د. بایەزید حەسەن ئەندامی پێشووتری ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لە دەستووری ئێستای عێراقدا ، دەقی ماددەی (١) بەم جۆرە هاتووە ؛ ماددەی (١) : کۆماری عێراق دەوڵەتێکی فیدڕاڵی یەکگرتووی سەربەخۆی خاوەن سەروەرییە، رژێمی حوکمڕانی تێیدا کۆماری نوێنەرایەتی ( پەرلەمانی) دیموکراسییە ، ئەم دەستوورە یەکپارچەیی عێراق دەپارێزێت. ئەگەر لەم ماددەیە ووردببینەوە ، یەکسەر ئەوەمان بۆ رووندەبێتەوە کە سیستەمی حوکمڕانی لە عێراقدا پەڕلەمانییە . بەڵام ئەگەر تەواوی دەستووری عێراق بخوێنیتەوە ، بۆت دەردەکەوێت کە سیستەمی حوکمڕانی لە عێراقدا ، سیستەمێکی نزیک لە پەڕلەمانیە واتا سیستەمی پەرلەمانی تەواو نیە بەڵکو نزیکە لە سیستەمی پەرلەمانی تەواو . لیژنەوەی نووسینەوەی دەستووری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ کە ئەم دەستوورەیان نووسیوەتەوە ، مەبەستیان ئەوە بووە کە سیستەمێکی حوکمڕانی تەواو پەڕلەمانی بۆ عێراق لە دەستوورەکەدا بچەسپێنن بەڵام لە نووسینەوەی ماددەی (٦٥) سەبارەت بە ئەنجومەنی فیدڕاڵیدا ،سەرکەوتوو نەبوون و مەبەستیان نەپێکاوە و سیستەمە پەرڵەمانیەکەیان کاڵ کردۆتەوە . پێش ئەوەی باسی هۆی ئەم کاڵبوونەوەیە بکەین ، باشتر وایە دەقی ماددەی ( ٦٥) دەستووری ئێستای عیراق بخەینەڕوو .دەقی ماددەی (٦٥ ) : ئەنجومەنێکی یاسا دانان پێکدەهێنرێت کە بە (ئەنجومەنی فیدڕاڵی ) ناودەبرێت ، نوێنەرانی هەرێم و ئەو پارێزگایانە لە خۆدەگرێت کە ناکەونە سنووری هیچ هەرێمێکەوە، پێکهاتە و مەرجەکانی ئەندامێتی وبواری تایبەتیمەندی ئەم ئەنجومەنە و هەرچی پەیوەندیدارە بەم بوارەوە بە یاسا رێکدەخرێت بە زۆرینەی دوو لە سێی ٢\٣ دەنگی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران . سیستەمی پەڕلەمانی چەند خەسڵەتێکی هەیە ، یەکێک لەوانە ئەوەیە دەبێت دەسەڵاتی یاسا دانان لە لایەن دوو دەستە یان ئەنجومەن پێکبێت( یان پێیدەڵێن دوو ژوور ) ئەوانیش ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی فیدراڵین . ئەنجومەنی فیدراڵییەکە لە هەندێک وڵات ناوی جیاوازی هەیە ، وەکو لە بەریتانیا بە ئەنجومەنی لۆردەکان ، لە ئەمەریکا و فەڕەنسا بە ئەنجومەنی پیران و لە هەندێک دەوڵەتی عەرەبیش بە ئەنجومەنی ئەعیان ناودەبرێت . هەرچەندە سیستەمی حوکمڕانی لە ئەمەریکا سیستەمی سەرۆکایەتییە و لە فەرەنسا نیمچە سەرۆکایەتییە بەڵام دەسەڵاتی یاسادانەکەیان هەر لە دوو ئەنجومەن پێکدێت وەک لەسەرەوە ئاماژەیان پێکراوە . لە ئێستادا لە عێراق دەسەڵاتی یاسادانان ، لە جیاتی ئەوەی وەک دەوڵەتانی جیهان لە دوو ئەنجومەن پێک بێت، لە یەک ئەنجومەن یان دەستە پێکدێت ، ئەویش ئەنجومەنی نوێنەرانە. راستە لە دەقی ماددەی ( ٦٥ )ی دەستووردا هاتووە کە دەبێت ئەنجومەنێکی یاسادانان بەناوی ئەنجومەنی فیدڕاڵی دابمەزرێت و نوێنەرانی هەرێم و ئەو پارێزگایانەی تێدا بێت کە لە هەرێمدا رێکنەخراون، بەڵام ئەم ئەنجومەنە ئەگەر دروستیش بکرێت ئەنجومەنێکی یاسایی دەبێت نەک ئەنجومەنێکی دەستووری چونکە ئەم ئەنجومەنە بەپێی دەقێکی یاسایی پێکدەهێنرێت کە ئەنجومەنی نوێنەران دەریدەکات واتا ئەنجومەنەکە ئەنجومەنێکی یاسایی دەبێت نەک ئەنجومەنێکی دەستووری . لێرەدا کە دەڵێین ئەنجومەنە فیدڕاڵییەکە ئەنجومەنێکی یاسایی دەبێت، مەبەست ئەوەیە ئەنجومەنەکە هێز و شەرعیەتی لەو یاسایە وەردەگرێت کە ئەنجومەنی نوێنەران دەریکات و پێی پێکدەهێنرێت نەوەک لە دەستوور . بێگومان وەک لە برگەی یەکەمی ماددەی (١٣) دەستووردا هاتووە ، ئەم دەستوور بە یاسای هەرە بەرز دادەنرێت لە عیراقدا ، پێویستە لە هەموو شوێنێکی عێراقدا پابەندبن پێوەی بەبێ جیاوازی . ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ کە دەستوور باڵادەستە بەسەر یاسادا. کەواتە ئەگەر بەپێی ماددەی (٦٥) ی دەستوور ، یاسای پێکهێنانی ئەنجومەنی فیدڕاڵی دەربکرێت و بەگوێرەی ئەم یاسایە ئەم ئەنجومەنی فیدڕاڵییە پێکبهێنرێت، ئەوا ئەم ئەنجومەنە وەک ئەنجومەنێکی نادەستووری دەمێنێتەوە و ئەگەری ئەوە هەیە ئەنجومەنی نوێنەران ، گۆڕانکاری بەسەر ئەم ئەنجومەنی فیدڕاڵییەدا بهێنێت یاخود هەڵیوەشێنێتەوە چونکە یاساکەی لەژێر رکێفی ئەنجومەنی نوێنەران دادەبێت ، ئەمانەش لاوازی ئەنجومەنی فیدڕاڵییەکە بەرامبەر ئەنجومەنی نوێنەران دەردەخەن. لێرەدا نازانرێت کە ئایا لیژنەی نووسینەوە دەستووری ٢٠٠٥ بە مەبەست تەنیا ماددەی ( ٦٥) ی بۆ پێکهێنانی ئەنجومەنی فیدڕاڵی تەرخانکردووە تاکو ئەم ئەنجومەنە فیدڕاڵییە هێزی دەستووری نەبێت و سیستەمە پەڕلەمانیەکەی عێراق لاواز بێت یاخود درکیان بەوە نەکردووە ، چونکە ئەگەر تەماشای ماددەکانی ئەم دەستوورە بکەین سەبارەت بە ئەنجومەنی نوێنەران دەبینین کە لە ماددەی (٤٩ ) ەوە تاکو ماددەی ( ٦٤ )، واتا ١٦ماددە ، بۆ ئەم ئەنجومەنە تەرخانکراوە بۆ چۆنییەتی پێکهێنان و ژمارەی ئەندامانی و مەرجەکانی ئەندامان و کارو چالاکی و دەسەڵات و ماوەی خولەکانی و پەیوەندییەکانی بە دەسەڵاتی جێبەجێکردن و دادوەرییەوە . تاکو ئێستا کە چواردە ساڵ بەسەر دەرچوونی دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ دا تێدەپەڕێت ، لایەنە سیاسییەکانی ناو ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر دەرچواندنی یاسای ئەنجومەنی فیدڕاڵی رێکنەکەوتوون، دوور نیە یەکێک لەو هۆکارانەی تا ئیستا ئەنجومەنی نوینەران یاسای ئەنجومەنی فیدڕاڵی دەرنەکردووە بۆ دروستکردنی ئەنجومەنە فیدڕاڵییەکە ، سروشتی ئەندامانی ئەنجومەنەکە بێت کە نەیانەوی ئەنجومەنیکی تر لە تەنیشت یان سەروی ئەنجومەنی نوینەرانەوە هەبێت کە خاوەنی دەسەڵاتی یاسادانان بێت یان رێگری لەو یاسایانە بکات کە ئەنجومەنی نوێنەران دەیان دەکەن. ئەگەر لەم دەستوورەدا وەکو ئەنجومەنی نوێنەران چەند ماددەیەک بۆ ئەنجومەنی فیدڕاڵی تەرخان کرابایە کە چۆنییەتی پێکهێنان و نوێنەرایەتیکردنی هەرێم و پارێزگاکان و ژمارەی ئەندامان و مەرجەکانی ئەندامان و کارو چالاکی و دەسەڵاتەکانی تێیاندا بە ووردی دیاریکرابان ، ئەوا ئەگەری ئەوە هەبوو دەمێک بوو ئەم ئەنجومەنە بە گوێرەی ماددەکانی دەستوور پێکهێنرابایە چونکە ئەم لایەنە سیاسییانە نەیاندەتوانی ئەو داخوازییانەیان کە لەماددەکانی دەستووردا سەبارەت بە پێکهێنانی ئەنجومەنی فیدڕاڵییەکەدا نەبن ، لە ناو چوارچێوەی ئەنجومەنەکەدا جێگایان بکەنەوە. ئێستا لە عێراق ، لە نەبوونی ئەنجومەنی فیدڕاڵیدا ، ئەگەر ئەنجومەنی نوێنەران دەنگ بە پڕۆژە یاسایەک بدات ئەوا یەکسەر دەنێردرێت بۆ سەرۆککۆمار بۆ پەسەندکردنی پاشان دەنێردرێت بۆ بڵاوکردنەوەی لە وەقایعی عێراقیدا و کە بڵاوبۆوە دەبێت بە یاسا و کاریپێدەکرێت ، ئەگەر سەرۆککۆمار لە ماوەی پانزە رۆژ لە بەدەستگەیشتنی پڕۆژە یاساکە واژۆ نەکات ئەوا بەگوێرەی دەستوور هەر بە پەسەندکراو دەژمێررێت . بەم پێودانگە هەموو پڕۆژە یاسایەک دوای پەسەندکردنی لە ئەنجومەنی نوێنەران ، هیچ دەزگایەک نیە جگە لە دادگای باڵای فیدڕاڵی کە لایەنێک یان هەرێمێک یاخود پارێزگایەک پەنای بۆبەرێت بۆ گەڕاندنەوەی پڕۆژە یاساکە بۆ ئەنجومەنی نوێنەران ئەگەر نادادپەروەی یان ماف خورانی ئەو لایەنەی تێدابێت بۆ ئەوەی ئەم ناداپەروەرییە یان ماف خورانە لە پڕۆژە یاساکەدا لاببرێت. لێرەدا گرنگی هەبوونی ئەنجومەنی فیدڕاڵی دەردەکەوێت کە دەسەڵاتی رەتکردنەوەی پڕۆژە یاساکان و گەراندنەوەی بۆ ئەنجومەنی نوێنەران هەیە جگە لە زۆر دەسەڵاتی تر لەوانە پارێزگاریکردن لە مافەکانی هەرێم و پارێزگاکان . ئێستا تەنیا شوێنێک کە پەنای بۆبرێت بۆ تانەدان لە یاسایەک دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراقە . بێگومان تانەدانەکەش دوای بڵابوونەوەی یاساکە لە وەقاییعی عێراقی و کارپیکردنی دەبێت . ئێستا لە ئەنجومەرانی نوێنەرانی عێراقدا ، لیژنەیەک لە هەژدە ئەندامی ئەنجومەنەکە دروستکراوە بۆ هەموارکردنەوەی دەستووری عێراق . دواتر ئەنجومەنی نوێنەران سێ ئەندامی کوردی تری بۆ لیژنەکە زیاد کرد و ژمارەی ئەندامانی لیژنەکە بوو بە بیست ویەک ئەندام . لە ئەگەری هەموارکردنەوەی دەستوورەکەدا ، پێموایە دەبێت لیژنەکە گرنگییەکی زۆر بە ئەنجومەنی فیدڕاڵییەکەدا بدات و چەند ماددەیەکی ناو دەستوورەکە بۆنوسینەوەی ئەنجومەنی فیدڕاڵی دابنێت، دەربارەی چونیەتی پێکهێنانی ئەنجومەنەکە و مەرج و کار و پسپۆڕی و دەسەلاتەکانی . ئەم خاڵانەی خوارەوە کە گرنگن لەناو ماددەکانی ئەنجومەنی فیدڕاڵیدا جێگایان بکرێتەوە : ١- هەر پارێزگایەکی عێراق ، ئینجا ئەگەر ئەو پارێزگایە لەدەرەوەی سنووری هەرێمێکدا بێت یان لەناو سنووری هەرێمێکەدا بێت ، دوو نوێنەر یان سێ نوێنەری لە ئەنجومەنی فیدڕاڵیدا بێت ، لە ئەمەریکا هەر ویلایەتێک ژمارەی دانیشتوانی زۆر بیت یان کەم بێت هەر دوو نوێنەری لە ئەنجومەنی فیدڕالێدا هەیە . ٢- هەڵبژاردنی نوێنەرەکان لە پارێزگاکان لەلایەن دانیشتوانی پارێزگاکان بە دەنگدانی گشتی نهینی پارێزگاکە بێت . دەسەڵاتی جێبەجێکردن وەکو سەرۆککۆمار یان سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران بۆیان نەبێت نوێنەری زیاتر بۆ ئەنجومەنەکە زیاد بکەن . ٣- دەرکردنی بڕیارەکانی ئەنجومەنەکە لەسەر ئەو بابەتانەی پەیوەستن بە کارو پسپۆڕی ئەنجومەنەکەوە ، بەتایبەتی ئەو بڕیارانەی چارەنوسسازن بۆ هەرێم یان پارێزگاکان ، بە زۆرینەی رەها بێت بەو مەرجەی نوێنەرانی سێ پارێزگا یان زیاتر رەتی نەکەوە . ئەم دەستوورەی ئێستای عێراق کەموکورتی و کەلێنی زۆری تێدایە و هەندێک لە ماددەکانی وا نووسراونەوە کە هەر لایەنە و لەبەر رۆشنایی بەرژەوەندی خۆی لێکدانەوەی بۆ دەکات . لەبەرئەوە پێویستە دەستوورەکە هەمواربکرێتەوە بۆ نەهێشتنی ئەم کەموکورتی و کەلێن و ناڕوونییانەی لە ماددەکانیدا هەن بەڵام لە کەشێکی پڕ ئارامی و تەبایی و هەبوونی متمانە لە نێوان پێکهاتەکانی عێراقدا و دوور لەوەی دەست بۆ مافە بنەڕەتییەکانی هەرێم ببرێت و بۆ کەمکرنەوەیان . تەبایی لە نێوان لایەنە سیاسییەکانی هەرێم و هەروەها ئەنجامدانی چاکسازییەکی بنەڕەتی لە هەموو جومگەکانی بەڕیوەبردنی هەرێمدا و هەبوونی شەفافیەت و دادی کۆمەڵایەتی و ئازادی بیروڕا دەبڕین و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و بەهەدەرنەدانی سامانی گشتی ، هەموو ئەوانە یەکڕیزی لەناو هەرێمدا دروست دەکەن و هەڵوێستی هەرێم بەرامبەر لایەنە عێراقیەکانی تر لە هەموارکردنەوەی دەستووری عێراقدا بەهێز دەکەن . هەروەکو لە وتاری پێشوم باسم کرد ، هەموارکردنەوەی دەستووری ئیستای عێراق کارێکی ئاسان نیە بەڵام دەبێت کورد ئەگەرەکانی هەمواردنەوەکەی بە هەند وەربگرێت و خۆی بۆ ئامادە بکات.
.gif)
سەرتیپ وەیسی كەریم تاوهكو ئێستا پهرلهمان و حكومهت له بارهی یاسایی چاكسازی ناكۆكیان ههیهو حكومهتیش ترسی ههیه یاساكه بنێرێت بۆ پهرلهمان و بهشێك له پهرلهمانتاران دژایهتی خۆیان بۆ رهشنووسی یاساكه دهربڕیوه، بهبێ ئهوهی زانیاری تهواویان لهسهر ناوهڕۆكی پڕۆژهكه ههبێت، چونكه بهشێكی شاردراوهتهوه. له پرۆژهكهی حكومهتی ههرێمدا پێشنیاركراوه لهمهولا خانهنشینانی پله تایبهتهكان به پهرلهمانتارانیشهوه به رێژهی 25% مووچهی ئێستایان خانهنشین بكرێن و ههڵگرانی بڕوانامهی بهكالۆریۆس به رێژهی 30% و ماستهر 35% و دكتۆرا 40%، بهڵام پهرلهمان ئهم شێوهیهی قبوڵ نییه، چونكه حكومهتی ههرێمی كوردستان دهیهوێ خانهنشینانی خولی رابردوو ههروهكو خۆی به رێژهی له 80% موچهكانیان خانهنشین بن و پهرلهمانیش ئهوه رهتدهكاتهوه. ئێستا له حكومهتی ههرێم 42 جۆر دهرماڵه خهرج دهكرێت كه زۆرینهیان پێچهوانهی ئهو یاسا تایبهتهی عێراقه كه له ساڵی 2008 لهبارهی مووچهوه دهركراوه، بۆیه پێشبینی دهكرێت حكومهتی ههرێم تهنیا رێژهیهكی كهمی ئهو دهرماڵانه ببڕێت كه زۆر به زهقیی دژی رێنماییه عێراقییهكانن و بهشێكی كهمی دهرماڵهكان دهگرێتهوه. خاڵێكی دیكهی ناكۆكی نێوان حكومهت و پهرلهمان كه له راستیدا رهنگدانهوهی ناكۆكی نێوان حیزبه سیاسییهكانه بریتیه له خانهنشینكراوانی یهكێتی و حیزبهكانی دیكه كه كۆی گشتی 36 ههزار كهسه كه 26 ههزاریان هی یهكێتین و 10 ههزارهكهی دیكه خانهنشیكراوانی حیزبهكانی دیكهن جگه له پارتی. پارتی به تهنیا خۆی 73 ههزار خانهنشینكراوی ههیه كه له رووی ئیداریی و یاساییهوه چارهسهری كردوون، بهڵام 36 ههزار خانهنشینكراوهكهی حیزبهكانی دیكه هیچشتا به مۆڵهقی ماونهتهوهو ناكۆكییهكی گهورهی دروستكردووه له نێوان پهرلهمان و حكومهتدا كه حكومهت مكوڕه لهسهر جێبهجێكردنی و پهرلهمانیش ئاماده نییه گفتوگۆی لهسهر بكات
.gif)
سەرتیپ جەوهەر دۆزینەوەی چارەسەرێك سەبارەت بە ئایندەی ئەو ناوچانەی ئێستای ژێر هەژموونی كورد لەسوریا زەحمەت بووە، بەتایبەت بەرچاو روونیەك نییە لەبارەی مانەوەو هەڵوێستی وڵاتانی زلهێزی وەك ئەمریكاو روسیا! هەر رۆژەو دۆخەكە بەجۆرێك گۆڕانی بەسەردا دێت ناتوانرێت بەشێوەیەكی ورد داهاتووت لێ دیار بێت. لەماوەی نزیكەی یەك مانگی رابردووی پەلاماری توركیا، ئەو سنورەی لەژێر هەژموون و كۆنترۆڵی هێزەكانی سوریای دیموكراتدا بوو، بەشێكی لەلایەن توركیا داگیركراو بەشێكیشی (بەتایبەت مەنبەج و كۆبانێ) بەپێی رێككەوتنێك لەگەڵ روسەكان، هێزەكانی سوریای دیموكراتی لێ كشایەوەو تەنها ئیدارەی خۆسەری و ئاسایشی رۆژئاوای لێ ماوەتەوە. لەرووبەری 53 هەزار كیلۆمەتری ژێر كۆنترۆڵی سوریای دیموكرات، نزیكەی 4820 كم2 كەوتۆتە دەست توركیاو ئەو تیرۆرستانەی توركیا پشتیوانیان دەكات، 23641 كم2 لەچوارچێوەی رێككەوتن لەگەڵ روسیاو رژێمی سوریا، هێزەكانی سوریای دیموكراتی لێ كشایەوە. واتە ئەو روبەرەی پێشتر كە نزیكەی لە 29% خاكی سوریا بوو لەژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی سوریای دیموكرات بوو، بۆ لە نزیكەی لە 18% كەمبویەوە. بۆ یەكلاییكردنەوەی ئەو دۆخە دژوارو ناڕۆشنەی لەسوریا هەیە، رەنگە كورد هەوڵبدات بەسود وەرگرتن لەململانێكان دەست بەگفتوگۆ لەگەڵ رژێمی سوریادا بكات، بەڵام بەرچاو روونیەك یان پرۆژەیەك لەلایەن پەیەدەوە رانەگەیەنراوە تاوەكو بتوانرێت قسەیەكی لەسەربكرێت! لەبەرامبەردا رژێمی سوریا-ش پرۆژەیەك یان تێگەیشتنێكی بۆ چاسەری پرسی كورد نەخستۆتەروو تا لایەنە پەیوەندیدارەكان هەڵوێستی خۆیان لەبارەیەوە دەرببڕن. داواو خواستی كورد هەرچی بێت و هەر رێككەوتنێكی لەسەر بكرێت، دەبێ لەدەستوری نوێی سوریادا بەڕوونی جێبكرێتەوەو بچەسپێنرێت، بەڵام پێناچێت بۆ رێككەوتنی كورد و سوریا نە روسەكان بیانەوێ بگەنە رێككەوتن و نە ئەمریكییەكانیش خۆشحاڵن بەگفتوگۆو رێككەوتنی نێوان كورد و رژێمی سوریا. روسەكان دەیانەوێ كورد لەبارودۆخێكدا بهێلنەوە هەمیشە وەك كارتێك بەدەستیانەوە بێت و لەگوشار خستنەسەر سوریاو وڵاتانی ناوچەكە بەكاریبێنن، ئەمریكییەكانیش دەیانەوێ تا رێككەوتن لەگەڵ روسیا دەكەن سەبارەت بەئایندەی سوریاو ئایندەی رژێمی ئەسەد، كورد گفتوگۆ لەگەڵ رژێمدا نەكات و وەك كارتێكی بەهێز لەدەست ئەواندا بمێنێتەوە. لەو نێوانەدا كورد لەژێر گوشارێكی زۆردایە. لەماوەی چەند رۆژی رابردوو مەزلوم عەبدی هاتە باشورو هەردوو لایەنی سەرەكی كوردستانی بینی. لەوە دەچێت دوو پرسی سەرەكی لەگەڵ باشور گفتوگۆ كردبێت. یەكەمیان پرسی ئاشتبونەوەی نیشتیمانیی لەنێوان پەیەدەو لایەنەكانی دیكە، ئەویدیكە پێشخستنی پەیوەندی نێوان هەرێم و رۆژئاوا، لەسەر هەردوو ئاستی سیاسی و بازرگانیی. لەناوخۆی هەرێم مەبەستم حكومەت و حوكمڕانییە، تێگەیشتنی جیاواز لەنێوان سەرۆكی هەرێم و سەرۆكی حكومەتدا هەیە. سەرۆكی هەرێم پێی باشە پەیوەندییەكی راستەوخۆ لەگەڵ رۆژئاوادا هەبێت و هەوڵبدرێت كە پەیەدە یان ئیدارەی رۆژئاوا لەو تێگەیشتنە دوربخرێتەوە كە پەیوەندیان بە پەكەكەوە هەیە، هەروەك ئەنەكەسە لەپەیوەندی نێوان باشورو رۆژئاوا دوربخرێتەوە، بەڵام سەرۆكی حكومەت تێگەیشتنێكی تاڕاددەیەك ئەمنی هەیەو دەیەوێت لەڕێی ئەنەكەسەوە مامەڵە لەگەڵ رۆژئاوادا بكات. هاتنی مەزلوم لەڕێی ئەمریكییەكانەوە بۆ باشور، پەیامێك بوو بۆ توركیا كە ئەمریكا بەردەوام دەبێت لەپشتیوانی رۆژئاوا بەڵام ئەمجارە لەرووی سیاسییەوە، هەروەك ئەگەر پێشتر هەوڵێك هەبوو بێت بۆ ئاشتبونەوەی لایەنەكانی رۆژئاوا، بەنێوانگیریی یان لەژێر كاریگەری توركیادا بووە، بەڵام ئەمجارە توركیا ئەو كاریگەرییەی جارانی نابێت و دوردەخرێتەوە.
.gif)
کاروان عەلی شامار دوای دەیەیەک لە چاوەروانی دواجار یەکێتی نیشتیمانی بریاریدا لە مانگی دیسەمبەری ئەمساڵدا کۆنگرە ببەستێ. ئەم کۆنگرەیە بەبەراورد بە کۆنگرەکانی تری تارادەیەک چارەنوسازە لەلایەک بەھۆی بونی بۆشای سەرۆک مام جەلال و لەلایەکی ترەوە بەھۆی کێشەو ململانێی نێوخۆی حزبەکە و ئاڵنگارییەکانی ناوچەکەوە. ئەنجامدانی کۆنگرە بۆ ھەموو پارتێکی سیاسی رۆژھەڵاتی ناڤین ئاسان نییەو دەرگیری کۆمەڵێک کێشەو گرفتی دەکاتەوە بۆ یەکێتیش وەک ھەر پارتێکی سیاسی تر ناتوانێ بە سانایی کۆنگرە ببەستێ و چارەسەری برین و کۆی کێشە کەڵەکەبووەکانی بکا. بەمێژووی یەکێتی ھیچ کات سەرکردایەتیەکەی ھێندەی ئەم سەرکردایەتیەی ئێستای پاشکۆو لاوازنەبووە، بەجۆرێک کەمینەیەکی باشیان نەبێ بچوکترین وتار یا دەربرینێکی بابەتیان نەبووە لەھەمبەر دوژمنانی یەکێتی، بەشێکیان بۆ ئەجنداو مەرامی حزبی سیاسی تر کار دەکەن، وە بەشێکی تریان نەخۆشی و تەمەن تەنگی پێھەڵچنیون، بەشەکەی تریشیان لەپێناو بەرژەوەندی تایبەتیدا دەستبەرداری تەواوی خەباتی شۆرشگێری خۆیان و رابردوی حیزبەکەیان بونە! یەکێتی بۆ ئەوەی ببێتەوە بە یەکێتیەکەی جاران و بکەوێتە سەر شاڕێگای خزمەتکردنی کۆمەڵانی خەڵک و لە ئاست داواو متمانەی خەڵک و کادیرەکانیدابێ دەبێ کۆنگرەیەکی نەوعی ئەنجامبدا کە ببێ بەھۆی گۆرینی و ستراتیج و ستراکچەری حزبەکەو ھەروەھا گۆرینی روخسارە دووبارەکانی! کادرو ئەندامانی (ی ن ک) دەبێ بژاردەیەکی دروست ھەڵبژێرێن، تێرامانێکی سادە لە ئاست نەنگی و ئاکت و وتارەکانی ئەم دواییەی سەرکردەکانی بەسە بۆ ئەوەی کە جارێکی تر متمانەیان پێ نەدرێتەوە! ئەوەی ئەوان بە یەکێتیان کرد ھەرگیز نەیارەکان ئەو جورئەتەیان نەبوو، ھەر ئەوان بوون شایعەیان دژ بە یەکێتی دەکردو ھاوئاوازی بارزانی بوون لە ریفرادۆمەکەداو دواتریش یەکێتیان تەخوینکرد بە شانزەی ئۆکتۆبەرو خیانەتی سی و ئابیان ھاوتای خەباتی مام جەلال کردو ھۆکاربوون بۆ لاسەنگی ھێزو بچوکبونەوەی حزبی شەھیدان! حەق وایە لە ھەڵبژاردنی سەرکردایەتی و لە کاتی دەنگدانی کۆنگرەدا بەراوردێکی لۆجیکیانە بکرێ بۆ بریاردان لەسەر فیدباکی ئەو جۆرە مەعدەنانەو ئەوانەشی کە بەرامبەر ھەموو تەحەداکانی سەر یەکێتی شێلگیرانە وەستان و رێگربوون لە لاوازی و نەمانی یەکێتی و لەباربردنی خەونی نەزۆکی لەمێژینەی نەیاراندا.
.gif)
دڵشاد ئەنوەر هیچ وڵاتێک توشی گرفتی گەورە نابێ، لە ئەزمە و قەیران دەربازی دەبێت، گرفت و کەلێنەکان چارەسەر دەکات و ناهێڵێت کاریگەری لەسەر دۆخی وڵات هەبێت، ئەگەر خاوەنی راوێژکاری شارەزا و باش بێت. راوێژکار، نەک وەکـو ئەوانەی لەسەرۆکایەتیەکانی هەرێمدا هەن، هەموو ئیش و کارێکیان لە قات و بۆینباخ و پۆز لێداندا کورت کردبێتەوە. پۆستی راوێژکاری لەهەرێم وەکو ئیمتیاز دەبەخشرێتەوە، راوێژکار لەهەرێم بۆ ڕازیکردنی کادیران و پێدانی ئیمتیازە پێ یان، ئەگینا زۆرێک لەوانەی کراونەتە راوێژکار، رەنگە بەمانا قوڵەکەی خوێندەواریان نەبێت، جا چ جای ئەوەی توانای دیاریکردنی کەلێنەکان و خستنەڕووی پێشنیاریان بۆ عیلاج کردنیان هەبێ. راوێژکار یانی توێژەر، یانی گەڕان و وردبوونەوە لە کێشەکان و کارکردن بۆ چارەسەرکردنیان، نەک لەبەر کردنی بۆینباخ و فرە وتن و شەڕە دەم. هەرێمی کوردستان، گەر راوێژکاری سەربازی سەرکەوتوی هەبایە، بەسەر سەنگەر بە سەنگەری پێشمەرگەدا دەگەڕا، دەیزانی دۆخی سەنگەرەکانی پێشمەرگە چەند وێرانە، نوقتە زوعفەکانی دەستنیشان دەکرد. پێش ١٦ ی ئۆکتۆبەر، کچە راوێژکارێکی دەرچووی زانکۆی هارڤارد، هاتبووە هەرێم و لە دۆخی سەنگەرەکان روانیبووی، وتبووی " پێشمەرگە گەر شەڕ بکات لەگەڵ عێراق مقاومەی ٢٠ رۆژ دەکات" لەکاتێکدا پێناچێت راوێژکارەکانی کورد، توانیبێتیان چوار جار چووبێتنە سەنگەرەکان و لێکۆڵینەوەیان لە دۆخەکە کردبێ! عێراق لە پردێ شکێنرا، بەڵام بارزانی و چی قیادەی کوردی هەیە، خۆشیان دەزانن، هێرشەکانی عێراق دوو رۆژ بەردەوامیان هەبووایە، موقاوەمە نەدەما، بەڵام دۆخی نێو دەوڵەتی هێرشەکانی عێراقی ڕاگرت. گەر هەرێم راوێژکاری هەبایە، پێش هاتنی داعش بەرەو کەرکوک و هەولێر، کەلێنەکان دەزانران و هێزی هەرێم توشی ئەو شڵەژانە گەورەیە نەدەبوو، کە بینیمان. بوونی راوێژکار وادەکات، هێزی خۆت بزانیت ، نەک وەک ئەوەی هێمن هەورامی هەڕەشە لە ئێران و تورکیا بکات، کەچی نەزانێت هەرێم بەشی مانگێ چەکی نیە، نەزانێت دۆخی سەنگەرەکان لە چی خراپی و شڕۆڵی و شپرزەییەکدان! ئەو سەربازانەی ئەمەریکا و ئێران کە لە عێراقن و پشتیان پێدەبەسترێ، هەموویان راوێژکارن، توێژەری بواری سەربازین، هەرگیز بۆینباخیان لە مل نەکردووە و دەوامیان لەنێو بینا جامدەکاندا نەکردووە، بەڵکو ئیشیان هەڵسەنگاندنی دۆخ و مانەوەیان بووە لەنێو سەنگەرەکاندا. هەرێم گەر راوێژکاری ئابووری هەبایە، لە ژێر ناوی ئابوری سەربەخۆدا، خۆی نەدەکردە ژێر قەرزێکی گەورەوە و هاوڵاتیەکانی توشی ئەم هەموو دەردەسەریە نەدەکرد. ڕووینەداوە، نەوت بفرۆشیت و قەرزاریش بیت! گەر هەرێم راوێژکاری ئابووری هەبایە، دوای چەند ساڵێک تەحەداکردنی بەغدا، ئێستا ئامادە نەدەبوو هەموو شتێکی ڕادەست بکات، تەنها لەبەرامبەر وژاردنی قەرزەکانیدا. هەرێم گەر راوێژکاری یاسایی هەبایە، ئەو هەموو داوایەی بەرامبەر کۆمپانیا بیانیەکان نەدەدۆڕاند! هەرێم گەر راوێژکاری سیاسی هەبایە، گوێی لە وڵاتانی دونیا دەگرت، پشتیوانی دەرەکی لەدەست نەدەدا و بەبڕیاری هەڵە، پێگەی خۆی لاواز نەدەکرد و گەلەکۆمەی ئیقللیمی لەسەر دروست نەدەبوو. هەرێم گەر راوێژکاری هەبایە، دەیزانی لەگەڵ بەغدا چۆن مامەڵە بکات، نەک سیاسەتی" کەڕ و فەر" پیادە بکات و هەر جارە و لە ئاوازێک بخوێنێ، عادل عەبدولمەهدی سەرۆک وەزیران بێت، پەیوەندی باش بێت، بەڵام ئەو نەما هەموو شت تێکبچێ! دام و دەزگاکانی هەرێم، گەر راوێژکاریان تیا بایە، متمانەیان لای هاوڵاتی دروست دەکرد، بە توێژینەوە بەردەوامەکانیان، وڵاتیان لەم دۆخە پڕ لە قەیرانە، شپڕزەییە دەرباز دەکرد. بەکورتی و کوردی، کاری راوێژکاری لە هەرێم لە پێدانی ئیمتیاز و لەبەرکردنی قات و بۆینباغ و لەم کەناڵ بۆ ئەو کەناڵ کردن دا کورتکراوەتەوە، ئەگینا ئەوەی بوونی نەبێت، راوێژکاری فعلیە.
.gif)
لهتیف فاتیح فهرهج من دهزانم ئهوهی تۆ له پسمامت وهرگرتوه ، حوكمڕانی و بهڕێوه بردنێكی زۆر خراپ و شكست خواردوو پڕ كهند و لهند و گهندهڵی بووه ، لهو رۆژانه خۆیشی دانی نا بهو وێرانیهدا ، بهڵام دیاره پسمامی و خزمایهتی زۆر نزیك و ههروهسا هاوحزبیشتان ، جگه له بوونی باوكت رێگرن لهوهی ئهو راستیانه بڵێی ، ئاخر ئهو ئامۆزایهی تۆ شتێكی باشی نهكردووه بۆ ئهم وڵاته تا ئێستا لهبهردهم ترس و نیگهرانیدا نهبین ، خۆ ئهگهر پرسی سهربهخۆ فرۆشتنی نهوت و گاز كاری باش بوایهن ، دهبوو دوای ریفراندۆم باوكت كه مامی ئهویشه یهك چركه له بڕیاری خۆخاوهنی پاشگهز نهبوایهتهوهو له سهر پێی خۆمان وهستاباین ، بهڵام ئهوه كرا ههڵبهت نهخێر . له سایهی ئهودا له نێوان شارهكاندا جیاوازی كرا ، خۆت به دواداچوونی راستی بۆ بودجهو خزمهتی دوو قهزای سلێمانی و دوو ی ههولێرو دهۆك بكهو تهماشاكه ، لهسهردهمی ئهودا سوپای توركی نیوهی بادینانی داگیر كردووه ، كهچی بهو ناوترێ داگیر كهرو به سوپای عیراق كه هاته كهركوك وپارتی و یهكێتی بێشهڕ جێیان هێشت دهوترێ داگیركهر، ئهوهش دۆخی كهركوك كه به ههموو پارتی و یهكێتی نهتانتوانی پارێزگارێكی كوردی بۆ دابنهن . سهردهمی ئهو بۆ كۆكردنهوهی دهنگ ، بۆ كڕینی خهڵك ههزاران خهڵك له خهڵكی مافدارو ناههق خانهنشین كران و چاك و خراپ تێكهڵكرا ، له كاتێكا دهكرا ئهوان به شێوازی تر و له جێگهی تر خزمهتكرابان و تا بوونی كار سۆسیال یان شێوهیهكی تری موچهیان ههبا ، ئێستا لهو تێكهڵكردنه وا رێكهوتوه ئهوانهی ههقی خۆیشیانه بهردهوام له بهردهم تانهو تهشهردان . له سهردهمی ئهودا چهندین ههزار پێشمهرگهی رۆژ موچهیهی خهیاڵی و بودجهیان بۆ بڕاوهتهوهو به چاك و به خهراپیش قسهیان لهسهر بكرێت ، رهنگه بڵێن ئهوه نیشتمان پهروهریهو قسه له سهر كردنیان دژایهتی و خیانهته، له كاتێكا ئهوان نهبۆ رۆژئاوا نهبۆ باشور خێرێكی ئهو تۆیان نیه بۆ راستی ئهمه دهتوانی له كهسایهتیهكی وهك سهلاح بهدرهدین پرسیار بكهیت . له سهردهمی ئهودا تهخشان و پهخشانی زهوی كشت و كاڵی و وێرانكردن و سیم بهند كردنی كوردستان ، سهرههڵدان و پهیدا بوونی سهدان كۆمپانیای بێخێرو بێری بیانی و ناوخۆی كه كهس نازنێ چی دهكهن و چۆن ، سهردهمی ئهو سهردهمی كڕینی خهڵك بوو ، تهنانهت نوكتهیهك لهبارهیهوه دهوترا " گوایه وتویهتی ئهوی تا ئێستا نهبووه به پارتی نرخی خۆیمان نهداوهتێ " ئهوهبۆیه له سلێمانی بووبووه نهكته دهیانووت " ههموو كهس پارتی بوون و مردنێك قهرزاره " . ئهو ههموو ماوهیهی ئهو نهتوانرا دهستورێك بۆ كوردستان بنووسرێت ، سهردهمی ئهو سهردهمی داهێنانی پاسهوانی زۆرو ریزه ئۆتۆمبیلی مۆدێل بهرزی بهرپرسان بوو ، سهردهمی مهرگی رۆژنامهنووسان و كۆچی لاوان بوو ،سهردهمی نائومێدی و تێكشكانی مرۆڤی باشوری كوردستان بوو ، باوهڕم وایه راستكردنهوهی ههموو ئهمانه پێوهندی به رهخنهگرتن و پیاچوونهوهی ئهو سهردهمهوه ههیه بێ پهرده . ههڵبهت ههموو مان دهتوانین له راستكردنهوهی ئهو بارو دۆخهدا رۆڵمان ههبێت ، ههركهس و به شێوهیهك تۆ دهزانیت ههموو ئهو نهههنگانهی ئێستا لاوانی عیراق له دژیان راپهڕیوون ، لێرهش به زیادهوه ههن ، من بهری چهندین ساڵ رووبهڕووله كهركوك به مام جهلالی بهههشتیم گوت " نهههنگهكانت خهریكه خهلاسمان دهكهن ". وهره ناو خهڵك گوێ له خهڵك بگره ، حكومهت ئیشی ئهوه نیه ببێته كۆمپانیا بۆ دهوڵهمهند كردنی گروپێك و ههژاركردنی زۆرینه، له بهرێدا وابوو . تۆ ناتهوێ بڵێی ئهمانه له رابردودا چیان كردووه ، ئهوهش نیشانهیهكی خهراپه بۆ سهرنهكهوتن بهسهر گرفتهكاندا ، كێشه ئهوهیه وهك ناتهوێت ئهوهش بڵێی جارجارهش مهدحی ئهو رابردوه دهكهی ، برا ئهو رابردووه هی پیا ههڵدان نیهو دهبێت به تهواوهتی لێی بینهوه ، هیچ نا بۆ ئهوهی سبهینێمان له ئێستا نهچێت . گوێ لهوانه مهگره كه بهشان و باڵتا ههڵ ئهدهن ، ههمیشه ئهوانه له دهورو بهرت زۆرن ، گوێ بۆ ئهوانه شلكه كه رهخنهت لێدهگرن ، ئهوان ئازاریشت بدهن رێیه راستهكهت نیشان ئهدهن .
.gif)
رێبوار كەریم وەلی لە ٢٠١٢ و کاتێک ھیچ ناڕەزایەتییەکی ئەوتۆ لە شەقامی عێراقی(جگە لە ناوچە سوننە نشینەکان) لە ھەمبەر نوری مالیکیدا بەدی نەدەکرا(وەک ئەوەی ئەمڕۆ روو دەدات)، تاڵەبانی سینگی خۆی کردە قەڵغانی مالیکی و سەرباری ئەوەی ھەموو لایەک کۆک بوون لەسەر لادانی، نامەی دەستلەکار کێشانەوەی خۆی دایە دەست سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان و ئۆلتیماتۆمێکی دا بە ھەموو لایەک کە ئەگەر بیر لە لادانی مالیکی بکەنەوە، ئەو دەستلەکار دەکێشێتەوە! بۆ تاڵەبانی ئەو کاتە دوو شەش بوو ئەگەر سەرۆک وەزیران لەکار لادرابایە، چونکە لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٠وە پتر لە شەش مانگی پێچووبوو تا حکومەتێک لە بەغدا پێک بێت و، بە دڵنیاییەوە ئەگەر سەرۆک وەزیران لێخرابایە، خۆی دەبوو بە حاکمی موتڵەق تا پێکھێنانی حکومەتێکی دیکە. تاڵەبانی ئەوەی نەکرد. بۆ نەیکرد؟ سەرباری گوشارەکانی ئێران، تاڵەبانی پێیوابوو کە رەنگبێ بەغداش بە دەردی سوریا بچێ. ئەوەی ئەمڕۆ روو دەدات رێک پێچەوانەکەیەتی؛ سەرۆککۆمار بەرھەم ساڵح ھەموو ھەوڵێکی خستۆتەگەڕ بۆ ئیسقاتی حکومەتێک کە بە ھەموو شێوەیەک دەیەوێ تۆڵەی رابردوو بکاتەوە و گەندەڵکاران سزا بدات. وتاری سەرۆک بەرھەم ساڵح سەبارەت بە خۆپێشاندانەکان و ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەختە و ئامادەکردنی رەشنووسی یاسای ھەڵبژادنەکان( کە دەگوترێ لە خۆی زیاتر یەک کوردی تێدا نەبووە) و، تەنانەت ھاتنی بۆ ھەولێر بۆ ئیسقاتی حکومەت زۆر ئاشکرایە کە بەرھەم ساڵح لەگەڵ لاچوونی عادل عەبدولمەھدییە. ئەو باش دەزانێ کە ئەگەر حکومەت سقوت بکات، تا ھەڵبژاردن و پێکھێنانی حکومەتی نوێ(کە خوا دەزانێ چەندی پێ دەچێت) ھەموو دەسەڵاتە تەنفیزییەکان لای خۆی دەبێت و دەتوانێ لە سەردەمی زێڕینی تاڵەبانیدا بژییەت. لەوەشیاندا، پێگەی خۆی لای کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و لە ناوخۆی حزبەکەشیدا وەک میراتگر و پارێزەری بەرژەوەندییەکانی ماڵباتی تاڵەبانی جێگیر دەکات. بەڵام لەو قۆناغەشدا، ئەمجارەیان سەرۆک بارزانی ڤیتۆی خۆی بەکار ھێنا و جارێکی دیکە توانی مەرکەزی قەراری بەغدا بێنێتەوە ھەولێر. ئەمما وەلاکین... بەرھەم ساڵح وەک تاڵەبانیی پێ ناکرێت؛ لە سەر ھەموو پەتێک(تەنانەت ھی ناو پارتی و یەکێتیش) گەمە بکات. بە پشتگیریی خۆپێشاندەران دڵی ئەمریکا رازی بکات، گوایە ئێران لە عێراق دەردەکات! بە کەمکردنەوەی نوێنەرایەتیی کورد لە کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان(کە موقابیلە بە نوێنەرایەتیی تورکمان!) و دابەشکردنی کورسییەکانی کەرکوک بەسەر قەزاکان و، بەڵێنی ئەوەی کە قەت رێگە نادات چارەنووسی کەرکوک بکەوێتەوە دەست پارتی و یەکێتی، دڵی تورکیا راحەت بکات! (لەوەشیاندا تەڵەیەکی بۆ پارتی ناوەتەوە کە پارتی موسڵ مسۆگەر بکات و لە بەرامبەر کەرکوک دەنگی لێوە نەیەت...) بەڵێنی ئەوە بە ئێران بدات کە رێگە نادات بۆشایی حکومەت ھەستی پێ بکرێت و مەتڵەبی گۆڕینی دەستوور وەک دیارییەک پێشکەش بکرێت بۆ رەواندنەوەی مەترسییەکان لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی. لای کوردیش وا خۆی پێشان بدات کە ئەگەر حوکمی عێراق ببێ بە سەرۆکایەتی و ئەو ببێتەوە بە سەرۆکی عێراق، کێشەی کورد کە عێراق نەک ھەر چارەسەر دەبێ، بگرە کوردستان و عێراق دەبن بە دوو دەوڵەتی کۆنفیدراڵ. سەرۆک بارزانی بڕیاری یەکلاکەرەوەی لە بارەی مانەوەی عادل عەبدولمەھدی داوە و ھێزە کوردستانییەکانیش لەگەڵ ئەودا ئامادە نین موغامەرە بە چارەنووسی میللەتەوە بکەن. ئەم بڕیارە ئەگەر بە ئاراستەی ویستی ئێرانیش بێت لە ناوچەکەدا، گرنگ ئەوەیە کە بەرژەوەندیی کوردستان لە پێش ھەموو حەز و ویستێکە. بە دڵنیاییەوە ئەگەر ھەڵبژاردنی بەرھەم ساڵح وەکو سەرۆکی عێراق لە چوارچێوەی خواستی ھاوبەشی ھەموو ھێزە کوردستانییەکان بوایە، رەنگبێ ئەمڕۆ لە کوردستانیش پاڵپشتی لەوە کرابایە کە کوردێک رێشمەی ئوموری بەدەست بوایە، نەک پاڵپشتی لە عەرەبێکی شیعە کرابایە کە زامنی مانەوەی ھەرێم و مەعیشەتی کوردستانە. خۆزگە ھێزە کوردستانییەکان بەقەدەر متمانەیان بە عەرەبێکی شیعە، متمانەیان بە سەرۆککۆمار ھەبوایە. پەندێک ھەیە دەڵێ:«دوو جامباز لەسەر یەک پەت گەمەیان پێ ناکرێت و ئاخیرەکەی یەکیان دەکەوێ.»
.gif)
نەبەز جەلال لە ڕێگەی کەناڵەكانەوە گوێ لە دۆخی گشتی ھاوڵاتییان بگرە، ھەموویان ڕەوانبێژو خۆشڕەو، وەک قاسپەی کەو دەخوێنن و قسە دەکەن، ھەردەڵێی سیاسییەکی پڕ ئەزموونن؛ چوومەز ئەوەندە گوێیان لەو قسە باقوبریقانەی سیاسەت بووە ھەموویان لەبەرکردووە وەک شیعری جاران.! ئاخر ٢٨ ساڵ زۆرە بۆ درۆ.؟!.. لە ڕوو؛ بە ڕێکەوت پرسیارێک ئاڕاستە دەکەی، ھەرچی سەرنج و تێبینی و شرۆڤەو ڕانانە بێ دیکۆمێنت و ئەرگۆمێنت و بەڵگە وەک دوکەڵی جگەرە بە نەفەسێک ئەیکا بەقوڕگتاو ھەڵئەسێتە سەرپێ و ئەڕوا، وا ئەزانێ تۆ بەرەی دوژمنی یان خەڵکی پاکستان.! لە کۆتایشدا سوعبەتچییەکی قۆشمە دەرئەچێ و ئەڕوا بۆ نێرگەلەکێشان.! لە چات و مێسنجەر؛پرسیاری لێ ئەکەی، خۆی ئەدزێتەوەو ئەڵێ ھیچ نییەو ھەر وەک جارانە، وەک ئەوەی لە جاری جاراندا زۆر حاڵی بوبێت و شتێک لە ئەمی تیابوبێ، بەدەست و قامکی ئەو بڕیارە خوڵقێنەرو کاریگەرەکانی بەدزییەوە دەدرێن ودەکەونە پشت پەردە ھی ئەوەو لە ئێستادابە میوانی ناوەختەوە سەرقاڵەو دەستی گیراوەو پێی ناکرێ وەڵامت بداتەوە یان خوانەکا قسەیەکی لەدەمدرچێ و بەرپرسیاربێ بەرامبەری.! کەلام شەرەف، سیقە بدۆڕێنێ و نەبێتەوە بە ھیچ.!.. کە بە تەلەفۆن قسەی لەگەڵ دەکەی ئەڵێ: وەڵا لە شوێنێ میوانم ..... بەجێی دێڵم بۆ ئێوەی خوێنەر... ھەزار و یەک فشەی پاساوی بۆ ئەبێ...! بە کوورتی زۆر شورەیی و عیب و نا مەردانەیە ؛ دەستت ھەبێ لە خەڵەتاندن و سەرقاڵکردنی خەڵک بە نێوو خولانەوەی بۆشایی ھیچەوە، تەنانەت گەر بەشێکی بچوکت بەرکەوێ و ھەستی پێبکەی، بە بڕوای من ئەمە دەستپێکی قۆناغێکی ترسناک و کۆتایی قۆناغێکی ناشرینە.! ئاشکرایە کە ھیچ، ھیچ بەرھەم دێنێ و، شتەکانیش دەباتەوە بۆ سەر ھیچ. وەک کارەکتەر پێمناخۆشە کەھیچبن ، گەر تۆی ئازیزیش ھەست بەو ھیچبوونە دەکەیت و ناتوانی خۆتی لێ لادەی، وەقبوڵیشتە ئەوھا بمێنیتەوە، ئاشکرایبکە بانگی محەمەد بە ئاشکرا خۆشەو شەرمی ناوێ ، تا نرخی ڕاستەقینەی خۆشت لەدەست دەر نەچووە، چوون قبوڵکردنیش ئاست و ھۆکار و پێوەری بایی خۆی ھەیە لە نرخدا وەک ڕێژەی دیاریکراو ھەر چۆن خاڵێک « سفر » ھیچەو کەچی پلەیەکیشە وەک ژمارە وەک تەنھاو وەک کۆ لەگەڵ ژمارەکانی تر.! بۆیە زویر مەبەو ڕامەوەستە، بڵێ منیش لەگەڵ ھیچ و ھیچەکاندا، ھیچبوونەکەی خۆم دەپارێزم بۆ مانەوەی ھیچبوونەکەم لە ھیچدا، ژیان چۆن گۆڕاوە.! جاران بۆ شکۆ چی دەکرا، ئێستە بۆ گەیشتن بە ھیچ بوونیش چی دەگوزەرێ.! ئەمە؛ کەی خەمی ھەموان بوو بۆ نیشتیمان .؟!.. با ئاوڕێکی ورد لە ھیچەکانی تێپەڕیو لە ساڵانی ڕابوردوو بدەینەوە،چەند ھیچ بوون و دوایش چەند بە بچوکی و پووچی پوکانەوە.؟!. ئەمڕۆ نا سبەی گشت « ھیچەکان دەچنەوە، دۆخی ھیچ نەبوونی خۆیان»، و نیشتیمان و نەتەوەش وێرانتر دەبێ.!
.gif)
د.حلمی رەسول رەزا هەندێ جار بۆدژایەتى سەرۆک کۆمارى عێراق کە کوردە ئەو دەنگۆیانەیان بڵاو دەکردەوە کە قەناس بەدەستەکان کوردبن و بە ئەمرى ئەو ئەو تەقە لەخۆپیشانەران کرابێت، کە چى زۆرى نەبرد ئەو دەنگۆیانە پێچەوانە بووەو بەوەتۆمەتبار کرا کە پشتیوانى خۆپیشندانەکان دەکات، لەراستیدا سەرۆک کۆمار لەگەل گویگرتنى خواستى خۆپیشاندانە ئاشتیەکان بوو، دژى ئەوە بوو بە هیز وەلام بدرێنەوە و ئازار بدرێن، چونکە بە پێى دەستورى عێراقى رێگە پیدراوە هاوڵاتیان بۆ داخوازى و گەیاندنى دەنگى خۆیان خۆپیشاندانى ئاشتیانە بکەن. ئیستا ئەبیت هاوڵاتیەکى عێراقى کە گوێى لەهەردوو دەنگۆکە هەبووە، بروا بەکامیان بکات، بروا بەوە بکات، کە لەگەڵ خۆپیشاندەرەکان بووە یان بەراستى بکوژیان بووە؟ هەندێک لەسیاسیەکانیش لەشاشەى تیفیەکانەوە دەرکەوتن و لەوەش زیاتریان وت، ئەوان بى زانیارى ویستیان هەموو کورد بەوە تۆمەتبار بکەن، خەریکى پیلانگیرین، کەچى لایەنى فەرمى کوردى بەرەسمى پشتیوانیان بۆ حکومەتى عادل عەبدولمەهدى دەربرى و زۆرینەى جەماوەریش بوونە پشتیوانى خۆپیشاندەرانى ئاشتیانە، ئاخر خۆ لەهەموو شوێنێک وایە مەرج نییە راى گشتى و راى فەرمى حکومەت وەک یەک وابن، لەکوردستانیش هەر وابوو، ئەو دابەش بوونەى لەتەواوى عێراق لەسەر ئاستى حکومەت و شەقام بۆ خۆپیشاندانەکان هاتە ئاراوە، لەهەریمى کوردستانش هەروابوو، چونکە لەکۆتایدا کێشەکانی هاولاتى عێراقى یەک جۆرە و چونە پیشەوەى خواستى شەقامى عیراقى ئەگەر لەچەند خاڵیکیش جیاوازى کەم هەبێت ئەوا دابراو نییە لەخواستى شەقامى کوردى... لەرابردوودا بۆ هەندێک پرس کە پەیوەست بوون بەئازادى رادەربرینەوە، رۆشنبیرانى کورد و برایانى نەتەوەکانى تر بەیاننامەی هاوبەشیان دەرکردوە بۆ بەهێز بوونى و سەقامگیرى ئازادى رادەربرین، بۆ ئەم خۆپیشاندانانەش دەستەبژێرێک لە رۆشنبیرانى کورد بەیاننامەیەکی پشتیوانیان بەزمانى عەرەبى دەرکرد، هەموو ئەوکارانە لەروانگەیەکى راستگۆیانەویە بۆ ئەوەى غەمى هاوبەش و خواستى هاوبەشى شەقامى کوردى و عەرەبى کارى هاوبەش و هەماهەنگى پێویستە، بەداخەوە ئێستا سەندیکاو رێکخراوە پیشەییەکان توشى دابران بوون، کە دەکرا نەک لەناو عێراقدا بەڵکو لەسەر ئاستى ناوچەکەو جیهانیش پەیوەندى و هەماهەنگى هەبوایە. ئێستاش درەنگ نییە بۆ ئەوەى سود لەئەزمونى پێکەوە ژیانى دڵخوازانە بکەین، گەر عێراقییەکان بە هەموو رەنگەکانەوە پشتیوانى یەکتر نەبن، ئیتر نابێت چاوەرێى دراوسێکان بین بەخەممانەوە بێن، بەشدارى کورد لەحکومەتى عێراق و کارەکتەرێکى گرنگى وەک دکتۆر بەرهەم دەکرێت ئەو رۆڵە ببینێت کە خواستى زۆرینەیە نەک تەنها دەستە بژێرێکى سیاسى کلاسیک کە ئێستا لەلایەنە شەقامەوە رەتدەکرێنەوە.
.gif)
ئاسۆ حاجی بە دوورکەوتنەوە لە سۆز و ھەستی کوردایەتی وێنەی راستەقینەی رۆژئاوای کوردستان و ئەو کارەساتەی بەسەری ھاتووە دەتوانین باشتر ببینین،رێک وەک ئەوەی نێچیرڤان بارزانی لە دیبەیتەکەی مێری کردی. ئەوەی بەسەر رۆژئاوای کوردستان ھاتووە چاوەڕوان کراو بوو و پێشتر بۆ چەندین جار سەرکردایەتی پەکەکە لە قەندیل لەو مەترسیانە ئاگادار کراونەتەوە. لە ساڵی ٢٠١١ نێچیرڤان بارزانی چەند جارێک نوێنەر و شاندی رەوانەی قەندیل کردووە بۆ دانیشتن لەگەڵ سەرکردایەتی پەکەکە و ئاگادار کردنەوەیان لەو مەترسیانەی چاوەڕوانی رۆژئاوای کوردستان دەکات، ئەگەر پەکەکە واز لە سیاسەتی بە پەکەکە کردنی رۆژئاوای کوردستان و ھەڵکردنی ئاڵای پەکەکە و بڵندکردنی وێنەی ئۆجەلان نەھێنن. نێچیرڤان بارزانی ئەو پێشنیارەی بۆ پەکەکە کردبوو کە ئەوان دەتوانن رۆژئاوا بەڕێوەببەن ئەگەر وێنەیەکی دیکە نیشان تورکیا و دنیا بدەن چونکە تەنھا تورکیا نیە کە ناتوانێ ھەبوونی پەکەکە لەسەر سنوورەکانی قبوڵ بکا بەڵکو ئەمەریکا و وڵاتانی ئەوروپایش لەو خاڵە لەگەڵ تورکیا یەکدەگرنەوە،دواتر ئەمەریکا و وڵاتانی ئەوروپیش ئەوەیان بە راشکاوی بە دەسەڵاتدارانی پەیەدە گوتبووە. نێچیرڤان بارزانی بە سەرکردەکانی قەندیلی گوتبوو ھەموو شتێک لە رۆژئاوا با لە ژێر کۆنتڗۆلی ئێوەبێت و ئێوە بڕیاردەربن لە گەورە و گچکە تەنھا رێگە بدەن با خەڵکانی دیکە لە واجیھە بن و رێگە بدەن لەو رووەوە ھاوکاریتان بکەین،بەڵام وەڵامەکەیان ئەوەبووە کە وڵاتانی زلھێز مامەڵە و رێکەوتن لەگەڵ ھێز و ئەمری واقع دەکەن و لە کۆتاییدا ناچاردەبن پەیوەندیمان لەگەڵ دروست بکەن و تورکیاش ناچار دەبێ ئەو ئەمری واقیعە قبوڵ بکات. لە سەرەتای شۆڕشی سوریا کە رۆژئاوای کوردستان کەوتە ژێر دەسەڵاتی کورد و چاوەڕوان دەکرا ھەموو لایەنە سیاسیەکانی رۆژئاوا بەشداربن لەو بەڕێوەبردنە و پرسی دیموکراتی و کرانەوە بەسەر دەرەوەی خۆیان کاری لە پێشینەیان بێت،ئەو کات تورکیا دژی ھەبوونی کورد نەبوو لە رۆژئاوای کوردستان خۆیان بەڕێوەببەن بە پێچەوانەوە پەیوەندی توندی لەگەڵ پەیەدە ھەبوو تا ئەو ڕادەیەی لەو سەردەمدا پەیوەندیەکانی تورکیا و پارتی دیموکراتی کوردستان جارێکیان ھەندێک کێشەی تێکەوتبوو پەیەدە پێشنیاریان بۆ پارتی کردبوو ئەگەر بخوازن ئەوان دەتوانن نێوەندگیریان لەگەڵ تورکیا بۆ بکەن. لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٣ بەھۆی کارەکەم لە تۆڕی میدیایی رووداو زۆر و زوو زوو بەڕێز سالح موسلیم کە ئەوکات ھاوسەرۆکی پەیەدە بوو دەدیت و قسەمان دەربارەی زۆر پرس و ئەگەر دەکرد،جارێکیان لە مانگی تەمووز بوو لە رێگای فڕۆکەخانەی ھەولێر دەچووە ئەنقەڕە و گوتی لەگەڵ دەزگای میت و دامەزراوەکانی دیکەی دەوڵەتی تورکیا دانیشتنم ھەیە،دوو رۆژ دواتر لە ھەولێر بینیمەوە و پرسیاری دەرئەنجامی سەردانەکەیم لێکرد بە گەشبینی و دڵخۆشیەوە گوتی کە شتی زۆر گەورە لە رێگایە و کەمتر لە یەک ھەفتەی دیکە ھەموو دەروازەکانی نێوان رۆژئاوا و باکوری کوردستان دەکرێنەوە و پەیوەندیەکانمان لەگەڵ تورکیا لە پەیوەندیەکانی ھەرێمی کوردستانیش بەھێزتر دەبێت، بە پێکەنینەوە گوتی لەمەودوا دەبێ ئێمە واستەتان لای ئەردۆغان بۆ بکەین،سالح موسلیم رۆژی دواتر چووە بەلجیکا و ھەفتە و دوو ھەفتە تێپەڕین ھیچ پێشکەوتن و گۆڕانکارییەک لە نێوان رۆژئاوای کوردستان و تورکیا رووینەدا بۆیە لەگەڵ دکتۆر عیزەدین تەمۆی خوارزای سالح موسلیم تەلەفۆنمان بۆ کرد و پرسیارم لێی کرد بۆچی ھیچ رووینەدا! وەڵامەکەی ئەو چەند وشەیە بوو:"بڕۆ لە ھەڤاڵانی قەندیل بپرسە با ئەوان وەڵامت بدەنەوە". زۆر کەس لە وەڵامی ئەوەی پەکەکە ھۆکاری سەرەکی ئەو کارەساتەیە کە بەسەر رۆژئاوا ھاتووە دەڵێن ئەگەر کوردانی رۆژئاوا وێنەی ئەتاتورک و ئاڵای تورکیایان ھەڵکردبا تورکیا ھەر ھێرشی دەکردنە سەرێ،رەنگە ئەوە راست بێ و تورکیا دژی ھەر شتێک و ھەموو شتێک بێت کە لە بەرژەوەندی کوردە. بەڵام ئەو راستیە ھیچ ئەگەرێکی پێویست نیە کە پەکەکە بەھانەی زۆری دایە دەست تورکیا و ھیچ بەھانەیەکیشی نەدایە دەست ھاوپەیمان و دۆستەکانی لە ئەمەریکا و فەڕەنسا و ئەڵمانیا و بەریتانیا بۆ ئەوەی بتوانن رێگری لە ھێرش و پەلامارەکانی تورکیا بکەن. لە سەرتای ساڵی ٢٠١٩ کۆشکی سپی بە فەرمی بە ئیلھام ئەحمەدی ھاوسەرۆکی مەسەدە(مجلس سوریا الدیمقراگی) راگەیاندووە کە ئەگەر پەیوەندی تەواو لەگەڵ قەندیل نەپچڕێنن و لایەنەکانی دیکە لە بەڕێوەبردنی رۆژئاوا بەشداری پێ نەکەن ئەوە تورکیا لە سەر سنوورە و ئێمە ناتوانین رێگری لە ھێرشکردنەکەی بکەین. ئێستاش ئیدارەی رۆژئاوای کوردستان تەنھا ئەو رێگایەی لەبەردەمە کە دەتوانێ لێیەوە جارێکی دیکە بگەڕێتەوە ناو ھاوکێشە و ھەژماری دۆستەکانی بێگومان ئەو رێگایەش بە ھەولێر دا دەڕوا نەک قەندیل
.jpg)
هونەر تۆفیق سبەینێ چارەنوسی خۆپیشاندانەکانی پارێزگاکانی باشووری عێراق ، بەتایبەتی گۆڕەپانی تەحریر و چێشتخانە تورکیەکە ( لە ئێستاداخۆپیشاندەران ناویان ناوە چیای ئوحد) یەکلادەبێتەوە . چێشتخانە تورکیەکە ، وەک ئەوەی کراوەتە ڕەمزی خۆپیشاندانەکانی عێراق و قەڵای خۆپیشاندەران خەریکە نەخشەکەی رووندەبێتەوە ، سیحرەکەشی لەناو سیاسەکانی عێراقدا بەتاڵ دەبێتەوە . هێزی خۆپیشاندەران لە سێ بازنەوە بەسەر سێ پرددا لەبەغداوە توانای بەڕینەوەیان هەیە بۆ گەیشتن بە ناوچەی سەوز و مەڵبەندی دەستەڵات لە عێراقدا : بازنەی یەکەم :لە چێشتخانە تورکیەوە بە دووری ١٢٠٠ مەتر بەسەر پردی جمهوریدا دەپەڕێتەوە و دەگات بە ئەنجومەنی وەزیران . بازنەی دووەم : لە پری سنکەوە بە دووری ٣ کلم بەناو ساڵحیەدا گوزەردەکات ، دەگات بە سەفارەتی ئێران و لەوێوە بۆ ناو ئەنجومەنی وەزیران . بازنەی سێهەم : بە دووری ٣٠٠ مەتر بەسەر پردی جوت تەبەق بە جادەی ١٤ ی تەموزدا گوزەر دەکات و بەنزیک سەفارەتی ئەمریکیدا دەکات بە کۆشکی کۆماری . هەڵبژاردنی بازنەی دووەم لەگەڵ ئەوەدا کە خۆلادانە لەهەریەک لە سەفارەتەکانی ئێران و ئەمریکا لە بازنەی یەکەم و سێهەمەوە ، تاکتیکێکی شارەزایە بۆ توانای مانەوەی درێژخایەن لە گۆڕەپانی تەحریردا . خۆپاراستن لە چێشتخانە تورکیەکەدا کە ناو و نیشانەکەشی ڕەمزێکی تایبەتە لەکاتی ڕووخانی حکومەتی عێراق کە لە چێشتخانە تورکیەکەوە دەروخێرنرێت جۆرێکە لە مانا بەخشینی سیاسی بە عەفەویەتە جەماوەریەکەی خۆپیشاندانەکان . ئەم لێکدانەوانە لە خەیاڵی سیاسی شیعەدا لەسەر ئاستی عێراق و لە ستراتیژی مانەوە لە پلانی ئێراندا ، کاریگەری لەسەر گوتارە یەکلاکەرەوەکەی سبەینێ ی سیاستانی دەبێت کە حکومەت چ بریارێک بدات بۆ چارەسەری خۆپیشاندانەکان ؟! ئایا دەبێت گوێڕایەڵی خۆپیشاندانەکان بن و دەستەڵات چۆڵ بکەن بۆ نادیار ( کەدەکاتە لایەنی دەرەکی نزیک لە سونە ) یان حکومەت و خۆپیشاندانەکان بەیەکەوە ئیستقالە بکەن و بە ئیتفاق ڕێکبکەون لەسەر ئەوەی هەریەکەیان بچێتەوە ماڵی خۆی بەمەرجی هەڵبژاردنی پێش وەختە ، یاخود بڕیارە قورسەکە بێت بەوەی حکومەت دەستکراوەبکات لەبەرانبەر بڵاوپێکردنی بەزۆر بە خۆپیشاندەران حکومەت دواتر کاربەڕێکەر بێت بۆئەوەی هەڵبژاردنی پێشوەختە بکرێت ؟!! یەکێک لەم بژاردانە لە وتاری هەینی سیستانی دا یەکلادەکرێتەوە و چارەنوسی عێراقیش بەو بڕیارەوە بەستراوەتەوە کە ئایا دەهێڵن لە چێشتخانەیەکی تورکیەوە حکومەت بروخێت یان لە چێشتخانەیەکی نهێنی ئێرانەوە دەروخێنرێت ؟!
.jpg)
عەبدولڕەزاق شەریف بەشی نۆیەم درز یان درۆ ؟ سەید عومەر، لە ژیانی سیاسی خۆیداو لە سێ قۆناغی جیاوازدا، سێ جار سەرۆكی وەفدی رێككەوتنو دانوستانكار بوە: یەكەمیان: سەرەتای قەڕن و لەدوای شەڕی ناوخۆ، وەك سەرۆكی وەفدی یەكێتی، لەگەڵ وەفدەكانی پارتیدا، بۆ رێككەوتنی ستراتیژی، كە تائێستا هەرێمی كوردستان گیرۆدەی قەیرانەكانی لێكەوتەی ئەو گفتوگۆیانەیەو لەناو هەرەسی سیاسیو ئابوریو كۆمەڵایەتیدا تلۆر ئەبێتەوە. دوەمیان: پێنج ساڵ پێش ئێستا، وەك سەرۆكی وەفدی دانوستانكاری بزوتنەوەی گۆڕان لەگەڵ وەفدەكانی یەكێتیدا بۆ رێككەوتنی حكومەتی خۆجێی لە پارێزگای سلێمانی، كە تائێستا سلێمانی گیرۆدەی لێكەوتەكانی ئەو گفتوگۆیانەیە، لەناو هەرەسی پاشاگەردانیو بێسەروبەریدایە. سێیەمیان: رێككەوتنی ئەمساڵی 2019ی بزوتنەوەی گۆڕانو پارتی دیموكراتی كوردستان، بۆ پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، كە بزوتنەوەكەی خستە ناو هەرەسی رێكخراوەییو فەنابونەوە. - سەرۆكی هەرێم یەك جێگری ئەبێتو لە بزوتنەوەی گۆڕان ئەبێت. - جێگری سەرۆكی هەرێم لە پەرلەمانەوە هەڵئەبژێردرێت. - سەرۆكی حكومەتی هەرێم دو جێگری ئەبێت، یەك لە یەكێتیو ئەوی تر لە بزوتنەوەی گۆڕان، لەبەر موراعاتی یەكێتی پێشنیاز وایە ناوی جێگر نەبێت، رەنگە یاریدەدەر یان ناوێكی تری بۆ بدۆزینەوە، بەڵام هەمان دەسەڵاتو پلەو ئیمتیازی جێگری سەرۆكی حكومەتی ئەبێت. - بزوتنەوەی گۆڕان 6 وەزیری لە كابینەكەدا ئەبێت، دوان سیادی، دوان خزمەتگوزاری، دوانی تریش وەك سەرۆكایەتی دو دەستە (وەبەرهێنان، ناوچەدابڕاوەكان)، رەنگە ئەمەی ناوچە دابڕاوەكان بگۆڕین بە دەستەیەكی تر. - لە 12%ی پۆستەكانی فەرمانگەی پەیوەندییەكانی دەرەوە لە حكومەتی هەرێم لەناوخۆو نوێنەرایەتییەكانی دەرەوەی وڵات بۆ بزوتنەوەی گۆڕان ئەبێت، دو نوێنەرایەتی لەدەرەوەی وڵات پشكی گۆڕان ئەبێت. - لە ئەنجومەنی ئاسایش، ئاسایشی گشتی، هێزەكانی ناوخۆ، پشكی 12%ی پۆستەكان بۆ بزوتنەوەی گۆڕان ئەبێت. - چوار بریكاری وەزیر، دوان سیادیو ئەوانی تر خزمەتگوزاری، بۆ بزوتنەوەی گۆڕان ئەبێت. - لە وەزارەتی پێشمەرگە، ئەمینداری گشتی وەزارەت وەك پۆستێكی سیادی بۆ بزوتنەوەی گۆڕان ئەبێت. - هەمو ئەو بریكاری وەزیر، راوێژكارو بەڕێوەبەرە گشتیانەی لەگەڵ سەرۆكی پەرلەمانو وەزیرەكانی كابینەی پێشودا سزادرانو دەركران، ئەگەڕێنەوە سەر كارەكانی خۆیان. - بەرێوەبەرە گشتییەكان، راوێژكارەكان بە پشكی 12% لەهەمو سێكتەرەكانی حكومڕانی وەرئەگیرین، دوای باسكردنو حسابكردنێكی ورد، زیاتر لە (48) پۆستمان بەرئەكەوێت، رەنگە زیاتریش بێت. - لە پەرلەمانی كوردستان پۆستێكی سیادی وەرئەگرین. - هەمو ئەمانە لەگەڵ پێكهێنانی حكومەتدا دەستبەكارئەبن، جگە لە بەڕێوەبەری گشتیو راوێژكارەكان، كە پارتی داوایكردووە مۆڵەتی سێ مانگیان بدەینێ تا جێگیریان ئەكەن. ئەمە ئەو رێككەوتنە بو كە جەلال جەوهەر لە كۆبونەوەی سەرەتای ئەمساڵی جڤاتی نیشتیمانیدا، لەسەر راسپاردەی سەید عومەر بۆ ئامادەبوانی خوێندەوە، مامۆستا جەمال كە سكرتێری جڤاتی نیشتمانی بو، لە وەڵامی پرسیارێكی مندا لەسەر بەشداریكردنی ئاشتی هەورامیو رێباز محەمەد حەملان لە كابینەی نوێدا، كۆبونەوەی دڵنیاكردەوە لەوەی بەهیچ جۆرێك ئەو دو ناوە لە كابینەكەدا نابن. خستیانە دەنگدانەوە، بە (بەڵێ) یان (نەخێر) بۆ بەشداریكردن لە كابینەكەی مەسرور بارزانی، تەنیا (4) ئەندامی جڤاتی نیشتمانی كە ئێستا هیچیان پەیوەندیان بە بزوتنەوەی گۆڕانەوە نەماوە، بە (نەخێر) وەڵامیان دانەوە، ئەوانی تر لەسەر بنەمای قسەكانی وەفدی دانوستانكارو ئەو خاڵانەی خوێندرانەوە، دەنگیان بە (بەڵی)دا بۆ بەشداریكردن. "پارتی لە مێژوی ژیانی سیاسی خۆیدا هیچ رێككەوتنێكی لەگەڵ یارو نەیارەكانیدا جێبەجێ نەكردوە، ئەم رێككەوتنە ئاشتبونەوەو پۆستوەگرتنی ئەندامانی وەفدەكەی ئێمەیە، نەك ئاشتبونەوەی جەماوەری گۆڕانو پارتی، رێككەوتنەكە جگە لە داتاشینی چەند پلەو پۆستێكی وەزاری بۆ خۆیان، هیچی تر نیە" ئەمە دوا قسەی من بو لەو كۆبونەوەیەدا، گومانی خۆشم لە راستگۆیی قسەكەری وەفدەكەمان نەشاردەوە. گشت ئەندامانی وەفدی دانوستانكاری بزوتنەوەی گۆڕان بە سەرۆكەكەشیانەوە لەو كۆبونەوەیەدا بون، هیچ كامیان وشەیەكی جەلال جەوهەریان رەتنەكردەوە، دوای ئەوەش هیچ كام لە ئەندامانی جڤاتی نیشتمانی، كە نوێنەرایەتی هەڵسوڕاو دەنگدەرانی گۆڕان لە شارو شارۆچكەكان دەكەن، نوێنەرایەتی ژورە تایبەتەكان، فراكسیۆنەكانی حكومەتو پەرلەمانی بزوتنەوەی گۆڕان ئەكەن، جگە لەوانەی وازیان هێناوە، نەیان وتوە خۆڵ لەچاومان كراو وەفدی دانوستانكار بەدرەفتاریو بەدكرداریو بەدگۆییان لەگەڵ كردوین، هەندێك دەنگی كەم ماوەیەكەو بێئاگا لەم درۆو دەلەسانە، قسەكانی خانەی راپەراندنو ئەندامانی وەفدەكەیان بە فاكت دەزانن، پێیان وایە رێككەوتنی نێوان بزوتنەوەی گۆڕانو پارتی دیموكراتی كوردستان درزی تێكەوتوە. خانەی خوازەڵۆك ئەو ئەنجامەی ئێستا بزوتنەوەی گۆڕان پێی گەیشتوە، لای هەموان چاوەڕوان كراوبو، رۆژانە لەنێو خۆماندا گفتوگۆمان لەسەر دەكرد، دەیان كەسو گروپی جیاجیا بەقسە، نوسراو، یاداشتو بەیاننامە، ئاگاداریان ئەكردنەوە لەوەی روئەداو ئەگوزەرێت، لەوەی چیتر بەردەوامبونی ئەو بەدرەفتاریو بەدگوفتارییە، بزوتنەوەكە بچوك دەكاتەوەو كەس نامێنێو لەكەداریشمان ئەكات، یان وەكو ئەوەی یەكێك لە هاوڕێكانمان ئەیوت" ئەم بزوتنەوەیە تادێت ئەركمان قورسترو خۆمان سوكتر ئەكات"، لەبەرەو رو لە گفتوگۆ شەخسییەكاندا، ئەوانەی ئێستاش شەریكو خەریكن، هەروا بیریان ئەكردەوەو قسەی لەوە زیاتریشیان ئەكرد، بەڵام لە راگەیاندنەكاندا ( هاوڕێی نیوە رێگە، هەواداری پلەو پۆستو هەندێك جاریش بە خیانەت ئەو هاوڕێ دڵسۆزانەی خۆیان پێناسە ئەكرد)، حەمە تۆفیقو مەلا رەئوف، شۆڕش حاجی، سێ كەسی ناو ئەو دەستەجەمعەی تۆمەتبەخشینەوەیە بون، بەڵام كە خۆیان ئەفەرۆزكران، زۆرتوندتر لە ئێمەومانان قسە ئەكەن، شۆڕش ئەڵێ" پارتی رێكخەری گشتی داناوە"، حەمەتۆفیقیش ئەڵێ" پارتی مستەفای سەید قادری داناوە"، مەلا رەئوفیش ئەڵێ" ئەو پارەیەی وەزیرەكەمان لە بەغدا بۆی ئەهێناین، وەك ئەو پارەیە بو كە فیفی عەبدە ئەیخستە مزگەوتەوە". هەموان ئەیانزانی ئەمە كۆتایی یارییەكەیە، ئەشیانزانی ئیتر كوڕەكانی كاك نەوشیروان حزبیان بۆخۆیان ئەوێ، جگە لەو خوازەڵۆكە سیاسییانەی دەوروبەریان، كەسی تریان لە خانە پێویست نیە، سەید عومەر كە تەرجومەی قسەكانی ئەوانی ئەكرد، نەیئەزانی پێش خۆی هەمومان ئەو قسانەمان لە كوڕەكان ژنەفتوە كە "ئەندامانی خانە نابێ پۆست لە حكومەت وەربگرن، شۆڕشو حەمەتۆفیقو مەلا رەئوف تەواوبون، جەمالو جەلال كەڵكی ئیشوكاریان نەماوە"، تەنانەت ئەو تكاو گلەییەشمان بیستەوە كە سەید عومەر بە كوڕەكانی وتبو" ئەتانەوێ منیش لابەرن"، بەڵام نمای كوڕە گەورەی كاك نەوشیروان لەوەڵامی گلەییەكەیدا دڵنیای كردبوەوە "بۆ ئەم دەورەیەش پشتیوانی ئەكەن"، دوای ئەو مشتومڕانەیان، جەلال لەشوێنی خۆیو جەمالیش وەك راوێژكار لەدەرەوەی گردەكە مایەوە، مەلا رەئوفو حەمەتۆفیقو شۆڕش حاجیش وەك ئەو كەشتیوانەیان لێهات كە روی لە دەریاكردو ئێستاشی لەسەر بێت هەواڵێكی نەبو. ماویەتی..
كارزان نعمان ”سیستەمی سەرۆكایەتی” بۆ عێراق حەلی كێشەكان ناكات، لەدونیای بەرێوەبردندا وادرادە كەسیستەمی سەرۆكایەتی بۆگەلێكی هۆشیار گونجاوە، وەك ئەمریكا، چونكە گەلی هۆشیار لەبەرامبەر خراپ بەكارهێنانی پۆستی سەرۆكایەتی بێدەنگی هەڵنابژێرێت. بۆیە باشترین سیستەم بۆ ئێستای عێراق و وڵاتانی دەوروبەر ”سیستەمی پەرلەمانی”یە، ئەمەش لەترسی خراپ بەكارهێنانی دەسەڵاتەكانی سەرۆكایەتی لەلایەن یەك كەسەوە، چونكە تائێستا گەل قۆناغی لێپێچینەوەی سەركردەكان و حزبی تێنەپەڕاندووە. ماوەی چەند ڕۆژێكە شەقامی عێراقی ناڕەزایی گەورە بەخۆیەوە دەبینێت، لەسەرەتادا خۆپیشاندەران داوای چاككردنی باری ژیانیان و پێدانی خزمەتگوزارییان دەكرد، بەڵام ئێستا جگە لەوە داوای گۆرینی سیستەمی حوكم دەكەن لەپەرلەمانییەوە بۆ ”سەرۆكایەتی”، لەراستیدا گەل تواناو مافی هەموو داخوازییەكی هەیە لەدەسەڵات، بەڵام ئەوە بنچینەی حەلی كێشەكانی هاونیشتیمانیان ناكات بەڵكو رەنگە بارودۆخەكە بۆداهاتوو ئاڵوزتر بێت، وەبەپێی زۆربەی چاودێرانی سیاسی ئەم داواكارییە بەمەست فڕێدراوەتە نێو داخوازیە ڕەواكانی خۆپیشاندەران. ئەوەی گرنگە بۆ تاكەكانی كۆمەڵگای ئێمە بكرێت بابەتی بە"هاووڵات" سەیركردنیانە، وە ئەم چەمكە بۆ پێناسەكردنیان بەكار بهێنرێت، من نەبینیوە لەهیچ بارودۆخێكدا تاكەكانی كۆمەڵگای ئێمە مامەڵەی هاووڵات بوونیان لەگەڵدا كرابێت. هاووڵات، چەمكێكی سیاسی پر بەهایە كەتیایدا ئاڵوگۆڕی دەسەڵات و جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان لەیەكتری و دێموكراسی بۆهەموو تاكێك ئامادەیە، هاووڵات منداڵی سیستەمێكە تیایدا تاكەكانی گەورەترین بەهان. لەخراپیەكانی سیستەمی سەرۆکایەتی، لەڕوانگەی یاساییەوە سەقامگیر نییە و دەکرێ سەرۆکایەتی بەرەو تۆتالیتاری و دەسەڵاتێكی فاشی بەرێت، هەروەها ئاسان ناتوانرێ سەرۆکی خراپ لەپۆستەكەی دوربخرێتەوە بەتایبەت بەرلەتەواوبونی ماوەی سەرۆكایەتیەكەی. بەگشتی لەسیستەمی سەرۆکایەتی، سەرۆک راستەوخۆ لەنێو خەڵکدا بەدەنگدانی راستەوخۆ هەڵدەبژێردریت، هەروەها سەرۆک باڵاترین دەسەڵاتەو پەرلەمان ناتوانێت لێپرسینەوەی لەگەڵ بکات، سەرۆکی وڵات بەرزترین دەسەڵاتی جێبەجێ هەیەو فەرماندەی گشتی هیزە چەکدارەکانەو توانای هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی هەیە. بەڵام مەرج نییە لەهەموو سیستەمێكی سەرۆكایەتی سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە هەڵبژێردرێت، بۆنمونە لەئەمریكا سەرۆك سەرۆكێكی بەهیزە، بەڵام هاولاتیان لەكاتی دەنگداندا راستەوخۆ دەنگ نادەن بەسەرۆك، بەڵکو دەنگ دەدەن بە نوینەرانی خۆیان لەویلایەتەکانیاندا و ئەوان سەرۆك هەڵدەبژێرن، واتا سیستەمەكە لەشێوازی "كۆلێژی هەڵبژاردن"ە. سیستەمی حوكم لەعێراق پەرلەمانییە، ساڵی (٢٠٠٥) گەلی عێراق بوو بەخاوەنی دەستور، سەركردایەتی سیاسی كورد بەسەرۆكایەتی هەریەكە لە (نەوشیروان مستەفا، جلال تاڵەبانی، مسعود بارزانی) لەململانێیەكی تونددابوون تاكو عێراق ببێتە خاوەنی سیستەمێكی پەرلەمانی، بەرمەبنای ئەوەی كەهەمیشە سیستەمی سەرۆكایەتی دیكتاتۆر دروستدەكات، لەكۆتاییدا سیستەمی پەرلەمانیان بەهاوكاری شیعەكان چەسپاند. لەسیستەمی پەرلەمانی سەرۆکی وڵات لەنێو پەرلەماندا بەدەنگی پەرلەمانتاران هەڵدەبژێردرێت و پەرلەمان توانای لێپرسینەوەی هەیە لەسەرۆک، دەتوانێت لەپۆستەکەی لابدات، هەروەها سەرۆکی وڵات تەنها دامەزراوەیەکی تەشتریفاتی یە و بەرزترین دەسەڵاتی جێبەجێ کردن نییە، هەروەها لەسیستەمی پەرلەمانی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانە. پەرلەمان دەزگایەكی سیاسی یاسایییە، یەكێكە لەدامەزراوە سەرەكیەكانی دەوڵەت، كەكاری یاسادانان و چاودێری كردنی دەسەڵاتی جێبەجێكردن و راستاندنی بودجەی پێدەسپێردرێت. لەبنەڕەتدا پەرلەمان وشەیەكی فەرەنسی یە، بەواتای ڕاوێژكاردێت كەلەسەدەی (سیانزە)ی زایینی بەكارهاتووە، بەریتانیا بەلانكەی پەرلەمان دادەنرێت و هەرلەوێوە دروست بووە و گەشەی كردووە پرەنسیبەكانی جێگیر بووە، هەروەها لەوێوە بەوڵاتانی دیكەی جیهان بڵاوبۆتەوە.
.gif)
پەیمان عزەدین لەو کاتەوەی دەنگی هەموارکردنی دەستوری عیراق و گۆڕینی سیستمی پەرلەمانی بۆتە داوایەکی ڕونی خۆپیشاندەرانی عیراق ، ترسێکی نامۆ بەشێک لە هاوڵاتیانی هەرێم و زۆربەی پارتە سیاسیەکانی گرتوە، ترس لە لەدەستدانی دەستکەوتێک! ئەوەی بە بۆچونەکاندا دیارە سیستمی پەرلەمانیی و فیدراڵی لە عیراقدا ئەو دەستکەوتە گەورانەن کە ئێمە ترسی لەدەستدانیانمان هەیە. ئەگەر لەسەر هەر یەک لەو دوو دەستکەوتە بوەستین و بزانین چیان کردوە بۆ کورد و بۆ عیراق. فیدرالیەت و سیستمی پەرلەمانیی لە عیراقدا: عیراق شێوەی دەوڵەتەکەی فیدرالیە و سیستمی سیاسیشی پەرلەمانیە بە گوێرەی دەستوری عیراقی ، گومان لەوەشدا نیە کە سیستمی پەرلەمانی یەکێکە لە باشترین سیستمە پەیڕەوکراوەکان بۆ چەسپاندنی دیموکراسیەت و سەقامگیری یاسا، بەڵام ئایا لەعیراقدا ئەم سیستمە توانیویەتی ئەوە بکات؟ عیراق لە کوێی دیمکراسیەت و مافی مرۆڤدایە؟ تا دێت ژمارەی بێکاری و هەژاری ڕو لە زیادبون ئەکەن، گەندەڵی و دزی و بەتاڵانبردنی ماڵی گشتی لە لوتکەدایە ، کەواتە ئەم سیستمە ئەفسوناویە چیە لە زوربەی وڵاتانی دنیا ئەبێتە خێر و لەعێراقیش نەگبەتی و هەژاری و ناعەدالەتی بەرهەم دێنێ؟ هەرچی فیدرالیەتەکەشە ناوێکە بۆ گاڵتەجاڕیەکی سیاسی و دەستوری ، بڕواناکەم هیچ کەسێگ گەمەی فیدراڵیەت بەسەریا تێپەڕێ کە فیدراڵیەتێکی مەرجدارە تەنیا هەرێمی کوردستان ئەگرێتەوە کە نە عیراق وەک هەرێمی فیدراڵ مامەڵە لەگەڵ کوردستان ئەکات و نە هەرێمیش بەتەواوی خۆی بە بەشێک لە عیراق ئەزانێ، ئەوەی ئێستا لە عیراقدا ئەگوزەرێ دەرەنجامی کەڵەکەبوی گەندەڵی ئەم چەندین ساڵەی ڕابروە کە لە سیستمێکی پەرلەمانیدا و بەناوی دیموکراسەتەوە گەلانی عیراقی گەیاندۆتە ئەوپەڕی نائومێدی. فیدراڵیەت و سیستمی پەرلەمانی لە کوردستاندا: لای ئێمە بەر لە ئازادبونی عیراق و دەستوری عیراقی ئاشنا بوین بە پەرلەمان و سیستمی پەرلەمانیی ، بەڵام چیمان لە سایەیدا چنیەوە؟ هەژاری و بێکاری زیاتر، شەرعیەت دان و بەقانونیکردنی زۆربەی گەندەڵیەکانی پارتی و یەکێتی، سەرکەوتنی ئاستی ناعەدالەتیی، بەتاڵانبردنی ماڵی گشتی. ئەوەی پەیوەندی بە فیدراڵیەتیشەوە هەیە کەی دەسەڵاتدارانی هەرێم بەرژەوەندی حیزبیان خواستبێتی عیراقی بون و شەڕیان لەسەر بەرکەوتەکانی ئەو وڵاتە کردوە و کەی بەرژەوەندیەکەشیان گۆڕابێ ئەوا سەربەخۆخواز و نەتەوەیی بون ، بۆیە بەردەوام فیدرالیەت زیاتر ڕوکەش بوە وەک لە شێوەی دەستوریی دەوڵەت. لەمەوە دەرئەکەوێ نە گەلانی عێراق و نە گەلانی هەرێم نەک سودمەند نەبون لە سیستمی پەرلەمانیی بەڵکو زۆریش زەرەرمەند بون. بەڵام بەدڵنیاییەوە هۆکارەکەی خراپی سیستمەکە نیە ، هۆکاری سەرەکی شکستی ئەم سیستمە لە عیراق و کوردستاندا لەلایەک پەیڕەونەکردنی سیستمی پەرلەمانیە وەک خۆی و لەلایەکی تریش ، نەگونجاندن و نەکوڵانی حیزبە عیراقی و کوردیەکانە لەگەڵ سیستمی پەرلەمانی ، زۆرینەی ئەم حیزبانە حیزبی خێڵەکین بە عیلمانیەکانیشیانەوە، حیزب گەلێک بڕوایان بە خاوەندارێتی سەرۆک بۆ حیزبەکەی بێت، حیزب گەلێک لە دەرەوەی کوڕ و کچ و ژن و کەسوکاریان کەسی تر بەخاوەن ماف بۆ وەرگرتنی دەسەڵات نەزانن، حیزب گەلێک پێیان ڕەواو ئاسایی بێ سەروەت و سامانی گشتی ببێتە موڵکی حیزب و لەناو حیزبیشدا موڵکی بنەماڵەی حوکمڕان بێ، ئەم جۆرە لە حیزب لە چوارچێوەی پەرلەماندا جێی نابێتەوە، بۆ ئەم جۆرە لە حیزب پەرلەمان تەنیا کارگەی دورینی قانونە بۆ ناقانونیەکانی حیزب. کەواتە چی زەرەردەکەین لە گۆڕینی ئەو سیستمە و کێ زەرەر ئەکا؟ بەدڵنیاییەوە کورد وەک نەتەوە و لە ڕوی سیاسیەوە زەرەر ئەکات، کە ئەمەش لەهچ کاتێکدا خەمی حیزبە کوردیەکان نەبوە و بەوئاڕاستەیە کاریان نەکردوە، بەڵام زەرەری ئابوری ، سەرۆک و بنەماڵە و کوڕو کچی بەرپرسانی حیزب دەیکەن، بەداخەوە ناعەدالەتی و گەندەڵی و تۆقاندن و کڕینی ویژدان لە ئاستێکدایە ڕەنگە شەڕی نەتەوییمان لە عیراقێکی دیکتاتۆردا باشتر پێبکرێ لە ڕوبەڕوبونەوەی ناعەدالەتیەکانی ناوخۆ ، جگە لەوەی ئێمە ماوەی ۲۷ ساڵە لەژێر ناوی پەرلەماندا سیستمی سەرۆکایەتی پەیڕەودەکەین و ڕەنگە لە ئێستا پارتی لە هەمو حیزبەکانی تر باشتر خۆی بۆ ئەو جۆرە لەحوکمڕانی ئامادەکردبێ . ئەوەی لە سیستمی سەرۆکایەیدا دەبێتە قازانج ئەوەیە دیکتاتۆرێکی ڕون و ئاشکرا بەرامبەرمان دەبێت و ئەوکات بێ دابەشبون و ونبونی بەرپرسیارێتیەکان دەزانین ڕوی داواکاری و ناڕزایەتی لە کام حیزبە، چونکە لە بنچینەدا سیستم پەرلەمانی بێ یا سەرۆکایەتی هیچ لە ئێمە ناگۆڕێ و پێکهاتەی ئەم حیزبانە بۆ خۆسەپاندن و تاکڕەویە نەک دیموکراسیەت و عەدالەتی کۆمەڵایەتی.
.gif)
ئاراس فهتاح بۆئەوەی کولتووری شەرم ھەبێت، پێشتر دەبێت وشیاریی پەشیمانیی بوونی ھەبێت. شهرم لە وڵاتی ئێمەدا له مهترسییهكی گهورهدایه، چونکە كولتوورێك بهرههمهاتووه كه هیچ سیاسییهك و بهرپرسێك له قسهیهكی نابهجێ و کردەیەکی بهدی خۆی پەشیمان نییە و بهرپرسیارێتی هیچ دهرئهنجامێكی خراپیشی ههڵناگرێت. بێگومان ههم شهرمكردن و ههم ههستكردن به گوناهـ دوو كوانووی گرنگی ههسته ئینسانییهكانمانن. بۆ پێكهوهژیانی كۆمهڵایهتییشمان ههم شهرم و ههم ههستكردن به گوناهـ جورعهیهك له دۆخی پۆزهتیڤ و نێگهتیڤی تێدایه. له ساڵانی پهنجاكانهوه بابهتی شهرم بووه به یهكێك له كایه گرنگهكانی ناو لێكۆڵینهوهی سۆسیۆلۆژیی و سایكۆلۆژیی. له كاره تیۆرییه سایكۆلۆژییهكانی سیگمۆند فرۆیددا هێندهی تاووتوێی ههستكردن به گوناهـ دهبینین، ئهوهنده شیكاری شهرم نابینین. ئهوهی من لێرهدا مهبهستمه ڕۆچوونه ناو وردهكاریی ئهم دوو ههسته جیاواز و لهیهكتر نزیكه نییه، بهڵكو مهبهستم هێماكردنه بۆ دۆخێكی مهترسییدار ئهویش ئهوهیه، چۆن سیاسهت كولتوورێك بۆ كۆمهڵگا بهرههمدههێنێت كه شهرم و ههستكردن به گوناهـی تێدا نهمێنێت؟ فڕێدانی یاسا بۆ دهرهوهی پهیوهندییه كۆمهڵایهتییهكانمان، مانای دروستكردنی فهزایهكه كه هیچ تاوانێك وهك حهرامێكی كۆمهڵایهتیی مامهڵهی لهتهكدا نهكرێت. له كۆمهڵگای ئێمهدا كێشهی سهرهكیی نهمانی پێوهر بۆ ههستكردن به گوناهـ و شهرمگرتن، لهدوای ڕاپهڕین و دامهزراندنی دهسهڵاتی كوردییهوه دهستپێدهكات. كوشتنی ههستكردن به گوناهـ و شهرم له ههرێمی كوردستاندا لهو چركهساتهوه دهستپێدهكات كه ئهنفالچیی و ئهنفالكراو، جهلاد و قوربانیی، تاوانبار و زیانلێكهوتوو، به بڕیارێكی سیاسیی و لهژێر سهردێڕی ئاشتبوونهوهی گشتییدا، ناچاركران له تهنیشت یهكتر و لهگهڵ یهكتردا بژین. بڕیاری ئاشتبوووهی گشتیی جهلاد و قوربانیی مۆدێلێكی تایبهتی له كۆمهڵگای دوای جهنگی كۆمهڵكوژیی دروستكرد، كاتێك ئهنفالچییهك ڕووبهڕووی كهسوكاری ئهنفالكراوێك دهبێتهوه، نه شهرم بیگرێت و نه ههستیش به گوناهـ بكات. ئهم دۆخه بهیاساییكراوهی ئازادكردنی تاوانباران لهسهردهمانی شهڕی ناوخۆییشدا ئهو زهمینهیهی ڕهخساند كه زۆرینهی ئهنفالچییه بهناوبانگهكان لهناو پارتی و یهكێتییدا پێگهی تایبهتیان پێببهخشرێت، بۆئهوهی بۆیان بجهنگن. لهدوای ڕوخانی رژێمی سهدامیشهوه، ههموو ئهو داواكراوه كوردانه بۆ دادگاییكردنیان له بهغدا، لهلایهن ئهم دوو هێزه سیاسییهوه له ههرێمی كوردستاندا پارێزران. ئهو دۆخهی كه سیاسهت له كۆمهڵگای دوای ئهنفالدا بهرههمیهێنا، یهكهمین ههنگاوی مهترسییداری كوشتنی كایهی ئهخلاق بوو له ڕاگرتنی هاوسهنگیی پهیوهندییه كۆمهڵایهتییهكانمان. ئهم سیاسهته وڵاتێكی بهرههمهێنا كه كایهی ههستكردن به گوناهـ بهتهواوهتی لهناو پهیوهندییه كۆمهڵایهتییهكانمان وون ببێت و ئهمڕۆش بهرههمهكهی له ئاساییبوونی گهندهڵییهكی بێوێنه و بێباكییهكی سامناكی ساسیاسهتمهدارن بهرامبهر به ژیانی هاونیشتیمانیان بهرجهستهدهبێت. ئهم مۆدێله له حوكمڕانیی به وێرانكردنێكی گهورهی كۆی بهها ئهخلاقییهكانی كۆمهڵگاكهمان كۆتایی هات. شۆڕشگێڕ و چهپهكانی دوێنێ بوون به سهرمایهدار و ملیۆنێری ئهمڕۆ، موسڵمانێتی دایك و باوكمان كرا به سهلهفییهت و ئیخوانییهت و جیهادی ئیسلامیی. وێنایهك بۆ سیاسهت بهرههمهێنرا كه ببێت به كایهیهك بۆ شهرعییهتدان به تاوانكاریی و دزیی و درۆ و بێئهخلاقیی، لهبری رێكخستنی دادپهروهرانهی كۆمهڵگا و گهڕانهوهی ڕێز بۆ قوربانییان و زیانلێكهوتووان و دروستكردنی سیستهمێكی نوێ بۆ پێكهوژیان. گهر تاوانباری كۆمهڵكوژیی له ههر كۆمهڵگایهكدا سزا نهدرێت، لهبری ئهوهی تاوانكار ههست به گوناهـ بكات، قوربانییهكهی ههست به شهرمدهكات. هانا ئارێنتی فهیلهسوف له زۆر شوێندا باسی ههستكردن به شهرم لای دهربازبووانی هۆلۆكۆست دهكات، چونكه ئهو پرسیارهی لای ئهوان دروستدهبێت، پرسیارێكی وجودییه، ئهویش ئهوهیه بۆچی من رزگارم بوو لهكاتێكدا ههموو كهسوكارهكهم كۆمهڵكوژكران. سزادان یەکێکە لە کەرەسەکانی گەڕانەوەی ئەخلاق بۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. کاتێک باس له بازرگانێک دهكهین كه بەرھەمێکی مهترسییدار بۆ ئاساییشی خۆراك و ژیانی بهكاربهر دەخاتە ناو بازاڕەوە، کاری دەوڵەتە بەدواچوونی بۆ بکات و سزای بدات. كێشه بنهڕهتییهكه له وڵاتی ئێمهدا لهوهدایه كه سیاسییهكان خۆیان بازرگانەکانن و لهسهرووی ههموو دهزگا و یاسا و سزادانهوهیهكن. ههركاتێك بەرھەمی خراپ و سیاسیی بهد بوون بە یەک پاکێچ لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا، ئهوا یهكهم كاری گرنگ بۆ گێڕانهوهی ئهخلاقێكی تهندروست بۆ كۆمهڵگا، بریتییه له جیاكردنهوهی كایهی سیاسهت و بازرگانییه لهیهكتر. یەکێک لە کێشە ھەرە گەورەکانی کۆمەڵگای دوای ڕاپهڕینی ئێمه ونبوونی کایەی شەرمە. شەرمیش کاتێک نامێنێت کە وشیاریی پەشیمانیی پێشوەخت سڕ کرابێت. مرۆڤ کاتێک شەرم دەیگرێت كه لە کردە خراپهكهی پەشیمانبێتهوه. ههر كاتێكیش خراپهكاریی پهشیمانیی و شهرمی تێدا نهما و یاسا نهبووه هێڵی جیاكهرهوهی تاوانكار و قوربانیی، كۆمهڵگایهك بهرههمدێت كه یاسای جهنگهڵ تێیدا سهروهردهكرێت. كۆمهڵگایهك دروستدهبێت پڕ له ڕق و كینه. ئهمهش دیالۆگی نێوان دوو سهركردهی ناو زنجیرهی (گهمهی عهرش)م بیردهخاتهوه كه یهكێكیان بهوی تر دهڵێت: تۆ باش دهزانیت كه گهل ڕقی لێته و تۆش ڕقت لهوانه. لهم جۆره پهیوهندییه ناتهندروستهشدا بێباكیی بهرامبهر ژیانی ئینسانهكان و ئاساییشی كۆمهڵگا دهبێت به پرنسیپی حوكمڕانێتیی. كاتێك جنێو و بوختان و ناوزڕاندن و شكاندن دهبن به كولتووری باو، مانای ئهوهیه كه دهسهڵاتی سیاسیی كێشهیهكی گهورهی ئهخلاقیی ههیه له رێكخستنی كۆمهڵگادا. مانای ئهوهیه كه دهسهڵات خۆی بهشێكه له كێشهكه، نهك چارهسهر. كاتێك سیاسهت تهنها سهرقاڵی ئهوهبێت دادگا و یاسا دژ بهو نووسهر و رۆژنامهنووسانه بهكاربهێنێت كه ڕهخنهیدهكهن و بهرامبهر بهوهش چاوی له ئاست ههموو ئهو دزیی و گهندهڵیی و وێرانهی خزمهتگوزراییهدا كوێر بێت كه له بهردهمیدا دهكرێت، مانای ئهوهیه كه رهههندێكی گرنگ و كۆڵهكهیهكی گرنگی كۆمهڵگای ئێمه له مهترسییهكهی گهورهدایه، ئهویش ئهخلاق و بهرپرسیارێتییه. لهبهرئهوهی كۆمهڵگای ئێمه لهڕووی سیاسییهوه كۆمهڵگایهكی بێشانازییه، نوێترین شانازیی كه خهڵكی ئێمه به حهماسهتێكی گهورهوه پێشوازیی لێكرد، ئهو ڕوحه بهرگرییهی رۆژئاوا بوو دژ به داگیركاریی لهشكری توركیی و سیاسهتی ڕهگهزپهرستیی ئهردۆگان، كهچی دهسهڵاتدارانی ههرێم ماندوونابن له پشتگیرییكردنی ئهخلاقییانهی سیاسهته ڕاسیستییهكهی دهوڵهتی توركیا و پاساوهێنانهوه بۆ جهنگه نائینسانیی و نابهرامبهرهكهی بهرامبهر به بهشێكی گهلهكهی ئێمه. نهێنییهكی ئاشكرایه كه خواستێك بۆ شكاندنی سلێمانیی بوونی ههیه، وهك ئهوهی تهنها له سلێمانییدا گهندهڵیی گهورهی ڕۆشنبیریی و ناڕۆشنبیریی ڕوویدابێت. نه ههولێر و نه دهۆك و نه سلێمانیی بهوه ناپارێزرێت بهرامبهر به گهندهڵكارهكانی بێدهنگ بێت. باشترین كارێك بۆ پاراستنی سومعهی شاری سلێمانیی سزادانی توندی ههموو ئهوانهیه كه له گهندهڵیی ڕۆشنبیرییهوه گلاون و وێنهی شارهكه و كولتوور و بهها ڕۆشنبیرییهكهی وێراندهكهن، بۆئهوهی پهیوهندی تهندروستی نێوان ئهخلاق و ڕۆشنبیریی بۆ شارهكه بگهڕێنرێتهوه. نوێترین شانازیش دوای ئهم ههموو كارهسات و ههواڵه ناخۆشانه دهربارهی گهندهڵییه ڕۆشنبیرییهكهی سلێمانیی، دانانی سلێمانیی و شاری سنهیه به شاری داهێنەرانی ئەدەب و داهێنەرانی موزیك لهسهر لیستی یونیسكۆ. زانیارییه دروستهكهش ئهوهیه، ههم فیكرهكه و ههم بهشی شێری كار و ماندووبوونه گهورهكانی پشت بهدهستهێنانی ئهم شانازییه، موڵكی ئهوانه نهبوو كه شارهكه لهڕووی ڕۆشنبیریی و ئیدارییهوه بهڕێوهدهبهن، بهڵكو فیكرهی (دهیڤید شۆك)ی هاوسهری (د. ماری لابرۆز) بوو كه رێكخراوێكیان بهناوی (كهشكۆڵ)هوه له زانكۆی ئهمریكی سلێمانیی ههیه و ههموو كاره گرنگهكانی مهیسهركردنی ئهم شانازییهیان بۆ شارهكه و بهرپرسهكانی كرد، كه شانازیی پێوهدهكهن. ماڵیان ئاوا...
(1).jpg)
.png)
.png)
