ئاسۆ حاجی ئەو مێژووە لەو چەند ساڵە دەستی پێ نەکردووە، بەڵکو رەگ و ریشەیەکی درێژی هەیە، بۆ سەرەتاکانی سەردەمی شۆڕشی ئەیلول دەگەڕێتەوە، کە مستەفا بارزانی میر کامەران بەدرخان و دکتۆر عیسمەت شەریف وانلی و نورەدین زازای وەک نوێنەری تایبەتی خۆی دیاری کردن، فەڕەنسایان کردە ناوەندی بزاڤە دبلۆماسیەکانیان، بە دەیان کەسیان لە فەڕنسی و کەسانی دیکەی ئەوروپایی ناردە کوردستان، ئەو کەسانە خزمەتێکی گەورە بە شۆڕش کرد، زۆربەشیان وەک دۆستی نزیک و خەمخۆری گەلی کوردستان مانەوە، ژمارەیەکی زۆری ئەو کەسایەتیانە ئیستاش لە ژیاندا ماون. لە دوای نسکۆی شۆڕشی ئەیلول ئەو دۆستانە لە تێکۆشانیان بۆ پاڵپشتی کردنی مافەکانی گەلی کوردستان بەردەوام بوون، لە کۆتایی ساڵانی حەفتاکان و سەرەتای ساڵانی هەشتاکانی سەتەی رابردوو، لە رێگای ژمارەیەک کەسایەتی کورد و دۆستانی کورد، بزاڤی توندکردنەوەی پەیوەندیە دۆستایەتیەکان دەستی پێکردەوە، کە سەرۆک مەسعود بارزانی سەرپەرشتی دەکرد و بەخۆی میحوەری دروست کردنەوە و داڕشتنەوەی ئەو پەیوەندیانە بوو، کاریگەری سەرۆک بارزانی و بایەخ و گرنگی دروست کردنەوەی ئەو پەیوەندیانە ئەوەندە گەورە بوو کە حکومەتی بەعس و خودی سەدام حوسێن لێیان تۆقی بوو، بۆیە لە کۆتاییەکانی ساڵی 1979 هەوڵی تیرۆرکردنی سەرۆک بارزانیان دا. ئەو بزاڤانەی سەرۆک مەسعود بارزانی بازنەی پەیوەندیەکانی فراوانتر کرد، تا ئەو رادەیەی کەسانی وەک مەدام دانیال میتێڕان و هاوسەرەکەی سەرۆکی کۆچ کردووی فەڕەنسا فڕانسوا میتێڕان بەشێکی ئەو بازنەیەیان پێدەهێنا، ئەو پەیوەندیانە تەنها لە بەرژەوەندی باشوری کوردستان و شۆڕشەکەی گچکە نەکرانەوە، بەڵکو بۆ خزمەتی بزاڤی رزگاریخوازی گەلی کوردستان لە هەر چوار پارچەی کوردستان درێژ کرانەوە، ئەو پەیوەندیانە لە هەموو رووداو و قۆناغەکانی مێژووی سیاسی کوردستان رۆڵی کاریگەریان هەبووە، لە ناردنی یارمەتی بۆ شۆڕش لە هەموو رووێکەوە، تا بە بەهاناوەچوونی دەربازبووانی کورد لە شالاوەکانی ئەنفال، هەروەها بە هاناوە هاتنی فەڕەنسا لە رۆژانی کۆڕەوە ملیۆنیەکەی ساڵی 1991، کە خودی مەدام میتڕان وێڕای هەوڵدانی ئێران لە رێگری کردنی بۆ نەپەڕینەوە لە سنووری دەستکردی نێوان باشور و رۆژهەڵاتی کوردستان، بەڵام خۆی گەیاندە ناو خەڵکی هەڵاتوو لە زولم و ستەمی رژێمی بەغدا، لەوێ لە نێو خەڵکی ئاوارە بوو لەگەڵ سەرۆک بارزانی کۆبوویەوە، کە بە گرنگترین کۆبوونەوە هەژمار دەکرێ لە مێژووی سیاسی کوردستان، چونکە ئەو کۆبوونەوەیە بووە هۆی ئەوەی فەڕەنسا و لە سەر زاری سەرۆکەکەی رەوانشاد فڕانسوا میتێڕان بە وڵاتانی زلهێز و دنیا بڵێ:" ئەگەر بە تەنهاش بین ئەوە بە هانای میللەتی کورد دەچین کە لە بەردەم هەڕەشەی لە ناوچوونە". ئەو بانگەوازەی فەڕەنسا دەرچوونی بڕیاری 688 ئەنجوومەنی ئاسایشی لێ وەبەرهات، کە بووە هەوێن و بناغەی دامەزاراندنی هەرێمی کوردستانی عێڕاق، کە ئێستا وەک قەوارەیەکی فیدڕالی دەستووری لە نێو دەستووری هەمیشەیی عێڕاق پێناسە کراوە. لە شەڕی شکاندنی ئەفسانەی داعش لە سەر دەستی پێشمەرگەکانی کوردستان لە ژێر رابەرایەتی سەرۆک مەسعود بارزانی، ئەو مێژووە خۆی نوێ کردەوە، چۆن پێشمەرگە بە نوێنەرایەتی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بەگژ گەورەترین رێکخراوی تیرۆرستی جیهانی بوویەوە، بە هەمان شێوەش فەڕەنسا بووە نوێنەری راستەقینەی دۆستایەتی کوردستان و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، فەڕەنسا هێزی رەواندنەوەی ترس و نیگەرانی خەڵک بوو لە دوای رۆژە رەشەکانی دوای خیانەتی 16 ئۆکتۆبەر، فەڕەنسا ئەو دەستە بوو کە بۆ هەرێمی کوردستان درێژکرا و دەرگای گەڕانەوەی بۆ ناو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ کردەوە. سەردانی کردنی سەرۆک ماکڕۆن بۆ هەولێر درێژە کردنەوەی هەمان ئەو مێژووەیە، کە تێکۆشەرانی فەڕنسی و کورد پێکەوە بناغەیان داناوە، نیشان دانەوەی هەمان ئەو هەلوێستە گرنگانەیە کە فڕانسوا میتێڕان و فڕانسوا ئۆلاند نیشانیان دا، دەست درێژکردنەوەی سەرۆکێکی دیکەی کۆماری فەڕەنسایە بۆ هەمان ئەو دەستەی کە سەرۆکەکانی بەر لە خۆی متمانەیان پێ هەبووە و هەمیشە گوتوویانە:"خۆشحالین بە دۆستایەتیت سەرۆک مەسعود بارزانی".

 سامان عەلی  ترسی پێکهاتەی ناو سنورە زۆرەمڵێکان: کاتێک گەشتێک بەناو سنورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوینا ئەکەی ئەوکاتە بۆتدەرئەکەوێ چ کارەساتێکە، ئەو خوێنەی چەندین سەدەیە لەم ناوە ئەچۆڕێ تەنها یەک هۆکاری هەیە، ئەویش "داڕشتنی هەڵەی سنور"ەکانە. ئاخر ناکرێ چەندین نەتەوەو  ئاین و مەزهەب و ڕەچەڵەکی جیاواز بەزۆر بئاخنرێنە ناو ژوورێکەوە و  کەسێک لەنێوانیانا بەزۆرەملێ ببێ بەخاون و بڕیاردەر و کلیل بەدەست و ئەوانی تریش بێ ڕەخنەو پرتەوبۆڵە گوێڕایەڵ و جێبەجێکاری فەرمانی کلیل بەدەستبن. ڕەنگە خەڵکانێک بڵێن لە  سویسرا چەندین زمان و پێکهاتەی جیاواز پێکەوە لە سنورێکا کۆکراونەتەوەو سنوریش نەبۆتە کێشییەک بۆیان؟ بەڵێ ئەمە ڕاستە بەڵام بیرمان نەچێ ئەوان شۆڕشی هۆشیاریان تێپەڕانوە، بیرکردنەوەیان بۆ ژیان بەجۆرێکیترە، هەروەک چۆن دەسەڵات بەدەستەکانیشیان بڕیار لەبەرژەوەندی لایەنێک لەسەر ئەژماری لایەنێکیتر نایەن، بەڵکو بەرژەوەندی گشتی وڵات هەمیشە کاری لە پێشینەیە بە پێچەوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوین کە سەختترین کاری دەسەڵاتدار و عەوامیش باوەڕهێنانە بەمافی بەرامبەر، بەڵکو بەپێچەوانەوە هەمیشە نەتەوەو ئاین و مەزهەب و ڕەچەڵەکی بەرامبەر بە مەترسی لەسەر بوونی خۆی ئەبینێ و سەرکەوتن و مانەوەی خۆی لەسەرپانکردنەوەی بەرامبەرا ئەدۆزێتەوە. یاشترین نمونەش لەو وڵاتانەی ئەمریکا لە مێژووی خۆیا داگیری کردوون لە هەموویا فەشەلی هێناوە کە دەوڵەتی موئەسەسات و کۆمەڵگەیەکی مەدەنی لەدوای خۆی بەجێبهێڵێت، بێجگە لە ئەڵمانایای ڕۆژئاوای و یابان نەبێت، ئەمەش ناگەڕێەتوە بۆ ئەوەی کە ئەمریکا لەو دوو ولاتەیا مامەڵەیەکی جیاوازتری کردووە، بەڵکو ئەگەرێتەوە بۆئەوەی خەڵکی ئەو دوو وڵاتە جۆری بیرکردنەوەیان جیاوازە بۆ ژیان، بە هۆشیارییەکی زۆرەوە مامەڵە لەگەڵ پێشهاتەکان ئەکەن و لێکدانەوەکانیان لێکدانەوەیەکی تەندروستە. ترسی نەتەوەی ژێردەست: گرنگە میلەتی ژێردەست هەمیشە لایەنی کەمی ترسی هەبێ لە میلەتی سەردەست، چونکە بەردەوام و کلتور و زمان و خاک و بوون لەژێر هەڕەشەی فەوتانایە، هەربۆیە بەندە هەمیشە تووشی شۆک ئەبم کاتێک ڕۆشبیرێک و کەسێکی ئاست بەرزی نەتەوەکەم ئەبینم لە مێدیاکانەوە بێئاگایانە باس لە نەمانی سنوری نەتەوە و نەتەوە-دەوڵەت ئەکات و داکۆکی کردن لە نەتەوەیەکی پارچە پارچە کراو بە چوار سنوری دەستکرد و بەزۆر سەپاو بە فشەی قەومی ناوئەبەن. نایشارمەوە ئەوان ڕاست ئەکەن، ساڵانێکە لە ڕۆژئاوا و وڵاتانی پێشکەوتووا هێدی هێدی کار لەسەر نەمان و کاڵ بوونەوەی چەمکی نەتەوە-دەوڵەت ئەکەن، چونکە نەتەوە جیاوازەکانی ناو سنورێکی دیاریکراو لەسەر مرۆڤ بوون ڕێز لە بوونی یەکتر ئەگرن نەک نەتەوە و ئاینزا، مەخابن لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێچەوانەکەی ڕاستە، ڕێز لە مرۆڤ بوون ناگیرێ هێندەی ڕێز لە ئاین و مەزهەب و نەتەوە ئەگیرێ لەناو سنورێکی دیاریکراوا، ئەمەش ئەو هۆکارەیە کە وائەکات میلەتی بندەست هەمیشە ترسی لە فەوتانی کلتور و زمان ونەریت و خاکەکەی هەبێت. خۆئەگەر نەتەوەکانی ناو سنورێکی دیارکراو هۆشیاری تەواویان هەبێت و ڕێز لە مرۆڤ بوون بگرن، ئەوا سیستمی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی باشترین و گونجاوترینە بۆ ئەو تێکەڵ و پێکەڵی و لکاندنە بەزۆرەملێیەی ناو سنورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین، چونکوم لە مۆدێلی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیکا ئەکرێ هەر نەتەوەو پێکهاتەیەک لەبری ئەوەی لەناو گلۆبالیزم یان ئیمپراتۆریەتی نەتەوەی سەردەستا بتوێنەوە، بەپێچەوانەوە درێژە بەبوونی خۆی بات و گەشەش بکات، بەڵام ئەمە تەواو جیاوازە لە مۆدێلی نەتەوە-دەوڵەت، کە لێرەیا هەموو نەتەوە بچوکتر و کەمینە و پێکهاتەکان ئەبن بەخۆراکی نەتەوەی سەردەست، نەک هەر گەشەش ناکەن بەڵکو هێدی هێدی بەرەو توانەو لەناوچونیش ئەچن. بەبارێکیترا ئەگەر باس لە سیستمێکی دیمکراتی ڕاستەقینە بکەین ئەوا ئەبێ باس لە مۆدێلی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک بکەین، بەتایبەت لەو وڵاتانەی کە نەتەوە و پێکهاتەی جیاوازی تیایە، بەڵام ئەم مۆدێلە بۆ خەلکانی نەتەوە پەرست و ئاینزای ڕادیکاڵ و ووشک قوتدانی قورسە. بەندە لایەنگری سیستمی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیم وەک کلیلی چارەسەر ئەیبینم بۆ ئەو نەتەوەو ئاین و پێکهاتە جیاوازانەی بەزۆرەملێ لە چوارچێوەی سنورێکا کۆکراونەتەوە، بەمەرجێ نەتەوەی سەردەست و بڕیاربەدەست باوەڕی بەو مۆدێلە هەبێت، بەڵام ئەگەر نەتەوەی سەردەست و بڕیاربەدەست کاری بەو مۆدێلە نەکرد ئەوا ئەبێ نەتەوە و پێکهاتە کەمینەکانیتر لەهەوڵی پاراستنی خۆیانابن و نەتەوە-دەوڵەت لەبیرنەکەن، بۆ نمونە ئەگەر لە تورکیایا کار لەسەر پاراستنی زمان و نەریت نەکەی، ئەوا نەک دەوڵەت بۆ دروست ناکرێ بەڵکو نەتەوەکەش ئەتوێنرێتەوە. ترسی مەسعود بارزانی: بەشێک لەو خاڵانەی مەسعود بارزانی پێئەناسرێتەوانێ ئەوەیە کە ئەو بێدەنگ، کەمدوو، ڕاڕا، نهێنی پارێز، ئینکار. شەرمن و بەئاگاشە لە گۆڕنکارییەکان. بووە بە باو  کاتێک کە کاک مەسعود دەرەکەوێ و پەیامێک بڵاوکاتەوە ئەوا بەدوایا گۆڕنکارییەک، کارەساتێک یان بوومەلەزەیەکی سیاسی لە عێراق بەگشتی و لە هەرێمی کوردستان بەتایبەتی ڕووئەیا. دواین پەیامی مەسعود بارزانی دوایی گۆڕانکارییەکانی ئەفگانستان وڕووخانی حکومەتی ئەو وڵاتە  زۆر لەوە خێراتر کە جیهان چاوڕێی ئەکرد، دوای کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا و دەستگرتنی تاڵیبان بەسەر کابوڵی پایتەختا، لێکدانەوەی زۆری بۆکرا کە گوایە کاک مەسعود شتێک ئەازنێ بۆیە پەیام بڵاوئەکاتەوە. هەندێک لێکدانەوەی ئەوەیان بۆکرد کە کاک مەسعود زانیاری ئەوەی لایە کە هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق ئەکشێنەوەو سیناریۆکەی ئەفگانستان لە عێراقیش دووبارە ئەبێتەوانێ، هەندێکیتریش باس لەوە ئەکەن کە مەسعود بارزانی مەبەستێتی وورەی خەڵک و هێزی پێشمەرگە بەرزبکاتەوە لەئەگەری کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق و هەرێمی کوردستان. مەسعود بارزانی درک بەوە ئەکا کە ئەمریکا ناوچەکە چۆڵ ناکات بەڵام ناتوانێ متمانەشیان پێباکات، بەتایبەتی لەدوای پرسی ڕێفراندۆم و کارەساتی لەدەستدانی نیوەی زیاتری خاکی هەرێمی کوردستان و بێدەنگی ئەمریکا. ترسی مەسعود بارزانی داعشێش نیە، چونکوم ئەو ئەبێ ئەوە باش بزانێ کە داعش هێندەی چاوی لەناوچە سونی و عەرەب نیشینەکانە هێندە چاوی لە هەرێمی کوردستان نیە، چونکە خەڵکی ئەو ناوچانە پشت و پەنان بۆ داعش بەپێچەوانەی خەڵکی کوردستانەوە کە بەئاسانی تەسلیمی ئەو هێزە تاریک پەرستە نابن. کاک مەسعود ئەبێ ئەوەش بزانێ کە دوژمنی ژمارە یەکی داعش و سونە، هێزە شیعەکان و حەشدی شەعبیە نەک و کوردی زۆرینە سونە مەزهەب، هەڵبەتە لەسەردەمی ئەوپەڕی بەهێزی داعشا هێندەی خەتەر لەسەر بەغا "باخی داد" بوو هێندە ترس لەسەر هەولێر نەبوو، خۆ ئەگەر کورد خۆی زۆر کلکەقنێی داعشی نەیایە بەهۆی کەمی زانیاری جیۆسیاسی و تێگەشتن و لێکدانەوەی هەڵەی ڕاوێژکارە ناشارەزاکانی هەرێم بۆ ڕەوشەکە، ئەوا لایەنی کەم داعش بەو زووییە ڕووی لە ناوچە کوردستانییەکانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی هەرێم نەئەکرد. ترسە گەورەکە: ترسی گەورەکەی مەسعود بارزانی حشدی شەعبیە و ئەو ترسەش ترسێکی مەشروعە. کاک مەسعود ئەبێ بزانێ کە ئەمریکا ناوچەکە چۆڵ ناکات، نەک لەبەر چاوی کاڵی کورد بەڵکو لەبەر پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان بـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــەڵام، ئەبێ ئەو باش لەوەش تێبگات  کە "ئەمریکا دۆست و هاوڕێی هەمیشەی نیە، بەڵکو بەرژەوەندی هەمیشەی هەیە" و هیچیتر، هەربۆیە لەئەگەری مەترسی لەسەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە عێراق وە بەتایبەتی لەلایەن حشدی شەعبیەوە بەپاڵپشتی ئێران، ئەوا هیچ دوورنیە ئەمریکا سازش لەسەر هەرێمی کوردستان بکات بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان، ڕێگا بە حشدی شەعبی بات دەست بەسەر هەرێمی کوردستانیشا بگرن  لەچوراچێوەی سەروەری و یەکپارچەیی و  خاکی عێراق، بۆیە ترسەکەی کاک مەسعود ترسێکی مەشروعە. ترسەکەی کاک مەسعود مەشروعە، چونکە ئەو لە هەمووان باشتر ئەزانێ کە هێزی پێشمەرگە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی حشدی شەعبی و سوپای عێراقی نیە، نەک لەبەر بێ توانای خودی پێشمەرگە، بەڵکو لەبەر ناڕێکخراوەی و کۆنەکردنەوەی کۆی هێزەکان لە چوارچێوەی وەزارەتی پێشمەرگەیا، ئەمە بێجگە لەبوونی دوو دژە تیرۆر، دوو ئاسایش و چەندین هیزیتر لەژێر ناوی جیاوازا کە نەک سەر بە حیزبن بەڵکو لەناو حیزبیشا سەر بە تاکە کەسێکن و گۆێرایەڵی تەنها ئەو کەسەن، لەبری خۆشەویستی نیشتمان و خاک و نەتەوە فێری تاک پەرستی کراون. ترسەکەی مەسعود بارزانی مەشروعە، چونکە ئەو لە ١٦ی ئۆکتۆبەرا  بەچاوی خۆی بینی کە کەس گوێرایەڵی فەرمانەکانی ئەو نەبوو وەک فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانی هەرێم، بەڵکو هەر کەسەو ئەسپی خۆی تاو ئەیا تا خۆی ڕزگارکات، بەفەرمانی خەڵکانی حیزبی و بنەماڵەیی و تاکەکەسی ئەجوڵان،  ئەوەی کە هەبوون چەند پێشمەرگەیەکی خوێن گەرم بوون بەڵام بێ پشت و پەنا و بێ سەرکردە. ترسەکەی مەسعود بارزانی مەشروعە، چونکە ئەو لە هەمووان باشتر ئەزانێ لە چوارسەد هەزار پێشمەرگەی مووچەخۆرە بەڵام بە ئاستەم ئەتوانرێ چل هەزار پێشمەرگەی فعلی و شەڕکەر و گیان فیدا ئامدەکرێ لەئەگەری هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکا.  ترسەکەی مەسعود بارزانی مەشروعە چونکوم ئەو باش ئەزانێ هەرێمی کوردستان پڕیەتی لە جەنەراڵ عەبدول ڕەشید دۆستم جێگری یەکەمی سەرۆك كۆماری ئەفغانستان وخاوەنی زۆرترین مەدالیای ئازایەتی، بێ بەشیش نیە لە ئەشرەف غەنی سەرۆکی ئەفگانستان. ئەفگانستان: ئەبێ هەموو لایەک ئەوە باش بزانێ لەڕووی جوگرافیا و جیۆپۆلەتیکەوە عێراق و هەرێمی کوردستان زۆر جیاوازترن لە ئەفگانستان لەبەر چەند خاڵێک: ١. لە مێژووا هیچ کاتێک ئەفگانستان ناوچەی نفوزی ئەمریکا نەبووە و ناشبێ. ٢. پێش ١١ی سێپتێمبەر ئەمریکا هیچ بەرژەوەندییەکی ئەوتۆی لەئەفگانستان نەبووە تا هەوڵی پاراستنیبات. ٣. چوونی ئەمریکا بۆ ئەفگانستان بۆ تۆڵەکردنەوە و بەرزکردنەوەی وورەی شەقامی ئەمریکا و موراڵی سیاسی بوو. لەڕاستییا ئەمریکا زۆر زیاتر لەپێویست لە ئەفگانستان مایەوە چونکە چوونی ئەوان بۆ دروستکردنی سوپایەکی بەهێز، حوکمەتێکی ڕەشید، وڵاتێکی موئەسەسات و کۆمەڵگەیەکی مەدەنی نەبوو، بەڵکو ئەوان بۆ کارێکی دیاریکراو چوونە ناو ئەو وڵاتەو ئامانجەکەی خۆشیان پێکا، سەرکەوتووش ئەبوون ئەگەر زووتر ئەو وڵاتەیان بەجێهێشتایە. لەبەر ئەو هۆکارانەی سەرەوە کشانەوەی ئەمریکا لە ئەفگانستان بابەتێک بوو تەنها پەیوەست بوو بەکاتەوە، چونکە هیچ بەرژەوەندییەکی سترایژی ئەو دوو وڵاتە پێکەوە نابەستێتەوانێ. عێراق: سەبارەت بە عێراق هاوکێشەکە تەوا و جیاوازە و هاتنی ئەمریکا و بۆ عێراق و ناوچەکە کارێكی بێ بەرنامە و لەخۆوە نەبوو، بەڵکو ئەو کارە بەرنامەیەکی لەمێژینەی زلهێزەکان بووە هەمیشە. دوای ڕووخانی عوسمانییەکان و دابەشکردنی میراتی پاشماوەی ئەو ئیمپراتۆریەتە و پەیمان و ڕێکەوتننامەکانی " ڕێکخستنی سنور، سایکس بیکۆ، سان ڕیمۆ، سیڤەر، لۆزان، میساقی میلل و ڕێکەوتنامەی جەزائیر" هەمیشە ئەم ناوچەیە جێگای سەرنج و بەرژەوەندی زلهێزەکان بووە و بەدیارکراویش بەریتانیا و فەرەنسا، بەلام دوای کۆتای هاتمی جەنگی دووەمی جیهانی و کۆتای بلۆکی بەریتانیا و دەرکەوتنی زلهێزێکی وەک ئەمریکا، ئیتر چاوی ئەو ولاتە ٥١ ئەستێرەیە کەوتە سەر ئەم ناوچەیە، هەمیشە لەهەوڵ و پلانی ئەویان بوون کە چۆن پێگەی خۆیان لەم ناوچەیەیا بەهێزبکەن و بنکە و مۆڵگەی سەربازی تیا جێگیربکەن. سەدام حسێن دیکتاتۆری خوێن ڕێژو بەزیوی عێراق ئەو کارەی بۆ ئەمریکییەکان ئاسان کرد، بەهۆی هەڵەی داگیرکردنی کوێتەوە، (ئەو کاتەی سەدام ئەڵێ بەنیازی چوونە ناو کوێتین و باڵوێزی ئەمریکا دڵنیای ئەیات بەسەدام و ئەڵێ ئێمە پەیوەندیمان بەسەر داگیرکردنی کوێتەوە نیە و ئەو کێشەی خۆتانە، ئەو کاتە جەژنی ئەمریکا و بەدیهێنانی خەونە دێرینەکەیان بوو). ئەمریکا وانەهاتۆتە ناوچەکە کە بەئاسانی پاشەکشێی لێبکات و هەمیشە سیناریۆو بەرنامەی ئامادەکراو هەیە کە ببێتە هاوکارو هۆکاری مانەوەی ئەو زلهێزە لە ناوچەکە لەبەر چەن هۆکارێک: ١. هاوسنوری عێراق لەگەڵ ئێران. ٢. نەبوونی متمانە بە تورکیا و جێگرەوەی بنکەی سەربازی ئێنجەرلیک لەکاتی بێ هیوا بوون لەو وڵاتە. ٣. پاراستنی ئیسرائیل لەو هەموو دوژمنە زۆرەی لەناوچەکەیا هەیەتی. ٤. چاودێرکردنی ڕوسیا و ڕێگری کردن لێی، چونکە لەئەگەری کشانەوەی ئەمریکایا ڕوسیا دەستی واڵاتر ئەبێت. ٥. مانەوە لەپێناوی پاراستنی بەرژەوەندییە بازرگانیەکانی ئەمریکا، ئێستا لەبوونی ئەمریکا خۆیا وڵاتی چین چەندین هەنگاو لەڕووی بازرگانیەوە پێش ئەمریکا کەوتووە، ئەمریکاش باش ئەوە ئەزانێ مانەوەی لەم ناوچەیە ڕێگرە تا چین زیاتر بازرگانی ناوچەکە قۆرخ نەکات و شوێنپێ قایمتر نەبێت. لە ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا لە عێراق و هەرێمی کوردستان، ئەوا ئەبێ ترسی یەکەم لە تورکیابێ چونکە ئەوان بەپلان و بەرنامەوە چاویان بڕیوەتە موسڵ و هەولێر و کەرکوک. نابێ بیریشمان بچێ کە فەرەنسا بە کردار سەلماندوویەتی کە بەنیاز نیە دەست لە کورد بەربات و بەتەنیا بەجێیهێڵێ. سوریا ناوچەیەکی گرنگە بۆ فەرەنسا و نایەوێ بۆ تورکیا و ڕوسیای بەجێهێلی، هەرێمی کوردستان و ڕۆژئاوای کوردستان ئەو کارە بۆ فەرەنسا ئاسانترئەکات. ترسی کورد: یەک نەبوون، چەندین بەرەیی، خیانەت، جاشایەتی، بڕوا بەخۆ نەبوون، بڕوا بەیەک نەبوون، گەندەڵی، شەڕی ناوخۆ، هاوکاری کردنی دوژمن لە دژی براو هاونەتەوە، تەسلیم بوون بە رۆژەڤی دەرەکی، چاوساغێ کردن بۆ دوژمن، ڕادەستکردنی خاک و نیشتمان بەرامبەر پارە و دەسەڵات، نەزانی لە بەرێوەبردن و کارگێڕی، زۆری ڕاوێژکاری نەزان، زۆری حیزبی بنەماڵە و تاکە کەس،بۆماویی دەسەڵات، زۆری سەرۆک و نەبوونی سەرکردە.......هتد  

ئەیوب بابۆ بارزانى لەوانەیە تونس نموونەیەکی باش بێت لە دەستپێشخەریەکانی چاکسازی لە لوتکەوە بەرو بنچینە، لە ئەنجامی دەسپێکردنی خۆپیشاندانەکان لە چەندین شاری وڵاتی تونسدا، سەرۆک قەیس سەعید کە بە کەسایەتیە بەهێز ودەستپاکەکەی ناسراوە ولەدوای سەرپەرشتی چەندین کۆبونەوەی بەپەلە لەگەڵ سەرکردە ئەمنی وعەسکەریەکان چەند بریارێکی لە 25 تەمووز - یۆلیۆی ڕابردوو دەرکرد و دوورخستنی هشام مشێشی لە ئەرکەکانی وگرتنی دەسەڵاتی جێبەجێکار وڕاپەراندنی ئەم ئەرکە وسرکردنی کارەکانی پەرلەمانی ڕاگەیاند. سوپای توونسیش لایەنی سەرۆک سەعیدیان گرتەوە، لەوانەیە پڕۆسەی سەرڕاستکردن وچاکسازی بەکارا کردنی ماددەی 163 دەستپێبکات، ئەو ماددەیەی کە لە ئایندەدا پارەدارکردنە دەرکیەکان بۆ حزب وسیاسەتمەدار ونوێنەران ئاشکرابکات. هێشتانیش زووە بریار لەسەر چۆنیەتی کوتایی هاتنی ئەم چاکسازییە بوێرانەی تونس بدەین.  زۆر بەداخەوە، لەوباوەرەدا نیم ئەم دیاردەیەی توونسدا لە بەغدا وهەولێر دووبارە ببێتەوە چونکە سەرجەم ئەو کەسایەتیانەی کە بەدەستپێشخەری پۆڵ برێمەر و دەسەڵاتی داگیرکەر هاتنە دەسەڵات بەکردەوەی گەندەڵیی زەبەلاح ولەسەر ئاستی جیاواز وجوراوجۆردا تێوەگلاون. هەروەها کەسایەتێەک لە شێوەی قەیس سەعید خاوەن کاریزما ومتمانە وناوبانگی باشبێت بوونی نیە نە لە بەغدا ونه له هەولێر. گەلی توونس لە 2011 بخۆی ڕژێمی زەینولعابدین بن عەلیی رووخاند، لەکاتێکدا داگیرکاری ئەمریکی لە عیراق ڕژێمەکەی سەدام حوسێنی لەناوبرد وسەرجەم دامودەزگاکانی دەوڵەتی وێرانکرد وکۆمەڵێکی ئوپۆزسیۆن لە دەرەوی سنووری هێناوە و رێگای تەزویر و سەختەکاری وگەندەڵی وتاڵانکردنی بۆ خۆشکردن وتا رۆژی ئەمرۆمان لە دەسەڵاتدا ماون وبوونە کیانی دەوڵەمەندی لەرادەبەدەر و مانەوەشیان بە پاراستنی دەرەکیەوە بەندە.  ئەوشمان لەبیر نەچێت نەریتەکانی دیموکراسیەت و پراکتیزەکردنی ئازادیەکان لە توونس توونس پتەو و گردگیرترن، چونکە سەندیکاکانی کرێکاران وحزبە سیاسیەکان وێڕای ئەوەی تووشی چەوساوە وسەرکوتکاری بوون تا ئێستا کارا وهۆشیارن، هەروەها لایەندۆستیی سوپای توونس لە سەرتاوە بۆ نیشتمان بووە لەبەرمبەردا پێکهاتەی سوپای عیراق ودەزگای هەواڵگری عیراقی بەپێ خواستی ئەمەریکا دامزراوە ئەمەش وای کرد ریزەکانیان دزەیان تێ بکرێت و ئەرکیان هموو شتێک بێت کەپاراستن وبەرگری لە نیشتمان نەبێت. ڕوڵی سەرەکیی هەر سوپایەکی نیشتمانپەرور ڕەتکردنەوەی داگیرکاریە. کەوتنی موسل وناوچە ئێزیدی نشینەکان لە شەنگال لە میانەی چەند کاتژمێرێکدا بێ ئەوەی یەک گولە بتەقێندرێت گەواهیەکی زیندووە لەسەر نیشتمانپەرورەی ئەوهێزانەیە کە ئەمریکیەکان ڕاهێنانی پێ کردوون، لەم رۆژانەشدا وێنەی بەهەڵم بوونی وهەرەس هێنانی  سوپای ئەفغانستان بەرامبەر هێزەکانی تاڵیبان روونترین بەڵگەیە کە هێزی داگیرکەر هەرگیز سوپایەکی نیشتمان پەروەر دانامەزرێنێت.  ڕۆڵی سوپای سعودیا وئیمارات لە یەمەن ئاماژەیەکە لەسەر ئەوە ئەرکە کە ئەمریکا وڕۆژئاوا پێ ڕاسپاردوون. ڕژێمی بەعس وەک مێگەل مامەڵەی لەگەڵ گەلی عیراق دەکرد وشکۆی ووردوخاش کرد ولەبۆ پاروەنانێک سەری پێ شۆر کرد وتاڵیی پێ چێشت و هەوڵیدا هەڵسوکەوت و بەهاکانی بگۆرێت و بەتەواوەتی ملکەچی بکات بۆ ئەوەی هاوڵاتیەکی بێ کەسایەتی وبێ ئیرادەی لێ بێت. ئەمەش تا ڕادەیەکی دیاریکراودا لێکدانەوەی بەردەوامبوونی سیستەمی گەندەڵی کوردی وعەرەبی لە هەولێر وبەغدا ومانەویان لە حکومڕانیمان بۆ دەکات، و بەهۆی ستەمی درێژخایەن کۆمەڵگا زۆرێک لە بەها ئەخلاقیەکان و چاکە بەجێماوەکانی لەدەستداوە ئەمەش بووە هۆی ئەوەی "میدیای ئاست نزم " لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان تەشەنە بکەن و زورێک لەم سایت وکەناڵانە دەزگا هەواڵگریە دژ بەمافەکانی گەلی کورد وبەتایبەتی میتی تورکی لەپشتیان دەوەستن.  گەرەنتیی هەرە کارا بۆ پوچەڵ کردنی حکومەتە نیشتیمانیەکان وبزوتنەوە ئازادیخوازە میللیەکان ئەوەیە کە کەسایەتیەک یان بنەماڵەیەک یاخود دەستەبژێرێکی نەشیاوی بەسەر ناوەندەکانی بریار بسەپێنرێن، ولە چڵیسیی بێرادەیان بۆ دەوڵەمەندبوون وپەرۆشیان بۆ دەسەڵات وئامەدەبوونیان بۆ خاوەنداریەتی کردن لە ئەجیندا دەرکیەکان بۆ پاراستنی جیاوگە داراییەکانیان، دڵنیابن. لەواقعیشدا دەسەڵاتی داگیرکەری ئەمەریکی لەمیانەی داگیرکردنی عیراق ئەوەی پێویستی بوو لە ئامرازە خۆجەییەکان دۆزیەوە و بەرژەوەندیەکانی هەردوو لایەن بە بەهێزی ولەسەر حیسابی شکۆ وسەرخۆبوونی نیشتیمان و هاوڵاتی تێکەڵکێش بوون. لەم بارودۆخدا هیچ ئاماژەیەکی ئەرێنی لەسەر باشبوونی ژیانی سیاسی لە کوردستان تەنانەت لە نزمترین ڕادەدا  بوونی نیە. رۆژانە دیمەنی پێشێلکردنی ساواترین مافەکانی مرۆڤ و کردنی هاوڵاتی بە سواڵکەری لاواز وپەیدابونی دیاردەی بەپیرۆز کردنی "رێبەر"ی هۆز وعەشیرەت لە لایەن چینە هەژارەکان بۆ ئەوەی وەک خێر وسەدەقەیەک پاروە ناێکیان بداتی دەبینین، لە بەرامبەریشدا دیمەنی خۆش گوزەرانی رێبەرەکەیان و ودراوپەیوەندەکەی ویاری کردنیان بە پارە وسامانی گەندەڵی وتاڵانکردن دەبینین.بێ گومان رێگای گۆڕانکاری سیاسی لەعیراق بەتەواوەتی داخراوە و ئاماژەدان بە هەڵبژاردنێکی"پاک و بێگەرد" تەنیا بۆ هێورکردنی تورەیی خەڵک وچەواشەکردنی جەماوەرە وهەڵخەلەتاندیان کە گوایە ئازاد و سەرپشکن لە هەڵبژاردنی سەرکردەکان بەشێوەیەکی دیموکراتی وبێگەرد دا. پارەی گەندەڵی کە دەتوانێت رێڕەوی بەرێوەچوونی هەڵبژاردنەکان دیار بکات  لەدەستی حزبە کوردیەکانی دەسەڵاتداردایە، دەزگای دادوەری کوردیش گەندڵە چونکە لەژێر هەژموونی حزبدایە، دوو حزبەکەی دەسەڵاتیشدا هێزی عەسکەری وئەمنییان هەیە وژمارەشیان بەدەیان هەزار دەژمێردرێت  ولەژێر فەرمانی بنەماڵە فەرمانرەواکانن. پێشان چەند جارێک ئاماژەم داوە کە هەڵبژاردن لە کوردستان تەنها واتای "نوێکردنەوەی بەیعەت وپەیمانە" بۆ هەمان سەرکردە گەندەڵەکان! کێشەی سەرەکیەکە لەوەدایە کە چینی ڕۆشنبیری کورد پەرتەوازەن و لەسەر چەند حزبێکی دژبەیەک دابەشبوونە وئەستەمیشە سازانێک نێوان بەرژەوەندیە سێ ڕەهەندیەکان درووست بکرێت کە بریتین لە: بەرژەوەندی کەسێتی، بەرژەوەندیە فراونەکانی جەماوەر، ملکەچی بۆ فەرمانەکانی سەرکردایەتی حزب. زۆر کەس پێانوایە ئاشکراکردنی تاوان وگەندەڵیەکانی دەسەڵاتدارن وپێشکەشکردنی بەڵگە سەلمێنراوەکان بەسە بۆ بەرهەڵستی کردنیان، بێ گومان ئەم شتە ئەگەر لە وڵاتتێک وەک سویسرا پەیڕەو بکرێت لەمیانی چەند رۆژێکدا حکومەت دەرووخێت بەڵام لە ئەم باروودۆخەی کە عیڕاق تێدایە ئەم شتە نابێتە مایەی ترس ودڵەڕاوکێی دەستەبژێرە دەسەڵاتدارەکان چونکە ئەم دەستەبژێرە باکیان بە قسەکردن لەسەر دزی وگەندەڵی لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکاندا نیە مەگەر دەست بەسەر بڕە دزراوکاندا نەگیرێت و بۆ خەزێنەی گشتی بگەرێنرێتەوە  ودز تاوانکار لە دوای دادگایی کردنیدا زندانی بکرێت. ئەوەی بۆ ئەوان گرنگە هەڵگرتنی بڕە دزراوەکانە.  هەروها بۆچوونێک هەیە پێ وایە ڕەخنەبارانکردن وجنێودان بە دەسەڵات بەسە بۆ ئافڕاندنی گۆڕانکاری، واتا تەنها قسەکردن و وەلانانی کار وخەبات، ولەراستیشدا ئەمە دەسەڵات ئاسوودە دەکات و لەسەر ستەم وگەندەڵی بەردەوام دەبن و کارەسات وئێش وئازارەکان قووڵتر دەبن وحاڵەتی بێ ئومێدی وڕەشبینی لای گەل چەند هێندە دەبێت بۆیە ناچار دەبێت لە بڕی ڕاپەڕین بەرووی ستەم کار ئاڵای خۆبەدەستەودان بەرزدکاتەوە.  ماوەیەکە گەیشتوینەتە دوورێیانێک کە بواری ڕاڕای  وچاوەرێکردنی تێدا نیە، و بەرەنگاربوونەوە لەگەڵ "بنەماڵە گەندەڵەکان" حەتمی و پێویستە چونکە لە کۆتاییدا دەسەڵات هەرچۆنێک بێت پەیرەوکردنێکی  مرۆییە وزادەی کۆمەڵگاکانە بۆ بەدەستهێنانی بەرژەوەندیەکان وسەقامگیری ودادپەروەری ودوورخستنەوی ئاشووب وگەندەڵی بۆیە فەرمانداریکردن وپابەندبوونی هاوڵاتی بەهێنانەدی ئامانج وئاواتەکانی کۆمەڵگاوە بەندە، وئەگەر دەسەڵات کورتیهێنا  وبەلاڕێدا چوو دەبێت هاوڵاتی ئاڵای "یاخیبوونی مەدەنی" بەرزبکاتەوە بۆ ناچار کردنی دەسەڵات لەسەر ئەنجامدانی چاکسازی ،گەر بەدەمیشی نەچوون ولەسەر گەندەڵی وسەرکوتکردن بەردەوام بوون پێویستە گەل ئاڵای "شۆڕش" بەرزبکاتەوە بۆ لابردنی ئەم دەسەڵاتە ودادگایی کردنی و سیستەمێکی نوێ دابمەزرێنن بتوانێت بەرژەوەندی وئامانجە نیشتیمانیەکانیان بۆ بهێنێتەدی کە ڕژێمە کونەکە پشتگوێی خستبوون.  بۆیە ئەرکە سیاسیەکان دوو جۆرن، ئەرکی گوێرایەلی بۆ یاساکانی دەوڵەت، وئەرکی بەرگری کردنە لە ڕەوایەتی کاتێک بەخراپ بەکاردهێنرێت، ئامانجەکانی شۆڕش نابێت بۆ وێڕانکردنی دەوڵەت ودامودەزگاکانی ئاراستەبکرێن بەڵکو هەوڵێکە بۆ ڕزگارکردنیدایە لەو ڕژێمە ستەمکارانەی کە ئامانجەکان بۆ برژەوەندیە بەرتەسکە کەسێتیەکان بەکار دەهێنێت ودەبێت هۆکاری تەشەنەبوونی هەژاری وپەراوێز خستن.  هەرچەند بێدەنگی گەلان بەرامبەر دەسەڵاتی فەرمانرەوا درێژبخایەنێت هێندە رزگاربوون لێ زەحمەت دەبێت، ئەمەش بەڕوونی لە "شۆڕەشەکانی بەهاری عەربی" وشکستخواردنی لە بەدیهێنانی ئاواتی گەلان بۆمان دەردەکەوێت.  ئەو ڕەوشە ناهەموارەی کە لە بەغدا وهەولێر هەیە پێویست دەکات هاوپەیمانیەتی عەرەبی کوردی وبەعقلێەتی دیموکراتی درووست بکرێت  نێوان سەرجەم ئەو هێزانەی کە بە دۆسیەکانی گەندەڵی تێوەنەگلاون وخاوەن هەڵوێستی نیشتیمانین . چونکە هەر ڕاپەرینێک بێ سەرکردایەتی دڵسۆز بێت دووچاری کۆمەڵێک گوشاری دەرەکی و ناوخۆیی دەبێتەوە و بەرەو لادان لە ئامانجەکان دەیبات هەروەک توونس ولیبیا وچەند وڵاتێکی تر. هەروەها کۆمەڵێک چالاکوانی سیاسی لە بەغدا و هەولێر باش دەزانن باروودۆخی سیاسی گەیشتوتە چ ئاستێک و جەختدەکەنەوە هیچ هیوایەک بۆ گەیشتن بە کەنارە ئارامەکان نیە ئەگەر گۆڕانکاری ڕیشەیی لەبنچینەوە دەست پێنەکرێت.

جەعفەر عەلی «ئەوانەی رابردوو لە بیردەکەن، مەحکومن بە دووبارەکردنەوەی».  جۆرج سانتایانا         ١٩٠٥    رەنگە کەم نەتەوە هەبێت لە دونیای هاوچەرخدا، هێندەی کورد سیاسی ونبوو لە خەیاڵی قارەمانێتی و فانتازیای ئیرادە و داستانی پاڵەوانێتی هەبێت. خەیاڵی سیاسییەکانی ئێمە لە شوێنێکە، نە شکست دەناسێ، نە چۆکدادان و چەمانەوە، بێئاگا لەوەی نەتەوەیەکیان رووبەڕووی هەڵوەشانی ناوەکی و شکستی ئیرادە و ملکەچی کردووەتەوە.      سیاسییەکانی ئێمە خاوەنی خەیاڵێکی ناواقیعی و پڕ لە غرورن، غروری پیاوەتی، غروری خێڵەکیانە، غروری ئازایەتی، غرورێک وەک تەمێکی ئەستور بەرچاوی تاریک کردوون و دەرفەتی گەڕانەوە بۆ سەر شانۆی رووداوەکانی چەند ساڵ پێشتری ژیانی خۆشیانی بیر بردوونەتەوە. ئاخر مەعقول نییە تۆ پێتوابێ لە وڵاتانی عەرەبی وەک میسر، تونس، لیبیا و عیراق ناچیت، تۆ لە ئەفغانستان و سەرۆکە راکردووەکەی و جەنەڕاڵە گەندەڵ و شکستخواردووەکەی ناچیت، لە کاتێکدا وێڕای بوونی جیاوازیش، بەڵام لە دەیان شاڕێگەوە دەچیتەوە ناو دونیا سیاسی و کۆمەڵایەتییە ناشیرینەکەی ئەوان. ئەگەر وا نەبێ دەبێ خەیاڵی بێ خەیاڵیان بەرەو ئەوەی بردبن، کە لە پاریس و نیویۆرک و لەندەن دەچن.     سیاسی هۆشیار، حیزبی بە ئاگا، نەتەوەی زیندوو، بۆ هەر رووداوێک کە لە دەوروبەریدا روودەدات، دەیانجار پێداچوونەوە بە خۆی، بە رەفتاری سیاسی و کارەکانی دەکات. سیاسییەک کەمێ ئاگایی و هۆشیاری سیاسی و کۆمەڵایەتی هەبێت بە رستەی ئامادەی تێپەڕ و نەغمەی شۆڕشگێڕانە وەڵامی پێشهات و گۆڕانکارییە مێژوویی و سیاسییەکان ناداتەوە، لە بری ئەوە هەڵوەستەی جددی و پێداچوونەوە دەکات، ئامادەکاری بۆ پێشهات و رووداوە تازەکان دەکات، کە ئەگەری روودانی هەرگیز مەحاڵ نییە و ئاساییە لە هەر چرکەساتێکدا رووبدات.     کورد لە ناوچەیەکی ئارام و دیموکراسیدا ژیان ناکات، تا بێباکانە لە بەرامبەر رووداوە سیاسییە دراماتیکییەکاندا، خوێن ساردانە لێدوان و بەیاننامە بڵاوبکاتەوە و پێیوابێ هاوکێشە و پەیوەندییە سیاسییەکان چۆنن هەروا دەمێننەوە. ئێ خۆ دوور نییە ئەشرەف غەنی و دوستەمیش چەند مانگ بەر لە کەوتنی کابول هەروایان بیرنەکردبێتەوە، چونکە ئەوانیش مەستی ژمارە بوون، ژمارەی چەکدار و وڵاتانی هاوپەیمان، بەڵام لە چاوتروکانێکدا، هەموو شتێک ژێرەوژوور بوویەوە، کاتێک ئەمریکا هەموو شتێکی لەگەڵ تاڵیباندا بڕاندەوە، ئیدی نە ژمارەی زۆری چەکدار فریای کابول کەوت، نە جەنەڕاڵی نەخشێنراو بە میدالیای رەنگاوڕەنگ. هۆکارەکەشی سادە و روونە، سیاسییەکانی ئەفغانستان لە نێو خێزان و بنەماڵە و ژوورەکانی خۆیانەوە سەیری ژیانی ئەفغانییەکانیان دەکرد، جۆرێک لە سەیرکردن هەرگیز نەیانویست بڕوا بەو راستییە بهێنن، کە جیاوازییەکان گەورە و زەبەللاحن، درزی نێوان ژیانی سیاسییە بڕیار بە دەستەکان و خەڵکی ئاسایی تا دێ بەرینتر و فراوانتر دەبێ. سیاسییەکان کاتێک خۆیان لە بینین و هەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی درزە کۆمەڵایەتییەکە دەدزییەوە، هەمانکات درز بەرەو کەلێن و قڵیشێکی گەورەی ترسناک دەڕۆیشت، قڵیشێک سەرەنجام سەرۆکی بە کۆشکە رازاوەکەی و جەنەڕاڵیشی بە ئەستێرە و میدالیاکانی سەر شان و سنگییەوە هاوشانی دەست و پێوەندەکانیان، بە یەکەوە و لە گۆڕانێکی دراماتیکیدا بەرەو چارەنوسێکی مێژوویی نادیار لوشدا.  کاتێک سیاسییەکان ناتوانن دەوڵەت بۆ هاوڵاتیانیان دابمەزرێنن، کاتێک مرۆڤی ئەفغانی لە ژێر سایەی دەسەڵاتی غەنیدا لەوپەڕی هەژاریدا دەژی و هەست بە دڵنیایی کۆمەڵایەتی و سیاسی ناکات، کاتێک ماف و ژیان و کەرامەتی رێزلێگیراو و پارێزراو نابێت، لەوەش خراپتر دەوڵەت لە بری بەخشینی ئارامی و ژیان بە هەمووان، دەبێتە ئامرازی بەشینەوەی ستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی بە دەست نوخبەیەکی بیرۆکرات و گەندەڵ، ئیدی دووبارەبوونەوەی رووداوە سیاسییەکانی ئەفغانستان لە فۆرمی جیاوازتردا لە هەر جێگەیەکی دیکەی ئەم رۆژهەڵاتەدا، کە دەموچاوی سیاسییان لە سەروسیمای کابولییەکان دەچێت، ئەگەرێکی دوور لە چاوەڕوانی نابێت.     سیاسی هۆشیار ئەوەیە نە تەنها لە ئەزموونی وڵات و نەتەوەکەی خۆی، بەڵکو سوود لە ئەزموون و رووداوەکانی دەرەوەی خۆیشی وەردەگرێت و بە بەیاننامەی حەماسی و کرچ و کاڵ وەڵامی رووداوەکان ناداتەوە. ئەوانەی کە غروری شۆڕشگێڕانە و هۆشیاری سیاسی و کۆمەڵایەتیان دەرفەتی ئەوەیان پێنادات رووداوەکان بکەنە ئەزموونی ژیانیان، دەبێ دووبارەبوونەوەی رووداوەکانی لە شێوەی ئەفغانستان لە وڵاتەکانیان وەک خەیاڵێکی ناواقیعی نەبینن، چونکە روونە درز چارەسەری بۆ نەدۆزیتەوە دەبێتە شەبەقێکی گەورە و توانای قوتدانی غروری سەرۆک و جەنەڕاڵیشی بە یەکەوە دەبێت.    نە ئەفغان دوای بیست ساڵ لە هاوکاری و پشتیوانی ئەمریکا و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، نە کورد دوای سی ساڵ لەو هاوکاری و پشتیوانییەی رۆژئاوا، نەیانتوانی ببن بە مۆدێلێکی دیموکراسی و دەسەڵاتێکی نیشتیمانی دادپەروەر، نەیانتوانی کۆی هاوڵاتیان بە جیاوازییە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئیتنیکییەکانەوە، لە ژێر سێبەری دەوڵەت و دەزگاکانی حوکمڕانیدا یەکبخەن و دەوڵەت بکەن بە داکۆکیکار و پارێزەری هەمووان. کۆی ئەو کۆمەک و پشتیوانییە دەرەکییە تا ئێستا لە بونیادنانی نەتەوە و تێپەڕاندنی یەکە بچووک و لۆکاڵییەکان لەناوەوەدا، ئەنجامێکی سیاسی جێگە متمانەی نە لە ئاستی دەرەکی و نە لە ئاستی ناوەکیدا، بە دەست نەهێناوە.     دوای بڕیاری کشانەوە لە ئەفغانستان قسەکانی بایدن رێک و راست پێیگووتین، ئێمە لە بونیادنانی دەوڵەت بۆ هەمووان، لە بونیادنانی نەتەوە لە ئەفغانستان سەرکەوتوو نەبووین، ئامادەش نین دەوڵەت و نەتەوە لەسەر خوێن و سامانی ئەمریکا و ئەمریکییەکان بۆ کەس دروست بکەین، پەیامێک دەبێ بەغدا و هەولێر، وردتر و عاقڵانەتر مامەڵەی سیاسی لەگەڵدا بکەن، چونکە شکستی ئەمریکا لە پێکهێنانی دەوڵەت و دامەزراوەی نیشتیمانی لە کابول، هەمان شکستە کە لە بەغدا و هەولێر دووچاری بووەتەوە. ئەو مۆدێلی دەسەڵاتە سیاسی، ئیداری، ئابووری و سەربازییەی لە بەغدا و کوردستاندا بوونی هەیە ناکۆکە بە پرەنسیپەکانی دیموکراسی و ئازادی و مافی هاوڵاتیبوون، مۆدێلەکەی کابولیش هەر ئەوە بوو، بۆیە کارێکی عەقڵانی و بەرپرسیارانە نییە، دووبارەبوونەوەی رووداوەکان لە ژێر تەپوتۆزی دروشمی شۆڕشگێڕانە و بەیاننامەی حەماسیدا، وەک مەحاڵ پێشانبدرێن.

عادل باخەوان ئەم ویکەندە ڕوداوێکی دیپلۆماسی گەورە لە عێراقدا بەڕێوەدەچێت و کۆنفرانسێکی جیهانی لە بەغداد لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سازدەدرێت و لەکات و شوێنی دیکەدا دەگەڕێمەوە سەر چۆنیەتی ئامادەکردنی ئەم کۆنفرانسە و دەرەنجامە چاوەڕوانکراوەکانی. ئەوەی لەم کورتە نوسینەمدا دەمەوێ بەخێرایی ئاماژەی پێبدەم، هۆکار و ماناکانی سەردنی سەرۆك ماکرۆنە بۆ هەرێمی کوردستان و لەم خاڵانەی خوارەوەدا کورتیاندەکەمەوە : 1. هەرێمی کوردستان پێگەیەکی ستراتیژی لە سیاسەتی ئیدارەی ئێستای ئێمانیول ماکرۆندا هەیە و بونی فەرەنسا لە کوردستان تەنها پەیوەندی بە سۆز و دۆستایەتیەوە نیە، بەڵکو پەیوەندی بەو ڕەهەندە ستراتیژیەوە هەیە. 2. پاش ئامادەیی هێزە سەربازیە ئەمەریکیەکان، ئامادەیی هێزی سەربازیی فەرەنسی لە کوردستاندا، هەم لە ڕوی چۆنایەتی و هەم لە ڕوی چەندایەتیەوە، لە پێشی پێشەوەی هەموو وڵاتانی دیکەوەیە. 3. خاکی هەرێمی کورستان ئەو ناوچەیەیە کە فەرەنسا بە کوردستانی سوریاوە دەبەستێتەوە وکۆی یارمەتیە سەربازی و دیپلۆماسی و ئابوریەکانی فەرەنسا بۆ کوردستانی سوریا بە هەرێمی کوردستاندا تێدەپەڕێت. 4. دۆسیەی تیرۆریزم و گەڕانەوەی داعش یەکێکە لە مۆتەکەکانی جمهوریەتی فەرەنسی و سەرۆك ماکرۆن پێیوایە کە کورد لە سوریا و عێراقدا شەریکی یەکەمی جەنگن دژ بە تیرۆریزمی داعش. 5. سەرۆك ماکرۆن سەر بەو نەوە دیپلۆماتکارە فەرەنسیانەیە کە باوەڕی تەواویان بەوەهەیە کە بیناکردنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ بەبێ کورد سەرناگرێ و خەونبینین بە ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی سەقامگیرەوە بەبێ چارەسەرکرنی کێشەی کورد و فەلەستین بە شێکە لە موستەحیل. 6. هێرشی تورکیا بۆ سەر باکوری هەرێمی کوردستان یەکێکی دیکەیە لەو مەلەفانەی کە دیپلۆماسیەتی فەرەنسی ڕوبەڕوی گومان و پرسیاری بەردەوامکردوەتەوە و فەرەنسا بەلایەوە زۆر گرنگە کە سنورێك بۆ تورکیا دابنرێت. 7. لەو دۆزەخەی کە لە عێراقدا تاودراوە، فەرەنسا پێیوایە کە هەرێمی کوردستان، سەرەڕای هەموو قەیرانەکانی، ئارامترین ناوچەیە بۆ ئەوەی لێیەوە کۆمپانیا فەرەنسیەکان کاری وەبەرهێنان بکەن و گەر پێویستبوو لەهەرێمەوە بەرەو ناوچەکانی دیکەی عێراق بڕۆن. 8. لە ساتەوەختی کاڵبونەوەی خوازراوی ڕۆڵی ئەمەریکی لە عێراقدا، سەرۆك ماکرۆن دەخوازێت کە جمهوریەتی فەرەنسی بەشێکی گرنگی ئەو بۆشاییە پڕبکاتەوە کە ئەمەریکیەکان لە عێراقدا بەجێی دەهێڵن و بۆ ئەمەش باشترین و نزیکترین پارتۆنێر هەرێمی کوردستانە کە فەرەنسا دەیەوێت گرەوی لەسەر بکات. 9. هەموو ئەم هۆکارانە وادەکەن کە سەرۆك ماکرۆن بەو پەڕی ڕێزەوە لە بەردەم مارشی ئەی ڕەقیب و ئاڵای کوردستاندا ڕابوەستێت و وەك سەرۆککۆماری یەکێك لە زلهێزەکانی جیهان سەردانی پایتەختی هەرێمی کوردستان بکات

رێبوار کەریم وەلی دژایەتی و دابەزاندنی کێشەکان لەناو پارتیدا، لەگەڵ لاھوری شێخ جەنگی تا ئاستی کێشەی شەخسی، نەک ھەر نەبووە ھۆی لێدان لە پێگەی ئەو کوڕە، بگرە ئەوەی پارتی بۆ لاھوری کرد، ئەو دە ساڵی دیکەش پڕوپاگەندەی بۆ خۆی کردبا ھەر ئەوەندەی پێدەکرا. * لاھوری شێخ جەنگی لە ئەندامێکی ئەنجومەنی ناوەندەدەوە بە پاڵپشتی و شەونخۆنیی مێدیاو سۆشیال مێدیای پارتی بووە خاوەنی دەنگی یەکەمی کۆنگرەی چواری یەکێتی! * پارتی کوێرانە کەوتە ھەمان ئەو بەزمەوە کە کاتی خۆی لە دژی نەوشیروان مستەفا کردیان، ئەگەرنا لاھور چەند جارێک بە رەسمی داوای کرد کە لیژنە لە سەر رووداوی ١٦ی ئۆکتۆبەر پێک بێت و دەربکەوێ کە کێ پشتئەستوور بە ٣٨ ئیمزاوە رێککەوتنی کردووە؟ * پارتی ئەوەی باش دەزانی؛ لە کۆبوونەوەی دوکان، گومانیان لە بافڵ تاڵەبانی ھەبوو (تەنانەت زانیاریش) بۆیە لە ژووری بە تەنھادا، گوشاریان بۆ ھێنا کە ئەگەر شتێکی کردووە، ئاشکرای بکات. * ئەو ھەر ئینکاری کردو پارتیش باوەڕی کرد! * (بۆ مێژوو) ھەموو دەمانزانی لە ١٦ بێت یان لە ١٧، کورد ئۆکتۆبەرێک قەرزاری بەغدایەو دەبێ بیداتەوە. براکانی لاھوریش ئەوەیان دەزانی. یەکیان بووە کەواسوری بەر لەشکرو ئۆباڵی ھەموو قەزییەکەی لە ملی خۆی پەستا، بێ ئەوەی سەنتێکی دەست بکەوێ! * بۆ پارتی، ئاراس بووە وێنەی لاھور لە ئاوێنەی خیانەتدا، کوڕانی تاڵەبانی نەک ھەر پاک بوونەوە، بگرە مامی بچوکیان موسادەقەی ئەمریکای وەرگرت وەک شەریکی حوکمڕانیی کوردستان! * یەکێتی ھەر لە کەرکوک مابوو، بۆیە لاھوریش لەناو یەکێتی بوو بە قارەمان. قارەمانێک لە زرێ و شمشێرەکەی ھی پارتی بوو. * ئەوەی ئەمڕۆ کوڕانی تاڵەبانی دەیکەن، رێک ھەمان شتەیە کە پارتی کردی و ھێشتاش لەسەری بەردەوامە. تا دوێنێ دەیانگوت دەبێ بچێتە بەردەمی دادگاو وایانزانی ناچێ! کە چوو ئێستا دەڵێن دەبێ کوردستان بەجێ بێڵێت! کە کوردستانیش بەجێبێڵێت، ئینجا رەنگبێ بڵێن نابێ بگەڕێتەوە. * کوڕانی تاڵەبانی دەمێکە بیر لە لابردنی ئەو بەربەستە دەکەنەوە. بەڵام کاتێ دەستیان دایە پەلامار دەبوایە گەرماوگەرم کودتاکەیان سەرخەن، ئەگەرنا ئەوەی ئێستا دەبیندرێ، تەنھا شکستی کودتاکەیە. * لاھور نەک پێگەی بەھێزتر بووە، بگرە میسداقییەتی ھەموو تۆمەتەکانی سەریشی چووەتە ژێر پرسیارەوە! کەسێک بڵێ دەبێ قانون حوکم بکات، چاوەڕێی قەراری دادگا نەکات و بە تۆمەتبار بڵێ دەتپارێزم و، بڕۆ دەرەوەی وڵات! بەپێی قانون دەبێتە شەریکی تۆمەت! * خولاسەی کەلام ئەگەر کوڕانی تاڵەبانی لە لاھور بێ منەتن، لێگەڕێن با قانون حوکمی لەبارەوە بدات، یەکێک بچێتە دادگا، دەچێتە زیندانیشەوە. یەکێتیی کۆن و نوێ ھەر ھی ماڵی مام جەلالەو دەبێ بایی ئەوەندە متمانەیان بەخۆیان بێت کە دەنگ بۆ حزبەکەیان کۆ بکەنەوە. نەک ئیمزای لا بەلا. ئەو جموجۆڵانە لاھوریان لەسەر گردەکەی سەرچنار کردە حوسێنێکی دیکە.

ئارام سەعید  بیگومان ئۆپۆزیسیۆنبوون لەسایەی دەسەڵاتیکی تاکڕەودا جیاوازە لە ئۆپۆزیسیۆنی سیستمێکی دیموکراسی، لەسایەی دەسەڵاتیکی وەک هەرێمی کوردستان حزبەکانی دەسەڵات دامەزراوەی سەربەخۆ ویران دەکەن یان دەیخنكێنن، ئازادی میدیا تەواو کەمدەکەنەوە، سەربەخۆیی داگا ناهێڵن، هەموو داهاتەکانی حکومەت بۆخۆیان کۆنترۆڵ دەکەن، لێرەوە کێبڕکێی ئۆپۆزیسیۆن دەبێتە سفر و ئەوکات هیزەکانی نارازی دەبێت خۆیان بگونجێنن لەگەڵ دەسەڵاتدا و کاردانەوەو کارکردنیان زۆر دیاریکراو دەبێت. بەڵام ئایا باشترین ستراتیژ چیە بۆهێزی ئۆپۆزیسیۆن لەسایەی دەسەلاتی دیکتاتۆریدا؟ خالە لاوازەکانی دەسەڵاتیکی ستەمکار چیە بۆئەوەی ئۆپۆزیسیۆن بتوانێت کاری لەسەربکات؟  یەکێک لەو هەنگاوە گرنگانەی دەبێت هیزەکانی ئۆپۆزیسیۆن بیگرنە بەر هاوکاری نیوان خۆیانە، پێکهێنانی هاوپەیمانیە بەتایبەتی لەپێش هەڵبژاردن، هۆکارێکی گرنگی سەرکەوتنیانە، لەزۆربەی نمونەکانی وڵاتانی جیهان کەلەسایەی دیکتاتۆردان ئۆپۆزیسیۆن جیاوازیەکانی وەلا دەنێت و بۆ ئەو ئامانجە کەبەدەستهێنانی زۆرترین کورسی پارلەمانە هاوپەیمانیەتی پێک دەهێنن، تەنانەت گەر جیاوازی قوڵیشیان هەبێت، چونکە پارتەکانی دەسەڵات ستراتیژی جۆراجۆر بەکاردەهین بۆ پەرتکردنی ئۆپۆزیسیۆن و مانەوەی خۆیان و تەنانەت هاوپەیمانی ژێربەژێر دەکەن.  ئۆپۆزیسیۆن زۆر لەئامرازەکانی تاقیکردۆتەوە، نارەزایی دەربرین، خۆپیشاندان، بایکۆتکردن، کەزۆربەیان بێ ئەنجام بوون، ئەوەی ئەنجامی بەرچاوی هەبووە کاری پێکەوەیی و هاوپەیمانێتی هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆن بووە لە رابردودا. ئەوکاتەی هاوڵاتی بەشداری دەنگدان ناکات لەبەرئەوە نیە کە بروای وایە دەنگدانەکەی گۆڕانکاری دروست ناکات بەڵکو ئەوە لاوازی ئۆپۆزیسیۆنە کە ناتوانیت وێنەیەک نیشان بدات کە پێکەوەییان و هاوپەیمانێتی بەهێز دەتوانێت گۆرانکاری لە سیاسەتدا دروست بکات. ئەگەر ئۆپۆزیسیۆن ئەمانە نەکات ئەوکات حەقیقەتی دەسەڵاتی کوردی دەشارێتەوە و دیۆێکی ترمان نیشان دەدات چونکە ئەوەی ئۆپۆزیسیۆن دەیکات نابێتە کێبڕکێ بۆگرتنە دەستی دەسەڵات بەڵکو دەبنە یاریزانێکی باش کە بەکاردەهێنرین لەلایەن دەسەڵاتەوە بۆجوانکردنی هەنگاوەکانی دەسەڵات. ئەو هەموو سەرکوتکردنە کە هەیە دەشارنەوە شەرعیەت دەدەن کەئازادی هەیە بۆیە ئەوان بەردەوام رەخنە دەگرن بێ ئاگا لەوەی ئەوەی دەیکەن هەمان ئەو قسانەیە کە دەسەڵاتیش دەیکات بەڵام بەشیوازی جیاواز هەربۆیە بەم رەفتارەیان چەکێک دەدنە دەسەڵات بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە و نابنە مەترسی بۆ کورسی دەسەڵات.  سەرکوتکردن و راکێشانی ئۆپۆزیسیۆن بەلای خۆیاندا کارێکی کردوە نەبنە هێزیک کە توانای گۆڕانکاری هەبێت، بەپێچەوانەوە بەکاردەهێنرێن و وینەیەک نیشان دەدەن کە فرەحزبی هەیە هەرچەند بەشیوەیەکی رەمزیش بێت و بەوەش دەسەلاتی تاک حزب و بنەماڵە روپۆش دەکەن، پێکەوە لەگەڵ دەسەڵات دەڵێن دیموکراسی بۆئەم هەرێمە نابێت وەهمێکی گەورەیە. بەدریژایی ماوەی دەسەڵاتدارێتی پارتی و یەکێتی لەهەرێم هەوڵیان داوە حکومەت قووت بدەن، دواتر پارلەمان،دواتر دەسەڵاتی قەزایی و میدیا لەکۆتایدا نۆرەی ئۆپۆزیسیۆن هات!    ئۆپۆزیسیۆن بوون بەتەنها مانای بۆڵەبۆڵ نیە، مانای چارەسەرە، ستراتیژە، بەدیلی دەسەڵاتە نەک بەتەنها نارازی بوون. هەربۆیە ئەو ئۆپۆزیسیۆنەی ئێستا هەیە بەئاگایی بێت یان بێ ئاگایی دەچێتە خانەی جوانکردنی دەسەڵات، کەلە ناوەو دەروەی وڵات وێنەیەک نیشان بدەن لەهەرێمەکەماندا فرەحزبی هەیە و رەخنە و نارەزایی لە حکومەت هەیە، بەردەوام پارلەمانتاران رەخنە دەگرن و نمایشی گەندەڵیەکان دەکەن و باسی نادادپەروەری دەکەن بەبێ ئەوەی بتوانن هیچ کاریگەریەک دروست بکەن، کەسیش ناپرسێت ئەو هەموو رەخنەیە بۆ کوی دەروات! ئەی ئەو سەرکوتکردن و دەستگیرکردنەی چالاکەوانان بەکوی گەیشت؟ ئۆپۆزیسیۆن چ گوشارێکی دروستکرد؟ پارلەمانتارانی گۆڕان کە لە حکومەتدان هەمیشە باسی گەندەڵیەکان دەکەن و بزوتنەوەکەشیان لەدەسەڵات بەشدارە، یەکێتی و پارتیش پارلەمانتارەکانیان رەخنە دەگرن و باسی هەبونی گەندەڵی دەکەن! هەربۆیە ئەرکی ئۆپۆزیسیۆن بەتەنها رەخنە نیە بەڵکو دانانی ئەو ستراتیژەیە کە دەبێتە هەرەشەی کرداری بۆ کورسی دەسەڵات نەک جوانکردنی دەسەڵات!

عەبدولڕەزاق شەریف  من ئەمزانی و بیستبوم کە چالاکی هەفتاوشەشی لێدانی پارێزگای سلێمانی نەخشە و دارێژەر و سەرپەرشتیارەکەی کەسێکە لە ژیاندا ماوە، هەرگیز نەباسی کردوە و نە حەزیشی لە باسکردنیەتی، جارێک پێم وت کە بۆ مافی مێژویی خۆی و کۆمەڵە هەقوایە لە چاوپێکەوتنێکدا، باسی بکات، ئەو لەوەڵامدا، وتی : کەس هەیە ئەوەندە بێ ئەقڵ بێت باسی چۆنیەتی کوشتن و هەوڵی کوشتنی کەسێک بکات و لەسەرخۆی بیکات بەماڵ .  ئەوکات و رۆژی روداوە، مەلا بەختیار( بەپێی نوسینەکانی خۆی ) کەمتر لە مانگێک بو بۆ یەکەمجار هاتبوە سلێمانی، دیارە ئەوسای شاری سلێمانی و کۆڵان و شەقامەکانی بە کاتێکی وەها کەم و کەمترین جوڵە تیایدا ( چونکە بۆ کاری نهێنی هاتبو )، کەس ناتوانێ شارەزای ببێ، چجای نەخشەی چالاکییەکی وەها دابڕێژێ و سەرپەرشتی کردبێ، بەڵام شانسی ئەو، ئەو رۆژە لەگەڵ پیاوی یەکەمی چالاکیەکەدا، لە دوکانی عەلی خەیات لە شەقامی مەولەوی دانیشتوە .  ( من ناتوانم بەبێ روخسەتی خۆی کە بەدرێژایی ئەو مێژوە نەیویستوە ناوی بهێنرێت لێرەدا، ناوی بهێنم ). ئێ مەلا بەختیاریش ئەزانێ ئەو هەرگیز باسی ناکات، بۆیە زۆر بەئاسانی بەتەنیا دەست بەرزکردنەوەیەک ( کە ئەوەش هەر پیاوی سەرپەرشتیار دوای وەرگرتنی وەڵامی تەلەفۆنەکە پێی وتبو بڕۆ ئەوبەر جادە و دەستێک بۆ برادەرانی سەربانی دوکانەکان بەرزبکەرەوە ) ئیتر خۆی خستۆتە شوێنی ئەوی یەکەم و ئەویشی خستۆتە شوێنی خۆی ...  ئەم پێشەکیە بۆ ئەوەیە کە تەنیا چالاکی مەلا بەختیار دژی بەعس ئەمە بوە و هەمیشە لە خولیای گێڕانەوەیدایە و ئەمەش هەقیقەتەکەیەتی . با وەڵامی ئەندێشە و کێشە و بێشە و حیکایەتەکانی مەلا بەختیار و کۆمەڵە و سکرتێری کۆمەڵەش بخەینە کاتێکیتر ، بەڵام کە وتویەتی نەوشیروان مستەفا شەڕی حکومەت و سوپای عێراقی نەکردوە، ناکرێ بە سانایی تێپەڕێت و نەڵێین : هەمومان، بە پ م و فەرماندەی مەفرەزە هەتا سکرتێری گشتی کۆمەڵە و یەکێتی، هەر شەڕێک رەوا یا نارەوا کرابێت، تەنیا بۆ کورد و ی ن ک  مان کردوە، پیاوە ئاقڵەکانیش لە چەمکی نوێی ژیانی کۆمەڵی مەدەنی سەردەم تێگەیشتون و ئەزانن مانای بەشداری شەڕی چەکدار و رەنگدانەوەی لای دنیای نوێ چیە..! بۆیە بەم دواییە کەمترین کەسمان خۆی لەقەرەی باسوخواسی شەڕی چەکداری داوە. گەر بۆمان کرابێ بە لێفەیەکیش دامانپۆشیوە .  ئەبێ بزانرێ کاک نەوشیروان سکرتێر و شەخسی یەکەم یان دوەمی شۆڕش بوە ، بۆیە بەحوکمی پرەنسیپی شەڕی درێژخایەنی پارتیزانی تەنیا شەڕە گەورەکان خۆی کردویەتی و سەرپەرشتیکردوە .  یەکەم :  شەڕی سێ مانگەی قەیوان ماوەت کە جەبهەیەکی دو هەزار پێشمەرگەیی بو ...  خۆی و مامجەلال  پێکەوە و بەجیا و لە کاتی جیادا، راستەوخۆ سەرپەرشتیانکردوە .  دوەم  : شەڕی لێدانی بیرەنەوتەکانی کەرکوک  کە زیاتر لە هەزاروپێنج سەد  پێشمەرگە تیایدا بەشداربون، ئەوەل تا کۆتایی خۆی نەخشە دارێژەر و سەرپەرشتی مەیدانی کردوە، گەر تەفاسیلی چونی هەزاران تەن تەقەمەنی و دەیان گەڵابە و لۆری و تراکتۆری شار، بە نهێنی لەو سەردەمەدا، بۆ تخوبی کەرکوک باسبکرێ( کە هیوادارم فەرماندە مەیدانیەکان لە دەرفەتێکدا، باسی بکەن )، ئەوجا ئەزانرێ نهێنی و وانە و سیحری سەرکەوتنی شەڕ و غافڵگیری و لێدانی دوژمن، لە هونەر و ئەقڵی نەوشیروان مستەفادا، چۆن و چی بوە ..!  سێیەم : شەڕی داستانی رزگاری، بە بەشداری  دوهەزار پێشمەرگە، گرتنی سەدان رەبیە و مقەر فەوج، مامجەلال و نەوشیروان مستەفا سەرپەرشتی و نەخشە دارێژکەری بون . چوارەم : کە لەهەمویان موهیمتر بو مەسولیەت و راستەوخۆ بەشداری مەیدانی شەڕی یەک مانگ مقاوەمەی ئەنفالی یەک، کە مامجەلالیشی لێ نەبو، بەشداری سێ هەزار پێشمەرگە و سەدان هێزی پشتگیری، هەمو هێزی مادی و مەعنەوی سوپای عێراق و راستەوخۆ هاتنە مەیدانی سەدامی سەرۆکی هێزە چەکدارەکانی دەوڵەت، دەیان هەزار کوژراو، سەدان کوژراو لە هێزی تایبەتی سەرۆک خۆی ، تەنیا شەستوحەوت شەهید و کشانەوەی مونەزەم، پێش کشانەوەش رزگارکردنی تەواوی خەڵک و دانیشتوانی زیاتر لە هەفتا گوند و هەفتا کیلۆمەتر چوارگۆشە، تەنانەت کتێبخانەکەی مامجەلالیشی بەبێ زیان گواستەوە . پێنجەم :  سەرپەرشتی تەواوی شەڕەکانی دوای حەوتی سێ و دوای رۆژانی راپەڕین کە دەیان هەزار پێشمەرگە و چەکداری شۆڕشگێڕ بەشدار بون . شەشەم : شەڕی گرتنی کەرکوک کە ئەمەش لە هەمو شەڕەکان گەورەتر بو  هەم راستەوخۆ سەرپەرشتی قۆڵی ( هەولێر - کەرکوک ) ی کرد، هەم قۆڵەکانیتر لەژێر فەرمانی ئەودا بون ...    ئەمانە هەقیقەتی مێژون و  گەورەترین شەڕەکانی شۆڕشی نوێ بون، پێم شک نایەت لە شۆڕشی نوێدا، شەڕی چەکداری لەمانە گەورەتر دژی بەعس و سوپای عێراق کرابێت . لەگەڵ درود بۆ گیانی( ن م و رێزیش بۆ م ب )

سەرکەوتی جیهاز و بەختیار نامیق هەر ڕوداوێک لە ئاسیا و بە تایبەتیش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی سەر دەریای خەزەر ڕو بدات ئەتوانین وێنای بکەین بە کۆتایی شەپۆلی دەریای ڕوداوەکە و ئێمە شەپۆلە بچوکە کۆتاییەکان دەبینین ، شەپۆلە گەورەکە لە ناوەوە و لە نهێنی و بەرژەوەندی وڵاتانی باڵا ڕو دەدا بە پێی ململانێ و بەریەککەوتن و ڕێککەوتنی بەرژەوەندیە باڵاکان ، هەر کات توانیمان لە جوڵەی هێڵی کێرڤی بەرژەوەندی و ململانێی نێوان هێزە گەورەکان تێبگەین ئەوا دەتوانین پشتی ڕوداوەکان و ئاراستەیان بخوێنینەوە و بزانین شەپۆلە گەورەکە چۆن دێت و لە کوێ یا کۆتای دێت. ئەوەی لە ئەفغانستان ڕویدا گۆڕینی حکومێکی شیوعی بە ئیسلامی و پاشان تالیبان و ئەلقاعیدە و کارئەکتەرە سیاسی و سەربازییەکان لە ئەحمەد شا؟مەسعودەوە تا مەلا برادەر و ئوسامە و تا دەگاتە کارزای و ئەوانی تر ، هەمویان ڕوداوەکان و هێزی دەرەکی هێناونی و هەر سوڕانی بەرژەوەندی لایبردون ، ئەوەی لە ئەفغانستان ڕوی دا و زۆرێک پێیان وایە ئەمریکا لە چوارچێوەیەکی بچوکدا شکستی هێناوە ئەوانەن لەبەردەم گوتارەکان و شاشەکاندا حکوم دەدەن ، ئەمریکا لە چوارچێوە بچوکەکەدا کە ئەفغانستانە شکستی نەهێناوە بەڵکو لە چوارچێوە گەورەکە و پۆرتاڵە سەرەکیەکەدا شکستی هێناوە و چوارچێوە بچوکەکەی ئەفغانستان وەک کارت و چەکێ و گۆڕینی پلانی شەڕ بۆ شکستەکانی بەکار دێنێ ، ئەوەی ڕویدا هیچ هەقی بەسەر چەمکی لۆکاڵیەوە نیە ، بەڵکو شەڕی ئەمریکایە لەبەرامبەر هەژمونی چین و ڕوسیا و وەک کارت و مینێک تاڵیبانی بەکار هێناوە لە ژوری کۆنتڕۆڵی دەوحەوە ، ئیتر ئەوەی دەوترێ ئیرادەی ناوخۆیی ئەگەر لەگەڵ بەرژەوەندی وڵاتە دژەکاندا نەیەتەوە هەمو گەلیش ڕاپەڕێ هیچ ڕونادا ، چونکە ئەفغانستان بە تایبەت وڵاتی زلهێزی ناوچەیی نیە ، ئەگەر ئاراستەکان بگۆڕێن ئەوا f16  یەکی بەسە ڕاویانێنەوە بۆ تۆرابۆرا . وێناندنی شوێنێک یان وڵاتێک بە وڵاتێکی تر ئەبێت بەرژەوەندی و ململانێ و جەنگ لە ڕوی ئابوری و سەربازی و سیاسی و دەوڵەتداریەوە بخوێنینەوە ئەو کات لێکچواندن بکەین ، عێراق لەژێر هەژمونی ئێرانیدایە و ڕەسمی هەژمونی ئێرانی لە وڵاتان ڕونە ، نە دەهێڵێت سەقامگیری تێک بچێت و نە دەهێڵێت دەوڵەتی تۆکمەیان هەبێت و نە دەهێڵت سوپای خۆی هەبێت و دابەشی دەکات بەسەر چەند گروپێکی دژبەیەکی ساردی سەر بەخۆی ، واتا سەر بە تاران ، لە بەرامبەر عێراق تورکیا بە گڵوپی سەوزی دودیوەوە هەمان یاری دەکا لە سوریا ، بۆیە عێراق زۆر جیاوازترە لە ئەفغانستان و ئەوەش حکومی سیاسی و ئابوری و سەربازیە کە دەبێت بە سازان لە نێوان ئەمریکا و تورکیا و ئێراندا حکومی هەردو وڵاتی سوریا و عێراق بکرێت ، لەم نێوەندەدا هەرێمی کوردستان خاڵی کۆکەرەوەی بەرژەوندی وڵاتانی دژ بە یەکە بۆیە دوای ئەمریکا هیچ شتێک بۆ کوردستان و عێراق نابێ ، ئەگەر چی تالیبان لە هەمو شوێن ڕێکخستن و شانەی چەکداری نوستوی هەیە وەک نەوەکانی سەڵاحەدین لە کوردستان ، بەڵام لەبەرامبەردا داعش هەیە ناهێڵێت سنوری تورکی بە سازان لەگەڵ ئێران ببڕێ ، هەمو ئەم ڕێککەوتنانەی دژەکان لە عێراق و هەرێمدا قازانجی دوسەرەی دژەکانە بەتایبەت بەرەی ئەمریکی و چینی ، بەڵام لە گشتدا تاک جەمسەری و هەژمونی ئەمریکی کۆتای دێ و هەژمونی بەرژەوەندی گرێدراوی دوو سەرەی چینی و ئەمریکی جێگەی دەگرێتەوە. دەکرێ بڵێین ئەفغانستانی ئێستا لەبەردەم کۆمەڵێک ئەگەردایە ، لەت بون و دابەش بون بەسەر هێزە ناوچەیی و جیهانیەکاندا ، زاڵ بونی بەرەی چینی و ڕوسی و ئێرانی بەسەر تاڵیباندا ، ئەگەری هەڵگەڕانەوە بەرامبەر ڕێککەوتنی دەوحە و ....هتد عێراقی دوای ئەمریکا دیسانەوە لەبەردەم کۆمەڵێک ئەگەردایە دوای هەڵبژاردن ڕێککەوتنی نهێنی نێوان ئێران و ئەمریکا لەسەر دۆسیەی عێراق ، زیادبونی هەژمونی ئێرانی بە پاراستنی بەرژەوەندی ڕوسی و تورکی ... هتد  ، دوا جار  هەژمونی دەستەڵاتگەرایی تاکی ئەمریکی لەم ناوچانە کۆتایی دێت و قۆناغێکی تر دەست پێ دەکات .

عه‌داله‌ت عه‌بدوڵڵا     پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ی عێراق، به‌ سروشتی ئه‌زموونه‌كانی رابردوو، ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م كۆمه‌ڵێك پرسیاری سه‌خته‌وه‌ كه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌یان، به‌پێی ئه‌زموون، شتێكه‌و، به‌پێی ئومێدو هیوا خواستنیش، شتێكی تر.    پرسیاری عێراقییه‌كان له‌ ناوه‌ڕاست و خوارووی وڵات بڕێك تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌، هی هه‌رێمی كوردستانیش هه‌روا، به‌ڵام به‌گشتی، ته‌واوی پرسیاره‌كان ئه‌وه‌ ئه‌سه‌لمێنن كه‌ ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ نه‌ك هه‌ر هه‌ستیارو جێی پرسیاره، به‌ڵكو چاره‌نووسسازو یه‌كلاكه‌ره‌وه‌شه‌.    عێراق ئه‌سته‌مه‌ بتوانێ دوای ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌، كتومت، هه‌مان عێراقی پێشوو بێت مه‌گه‌ر بڕیار درابێت كۆتایی وڵاته‌كه‌شی له‌گه‌ڵدا جاڕ بدرێت!، به‌تایبه‌تی كه‌ پرۆسه‌ی سیاسی، له‌ زۆر رووه‌وه،‌ ره‌نگه‌ زیاتر له‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانی هێزه‌ بڕیاربه‌ده‌سته‌كان و چینی سیاسی بێت،‌ ده‌نا عێراقییه‌كان، وه‌ك هاووڵاتیی مه‌ده‌نی و وه‌ك ره‌عییه‌ت، لێ سوودمه‌ندنین، سه‌قامگیریی هه‌موو وڵاتێكش، رێك و ره‌وان، له‌و كاته‌وه‌ كۆتایی پێدێ و ده‌شێوێت كه هه‌لومه‌رجی باو وله‌ئارای وڵاته‌كه‌ له‌ زیانی هاووڵاتیانیدا بێت و هیچ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كیان له‌ درێژه‌كێشانیدا نه‌بێت.    خه‌ڵكی عێراق، ساڵ به‌ ساڵ، قه‌یرانه‌كانیان زیاد ده‌بێت، له‌گه‌ڵیدا ئومێدو هیوایان كه‌متر. كوژرانی نزیكه‌ی 700 هاووڵاتی له‌ خۆپیشاندانه‌كانی شاره‌ جیاجیاكانی عێراقدا بۆ داواكردنی مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان و ئه‌نجامدانی چاكسازی و كۆتایی هێنان به‌ گه‌نده‌ڵی، ئه‌و ئاسۆیه‌شی له‌بار برد كه‌ خه‌باتی مه‌ده‌نی و په‌یام و فشاره‌كانی كاریگه‌رییان هه‌بێت و گۆڕانكاریی دڵخواز دروست بكه‌ن، بۆیه‌ سه‌رله‌نوێ گره‌وه‌كه‌ هاتۆته‌سه‌ر بۆنه‌ گه‌وره‌كه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردن و ئه‌نجامدانێتی، جا چ به‌شێوه‌ی پێشوه‌خته‌ بێت، یان دواخستنی بۆ كاتی یاسایی خۆی، ئه‌مه‌ش، له‌بنه‌ڕه‌تدا، به‌ گریمانه‌ی ئه‌وه‌یه‌‌ كه‌ خه‌ڵكی وڵات، به‌گشتی، خۆیان بڕیار له‌ چاره‌نووس و قۆناغی نوێ و ئاینده‌ی عێراق بده‌ن دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌قه‌لای چاره‌سه‌ره‌كان‌ له‌كایه‌ی سیاسه‌ت و له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌وایاندا ده‌گاته‌ بنبه‌ست و هه‌ر لایه‌ش ته‌نها بیری لای ئه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ چۆن پێگه‌ی خۆی له‌ناو قۆناغی داهاتووی پرۆسه‌ی سیاسیدا قایمتر بكاو ركابه‌ره‌كانیشی لاوازتر، هه‌ر لێره‌وه‌یه‌‌‌ كه‌ ئیتر پرسیاره‌ زۆرو زه‌وه‌نده‌كانیش، سه‌باره‌ت به‌ رووداوی به‌ گره‌وكراو ده‌ست پێده‌كه‌ن كه‌ رووداوی هه‌ڵبژاردنه‌.     ئێمه‌، له‌م ده‌رفه‌ته‌دا، پرسیاری عێراقییه‌كان ده‌ستنیشان ئه‌كه‌ین و له‌ بۆنه‌ی تردا دێینه‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان.. پرسیاره‌كانی خه‌ڵكی عێراق، ئه‌مانه‌ن‌:  ‌  ­    ئایا پرۆسه‌ی سیاسیی عێراق، دوای 18 ساڵ، له‌ ژێر جڵه‌وی هاووڵاتیی ده‌نگده‌ری عێراقیدایه‌، یان هێزه‌ ده‌ستڕۆیشتووه‌كانی و وڵاتانی هه‌رێمایه‌تی؟  ­    ئایا هیچ گره‌نتییه‌ك له‌ ئارادایه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌مجاره‌ی وڵات، وه‌ك ئه‌وانی پێشوو، ساخته‌كاریی تێدا نا‌كرێت و یاری به‌ ئیراده‌ی ده‌نگده‌رانی وڵات ناكرێت؟ ­    ئایا كۆمسیۆنی باڵای سه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان و ده‌سته‌ سه‌ربه‌خۆكانی تر، تا چه‌ند ده‌توانن له‌ ده‌ره‌وه‌ی فشارو چاوسووكردنه‌وه‌ی گروپه‌ سیاسییه‌كاندا، پرۆسه‌كه‌ به‌ڕێوه‌به‌رن و چاودێری بكه‌ن؟ ­    ئایا وڵاتانی ئیقلیمی و هێزه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی ئێستای عێراق، كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ئه‌نجامه‌كانی ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ نابێت و ده‌ستكاریی ناكه‌ن؟   ­    ئایا له‌بنه‌ڕه‌تدا هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌، گۆڕانكاریی سیاسی له‌وڵاتدا دروست ده‌كات؟ واته‌ وه‌رچه‌رخانی بنه‌ڕه‌تی له‌ پێكهاته‌ی ده‌سه‌ڵات و ئه‌و هێزه‌ سیاسییانه‌دا ئه‌هێنێته‌دی كه‌ نزیك به‌ دوو ده‌هه‌یه‌ فه‌رمانڕه‌وان به‌بێ ئه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كان و ناسه‌قامگیرییه‌كانی وڵات چاره‌سه‌ر بكه‌ن؟ ­    ئایا ئه‌گه‌ر گۆڕانكاری سیاسییش رووبدات، ئه‌م گۆڕانكارییه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌موو عێراقییه‌كانه‌و ده‌ربڕی ئیراده‌ی هه‌موو پێكهاته‌كانی وڵات ده‌بێت یان هه‌ندێكیان؟ ­    ئایا ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن گۆڕانكاریی سیاسی لێ كه‌وته‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌ مانای هاتنه‌ ئارای گۆڕانكاریی ئابوری و ئه‌منیشه‌ له‌ عێراقدا؟ ئاخۆ ئاوه‌دانی و خۆشگوزه‌رانی و بنبڕكردنی گه‌نده‌ڵی و نه‌هێشتنی بێكاری به‌ دوای خۆیدا ئه‌هێنێت كه‌ ئه‌مانه‌ نه‌ك هه‌ر به‌ ته‌نیا دیارترین داواكارییه زیندووه‌كانی خه‌ڵكی ناڕازیی عێراقن، به‌ڵكو مه‌رج و كۆڵه‌گه‌كانی مانه‌وه‌ی هه‌ر هێزێكی عێراقیشن له‌ فه‌رمانڕه‌واییدا؟ ­    ئه‌گه‌ر گۆڕانكاریی سیاسیی دروست ببێت و دوای كه‌متر له‌ دوو ساڵ واته‌ تا(2023) ره‌نگدانه‌وه‌ی باشی له‌سه‌ر دۆخی عێراقییه‌كان نه‌بێت، ئاخۆ ئه‌وسا پرۆسه‌ی سیاسیی عێراقیش، وه‌ك ئه‌فغانستانی لێ نایه‌؟ ئایا نزیك به‌ هه‌مان سیناریۆی لێ ناقه‌وێ كه‌ دوای 20 ساڵ فه‌رمانڕه‌وایی دواجار ده‌سه‌ڵاتی تاڵیبان گه‌ڕایه‌وه‌ حكوم و حكومه‌تی ئه‌فغانستانیش له‌ ماوه‌ی كه‌متر له‌ مانگێك خۆی به‌ده‌سته‌وه‌ داو تێكشكاو هه‌ڵهات؟     ئه‌م پرسیارانه‌، به‌گشتی، پرسیاری واقعی و سه‌ختن و ده‌ستیش ده‌خه‌نه‌ برینه‌كانه‌وه، ره‌نگه‌ هۆكاری كشانه‌وه‌ی ده‌یان گروپی سیاسی و قه‌واره‌ش له‌ هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌دا‌، هه‌ر ئه‌مه‌ بێت‌.. به‌ڵام به‌وانه‌شه‌وه‌، عێراقییه‌كان، به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سیاسی و مه‌ده‌نییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر بیانه‌وێ، ئه‌توانن له‌و به‌رپرسیارێتییه‌ چاره‌نووسسازه‌ تێبگه‌ن كه‌ له‌ قۆناغی ئێستاو داهاتوودا له‌ڕێی وڵاته‌كه‌دایه‌. ئێستا كێشه‌ ئه‌وه‌یه‌، تێگه‌یشتن و هه‌ستكردن به‌ به‌رپرسیارێتی به‌ته‌نها به‌س نین، دروشم و بانگه‌وازه‌كانی هه‌ڵبژاردنیش بۆ رای گشتیی عێراقی سه‌رنجڕاكێش نین و نابنه‌ جێی متمانه‌.    به‌ مانایه‌كی روونتر، گۆڕانكاری له‌ عێراقدا پێویستیی به‌ ئیراده‌یه‌كی سیاسی و كۆمه‌ڵگه‌یی هاوبه‌ش هه‌یه‌، رێككه‌وتنی پێشوه‌خته‌ی گه‌ره‌كه‌، سازانێكی سیاسی و نیشتمانیی ئه‌وتۆی ده‌وێت كه‌ هه‌مووان خۆیانی تێدا ببیننه‌وه‌، هیچ پێكهاته‌یه‌ك و نوێنه‌ره‌ سیاسییه‌كانیان هه‌ست به‌ په‌راوێزخستنه‌وه‌و دووباره‌بوونه‌وه‌ی مێژوو نه‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش به‌دیاریكراوی ئه‌و ئاڵه‌نگارییه‌ گه‌وهه‌رییه‌یه‌ كه‌ 18 ساڵه‌ نه‌توانراوه‌ جڵه‌و بكرێت.   

ئاراس فەتاح شۆڕش منداڵەکانی خۆی دەخوات، ئەم ڕستە بەناوبانگە گوزارشت لە قۆناغێکی تاریکی شۆڕشی فەرەنسیی دەکات. کاتێک پارێزەری ناوداری فەرەنسی پییەر ڤێرنو، پاش لەسێدارەدانی هاوڕێکانی کە سەر بە گروپی ژیروندییەکان بوون، پەلکێش دەکرێت بۆ سەر سەکۆی سێدارە، هاواریکرد و گوتی: هاونیشتیمانیان، مەترسییەکی گەورە لەگۆڕێدایە کە شۆڕش وەکو (ساتورن) بەرە بەرە هەموو منداڵەکانی خۆی بخوات و لەکۆتاییشدا ستەمگەرایی بەهەموو نەهامەتییەکانیەوە لەدایکبێت. بێگومان ساتورن هێمایە بۆ ئەو خوداوەندە یۆنانییەی کە گوایە هەموو منداڵەکانی خۆی خواردووە. ئەوەی جێگای سەرنجە ئەزموونی زۆرێک لە شۆڕشەکان، ئەو ڕاستییەمان پێدەڵێت کە شۆڕش لە قۆناغێکدا وەکو ساتورن، منداڵەکانی خۆی دەخوات. ئەم کردەی خواردنە، بەتۆمەتی خیانەت لە شۆڕش یان لە حیزب یاخود لە سەرۆک دەستپێدەکات و بە لە وڵاتدەرکردن، یان بە گرتن یاخود بە کوشتن کۆتاییدێت. گەر لەمڕۆدا مەترسییەکی راستەقینە هەبێت بۆ سەر هەرێمی کوردستان تەنها ئینفلاتی ئەمنیی نییە، بەڵکو دەرکەوتنی سەرەتاکانی کەوتن و داڕمانی ناوەکیی ئەزموونی حوکمڕانی نەوەی دووهەمە لە هەرێمی کوردستاندا کە لە دابەشبوونی زیاتر و قووڵتری کۆمەڵگای ئێمە بۆ چەندین هەرێمی سیاسیی و لۆکاڵیی و شەخسیی و سەربازیی جیاوازدا، بەرجەستەدەبێت. شۆڕش لە هەرێمی کوردستانیشدا تەنها بە خواردنی منداڵەکانی خۆی کۆتایینەهات، بەڵکو ئێستا لەقۆناغێکی مەترسییدارتردایە، چونکە نەوەی دووهەمی ساتورەکان خەریکی خواردنی یەکتر و منداڵانی دەوروبەری خۆیانن. ئەوەی ئێستا لە شاری سلێمانییدا دەگوزەرێت و ئەو کەشە نائارامییە سیاسیی و سەربازیی و دڵەڕاوکێ کۆمەڵایەتییەی تیایدا دروستکراوە، پیادەکردنی مۆدێلێکە لە دۆخی ناکاوی ڕانەگەیەنراو "حالة طوارئ غير معلنة" کە هەموومان لە سەردەمی بەعسەوە تا دەگات بە جەنگی ناوخۆیی پێی ئاشناین.

 ئاسۆ حاجی زۆر جار ئەو گلەییانە ئاراستەی سەرۆک بارزانی دەکرێن، کە گوایە پێویستە تەنها وەک سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، هەڵوێست وەرنەگرێ و لێدوان نەدات، زۆربەی ئەو گلەییانە لە کەسانێکی غەیرە پارتی دەبیسترێن و رۆژ بە رۆژ لە زیاد بوون دان. دوای راگەیەندراوەکەی سەرۆک بارزانی دەربارەی دۆخی نوێی ئەفغانستان و دڵنیاکردنەوەی خەڵکی کوردستان لەوەی هەرێمی کوردستان هەمان چارەنووس چاوەڕوانی ناکات، لە کاردانەوە جیاوازەکاندا دیسان ژمارەیەک هەمان گلەییان لە سەرۆک بارزانی کردەوە، کە پێویستە بە ناوی هەمووان قسە بکات و تەنها وەک سەرۆکی پارتی نەبێت. ئەو گلەییانە لە کەسانێک و هەندێک لایەن دەکرێن کە رکابەر و نەیاری پارتی دیموکراتی کوردستانن، بۆیە هەندێک لە کادیرانی پارتی بە قسەکانیان نارەحەت بووینە و بە توڕەیی وەڵامیان دەدەنەوە، دڵنیام ئەو پەرچەکردارە خێڕایە و ئەو توڕەییە لێناگەڕێ وێنەکە بە تەواو ببینن و بە دروستی لە پەیامی پشت گلەییەکان بگەن. کاتێک پەڕلەمانتارێکی یەکگرتوو، ئەندامێکی سەرکردایەتی یەکێتی یان گۆڕان، سەرکردەیەکی کۆمەڵی ئیسلامی و کەسانی دیکەی ناو حیزبەکان داوا لە مەسعود بارزانی دەکەن، بە ناوی ئەوانیشەوە هەڵوێست وەربگرێ و لێدوان و راگەیەندراوەکانی شانازییە مێژوویەکانی حیزبەکانی ئەوانیشی تێدا بێت، کاتێک جولانەوەی نەوەی نوێ یان هەر لایەنێکی دیکەی سیاسی هەمان داوا دەکەن، تەنها راستەقینەیەک لە پشت ئەو گلەیی و داواکاریانەوە هەیە، کە مەسعود بارزانی وەک هەبوون و کەسایەتی گەورەترە لەوەی لە چوارچێوەی حیزبێک پێناسە بکرێ، بە تایبەتی لەو قۆناغەدا کە کوردستان پێویستی بە کەسایەتیەکی کاریزماتیک و کاریگەر هەیە، کەلێنی رابەر و سەرکردە کۆچکردووەکانمان پڕبکاتەوە و لاباری کەوتوومان راست بکاتەوە، وەک مەرجەع و چەتری کۆکەرەوەی هەمووان رابەرایەتی بزاڤی رزگاریخوازی گەلی کوردستان بکات تا بە ئامانجە نەتەوەیی و نیشتیمانیەکانی دەگات. ئەوەی ئەو جوامێرانە لە رێگای گلەییەکانیەوە داوای دەکەن، بۆ پارتیەکان دەبێ جێگای دڵخۆشی بێت نەک دڵڕەنجان، چونکە ئەوەی پارتیەکان لە کەسایەتی سەرۆک بارزانیان دەبینی، ئەوە بەشێوەیەکی خۆڕسک و لە سەر ئاست و رووبەرێکی فراوانتری نەتەوەیی و نیشتیمانی دەڕسكێ و دەبێتە راستەقینەیەک، کە بارزانی لێڤەگەڕ(مەرجەع)ی کوردستانیانە و ئەو پێگە و وەسفە خەڵک پێی دەبەخشێ نەک بەخۆی داوای کردبێ و داوای بکات، چونکە هەڵویستی بارزانی لەو بارەیەوە روون و ئاشکرایە، لە کاتی وازهێنانی لە سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان، بارزانی بەو شێوەیە پێناسەی خۆی کرد:"من پێشمەرگە بووم و هەر بە پێشمەرگایەتیش دەمێنەوە"، هیچ ناو و نازناوێکی دیکەی لە خۆ نەنا و بەهیچ وشە و دەستەواژەیەکی دیکەش وەسفی خۆی نەکرد.

د. چیا عەباس کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان لە ئەفغانستان دارمانی حکومەتی ئەفغانی بە دوادا هات و بێئەوەی شەری ئەوتۆ روبدات بزوتنەوەی تاڵیبان دەسەڵاتی گرتەوە دەست.  ئەم روداوە لە باشوری کوردستانیش گەلێک مشتومر و هەڵسەنگاندن و چاوەروانی وروژاندوە، تایبەت ئیدارەی بایدن بەنیازە لە کۆتایی ئەمساڵدا هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق بکشێنێتەوە. وێرای ئەوەی زۆربەی هەڵسەنگاندن و چاوەروانیەکان لە خەمخۆریەوە هەڵقوڵان، بەڵام هەوێنی حزبی و فکری و ئاینی و مەزهەبی ئاراستەیانی کردون، پەیامی نەتەوەیی گشتگیر تێیاندا نارون و لاوازە. بەشێکی بەرچاوی کەسایەتی و هێزە ئیسلامیەکان، بێجگە ئەمینداری گشتی یەکگرتوی ئیسلامی کە چاوەروانی بژاردە کردوە، روداوەکە بە سەرکەوتنی هێزێکی ئیسلامی و شکستی داگیرکەران وەسف دەکەن، خۆشیان لە قەرەی ئەو راستیە نەداوە کە  تاڵیبان خاوەن مێژویەکی خوێناوی و نامرۆیی و تێرۆری کۆمەڵایەتیە، هاوکاتیش لە بۆچونەکانیاندا بە کشانەوەی ئەمریکا لە عێراق و هەریـمیش گەش بینین و خەونێکی شاردراوەیان دەبینرێت کە لە سایەی کشانەوەی ئەمریکا دەرفەتێک برەخسێت بەرەو دەسەڵات هەڵبکشێن، بەشێکیش لێیان بە حەزەرەوە ئاماژە بە ئاقڵبون و نەرمبونی تالیبان دەدەن لە سەرەتای دەسەڵاتداریەتی ئەمجارەیاندا. هێزە علمانیەکانی کوردستان چاوەروانن و هەڵوێستێکی ئاشکرایان رانەگەیاندوە، سیروان بارزانی پێش ئەوەی گۆرانکاریەکان بگەنە ئاستی ئێستایان خەم و دڵەرواکێی خۆی دەربارەی ئایندەی عێراق و هەرێم راگەیاند، ئەمیش بە هۆکاری بەئاگابونی لە وردەکاریەکان ئەو هەڵوێستەی بەیان کردوە. شوبهاندنی کوردستان بە ئەفغانستان لە بەشێکی ئەو هەڵسەنگاندنانەدا زەمینەخۆشکەری چاوەروانیەکانیشە کە چەند خاڵیک کرۆکیان دارشتوە، گەرچی ئەم خاڵانە روکەشانە چەند تەوەرێکی هاوبەشیان تێدا بەدی دەکرێت، بەڵام لە ناوەرۆک و ئەرزی واقیعدا زۆر جیاوازیان هەیە. یەکەم: حزوری ئەمریکا لە ئەفغانستان و عێراق بە هێزی سەربازی و شەر رویداوە، ئەفغانستان دوای کارە تێرۆریستەکانی ١١ سێپتمبەر بو، حوکمی تاڵیبان یان تێكشکاند و لە عێراقیش رژێمی سەدام یان روخاند. لە هەر دو وڵات حزوری ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بە چەندین بریاری نێودەوڵەتی شەرعیەتی یاسایی وەرگرتوە، لە عێراق و ئەفغانستان هێزەکانی تێرۆریستی ئیسلامی، وەک قاعدە و تاڵیبان و داعش، ئامانجی سەرەکی بەکارهێنانی هێز بوە دژیان، لە عێراقیش لە ماوەی دو ساڵی رابوردو گەلێک تاقمی چەکداری شیعە و سەر بە حەشدی شەعبی دوای شکستی داعش لە گەڵ ئەمریکا روبەروی یەکتر بونەتەوە.  حزوری ئەمریکا لەو دو وڵاتە بە رەزامەندی و رێکەوتن بوە لە گەڵ حکومەتەکانیان. دوەم: لە عێراق دۆخێکی تایبەت تا ئەم چرکەیەش واقیعێکی حوکمرانی و سیاسی و سەربازی و ئەمنیە، ئەویش هەرێمی کوردستانە کە بەشێکە لە عێراقی فیدراڵ و پێگەی تایبەتی لای ئەمریکا و هاوپەیمانان هەیە و ئەوانیش راستەوخۆ مامەڵەیان لە گەڵ کردوە و دەشی کەن. جەنگی دژ بە داعش لە باشوری کوردستان ئەو راستیە دەسەلمێنێت، هاوکاتیش هەرێمی کوردستان بەردەوام گۆرەپانێکی ئارام بوە بۆ حزوری ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی. ئەمجۆرە دۆخە لە ئەفغانستان بونی نەبوە. ئەم راستیە دەیسەلمێنێت کە ئەم واقعە ناوەرۆکی بنەرەتی پرسی نەتەوەییە و هیچکات هزر و فکر و مەزهەب و ئاینێک تایبەت هاندەر و  زەمینەخۆشکەری دروستبونی نەبون، واقیعێک لە ئەفغانستان نە حزوری هەبوە و نە کاریگەریشی هەبوە.  لە ئەرزی واقیعدا ئەم نیمچە کیانە کوردستانیە هەر لە دوای راپەرین و کۆرەوەکەوە شایستەی گرنگیدان و هاریکاری ئەمریکا و ئەوروپای رۆژئاوا بوە تا دەسەڵاتێکی میانرەوی دیموکراسی پێگەیەکی بەهێزی لە عێراق و ناوچەکەدا هەبێت. باشوری کوردستان، تایبەت بەشی هەرێمەکەی، کە کیانێکی سەربەخۆ نیە، گۆرەپانێکی سیاسی و سەربازی و ئەمنی و ئابوری و کۆمەڵایەتی بێ وێنەیە، پانتایی بەیەک گەیشتن و تێکەڵاوبونی زۆربەی پارادۆکسەکانی ناوچەکەیە، وەک کورد و داگیرکەر و دوژمن و نەیار و دۆستەکانی، ئیسلامی سیاسی میانرەو و توندرەو و تا ئاستی تێرۆریزمی ئیسلامی، هێزی علمانی میانرەو وچەپ و پۆپۆلیست و توندرەو، هێزە کوردیەکانی دۆست و ناحەز بەیەکتر، بەرژەوەندیە زەبەلاحەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و زلهێزەکانی دنیا و چەند بوارێکی سەربازی و ئەمنی پارادۆکس. حوکمرانی کورد سەرەرای شکستی گەورەی لە زۆر بواری حوکمرانیدا بەڵام تا ئەم چرکەیەش توانیویەتی ئەو هاوکێشە ئاڵۆزە پاردۆکسانە و بە هاریکاری ئەمریکا رابگرێت و نەتەقێتەوە، چونکە گرتبونەوەی ئەم دژانە بەیەک لە جوگرافیایەکی لاواز و گەمارۆدراو و راگرتنیشیان بەو شێوەیە زەمینەیەکی زۆر بەپیتە بۆ چەسپاندنی پێگەی ئەمریکا لە ناوچەکە و تەنانەت بەشداربونیشی لە ئیدارەکردنیدا.  هەرچەندە زۆر لە دانوستان و لێکتێگەیشتن و رێککەوتنەکانی نێوان ئەمریکا و حکومەتی ئەفغانساتن و تالیبان پێش کشانەوەی هێزەکان رون و ئاشکرا نین، بەڵام روداوەکانی دوای کشانەوە دەریدەخەن گڵۆپی سەوز بۆ تاڵیبان هەڵنەکراوە بە ئارەزوی خۆی بە نەریتە کۆنەکەی حوکمرانی بکات، چاوەروان دەکرێت ئەو جۆرە هاوکێشەیەی لە کوردستان چەسپێنراوە ببێتە بەشێکی گرنگی ستراتیژیەتی ئەمریکا لە قۆناغەکانی ئایندەی حوکمرانی تاڵیبان، بۆیە ئەمریکا بە چەند مەرجێک پێویستی بە تالێبان بۆ ئەو مەبەستە هەیە. بۆیە زۆر ئەستەمە ئەمریکا پاش کشانەوەی هێزەکانی هەرێمی کوردستان گورگ خواردو بکات، کارێک ئەمریکا زۆر زیانی لێدەکات و زۆر ئەستەمیشە، تەنانەت گەر تەنها بۆ بەرژەوەندیەکانی خۆشی بێت، کورد بخاتە بەردەم هەرەشەی هێزە ئیسلامیە توندرەوەکانی شیعە و سوننە، کارێکی لەجۆرە زەمینە خۆشکەری بەهێز دەبێت بۆ زیاتر لاوازکردنی ئیدارەی بایدن کە لە ئێستادا کەوتۆتە بەر چەقۆی تیژی نەیارەکانی.   ئەو تاقم و گروپانەی ئەم روداوە بۆ مەرامی سیاسی و ئاینی نادیاری خۆیان دەقۆزنەوە یا ئەو زەمینە و هاوکێشانەیان بەوردی و واقیعیانە نەخوێندۆتەوە یاخود خۆیان لێیان غافڵ دەکەن.. جاران ئێمەمانان کە لە ناو گۆڕاندا کارمان دەکرد کاک نەوشیروان فێری کردین حکومەتی هەرێم سەرەرای هەڵە و گەندەڵی و کارە نابەجێکانی وەک بیبیلەی چاومان بێپارێزن، چونکە ئەوە مەزنترین دەسکەوتی مێژویی نەتەوەی کوردە لە کوردستانی گەورە، بێگومان هەرواش دەکەین و رێگە نادرێت بکرێتە قوربانی هیچ حەز و خواستی ئیقلیمی و ئاینی و مەزهەبی.  وەک ئاشکرایە لە مێژە زۆربەی کورد لە باشور موسڵمانن و بە درێژایی مێژو بەوپەری وەفا و راستگۆیانە رەفتار و هەڵوێستی موسڵمانێکی رەسەنیان بەرامبە بە خوا و هاومرۆڤەکان کردوە.  دەستتێوەردانی چەند کاراکتەری ئاراستەیەکی ئیسلامی دەرەکی و نامۆ بە نەتەوەی کورد لە کۆتایی پەنجاکانی سەدەی رابوردوەوە لە ژیانی موسڵمانانی کورد لە باشور زەمینەخۆشکەری بەهیز بون بۆ سەرهەڵدانی توندرەوی و تێرۆری ئیسلامی و پەرتەوازەکردنی موسڵمانان لە کوردستان، لە گەڵ ئەوەشدا هیچکات نەبونەتە هۆکارێک کە موسڵمانی رەسەنی ئەم بەشەی کوردستان لە پرەنسیپە پیرۆزەکانی ئاینی ئیسلام لابدات، بێگومانیش هەروا دەمێنێتەوە. خەڵک هیواخوازە ئەو هێز و گروپانە زیاتر واقیعی بن بە پێچەوانەوە سەمایەک لە لێواری بورکانی نەتەوەیی و نیشتمانی باشوردا بەرپا دەکەن کە بە بەرژەوەندیان ناشکێتەوە.  

دانا حه‌مه‌عه‌زیز لەڕوی دەریاوە، ئەفغانستان یەکێکە لە شوێنە بەرزەکانی سەر زەوی. ڕوبەرەکەی (٦٥٢ هەزار) کیلۆمەتر دوجایە، واتە نزیکەی ئەوەندەو نیوی عێراقە، دانیشتوانەکەی (٤٠ ملیۆن)ە. نیوەی خاکەکەی شاخ و تاشە بەردە، زنجیرە شاخەکانی بە چەندین لوتکەی بەرزی سەرو حەوت هەزار مەتریی سەرنجڕاکێش بەرەو ئاسمان هەڵکشاون، (نەو شاخ) بڵندترین لوتکەیە کە بەرزیەکەی (٧٤٩٢ مەتر)ە. ئەفغانستان، هەرچەندە هەژارو بێ دەرامەتە، بەڵام جوگرافیایەکی سیاسی گرنگی هەیە، ئەکەوێتە نیوان پاکستان و ئێران و سێ کۆماری سۆڤێتی جاران (تاجیکستان و ئۆزبەکستان و تورکمانستان)، لە خۆرهەڵەتیشەوە بە درێژایی (٧٦ کیلۆمەتر) لەگەڵ چیندا هاوسنورە. ئەفغانستان پێکهاتەیەکی دیمۆگرافی ئاڵۆزی هەیە، لە ٤٢% پەشتون، لە ٢٧% تاجیك (فارس)، لە ٩% هەزارە (فارسی زمان)، لە ٩% ئۆزبەکی، لە ٤% ئەیماقی، لە ٣% تورکومان، لە ٢% بەلوج، لە ٤% پێکهاتەی تر. لە ٩٩.٨% خەڵکی ئەفغانستان موسڵمانن، کەمینەیەکی بچوکی هیندۆس و سیخ و بودی هێشتا لە ئەفغانستان ماون. فارسی و پەشتون (هەردوکیان سەر بە گروپی زمانی ئارین) زمانی فەرمی وڵاتن. هەموو دانیشتوانی ئەفغانستان فارسی ئەزانن. فارسی ئەفغانستان کە بە (داری) ناسراوە، چ لەڕووی وشەو چ لە ڕووی فۆنەتیك و دەربڕینەوە، لە فارسی ئێران نزیکترە لە زمانی کوردییەوە. هەزارە، مەزڵومترین پێکهاتەی ئەفغانستانە، مەزهەبیان شیعەیەو ڕوخساریان خڕەو لەشیوەی خەڵکی خۆرئاوای چینن. روخسارو مەزهەبیان بۆتە مایەی کەساسی بۆیان، هەمیشە وەك هاوڵاتی پلە دوو مامەڵەیان لەگەڵ ئەکرێ، بەردەوام سوکایەتیان پێئەکرێ و چەندینجار دوچاری لەناوبردن بونەتەوە. ئەفغانستان، بەدریژایی مێژووی نوێ، مەیدانی ململانێی نێوان بریتانیاو ئیمپراتۆریەتی ڕوس بووە، هەرچەندە وڵاتێکی ناجێگر بووە لەڕوی سیاسییەوە، بەڵام سەر بە هیچیان نەبووە. لە ناوەڕاستی سەدەی هەژدەوە ئەوکاتەی کەریم خانی زەند حوکمی ئێرانی گرتە دەست، ئەفغانستان بوو بە شانشین و تەنانەت بۆ ماوەیەك حوکمی پارێزگای خوراسانی ئێرانیشی ئەکرد. تا سەدەی هەژدە، ئەفغانستان ناوی خوراسان بوو. دوای کۆتایی سێەم شەڕی ئەفغان و بریتانیا، ساڵی ١٩١٩ ئەفغانستان بوو بە شاننشینێکی تاڕادەیەك جێگیر، ئەمانوڵا خان بۆ ماوەی دە ساڵ، نادر شا بۆ چوار ساڵ و حەمە زاهیر شا بۆ چل ساڵ پاشای ئەفغنستان بوون. ساڵی ١٩٧٣ حەمە داود خان کودەتای بەسەر حەمە زاهیر شای ئامۆزایدا کردو ئەفغانستانی کرد بە وڵاتێکی کۆماریی، داود خان کابرایەکی دکتاتۆر بوو بە پشتیوانی ئەمریکا و یەکێتی سۆڤێت، بانگەشەی ئەوەی ئەکرد کە ئەفغانستان ئەکاتە وڵاتێکی مۆدێرن! نیسانی ١٩٧٨ نور موحەمەد تەرەقی سەرۆکی پارتی دیمۆکراتی گەل، بە پشتیوانی یەکێتی سۆڤێت، کودەتایەکی خوێناوی بەسەر داود خاندا کردو خۆیی و بنەماڵەکەی لەناو برد. دوای ئەوە یەکێتی سۆڤێت بۆ جێگیرکردنی ڕژێمکی کۆمۆنیستیی، گەورەترین هێزی سەربازیی لە ئەفغانستان جێگیر کردو وەك کۆماری شانزەیەمی یەکێتی سۆڤیت مامەڵەی لەگەڵ ئەم وڵاتە ئەکرد، لەبەرامبەردا ئەمریکا بەپارەو بەچەك پشتیوانی گروپەکانی موجاهیدینی ئەکرد. موحەمەد نەجیبوڵا دوا سەرکۆماری کۆمۆنیستی سەر بە مۆسکۆ بوو. ساڵی ١٩٨٩ دوای پاشەکشەی سوپای سۆڤێت لە ئەفغانستان، کۆمارە کۆمۆنیستییەکە سەرباری پشتیوانی ماددی و سەربازیی سۆڤێت و دواتر ڕوسیا، بەرەو ڕوخان ئەڕۆیشت. ساڵی ١٩٩٢ کە هیزی موجاهیدەکان بەسەرکردایەتی بورهانەدین ڕەبانی سەرۆکی حیزبی جەماعەتی ئیسلامیی و گوڵبەدین حیکمەتیار سەرۆکی حزبی ئیسلامی گەیشتنە کابۆل، نەجیبوڵا دەستی لەکارکێشایەوە، ویستی بەرەو هیندستان بفڕێ بەڵام بۆی نەکرا، بۆیە هەر لە بارەگای نەتەوە یەکگرتوەکان لە کابۆل مایەوە تا سالی ١٩٩٦، کە ساڵی ١٩٩٦ تالیبان هاتنە سەر حوکم، یەکەم کەس نەجیبوڵا یان کوشت. زۆرینەی دانیشتوانی ئەفغانستان لەخوار هێڵی هەژارییەوەن. ئەم وڵاتە جگە لە کشتوکاڵێکی سەرەتایی و خراپ، خاوەنی سەرچاوەیەکی ئابوری نیە، سامانە سروشتییەکانیشی بەردەست نین یان دەرهێنانیان گرانە. بەدرێژایی سەد ساڵی ڕابردوو هەر لەسەر پشتیوانی دارایی وڵاتان ژیاوە. ئێستا، سەرچاوەی دارایی ئەفغانستان، کۆمەکی ئەمریکاو ئەوروپایە. بەپێی ڕێکكەوتنی ئەمریکاو تاڵیبان، ئەگەر تاڵیبان لاساریی و ناجسنی نەکات، ئەو کۆمەکانە ئەشێ بەردەوام بن!

چالاك ئاغجەلەری  کەوتنی ئەفغانستان لە چاوتروکانێکی سیاسیدا ، کۆی ئەگەر و پێشهاتەکانی ناوچەکەی توشی شلەزانێکی چاوەڕان نەکراوکردەوە بەتایبەت ئەو چاوەڕوانیەی  سەردارە سیاسیەکانی  ناوچەکە بۆ ئەمریکا هەیانبوو ، چاوەڕوانیەک لەو بەخشینە سیاسیەی ئەمریکا بۆ چەند دەیەیەکە سفرەی سیاسی و ئابوری زێڕێنیانی بۆ فەراهەم کردوە، دیارە بۆخۆی ئەم مەست بوونە پڕ لە سەفایە تەواو لە درەوەی دوکانە سیاسیەکانیانی جیا کردۆتەوە لە فەزای بنچینەیی خەڵکانی سیڤیل ، ئەو سیڤیلەی خەونەکانی خۆیان لە بەدیهێنانی سیڤیلازیشنێکی تەندروست شایستە بە ژیانی ئەمڕۆ  بەردەوام دنێژنە نێو ئەو سندوقانەی ( سندوقی دەنگدان) کە وەک گۆڕستانی خەونەکانیان حساباتی سیاسی لەسەر تەبەنی ئەکەن. ئەمڕۆش هەمووچاوەکان لەسەر عێراقن ، ئاخۆ لە ئەگەری ئەو جوڵە سیاسیەی ئەمریکا کە جارێکی تر ئەفغانیەکانی دیایەوە دەست قەدرێکی نادیار ، ئەبێت بۆ عێراق چی لەگەڵ خۆی ڕابماڵێت ، هاوکات ئەستێرەی کێ و کام لە گروپ، لە ئاسمانی پڕ کێشمەکێشی  ووڵاتی نێوان دوو رووباردا بگەشێتەوە؟ زۆرێک لەو هۆکارانەی لە ئەفغانستان بوونیان هەبوو لە پەیوەند بە بەڕێوەبردنی ئیداری و تێوەگلانیان تا بینە قاقا لە گەندەڵی  بەزیاتر لە عێراقدا  هەیە . ئەم مۆتڤە خوێندنەوەکان بۆ پۆست ئەمریکا لە عێراقدا دەداتە دەست هەمان قەدەر  کەئەفغانیەکان بۆ چەند رۆژێکە  لە ژێر باڵیدا هەناسە ئەدەن. بەرگە گرتن بۆ ئەم ئەگەرە ( بەجێهێشتنی ئەمریکا)، پشت بە چەند هۆکارێک دەبەستێت لە عێراقدا، یەکەم دەوڵەتداری تەندروست ئەمەش لەو ئاگاییەوە سەرچاوە دەگرێت کە هێزە سیاسیەکان قودرەتی ئەو تێگەیشتنەیان هەبووبێت لە پەیوەند بە خوێندنەوەی بەرامبەر لە چواچێوەی ژیانێکی مەدەنی دوور لەهەر ئیحتواکردن و فەرزکردنی رەئی ئەم گروپ بەسەر ئەوەی تردا لە چوارچێوە نەخشە کێشراوەکەی عێراقدا ( نەتەوە و ئاین و مەزهەب) ، دیارە لای هەموو تاکێکی عێراقی ڕوونە لە دوای کەوتنی دەسەڵاتی سەدام حسێنەوە، کێشە قەومی ومەزهەبیەکان بوونە پێخوڕی ئەحزابی سیاسی بەگشتی، هەر بۆیە هەرچی مەدرەسەی سیاسی قەومی ، ئاینی، مەزهەبی گائیفی هەیە  وەڵامدەرەوی ئەو فەراغە سیاسیە/عەسکەریە نابن کە ئەمریکا لە دوای خۆی لەگەڵ جێ پێیەکانیدا  دەمێنێتەوە. ئاکام لە ئەگەری ئەو روودانە سیاسیە هەرچی ووڵاتانی ئێران و تورکیایە باشترین سوودمەند دەبن لەم شلەژانە ، بە تایبەت تورکیا زۆر وێڵی دەرچەیەکی ئابورییە بۆ پڕکردنەوەی ئەو تسونامیە سروشتیەی  ئەمساڵ بەرۆکی گرت ، دیارە ئێرانیش جارێکی تر دەرگای فەرزی قەراراتی سیاسی لە عێراقدا دێتە سەرپشت . ئەوەی بتوانێت رێگەش بە بازاڕە سیاسیە بگرێت گەڕانەوەی ئەو سەتاها ملیار دۆلارەیە کە سیاسیەکان  لە بانکە نێودەوڵەتیەکان دایانناوە، هاوکات گەڕانەوە بۆ چەمکی ئاشتی و یەکتر قبوڵکردن لە چواچێوەی ووڵاتدا، کە ئەم ئەگەرەش  زۆر لاوازە بە هۆکاری بیرتەسکی و کورتبینی ژیانی سیاسی  دەسەڵاتدارانی عێراق بە عەرەب و کورد و ئەوانی تریشەوە. هەرچی پەیوەندی بە هەرێمی کوردستانی عێراقەوە  هەیە ، هەژموونی شلەژانەکە قورس تر دەکەوێتەوە، ئەگەر چی پێشتر بیریان لە هەنگاوە کتوپڕەکانی سیاسەتی جۆ بایدن نەکردبێتەوە ، لە مڕۆ بەدوا بێشک بن لە هەر ئەگەرێکی چاوەڕوان نەکراو، پێویستە لەسەر دەسەڵاتی کوردی وورد دیراسەی ئاڵنگاریە  کتوپڕەکان بکەن، بە نەتیجە نەدەستوری عێراق و نەچانسی سیاسی بەدەردیان دەخوات، هەرچی دەستورە هێز توانستی کۆی گۆڕانکاریەکانە بەدەستورەوە، هەروەها چانسی سیاسی بۆ  هێزە سیاسیە کوردیەکان تاقی کراوەتەوە و جارێکی تر خەڵکی کوردستان بەو فۆرمەی کە ڤێرژنی کوردایەتی و چەسانەوەی نەتەوە وەک مۆتڤی بەردەوام بوونی لە  چلەکانی  سەدەی رابوردوەوە کەوتە سەرپێ و ئیدامەی بە ژیانی سیاسی خۆی دا تاوەکو ئەمڕۆ ،  بەڵام ژیانی سی ساڵی ژێر دەسەڵاتی ئەم نوخبە حوکمڕانە ئەنجامێکی ترمان پێدەدات تاوەکو ئەندازەی یاخبوون لە نیشتمان و کاڵبوونە و باوەڕبوون بەپرسی کورد، هەروەها ئاراستە سیاسیە دەرەکی و ناخۆییەکان دژەبەرەی هەرێمی کوردستانە ،  لە مڕۆ بەدواوە ئەرکی دەسەڵاتە عەقڵانی مامەڵە لەگەڵ دەوڵەتی ناوەند بکەن و ببنە بەشدارێکی سەر ڕاست لە عێراقدا. بۆ دەوڵەتانی دراوسێش دەکرێت  پەیوەندیەکانیان لە چوارچێوەی دەستوری عیراقیدا بێت ، کۆی پەیوەندیە حزبیە ژێر بە ژێرەکان خزمەت بە سەقامگیری سیاسی ناکات، ئەنجامەکەی پێش ماڵوێرانی خەڵکەکە سەری خۆیان دەخوات!