١ی بەفرانبار ٣_ یونس جەمشیدی – ١١ی بەفرانبار ٤_ نەوید ڕوستەمی – ١١ی بەفرانبار ٥_ میلاد شیرازی – ١١ی بەفرانبار پارێزگای خوزستان ئیزە ١_ عارف ئەسەدی – ١٠ی بەفرانبار ٢_ ڕەزا ئەسەدی – ١٠ی بەفرانبار ٣_ مووسا مووسەوی – ٩ی بەفرانبار ٤_ ئارمان شاهپووری – ٩ی بەفرانبار ٥_ ئیلیا مومنی – ٩ی بەفرانبار ٦_ ئەکبەر مەحموودوەند (١٦ ساڵە) – ١٠ی بەفرانبار ٧_ ئارمین ئەسەدی – ١٠ی بەفرانبار باغ مەلەک ١_ یووسف میڕئەحمەدی ٢_ هادی میڕئەحمەدی ٣_ ئەمیرحوسێن قەنبەری ٤_ ئەمیرڕەزا نەوروزی لالی ١_ باقەر قەنبەری – ١٠ی بەفرانبار   پارێزگای هەمەدان ئەسەداوا ١_ محەممەد حوسێن شەفیقیان ٢_ یووسف مورسەلی ٣_ سام فەرووخ ٤_ علیرزا نووری ٥_ ئەمیر فەرهادی هەموو ئەم هاووڵاتییانە بەرەبەیانی ڕۆژی هەینی ١٢ی بەفرانبار، دەوروبەری کاتژمێر ٥ی بەیانی دەستبەسەر کراون.   پارێزگای خۆراسانی باکوور ئەسفەرایەن ١_ پەیمان ڕەزایی – ١١ی بەفرانبار ٢_ ئارین حەیدەری – ١١ی بەفرانبار ٣_ عەباس بیدی – ١١ی بەفرانبار ٤_ عیسا شەکوری – ١١ی بەفرانبار ٥_ نادر تەوەکولی – ١٢ی بەفرانبار   پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد یاسووج ١_ ماهان خوبانی (١٦ ساڵە) – ١١ی بەفرانبار ٢_ شەهاب پەرەند – ١٢ی بەفرانبار ٣_ موسلیم پۆرزدار – ١٢ی بەفرانبار ٤_ ئیلیا ئەکوانیان – ١٢ی بەفرانبار گەچساران ١_ فەردین موسلیمی – ١١ی بەفرانبار   پارێزگای ئەیسفەهان ئەیسفەهان ١_ مەهشاد کەشانی – ١٠ی بەفرانبار ٢_ ڕەزا سەلەحشوور (١٦ ساڵە) – ١١ی بەفرانبار پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی سەبزەوار ١_ مەهدی فەسەنقەری – ١٠ی بەفرانبار ٢_ ئەمیر نۆدێهی (خەڵکی سەبزەوار، دانیشتووی تاران) – ١١ی بەفرانبار ٣_ عیرفان عابید – ١٨ ساڵە – ١١ی بەفرانبار ٤_ نازەنین زەهرا مووسەوی – ١٧ ساڵە – ١١ی بەفرانبار مەشهەد ١_ ئەسغەر شاکری (پزیشک) – ١١ی بەفرانبار (دەستبەسەرکردن لە ناو ئۆتۆمبێل لە بەرچاوی بنەماڵەکەی؛ خاوەنی پێشینەی دەستبەسەرکردن لە بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی»)   پارێزگای گیلان ڕەشت ١_ مەهناز قاسمی – ١١ی بەفرانبار   پارێزگای سنە سنە ١_ ئارتین ئەحمەدی (١٤ ساڵە) – ١٢ی بەفرانبار   پارێزگای تاران ١_ میساق کۆچ‌پیدە – ڕۆژانی ڕابردوو لە نێوان دەستبەسەرکراوەکاندا، لانی کەم چوار ژنیش هەن: مەهسا زارعی، چالاکی ناسراوی فەرهەنگیی کورد و خەڵکی کرماشان، ڕۆژی هەینی ١٢ی بەفرانباری ٢٧٢٥، لە شوێنی کارەکەی لەلایەن هێزە حکومەتییەکانەوە دەستبەسەر کرا و بۆ شوێنێکی نادیار گواسترایەوە. هەروەها ڕۆژی پێنجشەممە ١١ی بەفرانبار، مەهناز قاسمی هاووڵاتیی گیلەک لە ڕەشت، نازەنین زەهرا مووسەوی منداڵی ١٧ ساڵە لە سەبزەوار و مەهشاد کەشانی ڕۆژی چوارشەممە ١٠ی بەفرانبار لە ئەسفەهان لەلایەن هێزە حکومەتییەکانەوە دەستبەسەر کراون. جگە لەو دەستبەسەرکردنانەی کە بەپێی پارێزگاکان ڕاگەیەندراون، ڕاپۆرتی دەستبەسەرکردنی ژمارەیەکی دیکە لە هاووڵاتییان گەیشتووە کە شوناسیان لە ئێستادا لەلایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاوەوە لە ژێر لێکۆڵینەوە و پشتڕاستکردنەوەدایە. ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان لە ڕۆژی یەکشەممە ٧ی بەفرانباری ٢٧٢٥، دوای مانگرتن و ڕێپێوانی ناڕەزایەتیی بەکۆمەڵی ژمارەیەک لە کاسبکاران و بازاڕییان لە تاران دەستی پێ کرد و پاشان بۆ شارەکانی دیکە گوازرایەوە. ئەم ناڕەزایەتییانە ڕوبەرووی کاردانەوەی سەرکوتکەرانەی هێزە حکومەتییەکان بووەتەوە و لە ماوەی ڕۆژانی ڕابردوودا ژمارەیەکی بەرچاو لە هاووڵاتییان لەوانە ژنان و منداڵان دەستبەسەر کراون

درەو: ڕاپۆرتی فەرمانگەی میدیاو زانیاری حکومەتی هەرێمی کوردستان  🔹 زانکۆ و دامەزراوە ئەکادیمیەکان لە کەرتى حکومى و تایبەت، کە لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستییەوە سەرپەرشتى دەکرێن، ژمارەیان (20) زانکۆی حکومی، (18) زانکۆی تایبەت و (36) پەیمانگای تایبەتە. 🔹 ژمارەى هەڵگرانى نازناوی زانستیى ستافى زانکۆ حکومییەکان لە ساڵی (1992) تەنها (560) پرۆفیسۆر بووە، لە ساڵی (2024) بەرزبووەتەوە بۆ (714) پرۆفیسۆر، (2 هەزار و 374) پرۆفیسۆری یاریدەدەر، (3 هەزار و 897) مامۆستا، (4 هەزار و 55) مامۆستای یاریدەر، (554) بێ نازناو، (45) دیبلۆمی یەک ساڵە و (20) دیبلۆمی دوو ساڵە. 🔹 لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (10 هەزار و 454) توێژینەوەی زانستی لە گۆڤارە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان لەسەر ئاستی (14) زانکۆ و (2) دامەزراوەی حکومی بڵاوکراونەتەوە. 🔹 لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (16 هەزار و 457) کەس لە خوێندنی باڵا بۆ خوێندنی (بۆرد، دکتۆرا، ماستەر، دبلۆمی دوو ساڵی پزیشکی و دیبلۆمی باڵا) وەرگیراون. 🔹 ڕەخساندنی کورسیی خوێندن لە زانکۆ حکومییەکانی هەرێمی کوردستان، بە جۆرێک بووە لە ساڵی (2020 - 2024) (235 هەزار و 701) قوتابی و خوێندکار وەگیراون ڕاپۆرتی فەرمانگەی میدیاو زانیاری حکومەتی هەرێمی کوردستان  # زانکۆ و دامەزراوە ئەکادیمیەکان لە کەرتى حکومى و تایبەت، کە لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستییەوە سەرپەرشتى دەکرێن، ژمارەیان (20) زانکۆی حکومی، (18) زانکۆی تایبەت و (36) پەیمانگای تایبەتە. # لە ماوەی ساڵانی (2020 - 2024)، (43) کۆلێژ کراونەتەوە، کە (14) کۆلێژیان لە زانکۆ و پەیمانگا حکومییەکان و (29)یان لە زانکۆ و پەیمانگا تایبەتەکان بووە. # کردنەوە و هەڵپەساردن و داخستنى بەشە زانستیەکان لە زانکۆ و پەیمانگا حکومییەکان، کردنەوەی (243) بەش، هەڵپەساردنی (35) بەش و داخستی (17) بەش بووە. ئەو بەشانەی لە ماوەی پێنج ساڵی رابردوودا کراونەتەوە وەك: ئەندازیاریی فڕۆکەوانی، ئەندازیاریی زانستی کۆمپیوتەر و تەکنەلۆجیای زانیاری، بازاڕگەری، دیزاین، پیشەسازیی نەوت، میکانیك و وزە، زیرەکیی دەستکرد، بەرهەمهێنانی رووەکی پزیشکی و ئەندازیاریی ئاسایشی سایبەری و شیکاری کیمیایی و چەندین بەشی دیکە. # ژمارەى هەڵگرانى نازناوی زانستیى ستافى زانکۆ حکومییەکان لە ساڵی (1992) تەنها (560) پرۆفیسۆر بووە، لە ساڵی (2024) بەرزبووەتەوە بۆ (714) پرۆفیسۆر، (2 هەزار و 374) پرۆفیسۆری یاریدەدەر، (3 هەزار و 897) مامۆستا، (4 هەزار و 55) مامۆستای یاریدەر، (554) بێ نازناو، (45) دیبلۆمی یەک ساڵە و (20) دیبلۆمی دوو ساڵە. # ژمارەى هەڵگرانى نازناوی زانستیى لە زانکۆ و پەیمانگا تایبەتەکان لە ساڵی (2024) بریتی بووە لە (79) پرۆفیسۆر، (285) پرۆفیسۆری یاریدەدەر، (338) مامۆستا، (680) مامۆستای یاریدەر و (556) بێ نازناو. # لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (10 هەزار و 454) توێژینەوەی زانستی لە گۆڤارە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان لەسەر ئاستی (14) زانکۆ و (2) دامەزراوەی حکومی بڵاوکراونەتەوە. # لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (16 هەزار و 457) کەس لە خوێندنی باڵا بۆ خوێندنی (بۆرد، دکتۆرا، ماستەر، دبلۆمی دوو ساڵی پزیشکی و دیبلۆمی باڵا) وەرگیراون. # لەماوەی نێوان ساڵی (2020 - 2024) (5 هەزار و 82) کەس لە بوارە جیاجیاکاندا یەکسانکردنی بڕوانامەیان بۆ کراوە. # ڕێکەوتنامە و لێتێگەیشتنە زانستییەکان لەگەڵ زانکۆ و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، لەسەر ئاستى زانکۆکانی هەرێمی کوردستان، بەشێوەیەکى گشتى زانکۆ و دامەزراوە ئەکادیمییەکان، لە ماوەى ڕابردوودا هەوڵەکانیان چڕ کردۆتەوە، بۆ دروستکردنى پەیوەندیى زانستى، لەگەڵ زانکۆ و ناوەندەکانى توێژینەوە لەسەر ئاستى وڵاتە جیاجیاکان، بەرهەمى ئەو کار و هەوڵانەى زانکۆکان بریتی بووە لە واژووکردنی (367) ڕێککەوتنامە و لێکتێگەیشتنى زانستی.  # ڕەخساندنی کورسیی خوێندن لە زانکۆ حکومییەکانی هەرێمی کوردستان، بە جۆرێک بووە لە ساڵی (2020 - 2024) (235 هەزار و 701) قوتابی و خوێندکار وەگیراون، بە جۆرێک؛ 1-    ساڵانە کورسی خوێندن بۆ سەرجەم ئەو پێشکەشکارانەى که لە ناوچە کوردستانییەکانى دەرەوەى ئیدارەى هەرێمى کوردستانن و داوایان پێشکەشکردبوو بۆ وەرگرتن لە خوێندنى بەکالۆریۆس بەهەمان پێوەرى قوتابیان و خوێندکارانى هەرێمی کوردستان تەرخانكراوە. 2-    دانیشتووانی سنووری ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان، هاوشێوەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان مافی پێشکەشکردنی داواکاریان لە خوێندنی دبلۆم، ماستەر و دکتۆرا هەیە، بە هەمان رێککار و مەرجەکان. # خوێندنی خۆڕایی و پشتیوانییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە پێنج ساڵی ڕابردوودا، زیاتر لە (3 تریلیۆن دینار) بۆ پشتیوانی کەرتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی خەرجكراوە و قوتابیان بێبەرامبەر لە زانکۆ حکومییەکان درێژە بە خوێندن و پرۆسەی فێربوون دەدەن، هاوکات حکومەتی هەرێمی کوردستان پشتیوانی دارایی (دەرماڵە)ـی پێشکەش بە قوتابیان کردووە. # ژمارە و تێچووى ساڵانەى کرێى بەشەناوخۆییەکان بەپێى زانکۆکان لەسەر ئاستی (8) زانکۆ، کە (45) باڵەخانەی کرێیان هەیە بۆ بەشە ناوخۆییەکان تێچووی ساڵانەیان (ملیارێک و 885 ملیۆن و 706 هەزار)دینارە.. # دامەزراندن و بەخشین لە کرێى خوێندن لە زانکۆ و پەیمانگە حکومى و تایبەتەکان •    کەمکردنەوەى کرێی خوێندنی پاڕالێل و ئێواران لە تەواوى ساڵەکانى کابینەى نۆیەم بەڕێژەى  (%45) بۆهەموو قۆناغەناغەکانى خوێندن، بەهۆى ئەم بڕیارەش ساڵانە نزیکەى (70) ملیار دینار گەڕاێندراوەتەوە بۆ کەسوکار و خانەوادەى قوتابیان و خوێندکاران. •    کەمکردنەوەی کرێی خوێندن ساڵانە لە زانکۆ و پەیمانگە تایبەتەکان بە رێژەی %10) بۆ (%20 لە ماوەی کابینەی نۆیەمدا. •    دامەزراندنی سێیەکەمەکانی ساڵی خوێندنی (2015 - 2016 )کە ژمارەیان 1300 کەس بوو، هەروەها دامەزراندنی سێ یەکەمەکانی ساڵی خوێندنی (2017 – 2016) کە ژمارەیان 1542  کەس بوو.  •    ئەنجامدانی گرێبەستی دارایی بۆ 4104 مامۆستای وانەبێژ لە زانکۆ و پەیمانگە حکومییەکانی هەرێمی کوردستان. •    لە کابینەی نۆیەیەمدا بڕی 2.5 ملیۆن دۆلار بۆ 252 دەرچووان و کاندیدانی تواناسازی خەرجکرا. •    لێخۆشبوون لە کرێی خوێندنی پاڕالێڵ و ئێواران بە رێژەی (100%) بۆ ئەو قوتابی و خوێندکارانەی کە کەسوکاری پلە یەکی پێشمەرگە کەمئەندامبووەکانی سەنگەر. •    لێخۆشبوون لە کرێی خوێندن لە زانکۆ تایبەتەکان بە رێژەی (100%) بۆ منداڵانی شەهید و ئەنفالکراوان و دابینکردنی تێچووی خوێندنی زیندانی و ڕاگیراوی سیاسی، یاخود یەکێک لە منداڵەکانی. •    لێخۆشبوون لە کرێى خوێندن بەڕێژەى (100%) بۆ ئەو قوتابى و خوێندکارانەى زانکۆ و پەیمانگە حکومى و تایبەتەکانى هەرێمى کوردستان، کە لە بەڕێوەبەرایەتییەکانى چاکسازىی کۆمەڵایەتى سەر بە وەزارەتى کار و کاروبارى کۆمەڵایەتى لە پارێزگاکانى هەرێمى کوردستان سزا دراون و لە هەمان کاتدا دەخوێنن. •    داشکان لە کرێی خوێندن بە رێژەی (05%) بۆ ئەو کەسانەی دوو ئەندامی یەك خێزانن لە زانکۆ و پەیمانگەکان کە بەشێوەی پارالێل و ئێواران دەخوێنن. •    یەکەم و دووەم و سێیەمى زانکۆ حکومییەکانى هەرێمى کوردستان کە تاکو ئێستا دانەمەزراون، لە تەواوى کرێى خوێندنى ساڵانە بە ڕێژەى (100%) دەبەخشرێن، ئەگەر هاتوو لە خوێندنى ماستەر و دکتۆرا لە زانکۆ حکومییەکانى هەرێمى کوردستان وەرگیران. •    تەرخانکردنی کورسیی تایبەتی خوێندنی باڵا بۆ نابینایان و کەسانى خاوەن پێداویستیی تایبەت بە ڕێژەى (100%)، لە کاتى پێشکەشکردن بۆ خوێندنى باڵا/ ماستەر، دکتۆرا، دبلۆمى باڵا لە زانکۆ حکومییەکانى هەرێمى کوردستان بۆ ساڵى خوێندنى (2023-2024) لە دەرەوەى پلانى پەسەندکراو بە مەرجى دەرچوون لە تاقیکردنەوەى توانستى زانستى. •    لە کاتی هەبوونی مەرجەکانی پێشکەشکردن، دانیشتووانی سنووری ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، لە کاتی وەرگیرانیان  بۆ دبلۆمی باڵا و ماستەر و دکتۆرا لە زانکۆ حکومییەکانی ھەرێمی کوردستان لە کرێی خوێندن بۆ ساڵی خوێندنی (2023-2024) دەبەخشرێن. •    دابینکردنی کورسیی خوێندن بۆ ئاوارەکانی سووریا. •    بەخشینی یەکێک لە منداڵی زیندانیانى سیاسی بەڕێژەی (100%) لە کرێى خوێندن. •    بەخشینی ئەوانەی کە خەڵکی کەمدەرامەتن یان بەهەر شێوەیەک کێشەی داراییان هەیە لە ڕێگەی نووسراوی زانکۆکانەوە بەو ڕێژەیەی بۆی داواکراوە بەبێ جیاوازی. •    بەخشین و کەمکردنەوەى کرێى خوێندن لە زانکۆ و پەیمانگە تایبەتەکان بۆ کەسانی کەمدەرامەت و هەژار بە ڕێژەى جیاواز.  # بەئەلیکترۆنیکردنى کاروبارە کارگێڕى و زانستییەکان لە وەزارەتی خوێندنی باڵا 1.    سیستەمی ئه‌لکترۆنی بۆ پێشکه‌شکردنی داخوازینامه‌ بۆ ناوه‌ندی وه‌رگرتن ( زانکۆلاین ) 2.    سیستمی بەدواداچوونی نووسراوەکان (Document Management System) 3.    سیستمی سەرچاوە مرۆییەکان (HR System) 4.    سیستمی ژمێریاری (Accounting System) 5.    سیستمی سەنتەرى زمان (Language Center System) 6.    سیستمی یەکسانکردنی بڕوانامە (Equalization System) 7.    سیستمی سکۆلەرشیپ (Scholarship System)  8.    سیستمی تواناسازى (HCED System)  9.    سیستمی ئه‌لیکترۆنیی به‌ڕێوەبردنی خوێندن له زانکۆکانی هه‌رێمی کوردستان Zanko System)) 10. سیستەمی گواستنەوە و دابەزاندنی قوتابیان و خوێندکاران لە نێوان زانکۆ حکومییەکان.      

  درەو: سبەینێ مەكتەبی سیاسی پارتی بەسەرۆكایەتی مەسعود بارزانی كۆدەبێتەوەو بڕیار دەدات، كاندیدی سەرۆككۆماری دەبێت یان نا. بڕیارە سبەینێ مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان بەسەرۆكایەتی مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی و نێچیرڤان بارزانی و مەسرور بارزانی جێگرانی سەرۆكی پارتی لەبارەی كۆمەڵێك پرس كۆببێتەوە: -    گفتوگۆكردن لەسەر پرسی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی عێراق -    پرسی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان و دوا هەنگاوەكان -    پرسی هەڵبژاردنی جێگری سەرۆكی پەرلەمانی عێراق و لێكەوتەكانی -    پرسی هەڵبژاردنی سەرۆككۆماری عێراق و بوونی كاندیدەكان بۆ ئەو پۆستە. تا ئێستا نازاندرێت پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق كاندیدی دەبێت یان نا؟ هەرچەندە لە دوو خولی رابردوو كاندیدی هەبوو: -    ساڵی 2018 لەبەرامبەر بەرهەم ساڵح پارتی د. فوئاد حسێنی كاندید كرد بەڵام دەرنەچوو. -    لە ساڵی 2022 پارتی هۆشیار زێباری كاندیدكرد بەڵام دوورخرایەوە، دواتر رێبەر ئەحمەدی كاندیدكرد پاشان كشاندیەوە. لە گەڕی سێیەمی هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، بافڵ تاڵەبانی بە وەفدی پارتی راگەیاندبوو كە دەنگ بە كاندیدەكەی پارتی دەدەن، نازانرێت ئەم هەڵوێستی یەكێتی بەپێی رێككەوتن بووە لەبەرامبەر كاندیدی سەرۆككۆمار یان هەڵوێستێكی تاك لایەنە بووە؟  پێشتر مەسعود بارزانی لە پەیامێكدا مەرجی خۆی بۆ كاندیدی سەرۆككۆماری عێراق ئاشكراكرد. رۆژی 29/12/2025 مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان پەیامێكی سەبارەت بە پۆستی سەرۆككۆمار بڵاوكردەوە لە پەیامەكەیدا بەرونی وتی:  -    دەبێ میكانیزمی هەڵبژاردنی سەرۆككۆماریش گۆڕانكاریی بەسەردا بێت و چیتر لایەنێك ئەو پۆستە بە موڵكی تایبەتی خۆی نەزانێت. -    یان لە پەرلەمانی كوردستان كەسێك وەك نوێنەری كورد بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆمار دیاری بكرێت -     یان تێكڕای لایەنە كوردستانییەكان كۆ ببنەوە و بۆ ئەو پۆستە لەسەر كەسێك ڕێك بكەون -     یانیش نوێنەران و فراكسیۆنە كوردییەكان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، كەسێك بۆ وەرگرتنی ئەو پۆستە دیاری بكەن -     مەرجیش نیە ئەو كەسەی بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆمار دیاری دەكرێت پارتی بێت یان یەكێتی بێت، دەكرێ لە لایەنێكی تر بێت یانیش بێلایەن بێت.  -    گرنگ ئەوەیە  ئەو كەسە كۆدەنگیی كوردی لەسەر بێت و نوێنەرایەتیی گەلی كوردستان بكات بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆماری عێراق.  

درەو: لە ئێستادا هەریەك لە یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان و رەوتی هەڵوێست و كۆمەڵی دادگەری لە گفتوگۆدان بۆ ئەوەی كاندیدێك دیاری بكە نبۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق. لە هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، رەوتی هەڵوێست كاندیدی هەبوو بۆ پۆستی سەرۆكۆماری عێراق و هەریەك لە یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان و كۆمەڵی دادگەری كوردستان پشتیوانیان لە كاندیدەكەی هەڵوێستكرد. بەپێی بەدواداچوونەكانی (درەو) لە ئێستادا هەڵوێست و یەكگرتوو و كۆمەڵ، لە گفتوگۆدان بۆ ئەوەی نەوەی نوێش بەشدار بێت لەگەڵیان تا پێكەوە كاندیدێك دیاری بكەن بۆ پۆستی سەرۆككۆماری عێراق، كە لەناو لیستەكانی خۆیان كاندیدێك دیاری بكەن، یاخود لە دەرەوەی حزبەكان كاندیدێكی سەربەخۆ دیاری بكەن و پشتیوانی بكەن. رۆژی دووشەممە دوایین وادەیە بۆ وەرگرتنی ناوی كاندیدی سەرۆككۆماری عێراق و ژمارەیەك كارەكتەری سیاسی بەنیازن خۆیان بۆ ئەو پۆستە كاندید بكەن و چاوەڕوان دەكرێت لە دوو رۆژی داهاتوودا یەكێتی و پارتی لە كۆبوونەوەی مەكتەبی سیاسیاندا ئەو پرسە یەكلا بكەنەوەو كاندیدی خۆیان دیاری بكەن.  پۆستی سەرۆككۆماری عێراق وەك عورفێكی سیاسی بەر پێكهاتەی كورد دەكەوێت، هاوشێوەی پۆستی سەرۆكی پەرلەمان بۆ سونەو پۆستی سەرۆكوەزیران بۆ شیعە. پۆستی سەرۆككۆماری عێراق: -    2005 – 2014 جەلال تاڵەبانی سەرۆككۆماری عێراق (2012 نەخۆش كەوت)  -    2014 – 2018 د. فوئاد مەعسوم -    2018 – 2022  د. بەرهەم ساڵح -    2022- 2025 د. لەتیف رەشید  

درەو: لە رۆژی سوێند خواردنیانەوە هەر هەر پەرلەمانتارێكی عێراق مانگانە (8 ملیۆن و 200 هەزار) دیناری موچە، (16) ملیۆن دیناری (16) پاسەوان، (3) ملیۆن دیناری كرێی خانو یان شوقە، كۆی گشتی بڕی (27 ملیۆن و 200) هەزار دینار مانگانە دەخرێتە سەر ئەژماری بانكیان، لە رۆژی سوێندخواردنیانەوە ( 5 هەزارو 316) پاسەوان بۆ پەرلەمانتاران دادەنرێن، كۆی موچەكەیان مانگانە دەكاتە (5 ملیارو 316 ملیۆن) دینارە. رۆژی 29ی 12/2025 پەرلەمانتارانی عێراق سوێندیان خوارد، لەو رۆژەوە بۆ ماوەی (4) ساڵ، سەرجەم ئیمتیازاتەكانیان بۆ خەرج دەكرێت و شمولیان دەكات. پەرلەمانی عێراق پێكهاتووە لە (329) پەرلەمانتار، سەرۆك و دوو جێگر و (326) پەرلەمانتار و ژمارەیەكی زۆر راوێژكار و فەرمانبەرو كۆی خەرجی ساڵی رابردووی ( 2025)ی پەرلەمانی عێراق بەپێی راپۆرتی وەزارەتی دارایی عێراق زیاتر لە (600) ملیار دینار بووە. هەر پەرلەمانتارێك (16) پاسەوان، سەرۆكی پەرلەمان (40) پاسەوان و جێگرانی سەرۆكی پەرلەمان هەریەكەیان (30) پاسەوانی بۆ دادەنرێت. -    326 پەرلەمانتار دەكاتە (5 هەزار و216) پاسەوان. -    سەرۆكی پەرلەمان (40) پاسەوان. -    دوو جێگری سەرۆكی پەرلەمان (60) پاسەوان. كۆی گشتی ( 5 هەزار 316) پاسەوان بۆ پەرلەمانتاران دادەنێرێێت. -    هەر پاسەوانێك مانگانە بە تێكڕا (ملیۆنێك) دینار وەردەگرێت -    كۆی گشتی پارەی پاسەوانان دەكاتە ( 5 ملیار و 316 ملیۆن) دینار . موچەی پەرلەمانتارێكی عێراق، لەگەڵ دەرماڵەو خەرجییەكانی دەخرێتە سەر ئەژماری بانكی پەرلەمانتار: 🔹 (5 ملیۆن و 200 هەزار) دیناری موچەی بنەڕەتی 🔹 (3 ملیۆن) دینار) دەرماڵەی میوانداری خەرجی  🔹 واتا كۆی موچەی پەرلەمانتارێك دەرماڵەو بنەڕەتی (8 ملیۆن و 200 هەزار) دینار). 🔹  (16 ملیۆن) دیناری (16) پاسەوان دەچێتە سەر ژمارە بانكی پەرلەمانتاران، بەشێكیان چەند پاسەوانێك بە پارەیەكی رەمزی دادەنێن. 🔹(3 ملیۆن) دینار كرێی خانو یان شوقە كۆی گشتی ئەو پارەیەی مانگانە دەچێتە سەر ئەژماری بانكی پەرلەمانتارێك دەكاتە (27 ملیۆن و 200 هەزار) دینار. كۆی گشتی ئەو پارەیەی دەخرێتە سەر ئەژماری بانكی پەرلەمانتارانی عێراق: -    كۆی (326) پەرلەمانتار دەكاتە ( 8 ملیار و 867 ملیۆن و 200 هەزار) دینار و ساڵانە دەكاتە ( 106 ملیار و 406 ملیۆن و 400 هەزار) دینار. -    سەرۆكی پەرلەمان مانگانە بە خەرجی و دەرماڵەو پاسەوان و نەسریە نزیكەی (150) ملیۆن دیناری لەبەردەستدایە. -    جێگری سەرۆكی پەرلەمان بە پاسەوان و موچەو خەرجیەوە نزیكەی (100) ملیۆن دیناری لەبەردەستدایە. ژمارەی پەرلەمانتارانی كورد (58) پەرلەمانتارە، كۆی ئەو پارەیەی دەخرێتە سەر ئەژماری بانكیان ( ملیارێك و 577 ملیۆن و 600 هەزار) دینار . پەرلەمانتارانی فراكسیۆنە كوردیەكان: -    فراكسیۆنی پارتی: 27 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی یەكێتی: 18 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی هەڵوێست: 5 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی یەكگرتوو: 4 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی نەوەی نوێ: 3 پەرلەمانتار -    فراكسیۆنی كۆمەڵ: 1 پەرلەمانتار  هەموو پەرلەمانتارێك پاسپۆرتی دیپلۆماسی پێدەدرێت بەشێك لەو پەرلەمانتارانەی خانەنشین دەبن: -    پەرلەمانتاری عێراق كە خانەنشین دەبێت، دەبێت تەمەنی لە 45 ساڵ زیاتر و 15 ساڵ خزمەتی هەبێت، ئەگەر ئەو مەرجەی نەبێت -    6 پاسەوانی بۆ دادەنرێت تا كۆتایی ژیانی یان تەمەنی دەگاتە خانەنشینی -    ئەگەر مەرجی خانەنشینی تیا بێت (100) ملیۆن  دینار ئیكرامیە وەر دەگرێت، وەك هەر فەرمانبەرێكی عێراق بە پلەو بڕوانامە خانەنشین دەكرێت.     

 درەو: ماڵپه‌ڕی شەفافیەت بۆ چاودێری و رێكخستنی داهاتە نانەوتییەكانی پارێزگای( سلێمانی و هەڵەبجە) و ئیدارەکانی (راپەڕین و گەرمیان) بڵاویكردەوە:  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 27/12 – 2/1/2026: (901  ملیۆن )دینار بووە، كە 100%ـی داهاتەكە بەشێوەی نەختینەبووە.   -    داهاتی مانگی كانونی یەكەمی سنوری سلێمانی  بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار) دینار   -    داهاتی ساڵی رابردووی سنوری سلێمانی  بریتی بووە له‌ ( 897 ملیار) دینار -    داهاتی مانگی تشرینی دووەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 62 ملیۆن) دینار -    داهاتی مانگی تشرینی یەكەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 69 ملیار و 7 ملیۆن) دینار    -    داهاتی مانگی ئەیلول سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 66 ملیار و 681 ملیۆن) دینار   -   داهاتی مانگی ئابی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 924 ملیۆن) دینار ، كه‌ 85%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 15%ی به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌. -   داهاتی مانگی تەمووزی سنوری سلێمانی بریت بووە له‌ ( 118 ملیار و 926 ملیۆن) دینار ، كه‌ 28%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 67%ی مەقاسە بووەو 5% به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌.  - داهاتی مانگی حوزەیرانی سنوری سلێمانی ( 139 ملیار و 173 ملیۆن دینار) بووە، كه‌ (76) ملیار دینار بەڕێژەی 54% كەمیكردووە.  

  نوسینی: لوقمان حەوێز ساڵ بە ساڵ خۆزگە بە پار، کوردەواری ئەم قسەیەی بۆ حاڵی زۆربەی تاکی مرۆڤەکان وتووە، بەڵام بەداخەوە بۆ ئەوساڵەی وا تێدەپەڕێ قسەکە بۆ هەموو جیهان ڕاستە. ئێستا کە لە کۆتا ساتەکانی ساڵی 2025 داین پتر لە 117 ملیۆن مرۆڤ لەسەرانسەری جیهان ئاوارەن دور لە ماڵ و حاڵ و شار و وڵاتی خۆیان دەژین، کۆمەڵێک شەڕ و قەیرانی گەورە لە جیهان هێشا بەردەوامە و هەندێکیان گەرمتربوون و هەندێکی تریشی هاتۆتەسەر بەبەراورد بە ساڵێک پێش ئێستا، ڕۆژانە سەدەها مرۆڤ بەهۆی ئەو شەڕ و ڤەیرانانەوە بەدەستی یەکتر دەکوژێن، لایەنی کەم ئێستا شەڕ و قەیرانی گەرم لە 22 وڵات و هەرێم و شوێنی سەر ئەم هەسارەیە هەیە، ژمارەی هەموو ئەوانەی ئەمساڵ بەڕاستەوخۆیی لەو شەڕ وقەیرانانە کوژراون بە پتر لە 240 هەزار دەخەمڵێنرێت، هەندێک ڕێکخراو ژمارەکە بە زۆرتر لەوە دەخەمڵێنن. نزیکەی 893 ملیۆن مرۆڤ لە هەموو جیهان لە ئەمڕۆدا توشی بەدخۆراکی بوون واتە خۆراکی پێویستیان لە ماڵدا نیە، تەنیا ئەمڕۆش ئەوانەی لەهەموو جیهان بەهۆی برسیەتیەوە مردون و دەمرن نزیکەی 15 هەزار کەس دەبن، لەهەمان کاتدا 1.78 ملیار کەس قەڵەون و بەدەست زۆرخۆری و قەڵەویەوە دەناڵێنن، نزیکەی 750 ملیۆن کەس لەهەموو جیهان ئاوی پاکی خورادنەوەیان نیە، ئەمساڵەی تێپەڕی نزیکەی 1.1 ملیۆن کەس بەدەستی خۆی خۆی کوشت و پتر لە 3 ملیۆن هەوڵی خۆکوشتنی داوە. دۆخی ژینگەی هەسارەکەشمان لە دۆخی مرۆڤەکان باشتر نیە، بڕی هەموو ئەو گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنەی مرۆڤ بەهۆی چالاکیەکانی خستیە نێو بەرگە هەوا ئەمساڵیش گەیشتە نزیکەی 40 ملیار تۆن، مرۆڤ ئەمساڵ ڕووبەری 5.2 ملیۆن هێکتار دارستانی سروشتی تەخت کرد، دیارەی گۆڕانی ئاو و هەوا و توند بوونی کەش  و لافاو و بەرزبوونەوەی ئاستی زەریاکان لە جیهان بەردەوامە، زێدەڕۆیی لە ڕاوکردنی ماسی لە دەریاکان و زەریاکان بەردەوامە، ڕێژەی زۆربوونی ترشەڵۆکی لە زەریاکان لە زۆربوونە. ژمارەی هەموو مرۆڤەکان ئەمڕۆ بوو بە 8 ملیار و 267 ملیۆن کەس، ئەمساڵ نزیکەی 132 ملیۆن منداڵ لە دایک بوون، نزیکەی 62 ملیۆن مرۆڤیش مردن، ژمارەی بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت گەیشتووە بە 6.98 ملیار کەس، ژمارەی مۆبایلەکان لە ژمارەی مرۆڤەکان تێپەڕیوە و لە 9 ملیار مۆبایل زیاترە، ژمارەی ئەکاونتەکانی فەیسبوکیش لە 3.65 ملیار ئەکاونت تێپەڕیوە. ئومێدەوارم ساڵی داهاتوو ساڵێکی باشتر بێت لەوەی تێپەڕی بۆ سەرجەم مرۆڤایەتی، مرۆڤەکان لەهەموو کاتێک زیاتر پێویستیان بە ئاشتی و پێکەوەژیان و مرۆڤدۆستی و ژینگەدۆستیە.

(درەو):  دوای هەڵبژاردنی سەرۆك و جێگرانی سەرۆكی پەرلەمان، پەرلەمانی نوێی عێراق لە یەكەم هەنگاودا دەرگای خۆكاندیدكردنی بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كردەوەو مەرجەكانی خۆكاندیدكردنی راگەیاند، پۆستی سەرۆك كۆمار پشكی كوردە، لە خولی پێنجەمی پەرلەماندا بڕیارێكی دادگای فیدراڵی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری قورس كرد، بەجۆرێك نیسابی دانیشتنی تایبەت بە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری بە (دوو لەسەر سێ)ی ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان دیاریكرد، بەوهۆیەوە هاوپەیمانی (سەدر+ بارزانی+ حەلبوسی) هەڵوەشایەوەو سەدر لە پرۆسەی سیاسی كشایەوە.  كردنەوەی دەرگای خۆكاندیدكردن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەفەرمی كردنەوەی دەرگای خۆكاندیدكردنی بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كردەوە. پاڵپشت بە ماددەكانی (2و 3) لە یاسای ژمارە (8)ی ساڵی 2012 لە یاسای حوكمەكانی خۆكاندیدكردن بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار، پەرلەمان دەرگای خۆكاندیكردنی كردەوەو رایگەیاند، ئەوانەی دەیانەوێت خۆیان كاندید بكەن و ئەم مەرجانەی خوارەوەیان تێدایە، نوسراو پێشكەش بكەن لەگەڵ بەڵگەنامە فەرمییە ئەسڵییەكان؛ كە بیسەلمێنێت ئەو مەرجانەیان تێدایە، ئەمانە لەگەڵ سیڤییەكانیان پێشكەشی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی نوێنەران بكەن و رادەستی فەرمانگەی كارەباری یاسایی پەرلەمان/ كۆشی كۆنگرەكان بكرێت، لەماوەی دەوامی فەرمیدا لە 9ی بەیانییەوە تاوەكو 3ی پاشنیوەڕۆ (لە رۆژانی چوارشەممە، یەكشەممەو دوو شەممە) كە دەكاتە رۆژانی 31/12/2025و 4،5/1/2026، لەگەڵ وەرگرتنی پسوڵە كە بیسەلمێنێت داواكارییان پێشكەش كردووە لەگەڵ رێككەوتی پێشكەشكردن و بەڵگەنامە هاوپێچەكانی.  مەرجەكانی خۆكاندیدكردن پشتبەست بە ماددەی (1)ی لە یاساكە، كاندیدی پۆستی سەرۆك كۆمار دەبێت ئەم مەرجانەی تێدا بێت:  -    لە عێرق لەدایك بووبێت و لە دایك و باوكێكی عێراقی.  -    لەڕووی عەقڵییەوە سەلامەت بێت و 40 ساڵی تەمەنی تەواو كردبێت.  -    ناوبانگی باش و ئەزمونی سیاسی هەبێت، دەستپاك و سەرڕاست و دادپەروەرو دڵسۆز بێت بۆ نیشتمان.   -    نابێت ئاستی خوێندنی لە بڕوانامەی بەرایی زانكۆ "بەكالۆریۆس" كەمتربێت و دەبێت بڕوانامەكەی لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی عێراقەوە پەسەندكرابێت. -    حكوم نەدرابێت بە تاوانێك كە لەكەداری بكات. -    یەكێك نەبێت لەوانەی كە رێوشوێنەكانی یاسای لێپرسینەوە و دادپەروەیی دەیانگرێتەوە، یان هەر رێوشوێنێكی تر كە جێگەی بگرێتەوە. هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار  لەدوای دانیشتنی یەكەم و هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتیی پەرلەمانەوە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەبێت لەماوەی (30 رۆژ)دا؛ بەدەنگی (دوو لەسەر سێ) واتا لە كۆی (329 كورسی) بە دەنگی (220) كورسی، سەرۆك كۆماری نوێ هەڵبژێرێت (ئەمە بەگوێرەی ماددەی 72ی دەستور). خۆ ئەگەر لە خولی یەكەمی دەنگدان هیچ یەكێك لەوانەی خۆیان بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كاندید كردبوو دەنگی (دوو لەسەر سێ)یان نەهێنا، ئەوا بەگوێرەی ماددەی (70ی دەستور)، لە گەڕی دووەمی دەنگداندا هەر كاندیدێك زۆرترین دەنگی بەدەستهێنا دەبێت بە سەرۆك كۆمار.  لە پرسی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماردا، ساڵی 2022 پەرەسەندنێكی نوێ روویدا، لەم ساڵەدا و بە دیاریكراوی لە (3ی شوبات)دا دادگای باڵای فیدراڵی بڕیاریدا لەسەر ئەوەی نیسابی دانیشتنی پەرلەمان تایبەت بە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار بریتییە لە (دوو لەسەر سێ)، واتا دەبێت لە كۆی 329 ئەندام، 220 ئەندام ئامادە بن ئەوكاتە دانیشتنی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار دەست بەكارەكانی بكات. دیاریكردنی دوو لەسەر سێ وەكو نیسابی دانیشتنی پەرلەمان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار، لە 2022دا كێشەی بۆ هاوپەیمانێتی (سەدر+ بارزانی+ حەلبوسی) دروستكرد، بەوهۆیەوە نەیانتوانی بەبێ لایەنەكانی تر پۆستی سەرۆك كۆمار یەكلابكەنەوەو ئەمەش دواجار سەریكێشا بۆ كشانەوەی سەدر لە پرۆسەی سیاسی و هەڵوەشانەوەی هاوپەیمانێتییەكەی لەگەڵ (بارزانی و حەلبوسی)دا. بەگوێرەی ئەو نەریتە سیاسییەی كە لە عێراقی دوای سەددامەوە داكەوتووە، پۆستی سەرۆك كۆماری پشكی كوردە، تائێستا لەناو كورددا ئەم پۆستە لای یەكێتیی نیشتمانی بووە، ئەمجارەش پارتی و یەكێتیی وەكو دوو هێزی سەرەكی ناكۆكن و تائێستا هیچ رێككەوتنێك بۆ دابەشكردنی پۆستەكانی هەرێم و بەغداد لە نێوانیاندا نییە، بۆیە هێشتا دیار نییە ئایا ئەمجارە بازی پۆستی سەرۆك كۆمار لەسەر شانی كێ دەنیشێتەوە. 

شیكاری: درەو  🔻 لە (11) ساڵی ڕابردووی هەردوو کابیەنەی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا؛ 🔹 موچەخۆران لە (132) مانگی ڕابردودا (70) موچەی تەواوو (44)یشیان بە چارەک و لێبڕینەوە وەرگرتووەو (18) موچەشیان پێ نەدراوە، بە ڕاگرتنی بەرزە موچە (ترفیع)ەوە نزیکەی (30 ترلیۆن و 802 ملیار) دیناریان لای حکومەتی هەرێم ماوەتەوە. بەجۆرێک؛ 🔹 کابینەی هەشتەم لە ماوەی (54) مانگدا، تەنها (15) موچەی تەواو و (34) مانگیشی بە کەم و کوڕی و پاشەکەوتەوە خەرجکرد، (5) مانگیشی خەرج نەکردو ناوینا پاشەکەوت. کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لەم کابینەیەدا مایەوە بە نزیەکەی (10 ترلیۆن و 598 ملیار) دینار خەمڵێندرا. 🔹 کابینەی نۆیەم لە (78) مانگی رابردوودا، تەنها (55) مانگیان موچەی تەواوەتی و (10) مانگیشی بە لێبڕینەوە خەرج کردووە، (11) مانگیشی خەرج نەکرد، (2) مانگی کۆتایی (2025)یش چارەنوسی نادیارە، بە خەرجنەکردنی ئەو دوو موچەیە، کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لای کابینەی نۆ بە (13 ترلیۆن و 814 ملیار) دینار دەخەمڵێندرێت. 🔹 بە بڕیارێک لە (1/1/2016)ەوە بەرزە موچە ڕاوەستاوە، لە ئێستادا تەواوی فەرمانبەرنی هەرێمی کوردستان (2) بەرزە مووچەیان ڕاگیراوە، کۆی ئەو بڕە پارەیەی لە (10) ساڵی ڕابردوودا بەهۆی ڕاگرتنی بەرزە موچەوە خەرج نەکراوە بە (6 ترلیۆن و 390 ملیار) دینار دەخەمڵێندرێت. 🔹 ئەگەر فەرمانبەرێک موچەکەی (1 ملیۆن) دینار بێت، ئەوا بەهۆی خەرج نەکردن، پاشەکەوت، چارەکە موچە، لێبڕین و ڕاگرتنی بەرزە موچەوە سەروو (49 ملیۆن) دیناری لای حکومەتی هەرێمە. قەبارەی پاشەکەوتی موچەی موچەخۆرانی هەرێم لە کابینەی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی هەرێم جگە لە ڕاگرتنی بەرزە موچە (ترفیع)، موچەخۆران لە ماوەی (11) ساڵدا، واتا لە (132) مانگدا، لە هەردوو کابینەی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان، تەنها (70) موچەی تەواویان وەگرتووە، (18) موچەیان پێ نەدراوەو (44) موچەشیان بە چارەک و لێبڕین و بەشێک لە پاشەکەوتەوە بۆ خەرج کراوە. کۆی ئەو بڕە پارەیەی وەک شایستەی دارایی موچەی موچەخۆران خەرج نەکراوە، قەبارەکەی گەیشتووە بە (24 ترلیۆن و 411 ملیار و 997 ملیۆن) دینار. بەجۆرێک کابینەی هەشتەمی حکومەتی هەرێم لە ماوەی (54) مانگدا، تەنها (15) مانگیان موچەی تەواوەتی موچە خۆرانی هەرێمی خەرجکردووە، (34) مانگیشی بە کەم و کوڕی و پاشەکەوتەوە خەرجکردووە، (5) مانگیشی خەرج نەکردو ناوینا پاشەکەوت. کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لە سەردەمی کابینەی هەشتەم لای حکومەت مایەوە بە (10 ترلیۆن و 597 ملیار و 997 ملیۆن) دینار خەمڵێندرا. هاوکات لە کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە (78) مانگی رابردوودا، تەنها (55) مانگیان موچەی تەواوەتی موچە خۆرانی هەرێمی خەرجکردووە، (10) مانگیشی بە کەم و کوڕی و لێبڕین خەرج کردووە، (11) مانگیشی خەرج نەکردووە، موچەی (2) مانگی کۆتایی ساڵی (2025)یش چارەنوسی نادیارە. کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لە سەردەمی کابینەی نۆیەم لای حکومەت دەمێنێتەوە بە (13 ترلیۆن و 820 ملیار) دینار دەخەمڵێندێت. ئەوەشی پەیوەندی بە بەرزە موچەوەیە کە لە 1/1/2016ەوە بەرزە موچەی نزیکەی (710 هەزار فەرمانبەر و مامۆستا و موچەخۆر ڕاگیراوە، بەتێکڕا هەر فەرمانبەرێک لە ماوەی (10) ساڵی ڕابردوودا (2) دوو بەرزە موچەی ڕاگیراوە، ئەگەر فەرمانبەرێک (5) ساڵی یەکەم بۆ هەر مانگێک تەنها (50 هەزار) دیناری بۆ خەرج نەکرابێت ئەوا لە ماوەی (60) مانگی یەکەم بەرزە موچە خەرج نەکراوەکانی سەرجەم فەرمانبەرانی هەرێم = (2 ترلیۆن و 130 ملیار) دینار. کاتێک لە (5) ساڵی دووەم بەرزە موچەی دووەمیشی دێتەسەر و لە (5) ساڵی دووەمدا هەر فەرمانبەرێک جارێکی دیکە شایستەی بەرزە موچەیەکی نوێ دەبێت بۆیە لەگەڵ ڕاگرتنی بەرزە موچەی دووەم بۆ هەر مانگێک تەنها (100 هەزار) دیناری بۆ خەرج نەکرابێت ئەوا لە ماوەی (60) مانگی دووەمدا بەرزە موچە خەرج نەکراوەکانی سەرجەم فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان بە (4 ترلیۆن و 260 ملیار) دینار دەخەملێندرێت. واتە بڕی (2 ترلیۆن و 130 ملیار) دینار، وەک شایستەی بەرزە موچەی یەکەم لە (5) ساڵی سەرەتا + (4 ترلیۆن و 260 ملیار) دینار وەک شایستەی بەرزە موچەی دووەم لە (5) ساڵی کۆتاییدا = (6 ترلیۆن و 390 ملیار) دینار  بڕوانە خشتەکانی یەکەم و دووەم تایبەت بە شێوازی خەرجکردنی موچە و بڕو قەبارەی قەرزی کەڵەکەبوی موچەخۆران لە سەر حکومەت.   پاشەکەوت و لێبڕین و خەرج نەکردنی موچەی موچەخۆرانی هەرێم لە کابینەی هەشتەم  قۆناغی پاشەکەوتی مووچە لە سەردەمی کابینەی هەشتەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتی نێچیرڤان بارزانی بەڕێوەچوو، لەماوەی نێوان ساڵانی (2015 - 2018) مووچەخۆران (5) موچەی تەواویان پێنەدراوە (23) مانگیش چارەکە مووچەو (11) مانگیش بەشێک لە موچەی موچەخۆران پاشەکەوت کرا. جگە لە ڕاگرتنی بەرزە موچەی فەرمانبەران. بە جۆرێک لە ماوەی (1/1/2015 – 9/7/2019)؛ •    (4) موچەی مانگەکانی (9، 10، 11، 12)ی ساڵی (2015)ەو یەک موچەی مانگی (12ی 2017) بە رێژەی (100%) پاشەکەوت کران. •    تەواوی ساڵی (2016)ەو (2017) جگە لە مانگی (12)ی ساڵی (2017) چارەکە موچە و (11) مانگی ساڵی (2018) بە پاشەکەوتکردنی بەشێک لە موچە ئەم کابینەیە تەمەنی خۆی بەڕێکرد. •    کۆی شایستەی موچەی موچەخۆران لە سەردەمی کابینەی هەشتەم لای حکومەت مایەوە بە (10 ترلیۆن و 597 ملیار و 997 ملیۆن) دینار خەمڵێندرا. بە مانایەکی دیکە، لە کابینەی هەشتەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ماوەی (54) مانگدا، تەنها (15) مانگیان موچەی تەواوەتی موچە خۆرانی هەرێمی خەرجکردووە، (34) مانگیشی بە کەم و کوڕی و لێبڕین خەرج کردووە، (5) مانگیشی خەرج نەکرد. پاشەکەوت و لێبڕین و خەرج نەکردنی موچەی موچەخۆرانی هەرێم لە کابینەی نۆیەم  لەگەڵ دەستبەکاربوونی کابینەی نۆیەم لە (10/7/2019)ەوە تا وا لە کۆتاییەکانی ساڵی (2025) نزیک دەبینەوە، سەبارەت بەو شایستە داراییانەی موچەخۆران کە لە ئەستۆی حکومەتی هەرێمە، تەنها لە کابینەی نۆیەمدا بە (13 ترلیۆن و 320 ملیار) دینار دەخەمڵێنرێت، جگە لە ڕاگرتنی بەرزە موچەی فەرمانبەران. لەم کابینەیەدا موچەی مانگەکانی (4، 5، 6، 7، 8، 11،12ی ساڵی 2020) خەرج نەکرا (9) موچەش بە لێبڕینی (21%) و موچەیەکیش بە لێبڕینی (18%)ەوە لە ساڵانی (2021 - 2022)ی بۆ فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان خەرجکراوەو هاوکات لە ساڵی (2023) موچەی مانگەکانی (10، 11، 12) خەرج نەکرا و موچەی مانگی (12)ی ساڵی (2024) خەرجنەکرا، ئێستاش موچەی (2) مانگی کۆتایی (2025) بە چارەنوسێکی نادیار ماوەتەوەو پێناچێت خەرج بکرێت. کەواتە ئەگەر کۆی خەرجی موچە بە (900 ملیار) دیناری مانگانە بخەمڵێنین _لە دەستپێکی دەستبەکاربوونی کابینەی نۆیەمەوە قەبارەی خەرجی موچە (895 ملیار)بووە، بەڵام بەردەوام خەرجی موچە رووی لە زیادبوون کردووەو بەپێی دواین ئاماری فەرمی وەزارەتی دارایی کە خەرجییەکانی خۆی بۆ شەش مانگی یەکەمی (2023) بڵاوکردەوە بە تێکڕا کۆی خەرجی مانگێکی موچەی موچەخۆران سەرو (941 ملیار) دینابووە_، ئەوا کۆی ئەو شایستە داراییەی موچە خۆران لە کابینەی نۆیەمدا لێیان بڕاوەو بۆیان خەرج نەکراوە بریتیە لە؛ •    (7) مانگ موچەی بڕاو X (900 ملیار) دینار = (6 ترلیۆن 300 ملیار) دینار •    (9) مانگ بە لێبڕینی (21%)  X (189 ملیار) دینار = (1 ترلیۆن 701 ملیار) دینار •    (1) مانگ بە لێبڕینی (18%)  X (162 ملیار) دینار = (162 ملیار) دینار •    موچەی مانگەکانی (10و 11و 12) ساڵی (2023)ی موچەخۆران خەرج نەکرا کە بەرامبەرە بە؛ (3) مانگ X (941 ملیار) دینار = (2 ترلیۆن 823 ملیار) دینار. •    (1) موچەی مانگی (12)ی ساڵی (2024)ی کە بەرامبەرە بە؛ (944 ملیار) دینار. •    (2) موچەی مانگەکانی (11 و 12)ی ساڵی (2025)ی کە بەرامبەرە بە؛  (944 ملیار) دینار (2) مانگ X (942 ملیار) دینار = (ترلیۆنێک و 884 ملیار) دینار. کەواتە کۆی ئەو موچانەی لەکابینەی نۆیەمدا خەرج نەکراوە دەکاتە؛ (6 ترلیۆن 300 ملیار) دینار "7 موچەی تەواو"+ (1 ترلیۆن 701 ملیار) دینار "9 موچە بە لێبڕینی 21%" + (162 ملیار) دینار "1 موچە بە لێبڕینی 18%" + (2 ترلیۆن 823 ملیار) دینار "موچەی (3) مانگی کۆتایی 2023" + (944 ملیار) دینار "موچەی (1) مانگی کۆتایی 2024" + (ترلیۆنێک و 884 ملیار) دینار "موچەی (2) مانگی کۆتایی 2025" = (13 ترلیۆن 814 ملیار) دینار. بە مانایەکی دیکە، کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە (78) مانگی رابردوودا، تەنها (55) مانگیان موچەی تەواوەتی موچە خۆرانی هەرێمی خەرجکردووە، (10) مانگیشی بە کەم و کوڕی و لێبڕین خەرج کردووە، (13) مانگیشی خەرج نەکردووە. قەرزە کەڵەکەبووەکانی موچەخۆرێک لای حکومەتی هەرێم لەماوەی ساڵانی 2015 – 1/1/2016 بە گریمانەی ئەوەی ئەگەر موچەخۆر یاخود مامۆستایەک، موچەکەی تەنها (1 ملیۆن) دینار بێت، ئەوا لە ماوەی نێوان 1/1/2015 بۆ 1/1/2026، واتە لە (132) مانگی ڕابردوودا، لە هەردوو کابیەنی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی هەرێم بەهۆی پاشەکەوت، خەرجنەکردن، لێبڕین و ڕاگرتنی بەرزەمووچەوە بڕی (49 ملیۆن و 70 هەزار) دیناری لای حکومەتی هەرێمە، بە جۆرێک؛ •    (18) موچەی تەواوی پاشەکەوتکراوو خەرجنەکراو = (18 ملیۆن) دینار. •    (23) مانگ چارەکە موچەی بۆ خەرج نەکراوە بۆیە ئەو بڕەی خەرج نەکراوە بۆ هەر مانگێک (750 هەزار) دینارەو بۆ (23) مانگ = (17 ملیۆن 750 هەزار) دینار. •    (11) مانگ بەشێک موچەی بۆ خەرج نەکراوە بۆیە ئەو بڕەی خەرج نەکراوە بۆ هەر مانگێک (250 هەزار) دینارەو بۆ (11) مانگ = (2 ملیۆن 750 هەزار) دینار. •    (9) مانگ (21%)ی موچەی بۆ خەرج نەکراوە بۆیە ئەو بڕەی خەرج نەکراوە بۆ هەر مانگێک (210 هەزار) دینارەو بۆ (9) مانگ = (ملیۆنێک و  890 هەزار) دینار. •    (1) مانگ (18%)ی موچەی بۆ خەرج نەکراوە بۆیە ئەو بڕەی خەرج نەکراوە = (180 هەزار) دینار. •    بەرزە موچە لە 1/1/2016ەوە ڕاگیراوە، بۆیە بەتێکڕا هەر فەرمانبەرێک لە ماوەی (10) ساڵی ڕابردوودا (2) دوو بەرزە موچەی ڕاگیراوە، ئەگەر (5) ساڵی یەکەم بۆ هەر مانگێک تەنها (50 هەزار) دیناری بۆ خەرج نەکرابێت ئەوا لە ماوەی (60) مانگی یەکەم بەرزە موچە خەرج نەکراوەکانی = (3 ملیۆن) دینار بۆ (5) ساڵی یەکەم. •    لە (5) ساڵی دووەمدا هەر فەرمانبەرێک جارێکی دیکە شایستەی بەرزە موچەیەکی نوێ دەبێت بۆیە لەگەڵ ڕاگرتنی بەرزە موچەی دووەم بۆ هەر مانگێک تەنها (100 هەزار) دیناری بۆ خەرج نەکرابێت ئەوا لە ماوەی (60) مانگی دووەمدا بەرزە موچە خەرج نەکراوەکانی = (6 ملیۆن) دینار بۆ (5) ساڵی دووەم. بۆ بەرچاوڕوونی بڕوانە خشتەی سێیەم خشتەی سێیەم

درەو: " پەیامەكەی بارزانی، نامەكەی فەرهاد ئەتروشی، شاندەكەی پارتی، خودی كاندیدەكە" هۆكاری شكستی كاندیدەكەی پارتیبوو لەبەرامبەر كاندیدەكەی هەڵوێست. شەوی رابردوو  لە دوو گەڕی هەڵبژاردندا كاندیدەكەی پارتی (شاخەوان عەبدوڵا) بە جیاوازییەكی زۆر لەدواوەبوو، لەبەرامبەر كاندیدەكەی هەڵوێست (رێبوار كەریم)، كە لە گەڕی یەكەمدا (153 بەرامبەر بە 119) و لە گەڕی دووەمدا (156 بە 102). لە دوێنێوە مشتومڕی زۆر درووست بوو لەسەر هۆكاری كشتی كاندیدەكەی پارتی بۆ جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، هەرچەندە پارتی باس لە موئامەرەی عێراقی و هەرێمایەتی دەدات لە دژی پارتی، بەڵام هۆكارە ناوخۆییەكان و یارییەكانی پارتی هۆكاربوون بۆ شكستی كاندیدەكەی پارتی بەرامبەر بە كاندیدەكەی هەڵوێست. پەیامەكەی پارزانی كاتژمێر 11:23 خولەكی دوێنێ 29/12/2025 مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان پەیامێكی سەبارەت بە پۆستی سەرۆككۆمار بڵاوكردەوە لە پەیامەكەیدا بەرونی وتی:  -    دەبێ میكانیزمی هەڵبژاردنی سەرۆككۆماریش گۆڕانكاریی بەسەردا بێت و چیتر لایەنێك ئەو پۆستە بە موڵكی تایبەتی خۆی نەزانێت. -    یان لە پەرلەمانی كوردستان كەسێك وەك نوێنەری كورد بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆمار دیاری بكرێت -     یان تێكڕای لایەنە كوردستانییەكان كۆ ببنەوە و بۆ ئەو پۆستە لەسەر كەسێك ڕێك بكەون -     یانیش نوێنەران و فراكسیۆنە كوردییەكان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، كەسێك بۆ وەرگرتنی ئەو پۆستە دیاری بكەن -     مەرجیش نیە ئەو كەسەی بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆمار دیاری دەكرێت پارتی بێت یان یەكێتی بێت، دەكرێ لە لایەنێكی تر بێت یانیش بێلایەن بێت.  -    گرنگ ئەوەیە  ئەو كەسە كۆدەنگیی كوردی لەسەر بێت و نوێنەرایەتیی گەلی كوردستان بكات بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆككۆماری عێراق. پەیامەكەی پارتی یەكێتی و لایەنەكانی توڕەكرد، كە بۆچی باس لە میكانیزمی هەڵبژاردنی سەرۆككۆمار دەكات و دەڵێت دەبێت كۆدەنگی لەسەر بێت، ئەی بۆچی پۆستی جێگری سەرۆكی پەرلەمان كۆدەنگی و رای فراكسیۆنە كوردییەكانی لەسەر نەبێت. كاتی پەیامەكە هەڵەبوو، كاتێك بوو كە ئەگەری ئەوە هەبوو یەكێتی دەنگ بە كاندیدەكەی پارتی بدات، بەڵام پەیامەكەی بارزانی نەك یەكێتی توڕە كرد بەڵكو بە ئاشكرا وتی دەنگ بە كاندیدی بەرامبەر دەدەین. نامەكەی فەرهاد ئەتروشی فەرهاد ئەتروشی سەرۆكی فراكسیۆنی پارتی، پێش دەستپێكردنی هەڵبژاردنی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، نامەیەك دەخاتە گروپی گشتی پەرلەمانتارانی عێراقەوە لەبری بیخاتە گروپی پەرلەمانتارانی فراكسیۆنی پارتیەوە. لە نامەكەدا فەرهاد ئەتروشی دەڵێت دەنگ بدەن بە سالم عیساوی بۆ سەرۆكی پەرلەمانی عێراق لەبەرامبەر هەیبەت حەلبوسی كە كاندیدی سونەو تەوافوقی شیعەش بوو، ئەم نامەیە لایەنە سونەو شیعەكانی توڕەكرد، بۆیە لە كاردانەوەدا هەموو دەنگیان بە كاندیدەكەی هەڵوێست دا. شاندەكەی پارتی شاندەكەی پارتی كە لە چەند رۆژی رابردوو چوونە بەغداد، لە زۆربەی كۆبوونەوەكاندا نیگەرانیان لە محەمەد شیاع سودانی و محەمەد حەلبوسی دەربڕیوە و قسەیان لەسەركردوون، ئەمەش ئەو دوو كەسایەتییەی بەتەواوی توڕەكرد كە سودانی هێزی یەكەمی شیعەیەو حەلبوسیش هێزی یەكەمی سونەیە لەرووی كورسیەوە، ئەوان بەتەواوی لە دژی كاندیدەكەی پارتی و كاركردن بۆ كاندیدەكەی هەڵوێست كاریانكرد و كاریگەریشیان درووستكرد. خودی كاندید. بەنگین رێكانی ئەندامی وەفدی دانوستانكاری پارتی لە بەغداد شەوی رابردوو بەروونی وتی: كێشەكە شەخسی و سیاسیە، مەبەستەكە پەیوەندی بە شەخسی شاخەوان عەبدوڵاوە هەیە، كە بەشێك لە فراكسیۆن و پەرلەمانتارانی پێشوو كێشەیان هەبووە لەگەڵی و پێیان وابوو كەسێكی رەق و ناسیۆنالیستی و  لە مامەڵەكردنیش لەگەڵ پەرلەمانتاران و فراكسیۆن و لایەنەكاندا توند بووەو نەیتوانیوە باڵانسی پەیوەندییەكانی بەشێوەیەكی درووست رابگرێت. پارتی  ئەو روداوە بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان "شۆكهێنەر"بوو، چونكە لە هەردوو گەڕەكەی هەڵبژاردندا كاندیددەكەی پارتی شكستیهێنا، شێروان دوبەردانی پەرلەمانتاری پارتی لە عێراق شەوی رابردوو بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند: ئەمە گەلە كۆمەكی سیاسیەو دوجاری شۆكی كردین، چونكە پێشتر رێككەوتنی سیاسیمان هەبوو لەگەڵ لایەنەكان.  ئەگەرچی سەركردەكانی پارتی لە بەغداد درك بە هەندێك لە كەموكوڕییەكانی خۆیان دەكەن لە پرۆسەكەدا بەڵام پێیان وایە ئەمە گەلە كۆمەكێی دەرەكی و ناوخۆییە دژی پارتی بەتایبەت گروپە چەكدارەكانی عێراق كە خاوەنی هەژمونێكی بەهێزن لە پەرلەمانی عێراقدا و دەیانەوێت ئیرادەی پارتی بشكێنن لە عێراق. ماجد شەنگالی پەرلەمانتاری پێشووی پارتی لە تۆڕی "ئێكس" دەڵێت  چوارچێوەی هەماهەنگی بەتایبەت پەرلەمانتارانی گروپە  چەکدارەکان،  پەرلەمانیان کۆنترۆڵ كردووە  ئەوەی لە پەرلەمانی عێراق روويدا پەیامێكی روونى گروپە چەكدارەكانە بۆ پارتی. لە گەڕی یەكەم: -    رێبوار كەریم :153 دەنگ  -    شاخەوان عەبدوڵا: 119 دەنگ  لە گەڕی دووەم:  -    رێبوار كەریم :156 دەنگ  -    شاخەوان عەبدوڵا: 102 دەنگ  هەڵبژاردنی جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق، لایەنی كورد و شیعەو سونە بوون بە دوو بەشەوە: ئەوانەی دەنگیان بە كاندیدەكەی هەڵوێست (رێبوار كەریم)دا: -    فراكسیۆنی گەشەپێدان و ئاوەدانكردنەوەی محەمەد شیاع سودانی كە (46) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی تەقەدومی محەمەد حەلبوسی كە (27) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان (4) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی كۆمەڵی دادگەری (1) كورسی هەیە -    فراكسیۆنی سادقیونی خەزعەلی (27) كورسی هەیە ئەوانەی دەنگیان بە كاندیدەكەی پارتیدا (شاخەوان عەبدوڵا)دا: -    فراكسیۆنی پارتی (27) كورسی -    فراكسیۆنی دەوڵەتی یاسا (29) كورسی -    فراكسیۆنی فەتحی هادی عامری (21) كورسی -    فراكسیۆنی رەوتی حیكمە (18) كورسی -    فراكسیۆنی سیادە خەمیس خەنجەر (9) كورسی