نوسينى: عەلی مەحمود محەمەد ئەم جەنگە بۆ حەماس‌و لیكۆد شەڕێكی باش بوو، چونكە لە بەرنامەی هەردوولایاندایە یەكتری تەواو بكەن، حەماس هەموو جوو، لیكۆدیش حەماس‌و جیهاد، راگەیاندنی جەنگ لە 7ی ئۆكتۆبەر دەرگاكەی كردەوە بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەی دوورو نزیكەكانیان، تاكتیك‌و ستراتیجییەكانیان، سەرباری شەڕی هەردوولایان لەگەڵ عەلمانییەكانی ناوخۆیان، بەم جەنگە هەموو دەرگایەكیان لەبەردەمیان داخست، مرۆڤایەتییان پەراوێز خست، تا ئاستی ئەوەی وەك خائین سەیربكرێن، لایەنگرانی تیۆری ململانێی شارستانیەتەكانیش وەك ئەوەی هەنگوینیان لە كونە دارا دۆزیبێتەوە بانگەشەی دروستی بۆچوونەكەیان دەكەن بەوەی جەنگەكە ئاینییە، ئەوان هەموو روداوەكان تەنها لەرۆژی 7ی ئۆكتۆبەر دەبیننەوە، نەك مانگی  دواتر كە زیاتر لە 10 هەزار كەسی بێتاوان بوونە قوربانی وێڕای ئابلوقەی ئابوری‌و بڕینی ئاوو كارەبا لە هاوڵاتیانی كەرتی غەزە. جەنگەكە یەك پاكێجە، 7ی ئۆكتۆبەر كە لەچەند كاژێرێك 1400 كوژراوو 250 دیل كە قوربانییەكان زۆرینەیان خەڵكی سڤیلن، وە پاكێجی دووەم سزادانی خەڵكانێك بە كۆمەڵكوژی‌و ئابلوقەی ئابوری  پەیوەندییان بە حەماسەوە نییە، هەردوو  تاوانەكەش دەچێتە چوارچێوەی تاوانی جەنگ‌و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی تا ئاستی جینۆساید، نكۆڵیكردنیش لێیان بۆخۆی تاوانە. عوفەر كسیف پەرلەمانتارێكی چەپی جووە رەخنەی گرت لە جەنگ، 45 رۆژ لە پەرلەمان سڕكراو 14 رۆژیش موچەكەی بڕا، كەواتە تەنها گوێ لە كەڕەناكانی جەنگ دەگیرێت. پێش ئەم خولەی جەنگ 43%ی هاوڵاتیانی ئیسرائیلی بوونی دەسەڵاتێكی فەڵەستینییان بە قازانج دەزانی، تەنها 13% دژ بوون (1)، لەبەرامبەردا 54%ی فەڵەستینییەكان پێچەوانەی حەماس لەگەڵ چارەسەری دوو دەوڵەتن لەپاڵ یەكتر بۆ فەڵەستین‌و جوو (2)، ئێستا بەهۆی فەزای جەنگ‌و رژانی خوێنەوە ئەم راپرسییانە بە قازانجی هەردوو پارتی راستڕەوی فاشستی حەماس‌و لیكۆدو هاوپەیمانەكانی گۆڕاون، خوێن هەلی عەقڵی نەهێشتووە، با بزانین بەڕاستی خەڵكی غەزە شایانی ئەم سزادانە بەكۆمەڵەن لەبری تاوانەكانی 7ی ئۆكتۆبەر؟. حەماس‌و هەڵبژاردن حەماس لە ساڵی 1996 بەشداریكردنی لە هەڵبژاردن رەتكردەوەو بە حەرامی زانی، بەڵام كاتێك لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكان لە ساڵی 2005 سەركەوتنی  بەدەستهێنا، 33,5%ی دەنگەكانی هێنایەوە (3)، ساڵی دواتر لە 2006 بەشداری هەڵبژاردنی پەرلەمانی فەڵەستینی كرد، ئەوەش بووە دوا هەڵبژاردن بۆ خەڵكی غەزە. لەوكاتەوە بۆ هەنوكە هەژدە ساڵە تەنانەت هەڵبژاردنی پۆلێكی قوتابخانە، گوندو یانەیەكیش لە كەرتی غەزە نەكراوە، هەرچەندە لەو هەڵبژاردنەی شارەوانییەكان  فەتح لەكۆی 8 شارەوانی 5ی بردەوە، واتا غەزەش  هێلكەی پاككراو نەبووە بۆ حەماس.  لەرێكەوتی 25-1-2006 دوا هەڵبژاردنی پەرلەمان لە فەڵەستین بە هەردوو كەرتەكەیەوە لێواری رۆژئاواو كەرتی غەزە كرا، حەماس 44,45%ی دەنگەكان‌و 74 كورسی بەدەستهێنا، فەتح 41,43%ی دەنگەكان‌و 45 كورسی  هێنایەوە لەكۆی 132 كورسی پەرلەمانی فەڵەستین. لە ئەنجامدا حەماس لە رێكەوتی 29-3-2006 حكومەتی بە تەنها پێكهێنا بەسەرۆكایەتی ئیسماعیل هەنییە، بەهۆی نەدانی موچەوە لە ئەیلولی 2007دا  كەرتی گشتی مانگرتنی گشتی راگەیاند، كێشەو ئاڵۆزی لەگەڵ فەتح دروستبوو،  چونكە حەماس نەیتوانی موچەیان دابین بكات، لە رێكەوتی 8-2-2007 رێككەوتن حكومەتی ئیتلافی لەنێوان فەتح‌و حەماس پێكبهێنن، لێ لە رێكەوتی 14-6-2007دا حەماس دەستی بەسەر تەواوی كەرتی غەزەدا گرت، دوا تەڵەمووی پەیوەندی نێوانیانی پچڕی، رۆژی دواتر مەحمود عەباس تاك لایەنە سەلام فەیازی كردە سەرۆك وەزیران، لەوكاتەوە دوو ئیدارەیی دەستیپێكرد، بەڵام بێ دەرگەڵە چونكە دووری نێوانیان 115 كیلۆمەترە. لەرێكەوتی 11-12-2021و 25-3-2022 هەڵبژاردنی شارەوانی لە كەرتی لێواری رۆژئاوا ئەنجامدرا، حەماس نەچووە ناو كایەكەوە. بەپێی راپرسییەكان پێش روداوەكان 7ی ئۆكتۆبەر، 63%ی هاوڵاتیانی فەڵەستینی داوای گۆڕینی سەركردایەتی فەڵەستینی دەكەن تا چالاكترو كەمتر گەندەڵ بێت، واتا زۆرینە رازی نین لەوانەی حەماس‌و فەتح ،  65%یش داوا لە حەماس‌و فەتح دەكەن هەڵبژاردنی ئازادو پاكژ ئەنجام بدەن (4). بەڵام حەماس ئەو مەقولەیەی سەلماند كە لایەنێكی ئیسلامی لە هەڵبژاردن سەر بكەوێت دەبێتە دوا هەڵبژاردنی وڵات. حەماس رێگای نەداوە خەڵك راپرسی لەسەر شێوازی حوكمڕانییەكەی بكەن، تا بزانن لە دەرەوەی راپرسی چۆن وەڵامی دەدەنەوە، هەرچەندە پێویستە ئەوە بزانین لەماوەی ئەم هەژدە ساڵەی دەسەڵاتداری حەماس، هەژاریی‌و بێكاری زیادیان كردووە، دادپەروەری نەبووە، ئازادی بڤە بووە، زانست‌و پیشەسازی وێران بوون، ئابووری داتەپیووە... بودجەی كەرتی غەزە   بودجەی حكومەتی حەماس لە كەرتی غەزە تەنها 630 ملیۆن دۆلار بووە لەساڵی 2011، لە ساڵی 2012 زیادیكردووە بووە بە 769 ملیۆن دۆلار، واتا بە ئەندازەی یەك مانگی موچەی هەرێمی كوردستان. زۆربەی پارەداركردنی كارگێڕی حكومەتی كەرتی غەزە هاوكاری دەرەوەیە بەتایبەت ئێران، قەتەر، توركیاو ئەمەریكا، یەكێتی ئەوروپا، جامیعەی عەرەبی‌و رێكخراوەكان دەیكەن، ئێران ساڵانە نزیك 300 ملیۆن دۆلاری داوە بە حەماس، ئەردۆگانیش هاوكاری كردووە، نموونە لە ساڵی 2012 بە 300 ملیۆن دۆلار بەشداری بودجەی حكومەتەكەی حەماسی كردووە. لایەنێكی دیكە لە داهاتی حكومەتی حەماس لە كەرتی غەزە ناردنەوەی پارەی پەنابەرانە بۆ ناوەوە، كە نزیك 20%ی خەڵكەكەی لەسەر دەژێت، تەنانەت دابینكردنی بودجە زەكات‌و پشكی خێرەومەندانیش لەناوخۆو دەرەوەی تێدەكەوێت (5).  دوو سەرچاوەی دیكەش بۆ داهات هەیە لە كەرتی غەزە، ئەویش 18500 كرێكاریان لەناو ئیسرائیل كاردەكەن موچەكانیان باشە. كەرتێكی دیكەی ئابوری قاچاخچێتی ناو نەفەقەكانە لە سیناوە بۆ ناو كەرتی غەزە، دیارە كۆڵبەرەكان زۆرینەیان بە مەحسوبیەت لەو جێگایە دانراون لە قاچاخچییە دەسترۆیشتووەكانی حەماسەوە نزیكن، لێرە حەماس ساڵانە لە 300 ملیۆنەوە بۆ نیو ملیار دۆلار داهاتی دەستدەكەوێت. ئیدارەی ئابوری حەماس  بەپێی ئاماری رێكخراوی ئۆنكتادی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان، داهاتی تاك لە كەرتی غەزە نیوەی لێواری رۆژئاوای حكومەتەكەی فەتحە، رێژەی بەشداری كەرتی پیشەسازی لە بەرهەمی نەتەوەیی تەنها 8%ە، واتا بۆ نیوەی پێش  كودەتای حەماس دابەزیوە، بەشداری كەرتی كشتوكاڵیش لەكۆی بەرهەمی نەتەوەیی لە 9%ەوە بۆ 5% دابەزیوە، واتا رێژەی  هەردوو كەرتی بەرهەمهێنی ئابوری پیشەسازی‌و كستوكاڵ جێگای حەسودی نییەو وێران كراون لەلایەن دەسەڵاتدارێتی حەماسەوە، هەرچی پشكی كەرتی غەزەیە لەكۆی ئابوری قەوارەی فەڵەستینی، لە نیوەوە بۆ چارەكی كۆی ئابوری فەڵەستین دابەزیوە. ئەمە سەرباری ئەوەی 60%ی كارەبای  غەزە لە ئیسرائیلەوەیە، تەنانەت كارەبای ئەوەی نییە بۆ دابینكردنی پاككردنەوەی ئاو بەكاریبهێنێت بۆ هاوڵاتیانی (6). بەگشتی داهێنانی حەماس تەنها لە لێدانی تونێل لەژێر زەوی كە گەیشتوەتە 500 كیلۆمەترو خۆپڕچەككردن بووە.  ئیسرائیل دوای ئەم جەنگە، غەزەش بۆ حەماس جێبهێڵێت، بەدەیان ساڵی دیكە  ناتوانێت تەنها چیمەنتۆ بۆ چاككردنەوەی خانووە روخاوەكان دابینبكات، كە بەكۆڵ لە تونێلەكانەوە لە میسرەوە هاوردە دەكرێت. ئەدی ژیانی هاوڵاتیانی غەزە؟ حەماس ژیانی خەڵكی غەزەی وێران كرد، لە ساڵی 2022ەوە  زیاتر لە نیوەی هاوڵاتیانی غەزە بەپێی وتەی رێكخراوی (فاو)ی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان  ئاسایشی خۆراكیان نییە. رێژەی هەژاری لە كەرتی غەزە 53%یە، بەڵام لە كەرتی لێواری رۆژئاوا، ئەو بەشەی لەژێر دەستی فەتحی عەلمانییە 13,9%ە، هەروەها 33,7%ی هاوڵاتیانی كەرتی غەزە زۆر هەژارن، بەڵام لە كەرتی لێواری رۆژئاوا ئەو رێژەیە تەنها 5,8%ە. (7) هەروەها 83%ی كرێكاران لە كەرتی غەزە بە كەمتر لە لانی كەمی كرێ كاردەكەن، كە 520 دۆلارە لە مانگێكدا (8). زۆرجار كرێی كرێكاران ئەوەی وەریدەگرن نیوەی لانی كەمی كرێیە بە كاتژمێری كاركردنی زیاترەوە. (9)   ئەمە  لەكاتێكدایە لانی كەمی كرێ لە وڵاتی ئیسرائیل مانگانە 1400 ئیرۆیە، بۆ ساڵی داهاتوو دەبێتە 1600 ئیرۆ. (10)   هەروەها بۆ دەرچووان‌و گەنجان‌و ژنان كێشەكە زۆر قورسترەو رێژەی بێكاری لەناویاندا زۆر زیاترە، 74%ی دەرچووانی زانكۆ لە كەرتی غەزە بێكارن. (11)  ئازادییەكان لە ساڵی 2011دا عەبدولەتیف موسا ئیمارەی ئیسلامی لە رەفەح دامەزراند،  حەماس پەلاماریدان‌و  ئەمیرو نۆ لە ئەندامانی كوشت. پەلاماری جند ئەنساراللەی سەر بە قاعیدەی داو 22ی لێكوشتن، پەلاماری جیهادو تەوحیدی سەر بە داعشی دا لە ساڵی 2015، ئەمانە هەموو هاوئاوازی بن بەمشێوەیە مامەڵەیان لەگەڵدا بكات دەبێت بەرامبەر بە فەتح‌و لایەنە چەپگەراكان‌و ژنان‌و خەڵكی دیكە چی بكات؟. پەروەندەی حەماس لەبەرامبەر ئازادییەكان‌و  رۆژنامەگەری پەروەندەیەكی رەشە، بەپێی راپۆرتەكان. (12) دوا راپرسی بۆ حەماس كارەسات بوو!  رۆژێك پێش 7ی ئۆكتۆبەر تۆڕی (بارۆمیتەر)ی عەرەبی بەهاوكاری ناوەندی فەڵەستینی بۆ توێژینەوەی سیاسی‌و گۆڤاری (فۆرین ئەفیرەز)ی ئەمەریكی بەپشتیوانی سندوقی نیشتمانی ئەمەریكی بۆ دیموكراتیەت، راپرسییەكیان ئەنجامدا، راپرسییەكە راستەوخۆو روبەڕوو ئەنجامدراوە، لەئەنجامدا دەركەوت زۆربەی هاوڵاتیانی كەرتی غەزە باری ئابورییان خراپە بەهۆی دەسەڵاتی خراپی حەماس، 44%یان هیچ متمانەیەكیان بە حەماس نییە، لەبەرامبەردا 29%یان زۆر متمانەیان بە حەماسە، 72%یان پێیانوایە گەندەڵی لە دەسەڵاتی حەماس هەیە، هەروەها زۆرینەی هاوڵاتیانی غەزە ئایدۆلۆجیای حەماس رەتدەكەنەوە، بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكی قەوارەی یەكگرتووی فەڵەستینیش مەروان بەرغوسی 32%و ئیسماعیل هەنییە 24%و مەحمود عەباس 21%ی دەنگەكان دەهێننەوە ئەگەر لەوكاتە هەڵبژاردن بكرابایە، مەروان بەرغوسی زیندانییەو سەربە رێكخراوی فەتحە، هەروەها بەپێی ئامارەكە 78%ی هاوڵاتیانی غەزە كێشەی دابینكردنی خۆراكی رۆژانەیان هەیە. بەگشتی تەنها 27%ی هاوڵاتیان حەماس پارتی بژاردەیانە، لە ساڵی 2021  ئەو رێژەیە 34% بووە. (13)  كەواتە 73%ی ئەو خەڵكەی لە غەزە ئەمڕۆ بوونەتە قوربانی نەك لایەنگرو دەنگدەری حەماس نین، بەڵكە بەشێكی نەیاری توندی حەماسن، ئێستا لەجیاتی ئەو سزا دەدرێن، هەر 5 دەقە منداڵێكیان لێ دەكوژرێت، ئەوان پێشتر حەماس سزای سیاسی‌و برسیكردنی دابوون، ئێستا نەتەنیاهۆ. لەكاتێكدا خەڵك لەبری حەماس سزا دەدرێن، زۆرینەی مەكتەبی سیاسی  حەماس‌و خێزانەكانیان لە دەرەوەی فەڵەستین دەژین، بەتایبەت  لە شاری دۆحە، بەهەردوو كەسایەتی یەكەم‌و دووەمیان (خالد مەشعەل‌و ئیسماعیل هەنییە)و ماڵ‌و منداڵیان‌و 7 ئەندامی مەكتەبی سیاسییانەوە. خالید مەشعەل لە ژیانیدا تەنها 3 رۆژ كەرتی غەزەی بینیوە، موسا ئەبو مەرزوق تەنها 5 رۆژ گەڕایەوە بۆ غەزە، كەچی بە وتارە ئاگراوییەكانیان هانی گەنجان دەدەن بۆ غەزاو جیهاد، ئەبو شادییە دۆستەكەی هەژاران كە رۆژانە شیرینی بەسەریان دابەشدەكرد دەبێتە قوربانی. (14) سەرچاوەكان:  1-https://qudspress.com/74775/ 2-https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1664946-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9%D8%9F 3-http://miftah.org/arabic/PrinterF.cfm?DocId=2967 4-https://www.washingtoninstitute.org/ar/policy-analysis/asttla-jdyd-llray-fy-aldft-alghrbyt-yuzhr-thwlaan-mn-alara-almttrft-lam-2020 5-https://en.wikipedia.org/wiki/Governance_of_the_Gaza_Strip 6-https://carnegie-mec.org/2021/06/07/ar-pub-84696 7-https://pngoportal.org/post/25120/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%A4%D8%B4%D8%B1-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D9%84%D8%A7-%D8%AA%D9%88%D9%82%D9%81 8-https://news.un.org/ar/story/2022/09/1111231 https://www.alaraby.co.uk/economy/%D8%AA%D8%AD%D8%B0%D9%8A%D8%B1-%D8%A3%D9%85%D9%85%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86 9-https://www.aa.com.tr/ar/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9/%D9%8A%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-40-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A6%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89/2885141 https://www.independentarabia.com/node/255571/%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9/%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%B1/%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%B2%D8%A9-%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85%D8%A9 10-https://www.i24news.tv/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/middle-east/1679595252-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89-%D9%84%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%A9-5-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A6%D8%A9-%D8%A8%D8%AF%D8%A1%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4%D9%8A%D9%83 11- https://www.aljazeera.net/politics/2023/7/26/%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%84%D8%A7-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%88%D8%A7 12- https://palestinianaffairs.state.gov/ar/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%82/ 13- https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1664946-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9%D8%9F 14- https://www.skynewsarabia.com/varieties/1667687-%D8%BA%D8%B2%D8%A9-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%94%D8%A8%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9-%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1  

ئامادەكردنی: ئەنوەر کەریم کوژراو و بریندارانی شەڕی نێوان ئیسرائیل و غەزەدا، ژمارەیەکی زۆری تێپەڕاندوەو   ژمارەیەکی زۆر بارمتە و دیل گیراون  کە هەندێکیان هاوڵاتیانی  سڤیلن لە نەتەوەو رەگەزی جیاواز. ئەو وێنانەی  لە میدیاکانەوە ئەبینرێت وا چاوەڕوان ئەکرێت ببێتە هۆی  فراوانی شەڕەکەو لە ئەنجامدا کوژاراو برینداری زیاتری لێبکەوێتەوە.  فراوانبون و گەورەبونی شەڕەکە بازاڕی نەوت  زیاتر  ئەلەرزێنیت دوای  شەڕی رووسیاو ئۆکرانیا کە نرخی نەوتی بەرزکردۆتەوە دوای ئەوەی جیهان لە پەتای کۆڤید -  19 هاتە دەرەوە. بەرزبونەوەی نرخی نەوت ئەبێتە هۆی زیادکردنی هەڵئاوسان و کەمکردنەوەی گەشەی ئابوری جیهان  کە بەردەوام لە رۆژهەلاتی ناوەراستدا زیاتر ئەبینرێت. سەرەڕای ئەوەی کە ئابوری جیهان بەرەو پا شەکشە ئەڕوات.      7ی ئۆکتۆبەر شۆکێکی گە ورە بوو بۆ ئیسرائیلیەکان  کە ڕێکخراوی حەماس توانی بچێتە  ناو شارە سنوریەکانەوە  چەندین کاری کوشتار و  بەدیلگرتنی سەربازو هاوڵاتی سڤێل  بکات  کە لە مێژوی ئیسرائیلدا گەورەترین  زیان بوە لە هیرشی یەک ڕۆژەدا بۆ سەر ئیسرائیل. بە گەڕانەوی حەماس بۆ ناو  کەرتی غەزە ئیسرائیل دەستی کردوە بە هیرشی ئاسمانی   وە هەتا ئیستاش بەردەوامە کە زیانێکی زۆری  گیانی و ماڵی  داوە لە  غەزە.    ئەوەی پێشبینی ئەکرێت   ٣ سیناریۆ هەیە کە هە موویان ئازاربەخشن. 1-     شەڕی نێوان هێزە گەورەکانی ناوچەکە  ئیسرائیل و  ئێران.    ئەگەر شەڕ لە نێوان ئەم دوو دەوڵەتەدا ڕووبدات ئەوە زیانی کوژراوان و بریندران وێرانکاری وڵاتەکە  زۆر گەورەئەبێت و کاریگەری گەورەی ئەبێت لەسەر ئابوری جیهان ، هەرچەندە ئیران بەفەرمی خۆی بێبەری کردوە لە وەی کە بەشداربووبێت لە هێرشەکەدا  بەڵام بەڵگە هەیە کە ئێران چەندین ساڵە  پشتیوانی لە ڕێکخراوی حەماس ئەکات کە بەڕێکخراویکی تێرۆریستی ناسراوە لە لایەن ئەمریکاو ئەوروپاوە ئەم بەڵگانە وائەکات  کە ببێتە هۆی هەڵگیرسانی ڕاستەوخۆی   شەڕلە نیوان ئیسرائیل و ئێراندا.  لە  20% نەوتی جیهان لە رٶژهەڵاتی ناوەراستەوە دەخرێتە بازارەکانی جیهانەوە و بەربەست دروست ئەبیت هەرچەندە سعودیەو ئیمارات توانای زیادکردنی بەرهەمیان هەیە  بەڵام  لە حاڵەتی شەڕی نێوان  ئەو دوو ووڵاتەدا  نەوتی ئەو ناو چەیە لە تەنگەی هورمزەوە  تێدەپەڕێت.  کە دەکەوێتە  نیوان  نیمچە دوڕگەی عەرەب وئیرانەوە ( تەنگەی هورمز) کاریگەری گەورەی هەیە  لەسەر بازاڕی نەوت  لە ڕابردوودا ئیران بەردەوام هەڕەسەی داخستنی ئەم تەنگەیەی کردوە. ئەو کاتە شەڕەکە کاریگەری تەواوی ئەبێت لەسەر بازاڕی نەوت و بازرگانی جیهان و  لە م حاڵەتەدا نرخی نەوت بەرزئەبیتەوە بۆ 150 دۆلار  / بەرمیل  ئەمەش ئەبیتە هۆی زیاد بوونی هەڵئاوسان بۆ 6.7% بەرزئەکاتەوە  لەساڵی داهاتودا  کاریگەری ئەبێت لەسەر گەشەی جیهانی  و دەیئەبەزێنێت  بۆ( 1.7%) کە ئەمەش نزمترین گەشەی ئابوری جیهان ئەبێت لە  (٤) دەیەی ڕابردوودا  وە ئەبیتە هۆی کەمکردنەوەی بڕی بەرهەم بە  بڕی (١) تریلیۆن دۆلار  بە مەش ئابوری جیهان ئەخاتە ناو پاشەکشەوە، ئەنجامەکەی هەڵئاوسانی بەرزو کەمکردنەوەی خەرجیەکانی بەکاربردبن و  لەدەستدانی هەلی کارو دامرکانەوەی ئابوری جیهانە. 2-     سیناریۆی شەڕی نمایندەکان   PROXY WAR    شەڕەکە فراوانە بەڵام گەورە نیە  لە کاتی هێڕشی زەمینی بۆ غەزە لە لایەن ئیسرائیلەوە  شەڕەکە فراوان ئەبێت لە لایەن  (حزب اڵلە)ی لوبنانەوە  و میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە سوریا وە میلیشیاکانی عێراق و حوسیەکان سەر بە ئێران  لەم شەڕەدا. نرخی نەوت بەڕێژەی (٥ ) دۆلار بەرزئەبێتەوە دەگاتە (95) دۆلار وەک لە شەری لبنان  لە ساڵی 2006 دا ڕوویدا  وە هە ڵئاوسانی جیهان بۆ ساڵی داهاتوو ئەگەیەنێتە ( 5.7% )، گەشەی ئابوری جیهانیش  دەگەیەنیتە (2.4% )کە ئەمەش کەمترین گەشەی ئابوریە لە سەرەتای ساڵی نەوەدەکانەوە بێجگە لە قەیرانە داراییەکەی ئەمریکاو  سەردەمی کۆڤید – 19. 3-    شەڕی کەمکردنەوە ئەم سیناریۆیە لە هەموویان با شترە  چونکە تەنها ئیسرائیل و غەزە ئەگرێتەوە  بە ڵام ئەمە زیانی گیانی ئەبێت و وەک ئەوەی لە  2014 دا ڕوویدا ئەو کاتە زیاتر لە 2000 فەلەستینی کوژران  و ئابوری  غەزە وێرانکرا  زیانی بۆ سەر ئابوری جیهان نەبوو.  لە ئیستادا ئابوری جیهان توو شی چەند شۆکێک بووە،  دوای هاتنە دەرەوەی لە  پەتای کۆڤید  شەری ڕووسیاو  ئۆکرانیا دەستیپێکرد  وە هەروەها جیهان تووشی هەلئاوسانێکی زۆر بووە و رێژەی سوودی بانکی زۆر بەرزبۆتەوە  و، خاوبونەوەی گەشەی ووڵاتی  چین و  وە  خاوبونەوەی گەشەی جیهان کەمبۆتەوە. هەرچەندە  هەلئاوسان بەرەو دابەزین ئەڕوات بەڵام  شەڕی ڕۆژهەڵاتی ناورەراست کێشەکان خراپتر ئەکات.  سەرجاوە:  ئەسۆشیتەید پرێس -  بلومبیرگ  

درەو: راپۆرتی: محەمەد گەزۆ ماستەر لە ئابوری دوای هێرشی كتو پڕی (كەتائبی قەسام) بۆسەر ئیسرائیل و كاردانەوە سەربازیەكانی ئەو وڵاتە، ڕۆژ بەڕۆژ دەرهاویشتە ئابوریەكانی  ئەو جەنگە لەسەر هەردوو لای بەشدار لە جەنگەكە زیاتر دەبن بەجۆرێك هەریەك لەو دوولایەنە گورزی ئابوری توند بەر سەرخان و ژێرخانی ئابوریان دەكەوێت بەتایبەت ئیسرائیل، بەجۆرێك دراوی ئیسرائیلی ( شیكل) لەسەرەتای هێرشەكەوە و لە ڕۆژی یەكەمی هێرشەكەدا 3%ی بەهاكەی  لە بەرانبەر دۆلاردا  لەدەستداو دابەزیووە بۆ نزمترین ئاست لەماوەی هەشت ساڵی رابردوودا، ئەمەش بە پێی وتەی پارێزگاری بانكی ناوەندی ئیسرائیلی  (كارنیت فلوج) كە بە كەناڵی بلۆمبیرگی ئەلمانی ڕاگەیاندووە. هاوكاتیش بۆرسەی تەلئەبیب بەڕێژەی 8% داكشاوە و دابەزینی تۆماركردووە، لەپاڵ ئەمەشدا كەرتی بانكی بەڕێژەی 8% زیانی بەركەوتووە، كاریگەریەكانی ئەم جەنگە بەسەر هەموو سێكتەرەكانی ئیسرائیلەوە دیارە بەجۆرێك ئەم جەنگە بۆتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت 5 دۆلار بۆهەر بەرمیلێك، لەوبارەیەوە كۆمپانیای شیفرۆن ڕایگەیاندووە كە كێڵگەی غازی سروشتی تماری داخستووە كە سەرچاوەی گرنگی دابینكردن و هەناردەكردنی وزەی كارەبایە بۆ ئیسرائیل، لە ئەگەری بەردەوام بوونی ئەم جەنگە و  ئەم داخستنی كێڵگەی غازی تمار دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی هەناردەكردنی غاز بۆ هەریەك لە وڵاتانی مصر و ئوردون و بەوهۆیەوە دواجاریش دەبیتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی وزە لەسەر ئاستی جیهان. یەكیكی تر لەو سێكتەرانەی كە كاریگەری جەنگەكەی  بەركەوتووە كەرتی تەكنەلۆجیایە بەجۆرێك بەهۆی بانگهێشتكردنەوەی نزیكەی 300 هەزار لە هێزی سەربازی یەدەگی ئەو وڵاتە بۆ بەشداریكردن لەو جەنگە، بۆتە هۆی دروست بوونی بۆشایی لەو دامەزراوانەكەی كە ئەو سەربازانە وەك كارمەند كاری تێدا دەكەن بەتایبەت كە زۆرینەی ئەندامانی ئەو هێزە لەكەرتی پیشەسازی و تەكنەلۆجیادا كاردەكەن، لەناو ئەو كۆمپانیا جیهانیانەی  كە بەهۆی جەنگەكەوە زیانیان بەركەوتووە لە ئیسرائیل بریتین لە نوسینگەكانی  (مایكرۆسۆفت،  گوگڵ،  ئاپڵ،  ئۆراكل) ، یەكێكی تر لەو كۆمیانایانەی تر كە زیانی گەورەی بەركەوتووە (ئینتڵ)ە  كە كاری دروستكردنی ئینتگرێتی ئەلكترۆنیە و ئەم كۆمپانیایە لە دوری 30 خولەك لە سنوری كەرتی غەزەوە كارگەی دروستكردنی ئەو چیپەی بونیادناوەو تیایدا 25 ملیار دۆلاری خەرج كردووە و لە ئێستادا لەژێر هەڕەشەی بۆردومانی كەتیبەكانی حەماسدایە. كەرتی گەشتیاری و فرۆكەوانی دوای هێرشەكە سەر ئیسرائیل ئەوەی كە راستەوخۆ زیانی بەركەوت كەرتی فرۆكەوانی بوو بە تایبەت لە فرۆكەخانەی بن غورین لە تەلئەبیب، بەجۆریك زۆریك لە كۆمپانیا ئەمریكی و كەنەدی و ئەوروپیەكان هۆشداریاندا لەوەستانی گەشتەكانیان بەهۆی جەنگەوە ، بەجۆرێك هەزاران گەشتیار گەشتەكانیان هەڵوەشاندەوە، ئەمەش بوو بەهۆی ئەوەی كە  زیانی ئەو كەرتە بەهۆی هێرشەكانەوە نزیك بێتەوە لە چوار ملیار دۆلاری ئەمریكی، بەبەراورد بەوەی  لە ساڵی 2022 ژمارەی گەشتیاران بۆ ئیسرائیل نزیكەی سی ملیۆن گەشتیار بووە. تێكرای زیانە چاوەڕوانكراوەكانی ئەم جەنگە لە ئەگەری بەردەوام بوونی جەنگ خەرجی ئەم جەنگە لەسەر ئیسرائیل بە نزیكەی حەوت ملیار دۆلار دەكەوێت كە ئەمەش دەكاتە 1.5%ی تێكرای بەرهەمی ناوخۆی ئەو وڵاتە و وەك نمونەیەك بۆ روونكردنەوەی بابەتەكە بەجۆرێك خەرجی یەك موشەكێكی ئیسرائیلی بۆ تەقاندنەوەی موشەكێكی حەماس بریتیە لە ( 40 بۆ 50 ) هەزار دۆلاری ئەمریكی و لە پاڵ ئەمەشدا حەماس بۆ یەك موشەكی نزیكەی 600 دۆلار خەرجی دەدات، لە ئەگەری درێژە كێشانی ئەم جەنگە زیانە ئابوریەكان لەسەر تەواوی سێكتەرەكانی ئابوری ئیسرائیل زۆر گەورەتردەبێت بە بەراورد بە ساڵی 2014 كە بەهۆی جەنگی 50 رۆژەوە اسرائیل نیزیكەی یەك ملیار دۆلار زیانی بەركەوت. هەربۆیە لە واقدا بەدەر لەوەی ئیسرائیل دەیەوێت بەم جەنگەی بەشێك لەو هەیبەتە بەدەستبهێنێتەوە كە بەهۆی هێرشی حەماسەوە شكێنراو لەدەستیدا بەڵام لەبەردەوام بوونی جەنگەكە لە ڕووی ئابوریەوە زیانمەندی گەورە ئیسرائیل و هاوپەیمانەكانی دەبن ئەمەش وادەكات بیر لە ئاگربەست و كۆتایی هێنان لە جەنگەكە بكرێتەوە.    

(درەو):  بەر لە 50 ساڵ‌و لە جەنگی ئۆكتۆبەری 1973وە، ئەمە جاری یەكەمە ئیسرائیل بەشێوەیەكی فەرمی رایدەگەیەنێت "لە دۆخی جەنگ"دایە. بەڵێ، پێشتر ئیسرائیل چەندین هەڵمەتی سەربازی بۆسەر غەزە یان لوبنان ئەنجامداوە، بەشێوەیەكی كردەییش ئەو هەڵمەتانە بە جەنگ ناودەبرێن، بەڵام بەبێ ئەوەی بەشێوەی فەرمی رابگەیەندرێت ئەوە "دۆخی جەنگە" وەكو ئەوەی ئەمجارە كراوە.  راگەیاندنی دۆخی جەنگ گڵۆپی سەوز بۆ ئیسرائیل هەڵدەكات بۆ ئەوەی ئەوەی بە گونجاوی دەزانێت بیكات لە هەنگاوی سەربازی دژی حەماس‌و ئەو گروپە چەكدارانەی تری فەلەستین كە بەشدارییان لە هێرشەكەی رۆژی شەممەدا كردووە، هێرشێك كە ئیسرائیلییەكانی لە "دۆخی ترس‌و تۆقین"دا بەجێهێشتووە، بەپێی وەسفێك كە گۆڤاری "ئیكۆنۆمیست"ی بەریتانی كردویەتی.  راگەیاندنی "دۆخی جەنگ" رایگشتی ئیسرائیلیش ئامادە دەكات بۆ ئەگەری كوژرانی ژمارەیەكی زۆر خەڵك، هەروەك راگەیاندنەكە دەسەڵاتێكی زۆریش بە حكومەتی ئیسرائیل دەدات، لەنێویاندا: بانگهێشتكردنی هێزی یەدەگ‌و كەڵك وەرگرتن لە سەرچاوە لۆجستییەكان‌و دانانیان لەژێر دەستی سوپادا. یواڤ گالانت وەزیری بەرگری ئیسرائیل ئیمزای لەسەر بڕیارێك كرد بۆ بانگهێشتكردنی سەربازانی یەدەگ بۆ خزمەتی سەربازی، هەروەك سوپای ئیسرائیلیش لە رۆژی شەممەوە 300 هەزار سەربازی یەدەگی ئامادەكردووە.  بە راگەیاندنی فەرمی دۆخی جەنگ، حكومەتی ئیسرائیل دەتوانێت پاڵپشتی سەربازی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ خۆی فەراهەم بكات، ئەمەش لەسەر بنەمای پابەندی ئەمریكا لەبەرامبەر دەوڵەتی عیبری. بەشێوەیەكی خێرا، لوید ئۆستن وەزیری بەرگری ئەمریكا فەرمانیدا گروپی كەشتی فڕۆكەهەڵگری جەنگیی (جیراڵد ئاڕ فۆرد) بەرەو خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بەرێبكەوێت بەمەبەستی نیشاندانی پاڵپشتی ئەمریكا بۆ ئیسرائیل.  پێشتریش، جۆ بایدن سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، یارمەتی سەربازی زیاتری ئەمریكا بۆ ئیسرائیل بەڕێوەیە.  ئامانجی ئیسرائیل چییە؟ ئیسرائیل دەیەوێت ژێرخانی سەربازی حەماس‌و گروپەكانی فەلەستینییەكانی تری بەشدار لە هێرشەكەی رۆژی شەممە، لەناوببات.  لە لیدوانێكدا بۆ (BBC) سەید غونێم پسپۆڕی سەربازی دەڵێ:" ئەگەری هەیە وەكو هەموو جارەكانی تر، ئەگەرچی ئەمجارە توندترە، ئیسرائیل لەشكركێشییەكی بەرفراوان بكاتە سەر كەرتی غەزە".  سەید غونێم ئاماژە بەوە دەكات:" لە پێنج روبەڕووبونەوەی ئیسرائیلدا لەگەڵ حەماس، بنەماكانی گەمەكە روون بووەوە: ئیسرائیلییەكان سوپا كۆدەكەنەوە‌و لە ئاسمانەوە هێرش دەكەن‌و زیان بە كەرتی غەزە دەگەیەنن".  باسلەوە دەكات:" بەڵێ. هەموو جارێك هەوڵدەدەن سەری سەركردایەتی حەماس ببڕن، بەڵام شكست دەهێنن، دواتر پەنا بۆ هەموو رێگایەك دەبەن بۆ ئەوەی حەماس قایل بكەن بەوەی موشەك رابگرێت‌و بچێتە ناو دانوستانەوە بۆ ئازادكردنی دیل‌و بەرمتەكان".  سەید غونێم پێشبینی دەكات" تەنانەت ئەگەر ئیسرائیل سەركەوتووش بێت لە جەنگێكی بەرفراواندا، هێشتا پێی دەچێتە ناو زەلكاوی غەزە بەبێ ئەوەی بتوانێت كات‌و چۆنیەتی دەرچوون لێی دیاری بكات، هەروەك ناتوانێت روبەڕووی دەرەنجامەكانی ببێتەوە".  ئامانجی حەماس چییە؟ سەید غونێم وای دەبینێت بزوتنەوەی حەماس لەمپەری بۆ پرۆسەی "ئاسایكردنەوەی پەیوەندی سعودیە- ئیسرائیل" دروستكردووە، كە لە چوارچێوەی ئەوەدا دێت ناوی لێنراوە "رێككەوتنەكانی ئەبرەهام"‌و لێكنزیكبوونەوەی عەرەب‌و ئیسرائیل، كە دەبێتە بە هەڕەشەیەكی قوڵ لەسەر حەماس. ئاماژە بەوەدەكات" حەماس دەیەوێت بەر لەوە، جیهان جارێكی تر ئەو بیرۆكەیە لە ئامێز بگرێتەوە كە ناسەقامگیری خۆرهەڵاتی ناوەڕاست‌و هەرێمەكانی دەوروبەری بەهۆی نادادی‌و بایەخ نەداتە بە دۆزی فەلەستین".  ئاڵوگۆڕی دیلەكان ململانێی عەرەب‌و ئیسرائیل چەندین رێككەوتنی ئاڵوگۆڕی دیلەكانی بەخۆوە بینیوە. لە ساڵی 2011دا ئیسرائیل ناچار بوو (هەزارو 27) دیلی فەلەستین ئازاد بكات لەبەرامبەر ئازادكردنی گەڵعاد شاڵیت- ئەو سەربازە ئیسرائیلیەی كە ساڵی 2006 حەماس بە دیل گرتی.  موسعەب برێم وتەبێژی بزوتنەوەی جیهادی ئیسلامی بە (BBC)ی راگەیاند" تەنیا بزوتنەوەكەی دەیان دیلی ئیسرائیلی لەبەردەستدایە". برێم وتویەتی ژمارەی كوژراو بریندارو رفێندراوانی ئیسرائیلی چەند هێندە زیاترە‌و ئەو دیلانە ئازاد ناكرێن تا هەموو زیندانیانی فەلەستینی لە ئیسرائیل ئازاد نەكرێن. ژمارەی زیندانیانی فەلەستینی لە گرتوخانەكانی ئیسرائیلدا بە نزیكەی (5200) كەس دەخەمڵێندرێت، ئەمە بەپێی قسەی رێكخراوی ناحكومی (الچمیر)ی بۆ مافەكانی فەلەستین. هێشتا ژمارەی ئەو ئیسرائیلیانەی كە بە دیل كەوتونەتە دەست گروپە فەلەستینییەكان پشتڕاست نەكراوەتەوە، سەرباری ئەوەی حكومەتی ئیسرائیل رایگەیاندووە زیاتر لە 100 كەس بەدیل گیراون.  لێكەوتەكانی چی دەبێت ؟ هێشتا زۆرێك لە وڵاتانی جیهان، لە رۆژی شەممەوە كار بۆ ئەوە دەكەن خەڵكی خۆیان لەسەر خاكی ئیسرائیل‌و فەلەستین ببەنە دەرەوە. پێشبینی دەكرێت پرۆسەی بردنە دەرەوەی خەڵكی مەدەنی ئیسرائیل لە گوندەكانی نزیك سنوری كەرتی غەززە دوێنێ تەواو بووبێت.  ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل باسی لە جەنگێكی "درێژو سەخت" كردبوو، زۆرێك پێشبینی هێرشێكی بەرفراوانی زەمینی ئیسرائیل دەكەن، ئیسرائیل بە هێزێكی پیادەو زرێپۆشی گەورەوە لە بنكەكانی باشوری ئیسرائیل خۆی ئامادە دەكات.  یواڤ گالانت وەزیری بەرگری ئیسرائیل فەرمانیداوە بە سەپاندنی "گەمارۆیەكی هەمەلایەن" بۆسەر كەرتی غەزە لەچوارچێوەی روبەڕووبونەوەی ئیسرائیل لەگەڵ گروپە فەلەستینیەكانی كەرتی غەزەدا، وتی:" كارەبا‌و خۆراك‌و سوتەمەنی ناڕوات".  نزیكەی 74 هەزار كەس لە كەرتی غەزە پەنایان بردوەتە ناو دەیان خوێندنگە كە لەلایەن ئاژانسی فریاگوزاری‌و پەنابەرانی سەربە نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بەڕێوەدەبرێن‌و بە "ئۆنروا" ناسراوە، ئەمەش بۆ خۆپاراستن لە هێرشە ئاسمانییەكانی ئیسرائیل.  لە رۆژی شەممەوە، ژمارەی ئاوارەبووانی فەلەستینی بۆ نزیكەی (50) هەزار كەس زیادی كردووە، پێشبینی زیادبوونی ئەم ژمارەیەش دەكرێت هاوكات لەگەڵ بۆردومانی چڕی ئیسرائیل بۆسەر كەرتی غەزەی قەرەباڵغ بە دانیشتوان (نزیكەی 2 ملیۆن دانیشتوان) بەپێی ئاماری نەتەوە یەكگرتووەكان.  ئیسرائیل بواری ئاسمانی غەزەو كەناراوەكانی كۆنترۆڵكردووە‌و ئەو قەبارەی‌و جۆری ئەو كاڵایانە دیاری دەكات كە دەگاتە كەرتی غەزە یان لەو كەرتەوە دەچێتە دەرەوە لەرێگەی دەروازەكانەوە.  لەلایەكی ترەوە، دەسەڵاتدارانی میسر جوڵەی ئەو دەروازانەیان كۆنترۆڵكردووە كە میسر بە كەرتی غەزەی ئابڵۆقەدراو دەبەستێتەوە.  سەرچاوە: BBC  

(درەو):  بەر لە 50 ساڵ‌و لە جەنگی ئۆكتۆبەری 1973وە، ئەمە جاری یەكەمە ئیسرائیل بەشێوەیەكی فەرمی رایدەگەیەنێت "لە دۆخی جەنگ"دایە. بەڵێ، پێشتر ئیسرائیل چەندین هەڵمەتی سەربازی بۆسەر غەزە یان لوبنان ئەنجامداوە، بەشێوەیەكی كردەییش ئەو هەڵمەتانە بە جەنگ ناودەبرێن، بەڵام بەبێ ئەوەی بەشێوەی فەرمی رابگەیەندرێت ئەوە "دۆخی جەنگە" وەكو ئەوەی ئەمجارە كراوە.  راگەیاندنی دۆخی جەنگ گڵۆپی سەوز بۆ ئیسرائیل هەڵدەكات بۆ ئەوەی ئەوەی بە گونجاوی دەزانێت بیكات لە هەنگاوی سەربازی دژی حەماس‌و ئەو گروپە چەكدارانەی تری فەلەستین كە بەشدارییان لە هێرشەكەی رۆژی شەممەدا كردووە، هێرشێك كە ئیسرائیلییەكانی لە "دۆخی ترس‌و تۆقین"دا بەجێهێشتووە، بەپێی وەسفێك كە گۆڤاری "ئیكۆنۆمیست"ی بەریتانی كردویەتی.  راگەیاندنی "دۆخی جەنگ" رایگشتی ئیسرائیلیش ئامادە دەكات بۆ ئەگەری كوژرانی ژمارەیەكی زۆر خەڵك، هەروەك راگەیاندنەكە دەسەڵاتێكی زۆریش بە حكومەتی ئیسرائیل دەدات، لەنێویاندا: بانگهێشتكردنی هێزی یەدەگ‌و كەڵك وەرگرتن لە سەرچاوە لۆجستییەكان‌و دانانیان لەژێر دەستی سوپادا. یواڤ گالانت وەزیری بەرگری ئیسرائیل ئیمزای لەسەر بڕیارێك كرد بۆ بانگهێشتكردنی سەربازانی یەدەگ بۆ خزمەتی سەربازی، هەروەك سوپای ئیسرائیلیش لە رۆژی شەممەوە 300 هەزار سەربازی یەدەگی ئامادەكردووە.  بە راگەیاندنی فەرمی دۆخی جەنگ، حكومەتی ئیسرائیل دەتوانێت پاڵپشتی سەربازی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ خۆی فەراهەم بكات، ئەمەش لەسەر بنەمای پابەندی ئەمریكا لەبەرامبەر دەوڵەتی عیبری. بەشێوەیەكی خێرا، لوید ئۆستن وەزیری بەرگری ئەمریكا فەرمانیدا گروپی كەشتی فڕۆكەهەڵگری جەنگیی (جیراڵد ئاڕ فۆرد) بەرەو خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بەرێبكەوێت بەمەبەستی نیشاندانی پاڵپشتی ئەمریكا بۆ ئیسرائیل.  پێشتریش، جۆ بایدن سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، یارمەتی سەربازی زیاتری ئەمریكا بۆ ئیسرائیل بەڕێوەیە.  ئامانجی ئیسرائیل چییە؟ ئیسرائیل دەیەوێت ژێرخانی سەربازی حەماس‌و گروپەكانی فەلەستینییەكانی تری بەشدار لە هێرشەكەی رۆژی شەممە، لەناوببات.  لە لیدوانێكدا بۆ (BBC) سەید غونێم پسپۆڕی سەربازی دەڵێ:" ئەگەری هەیە وەكو هەموو جارەكانی تر، ئەگەرچی ئەمجارە توندترە، ئیسرائیل لەشكركێشییەكی بەرفراوان بكاتە سەر كەرتی غەزە".  سەید غونێم ئاماژە بەوە دەكات:" لە پێنج روبەڕووبونەوەی ئیسرائیلدا لەگەڵ حەماس، بنەماكانی گەمەكە روون بووەوە: ئیسرائیلییەكان سوپا كۆدەكەنەوە‌و لە ئاسمانەوە هێرش دەكەن‌و زیان بە كەرتی غەزە دەگەیەنن".  باسلەوە دەكات:" بەڵێ. هەموو جارێك هەوڵدەدەن سەری سەركردایەتی حەماس ببڕن، بەڵام شكست دەهێنن، دواتر پەنا بۆ هەموو رێگایەك دەبەن بۆ ئەوەی حەماس قایل بكەن بەوەی موشەك رابگرێت‌و بچێتە ناو دانوستانەوە بۆ ئازادكردنی دیل‌و بەرمتەكان".  سەید غونێم پێشبینی دەكات" تەنانەت ئەگەر ئیسرائیل سەركەوتووش بێت لە جەنگێكی بەرفراواندا، هێشتا پێی دەچێتە ناو زەلكاوی غەزە بەبێ ئەوەی بتوانێت كات‌و چۆنیەتی دەرچوون لێی دیاری بكات، هەروەك ناتوانێت روبەڕووی دەرەنجامەكانی ببێتەوە".  ئامانجی حەماس چییە؟ سەید غونێم وای دەبینێت بزوتنەوەی حەماس لەمپەری بۆ پرۆسەی "ئاسایكردنەوەی پەیوەندی سعودیە- ئیسرائیل" دروستكردووە، كە لە چوارچێوەی ئەوەدا دێت ناوی لێنراوە "رێككەوتنەكانی ئەبرەهام"‌و لێكنزیكبوونەوەی عەرەب‌و ئیسرائیل، كە دەبێتە بە هەڕەشەیەكی قوڵ لەسەر حەماس. ئاماژە بەوەدەكات" حەماس دەیەوێت بەر لەوە، جیهان جارێكی تر ئەو بیرۆكەیە لە ئامێز بگرێتەوە كە ناسەقامگیری خۆرهەڵاتی ناوەڕاست‌و هەرێمەكانی دەوروبەری بەهۆی نادادی‌و بایەخ نەداتە بە دۆزی فەلەستین".  ئاڵوگۆڕی دیلەكان ململانێی عەرەب‌و ئیسرائیل چەندین رێككەوتنی ئاڵوگۆڕی دیلەكانی بەخۆوە بینیوە. لە ساڵی 2011دا ئیسرائیل ناچار بوو (هەزارو 27) دیلی فەلەستین ئازاد بكات لەبەرامبەر ئازادكردنی گەڵعاد شاڵیت- ئەو سەربازە ئیسرائیلیەی كە ساڵی 2006 حەماس بە دیل گرتی.  موسعەب برێم وتەبێژی بزوتنەوەی جیهادی ئیسلامی بە (BBC)ی راگەیاند" تەنیا بزوتنەوەكەی دەیان دیلی ئیسرائیلی لەبەردەستدایە". برێم وتویەتی ژمارەی كوژراو بریندارو رفێندراوانی ئیسرائیلی چەند هێندە زیاترە‌و ئەو دیلانە ئازاد ناكرێن تا هەموو زیندانیانی فەلەستینی لە ئیسرائیل ئازاد نەكرێن. ژمارەی زیندانیانی فەلەستینی لە گرتوخانەكانی ئیسرائیلدا بە نزیكەی (5200) كەس دەخەمڵێندرێت، ئەمە بەپێی قسەی رێكخراوی ناحكومی (الچمیر)ی بۆ مافەكانی فەلەستین. هێشتا ژمارەی ئەو ئیسرائیلیانەی كە بە دیل كەوتونەتە دەست گروپە فەلەستینییەكان پشتڕاست نەكراوەتەوە، سەرباری ئەوەی حكومەتی ئیسرائیل رایگەیاندووە زیاتر لە 100 كەس بەدیل گیراون.  لێكەوتەكانی چی دەبێت ؟ هێشتا زۆرێك لە وڵاتانی جیهان، لە رۆژی شەممەوە كار بۆ ئەوە دەكەن خەڵكی خۆیان لەسەر خاكی ئیسرائیل‌و فەلەستین ببەنە دەرەوە. پێشبینی دەكرێت پرۆسەی بردنە دەرەوەی خەڵكی مەدەنی ئیسرائیل لە گوندەكانی نزیك سنوری كەرتی غەززە دوێنێ تەواو بووبێت.  ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل باسی لە جەنگێكی "درێژو سەخت" كردبوو، زۆرێك پێشبینی هێرشێكی بەرفراوانی زەمینی ئیسرائیل دەكەن، ئیسرائیل بە هێزێكی پیادەو زرێپۆشی گەورەوە لە بنكەكانی باشوری ئیسرائیل خۆی ئامادە دەكات.  یواڤ گالانت وەزیری بەرگری ئیسرائیل فەرمانیداوە بە سەپاندنی "گەمارۆیەكی هەمەلایەن" بۆسەر كەرتی غەزە لەچوارچێوەی روبەڕووبونەوەی ئیسرائیل لەگەڵ گروپە فەلەستینیەكانی كەرتی غەزەدا، وتی:" كارەبا‌و خۆراك‌و سوتەمەنی ناڕوات".  نزیكەی 74 هەزار كەس لە كەرتی غەزە پەنایان بردوەتە ناو دەیان خوێندنگە كە لەلایەن ئاژانسی فریاگوزاری‌و پەنابەرانی سەربە نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بەڕێوەدەبرێن‌و بە "ئۆنروا" ناسراوە، ئەمەش بۆ خۆپاراستن لە هێرشە ئاسمانییەكانی ئیسرائیل.  لە رۆژی شەممەوە، ژمارەی ئاوارەبووانی فەلەستینی بۆ نزیكەی (50) هەزار كەس زیادی كردووە، پێشبینی زیادبوونی ئەم ژمارەیەش دەكرێت هاوكات لەگەڵ بۆردومانی چڕی ئیسرائیل بۆسەر كەرتی غەزەی قەرەباڵغ بە دانیشتوان (نزیكەی 2 ملیۆن دانیشتوان) بەپێی ئاماری نەتەوە یەكگرتووەكان.  ئیسرائیل بواری ئاسمانی غەزەو كەناراوەكانی كۆنترۆڵكردووە‌و ئەو قەبارەی‌و جۆری ئەو كاڵایانە دیاری دەكات كە دەگاتە كەرتی غەزە یان لەو كەرتەوە دەچێتە دەرەوە لەرێگەی دەروازەكانەوە.  لەلایەكی ترەوە، دەسەڵاتدارانی میسر جوڵەی ئەو دەروازانەیان كۆنترۆڵكردووە كە میسر بە كەرتی غەزەی ئابڵۆقەدراو دەبەستێتەوە.  سەرچاوە: BBC  

سه‌ردار عه‌زیز یەکەم، لە ئاستی مرۆیدا غەزە بەندیخانەیەکی گەورەیە. بە دیوارو دەریا دەورە دراوە. ئەمەی ڕویدا لە هەوڵی هەڵاتنی بەندی دەچوو. دووەم، لە ساڵانی رابوردودا پرسی فەلەستین زۆر خرایە پەراوێزەوە. بە جۆرێک کە جاران دەیانگوت بەبێ چاره‌سەری پرسی فەلەستین ئاشتی نابێت، بەڵام ئاساییکردنەوە لەگەڵ وڵاتانی کەنداو و ئیسرائیلدا وەها دەبینرا کە ناوچەکە ئەو قۆناغەی تێپەڕاند. دەرکەوت وەها نیە. سێیەم، ئەوەی ڕویدا پەشۆکان و سوپرایز بوو بۆ سیستەمێکی سەربازی کە لە دونیادا وەها دەبینرێت کە لە ڕووی تەکنەلۆجی و زانیارییەوە یەکەمی بێ ڕکەبەرە. چوارهەم، حەماس ڕوداوێکی قارەمانی تۆمار دەکات بەڵام هەوڵێکی خۆکوژیی بوو. ئیسرائیل پێنجەم، لە کاتێکدا ئیسرائیل لە باشترین کاتی جیوپۆلەتیکیدایە، بەوەی هەموو نەیارەکانی لاوازن و سەرقاڵی دۆخی ناوخۆیی خۆیانن، بەڵام ئەم هێرشە تۆقاندی. شەشەم، ئیسرائیل لەم ساڵانەی دوایدا بە ئاڕاستەیەکی دینی دژە دیموکراسی و توندڕەوی و پەرتبوون دەچێت. هەموو ئەمانە کاریگەرن لەوەی کە چۆن هۆکاری ئەم دۆخە بوو، هەروەها چۆن مامەڵەی دەکات. حەوتەم، ئیسرائیل پەنجا ساڵ لەمەوپێش توشی پەشۆکانێکی هاوشێوە بوو، ئێستا ئیسرائیل لەڕووی توانای تەکنەلۆجی و سەربازییەوە بەهێزترە، بەڵام لە ڕوی مرۆییەوە، خەڵکەکەی شەڕ کەر نین. ڕەهەندی هەرێمی هەشتەم، ڕێکەوتنی سعودی- ئیسرائیلی- ئەمریکی لەدوا قۆناغدا بوو. بەو جۆرێک سعودییەکان گەرەنتی پاراستن لە ئەمریکا وەربگرن و ڕێگەیان پێبدرێت ببنە خاوەن ئەتۆمی ئاشتی. نۆیەم، پرسیارەکە ئەوەیە ئایا حیزب اللە دێتە ناو شەڕەکەوە یان تەنها لە ئاستێکی سنورداردا پشتیوانییەکی سیمبولی پێشان دەدات. ئەمە پەیوەستە بە هەڵوێستی ئێرانەوە. ئەمریکا بۆ ڕێگریی لەوە کەشتیە فڕۆکەهەڵگرەکەی بەرەو ناوچەکە خستوەتە ڕێ. ئێران هەتا ئێستا براوەیە. چونکە قوربانی یەکەمی هێرشەکەی حەماس پرۆسەی ئاساییکردنەوەی سعودیە- ئیسرائیلە. دەیەم، ئەمریکا دەیویست ناوچەکە بەو هێمنییە بهێڵێتەوە هەتا پاش هەڵبژاردن. تەنانەت شانازیشیان پێوەدەکرد، وەک سولیڤان لە فیستڤاڵی ئەتلانیتیکدا ئاماژەی پێدا ڕۆژانی پێشوو. بەڵام بە هێمن هێشتنەوەی ناوچەکە ڕەنگە بەو شێوەیە مەحاڵ بێت. ڕەهەندی نێودەوڵەتی یانزە، گەرچی پرسی فەلەستین پاش پرسی کورد کۆنترین کێشەی ناوچەکەیە، بەڵام لە نەخشەی نوێی جیهاندا خۆی دەبینێتەوە. خێرا زیلینیسکی پشتیوانی ئیسرائیلی کرد. گەرچی لە دڵەوە پێی ناخۆشە، چونکە سەرنج و هاوکاری ئەمریکا بۆ ئیسرائیل دەچێت. بەم پێیە ڕوسیا پێی خۆشە. دوانزە، ئەمریکا سیستەمێکی سیاسی شلۆقاوی هەیە. کۆنگریس بێ سەرۆکە، وڵات پەرتە، شەڕی کەلتوری ئەمریکای داخانکردوە. سیانزە، چین ناڕاستەوخۆ هۆکارە، بەڵام چین لە هەڵوێستێکی ئاساندا نیە، بۆیە ڕەنگە هیچ نەڵێت یان داوای ئاشتی یان تەشەنەنەکردن بکات. چونکە چین سود لە ئەی ئای ئیسرائیلی دەبینێت و هەروەها وەک سیمبول پشتیوانی فەلەستینیەکانە بۆ دەرخستنی دژە ئەمریکایی و ئیمپریالیزمی خۆی. کورد چواردە، مامەڵەی تورک لە گەڵ ڕۆژئاڤادا لە زۆر ڕوەوە لە مامەڵەی ئیسرائیل دەچێت لە گەڵ غەزەدا. دژایەتی هێرشی غەزە و پشتیوانی ئەردۆگان جگە لە نیفاق هیچی تر نیە. پانزە، ڕەنگە ئێران بکەوێتە ژێر فشارەوە، ئەمە ئەگەر وەها بێت بۆ کورد باشە. چونکە هەوڵی ئارامی لە قازانجی کورد نەبوو، بە تایبەتی لە عێراق. چواردە، کورد لە ڕوی مرۆییەوە لە فەلەستینیەکان دەچێت، لە روی جیوپۆلەتیکیەوە ڕەنگە زیاتر سودمەندبێت کە ئەمریکا بایەخ بە ناوچەکە بدات، نەک فەرامۆشی بکات وەک یەک دوو ساڵی رابوردوو بینیمان. بەڵام پێویست ناکات کورد پشتیوانی هیچ لایەک بێت، بە فەرمی.

(درەو):  نێرگز محەمەدی وەكو براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بۆ ساڵی 2023 راگەیەندرا، ئەم خاتوونە كێیە ؟ چی كردووە كە ببێتە هۆی ئەوەی نۆبڵی ئاشتی وەربگرێت ؟ نێرگز لە یەك دەیەی رابردوودا ناوی خۆی وەكو یەكێك لە راشكاوترین نەیارانی كۆماری ئیسلامی ئێران ناساند، لەكاتێكدا ئەو پێشتر زیاتر وەكو چاودێریكارێكی دۆخی مافەكانی مرۆڤ لە ئێران ناسرابوو.  خانم محەمەدی هەرچەندە تۆماری دەستگیركردنی لە كۆتایی نەوەدەكانی سەدەی رابردوو هەیە، بەڵام دەستگیركردنی لە ساڵی 2011دا وەكو جێگری سەرۆك‌و وتەبێژی ناوەندی داكۆكیكارانی مافی مرۆڤ، زیاتر بە خەڵكی ناساند.  نێرگز ئەندامی رێكخراوێك بووە كە لوتكەی چالاكییەكانی لە ناوەڕاستی 2000دا بوو، ئەم رێكخراوە ئەركی چاودێریكردنی دۆخی مافی مرۆڤ‌و بەرگریكردن لە تۆمەتباران‌و زیندانیانی سیاسی لە ئێران لەئەستۆگرتبوو.  ناوەندی بەرگریكارانی مافی مرۆڤ كە شیرین عەبادی براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی 2003 سەرۆكایەتی دەكات، بەر لە داخستنی ئۆفێسەكەی لە تاران، شوێنی كۆبونەوەی ژمارەیەك لە دیارترین پارێزەرانی مافی مرۆڤ بوو لە ئێران، لەوانە (عەبدولفەتاح سوڵتانی- محەمەد شەریف- محەمەد سەیف زادە- محەمەد عەلی دادخواە). خاتوو نێرگز هەر لەو سەردەمەدا لە پاڵ كاركردن لە ناوەندی داكۆكیكار لە مافی مرۆڤ، لە ئەنجومەنی نیشتمانی ئاشتی وەكو سەرۆكی دەستەی كارگێڕی ئەنجومەنەكە كاری دەكرد‌و پاشان بەشداری لە هەڵمەتی "هەڵوەشاندنەوەی هەنگاو بە هەنگاوی سزای لەسێدارەدان"دا كرد، كە بە "لگام" ناسرابوو.  بەڵام لە ساڵانی رابردوودا بە نیشاندانی هەڵوێستی وەكو " پێویستی تێپەڕاندنی حكومەتی كۆماری ئیسلامی‌و ستەمی ئاینی" هەروەها بانگەشەكردن بۆ "بایكۆتكردنی هەڵبژاردنەكان"، ئاستی چالاكییەكانی لەناو ئێراندا توندتر كردەوە.  نێرگز محەمەدی یەكێك لەو 15 چاكوانە سیاسی‌و مەدەنییەی ئێران بووە كە پێیان وابووە حكومەتی كۆماری ئیسلامی "چاكسازی پێناكرێت"‌و داوای ئەوەیان كردووە لەژێر چاودێری نەتەوە یەكگرتووەكاندا ریفراندۆم لە ئێران بەڕێوەبچێت.  ئەو لە كانونی دووەمی 2020دا داوای لە خەڵكی ئێرانكردووە وەكو رێزگرتنێك بۆ "خوێنی كوژراوانی خۆپیشاندانەكان"، بەشداری هەڵبژاردنەكان نەكەن.  نۆبڵی ئاشتی یەكەم خەڵات نییە كە نێرگز محەمەدی وەریدەگرێت، ئەو پێشتر چەندین خەڵاتی جیهانی تری پێدراوە، لەوانە خەڵاتی (ساخارۆڤ) لە ساڵی 2018دا، خەڵاتی (ئەلكساندەر لانگر) لە ساڵی 2009دا، خەڵاتی (رۆژی جیهانی ئازادی رۆژنامەگەریی) لە 2016دا. نێرگز لە نیسانی 1972دا لە زنجان لەدایكبووە، لە شارەكانی (كەرەج)‌و (قروە)ی رۆژهەڵاتی كوردستان گەورە بووە، زانستی فیزیای خوێندووە، سەرەتای كاركردنی لەگەڵ گروپە نیشتمانپەروەرە- ئاینییەكان دەستپێكردووە. ئەو لە ساڵی 1999دا لەگەڵ (تەقی رەحمانی) چالاكی نیشتمانی- مەزهەبی‌و زیندانكراوی سیاسی پێشوودا هاوسەرگیری كردووە‌و بەرهەمی ئەم هاوسەرگیرییە دوو منداڵی دوانەیە.  ئاغای رەحمانی هاوسەری نێرگز محەمەدی، لە ساڵانی دوای سەركەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە 1979دا، زیاتر لە 14 ساڵ ژیانی خۆی لە زینداندا بەسەربردووە.  دوای چوونەدەرەوەی ئاغای رەحمان لە ئێران‌و مانەوەی نێرگز لە وڵاتدا كە هاوكات بوو لەگەڵ دەستگیركردنیدا، ئیتر بارودۆخی دوو منداڵە دوانەكەیان چەندین جار بووە بە باس‌و خواسی میدیاكان.  منداڵەكانی نێرگز محەمەدی بەر لە زیندانیكردنی دایكیان، لە ئێران چوونە دەرەوەو گەیشتنە لای باوكیان لە فەڕەنسا، ئاغای رەحمانی چەندین جار گلەیی ئەوەی كردووە كە بەرپرسانی ئەمنیی ئێران رێگری لەوە دەكەن نێرگز پەیوەندی تەلەفۆنی لەگەڵ منداڵەكانی ئەنجام بدات.  ئاغای رەحمانی پێشتر لە گفتوگۆیەكدا لەگەڵ (یۆرۆنیوز) وتویەتی:" نێرگز محەمەدی هاوسەرم یەكێك لە چالاكوانانی مافی مرۆڤە كە ئێستا لە زینداندایە‌و پێشتر 7 ساڵ زیندانی بەسەر بردووە‌و ئێستاش دەبێت 8 ساڵ‌و نیوی تر زیندانی بكێشێت، ئەو سەرباری ئەوەی لەناو زینداندایە، بەڵام پشتیوانی خەباتی گەلی ئێران دەكات‌و ئەمە بە ئەركی خۆی دەزانێت. نێرگز‌و زۆرێك لە چالاكوانانی مافی مرۆڤ ئێستا لە زینداندان لەوانە كەیوان سەمیمی، سەعید مەدەنی، مستەفا نیلی، حەسەن یونسی.. ئەمانە هەموویان پارێزەرو كۆمەڵناسن كە لە زنیداندان. ببینن رووداوێكی گرنگ لە ناوخۆی ئێران روودەدات‌و خەڵكی ئێران چارەنوسی هەموو شتێك دیاری دەكات، بەڵام پاڵپشتی نێودەوڵەتی بۆ خەڵكی ئێران‌و جوڵانەوەكەیان گرنگە، بۆیە چاوەڕێ دەكرێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پشتیوانی لە خەڵكی ئێران بكات".  یەكەم ئەزمونی زیندان  یەكەمین ئەزموونی زیندانكردنی خانم محەمەدی بۆ نەوەدەكانی سەدەی رابردوو دەگەڕێتەوە كاتێك خوێندكاری زانكۆ بووە، ئەو لە ساڵی 2000دا دوای دەستگیركردنی ژمارەیەك لە چالاكانی ئاینیی- نەتەوەیی لەناویاندا ئاغای رەحمانی هاوسەری، ئەویش بۆ ماوەیەك لە زیندانی 59ی سوپا لە (عەشرەت ئاباد) دەستبەسەر بووە.  خانم محەمەد پاش ناڕەزایەتییەكانی ئەنجامی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ساڵی 2009، سەرەتا چونە دەرەوەی لێ قەدەغەكرا، دواترو لە ئایاری 2010 دەستگیركراوە. دوای ئەوەی لە زیندان توشی "گرژبوونی ماسولكەكان‌و ئیفلیجبوون" هات، ئازادكرا.  لە نیسانی 2012 جارێكی تر نێرگز دەستگیردەكرێتەوە، دەستگیركردنێك كە لە حوزەیرانی هەمان ساڵدا دوای دەستنیشانكردنی دۆخی تەندروستی لەلایەن پزیشكەكانەوە، كۆتایی پێ هات.  لە ساڵی 2014دا، كاتێك كاترین ئاشتۆن بەرپرسی سیاسەتەكانی دەرەوەی یەكێتی ئەوروپا سەردانی تارانی كرد، نێرگز محەمەدی دیدارێكی لەگەڵدا كرد، ئەمە وایكرد جارێكی تر لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە دەستگیربكرێتەوە‌و هەر لەو ساڵەدا لە پرۆسەیەكی دادگایكردندا كە دادوەر (سەلەواتی) سەرۆكایەتی دەكرد، بە (14 ساڵ) زیندانی حوكم درا، 10ساڵی حوكمەكەی لەسەر جێبەجێ كرا.  نێرگز كە حوكمەكەی لە زیندانی (ئەوین) بەسەر دەبرد، هاوسۆزی بۆ خێزانی ئەو كەسانە نیشاندا كە لە خۆپیشاندانەكانی ئۆكتۆبەری 2019دا كوژرابوون، ئەمە وایكرد لە لە زیندانی (ئەوین)ەوە بگوازرێتەوە بۆ زیندانی (زنجان)، ئەوكات نێرگز باسی لەوە دەكرد لە كاتی گواستنەوەیدا رووبەڕووی لێدان بووەتەوە.  خراپی دۆخی جەستەیی نێرگز لە زیندان هۆكار بوو بۆ ئەوەی چەندین جار رەوانەی نەخۆشخانە بكرێت، سەرەنجام بەهۆی ئەوەی یاسای نوێی كەمكردنەوەی سزای زیندانی گرتییەوە، لە ئەیلولی 2020دا لە زیندان ئازادكرا.  لە ئایاری 2021دا جارێكی تر بە تۆمەتی "پروپاگەندە دژی رژێم"‌و "یاخیبوون لە سەرۆك‌و بەرپرسانی زیندان"‌و "شكاندنی پەنجەرەكان"‌و "ناوزڕاندن" حوكمی (80 شەلاق)‌و (30 مانگ) زیندانی بەسەردا سەپێندراو ئەم حوكمەشی لە ئۆكتۆبەری 2021وە جێبەجێكرا.  بەمشێوەیە نێرگز محەمەد لەناو زیندانەوە‌و لەدوای (شیرین عەبادی) بووە بە دووەم ژنی ئێرانی كە خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی پێبدرێت. 

نوسینی: شوان  قلیاسانی هێنانی گەشتیگەلی جەنگی‌و هێزی دەریایی‌و وشكانی لەلایەن ئەمریكاوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و بڵاوەپێكردنی هەندێكی لەسەر سنوری عێراق- سوریا، بەتایبەتی لەو شوێنانەی كە گروپە توندڕەوەكانی حەشدی شەعبی سەر بە ئێرانی تێدایە، بۆ پاراستن‌و بردنی چەك‌و تەقەمەنی بەڕێگەی ئێران- بەغداد- قائیم لەدیوی عێراق- البوكمال- دێرەزور- حمص لەدیوی سوریا، لەوێشەوە بەدوخەت، خەتێكیان بۆ دیمەشق‌و خەتەكەی تریان بۆ حزبوڵای لوبنانی. لەلایەن هەندێ ئیعلام‌و سۆشیال میدیاو شیكەرەوەی سیاسییەوە والێكدەدرێتەوە كە ئەمریكا بەتەمای شەڕە لەناوچەكە...! بەڵام ئەگەر بەوردی سەرنجی جموجوڵە دیپلۆماسییەكانی ئەمریكا بدەین لەماوەكانی پێشوودا، بۆمان دەردەكەوێ كە بوونی هێزی ڕەقی ئەمریكی بۆ پشتیوانیكردن‌و جێبەجێكردنی پرۆسەیەكە كە ئەمریكا لەڕێگەی نەرمەوە دەیەوێ جێبەجێی بكات، چونكە لەشەڕو ناكۆكی نێوان وڵاتاندا زۆر جاران هێزی ڕەق كە خۆی لە (سەربازو جۆرە جیاوازەكانی چەكی زەمینی‌و دەریایی‌و ئاسمانی)دا دەبینێتەوە بەكاردەهێنرێ بۆ سەرخستنی هێزی نەرم كە خۆی لە (دانوستان‌و ئابوری‌و فەرهەنگی‌و ... هتد)دا دەبینێتەوە. خاوەنی هێزی ڕەق بە پیشاندانی ئەم هێزە دەیەوێ بەرامبەرەكەی ناچاربكات داواكانی جێبەجێ بكات. سەفقە گەورەكەی ئەمریكا خۆی لەم پرۆسانەدا دەبینێتەوە: 1-    رێككەوتنی (ئێران- ئەمریكا) كە ساڵانێكە بەنهێنی بەڕێوەدەبرێ‌و گەیشتوەتە ئەوەی لایەنی ئێرانی پیتاندنی یۆرانیۆم لەو ڕێژەیەدا بوەستێنێ كە پێی گەیشتووە، لەگەڵ ئازادكردنی پێنج زیندانی ئەمریكی لای ئێران، وە ئیجباركردنی گروپە توندڕەوەكانی ناو حەشدی شەعبی عێراقی كە سەربە ئێرانن‌و نابێ هیچ كردەیەكی سەربازی دژ بە ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی بكەن لە عێراق‌و سوریا، و هەوڵی ناردنی چەك‌و تەقەمەنی بۆ گروپە چەكدارەكانی سوریای سەربە ئێران‌و حیزبوڵا بوەستێنن، لەگەڵ چۆڵكردنی ئەو ناوچانەی ئەمریكییەكان پێویستیان پێیەتی لەسنوری رۆژئاوای عێراق. ئەم داوایەی ئەمریكا لە ئێران دوای هاتنی ئیسمائیل قائانی بۆ عێراق‌و تبلیغكردنی هێزەكانی سەربە ئێران جێبەجێ كرا. هەروەها یەكێك لەداواكانی تری ئەمریكا وەستاندنی ناردنی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان‌و پارچەكانێتی بۆ روسیا. لایەنی ئەمریكیش دەبێت پارە بلۆككراوەكانی ئێران ئازاد بكات لەگەڵ سوككردنی گەمارۆ لەسەری. 2-    سەفقەی رێككەوتنی (سعودی- ئیسرائیل) كە ئەمریكا ناوی ناوە رێككەوتنی قەڕن. 3-    كەمكردنەوەی هەژمونی چین‌و روسیا لەناوچەكە بەجێبەجێكردنی  رێككەوتنەكانی لەگەڵ هەریەك لە سعودیەو ئێران. 4-    یەكێك لە دەسكەوتە گرنگەكانی ئەم سەفقەیە پاراستنی ئیسرائیلە لەڕێگەی ئاسایكردنەوەی پەیوەندی سعودیەو وڵاتانی عەرەبی لەگەڵی‌و بێچەككردنی حیزبوڵاو بێهێزكردنی گروپە شیعەكانی سەربە ئێران لە عێراق. ئەبێ ئەوەش بڵێین كە بایدن‌و ئیدارەكەی دەیانەوێ بەم سەفقەیە بە دەنگدەری ئەمریكی بڵێن سیاسەت‌و بەڕێوەبردنی وڵات لەلایەن دیموكاتەكانەوە دەتوانێ هەژمونی ئەمریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بهێڵێتەوە، بۆیە پێویستە لە هەڵبژاردنی داهاتوودا دەنگیان پێبدەنەوە.  

(درەو): لە ئێران پێی دەوترێت (ئارش)، لە سعودیە‌و كوەیتیش بە (دوڕە) ناودەبێت، ئەمە كێڵگەیەكی ناكۆكی لەسەری غازە لەنێوان هەر سێ وڵاتەكەدا، ئێران دەڵێ" قبوڵی ناكەم مافم لەم كێڵگەیەدا بفەوتێت"، سعودیەو كوەیتیش دەڵێن" تەنیا ئێمە مافی ئەوەمان هەیە سود لە سامانی ئەم كێڵگەیە وەربگرین".  سەرباری نزیكبوونەوەی ئێران‌و سعودیە لەیەكترو ئاسایكردنەوەی پەیوەندییەكانیان لەچوارچێوەی رێككەوتنێكدا كە لە چین ئیمزایان كرد، لە سەرەتای ئەم مانگەوە سەرلەنوێ ناكۆكییەكی نوێ لەنێوان هەردوو وڵات سەربهەڵداوە سەبارەت بەم كێڵگەیە، تاران وای دەبینێت ئەمە كێڵگەیەكی هاوبەشی وەبەرهێنانە، بەڵام سعودیە‌و كوەیت دەڵێن خاوەندارێتییەكەی بە تەنیا هی ئێمەیە.  ناكۆكی لەبارەی ئەم كێڵگە دەگەڕێتەوە بۆ چەند دەیەی پێشوو، بەدیاریكراویش بۆ شەستەكانی سەدەی رابردوو، ئەوەش كاتێك بوو كە هەریەكەیان مافی گەڕانیان بەدوای سامانی سروشتی لە كێڵگە ئاوییەكان بەخشی بە دوو كۆمپانیای جیاواز‌و ئەم دوو مافەش لە بەشی باكوری كێڵگەكە توشی یەكتربڕین هات.  بەمدواییە ئێران ئامادەیی خۆی بۆ دەستپێكردنی پرۆسەی گەڕان لە كێڵگەكە راگەیاند، ئەمەش جارێكی تر مشتومڕی لەبارەی مافی خاوەندارێتی كێڵگەكە دروستكردەوە، سعودیە‌و كوەیت وەڵامیان دایەوە‌و رایانگەیاند" تەنیا ئەوان مافیان بەسەر كێڵگەكەوە هەیە".  جەوادی ئەوجی وەزیری نەوتی ئێران رایگەیاند" ئەگەر خواستی گەیشتن بە لێكتێگەیشتن‌و هاوكاری نەبێت، ئەوا ئێران دابینكردنی ماف‌و بەرژەوەندییەكانی دەخاتە خشتەی كارەكانییەوە بۆ دەرهێنان‌و گەڕان بەدوای سامانی سروشتی لەو كێڵگەیەدا". ئەوجی وتی:" ئێران هەمیشە پاڵپشتی لە چارەسەری ئاشتیانە كردووە سەبارەت بە كێشەی سنورە ئاوی‌و وشكانییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، بەڵام بەرگەی ئەوە ناگرێت مافەكانی لەدەستبدات، بۆیە ئەگەر لایەنەكانی تر خۆیان لە هاوكاری لەم بوارەدا ببوێرن، ئەوا ئێران بەدوای مافەكانی خۆیدا دەچێت لە كێڵگەی ئارش".  سەعد بەراگ وەزیری نەوتی كوەیت قسەی بۆ تۆڕی هەواڵی (سكای نیوزی عەرەبی)ی كردو وەڵامی دایەوە، رایگەیاند" بەبێ چاوەڕوانكردنی دیاریكردنی سنور لەگەڵ ئێران، كوەیت دەست بە پرۆسەی هەڵكەندن‌و بەرهەمهێنان دەكات لە كێڵگەی دوڕە". سەرەتای ئەم مانگە، هەریەكە لە سعودیە‌و كوەیت رایانگەیاند، تەنیا ئەوان مافی بەكارهێنانی سامانی سروشتی ئەو كێڵگەیەیان هەیە كە دەكەوێتە ئاوەكانی كەنداوەوە، هاوكاتیش لەگەڵ بانگەوازەكەی ئێران بۆ دەستپێكردنی پرۆسەی گەڕان بۆ نەوت‌و غاز لە كێڵگەكە، كوەیت داوای لە ئێران كرد دانوستانەكانی تایبەت بە دیاریكردنی سنوری ئاویی دەستپێبكاتەوە.  سەرباری ناڕەزایەتییەكانی تاران، ئازاری ساڵی رابردوو ریازو كوەیت رێككەوتنێكیان ئیمزا كرد بۆ پەرەپێدانی كێڵگەكە، ئێران رێككەوتنەكەی بە "ناشەرعی" ناوبرد.  ئێران لە ساڵی 2011دا دەستیكرد بە پرۆسەی گەڕان بەدوای سامانی سروشتی لە كێڵگە ئاوییەكەدا، ئەمە وای لە كوەیت‌و سعودیە كرد رێككەوتنی دیاریكردنی سنوری ئاویی نێوانیان ئیمزا بكەن‌و پلان دابڕێژن بۆ پەرەپێدانی كێڵگە نەوتییە هاوبەشەكانیان، بەڵام ئەم هەنگاوە هیچ ئەنجامێكی نەبوو.  قەبارەی ئەو غازەی كە لەم كێڵگەیەدا هەیە‌و توانای دەرهێنانی هەیە، بە نزیكەی (200 ملیار) پێ سێجا ئەژماردەكرێت، ئێران‌و كوەیت لە چەندین ساڵی رابردوودا دانوستانیان كردووە بۆ یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكانیان سەبارەت بەو ناوچانەی كە دەكەونە دەرەوە سنورە ئاوییە هەرێمییەكانەوە، بەڵام بە ریككەوتن نەگەیشتوون. پێشبینی دەكرێت، پەرەپێدانی ئەم كێڵگەیە وابكات رۆژانە بڕی (یەك ملیار) پێ سێجا بەرهەمی غازی سروشتی بدات، ئەمە بەپاڵ بڕی (84 هەزار) بەرمیل كۆندێنسەیتی رۆژانەدا، ئەم بەرهەمەش بە یەكسانی لەنێوان كۆمپانیا كوەیتی‌و سعودیەكەدا دابەشبكرێت.  كێڵگەی (ئارش) یاخود (دوڕە) كە كێڵگەیەكی غازە، ساڵی 1967 لە ئاوەكانی كەنداودا دۆزراوەتەوە، ئێران‌و وڵاتانی عەرەبی تەنانەت لەسەر ناوی كەنداویش ناكۆكن، ئێرانییەكان پێی دەڵێن كەنداوی فارس، عەرەبەكانیش بە "كەنداوی عەرەبی" ناوی دەهێنن، هەردوولا چەندین ناكۆكییان لەسەر سامان‌و بەرژەوەندییەكانی ئەم ئاوە هەیە‌و ساڵانێكی دورو درێژە ئەم ناكۆكیانە بەردەوامن.  دیارترین وێستگەكانی ناكۆكی لەبارەی كێڵگەكەوه‌ كانونی یەكەمی 2019، كوەیت‌و سعودیە یاداشتێكی لێكتێگەیشتنیان ئیمزا كرد، بەپێی یاداشتەكە رێككەوتن لەسەر ئەوەی كاری هاوبەش بكەن بۆ پەرەپێدانی كێڵگەی "دوڕە"، رێككەوتنەكەی ئازاری 2022 جێبەجێكردنی ئەم یاداشتە بوو لەنێوان هەردوو وڵات.  21ی ئازاری 2022، سعودیە‌و كوەیت رێككەوتنیان كرد لەسەر ئەوەی كۆمپانیای كاری هاوبەشی (الخفجی) كە پرۆژەیەكی هاوبەشی نێوان كۆمپانیای (ئارامكۆ)ی سعودی‌و (كۆمپانی نەوتی كەنداو)ی كوەیتە، تویژینەوەی پێویست بگات بۆ پەرەپێدانی كێڵگەكە.  26ی ئازاری 2022، ئێران توڕەی خۆی نیشاندا، وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند، رێككەوتنەكەی نێوان سعودیە‌و كوەیت بۆ پەرەپێدانی كێڵگەی "ئارش"، هەنگاوێكی نایاساییە، جەختی كرد ئێران پارێزگاری لە مافی خۆی دەكات بۆ وەبەرهێنان لەم كێڵگە هاوبەشەدا لەنێوان هەرسێ  وڵاتدا، باسی لەوە كرد، بەشێك لەم كێڵگەیە دەكەوێتە چوارچێوە ئاوییە دیاری نەكراوەكانی نێوان ئێران‌و كوەیتەوە، داوایكرد هەرسێ وڵات لەبارەی وەبەرهێنان لەم  كێڵگەی بچنە ناو دانوستانەوە.  رۆژی 29ی ئازار، شێخ ئەحمەد ناسر سوباح وەزیری دەرەوەی كوەیت وتی:" ئێران لە كێڵگەی دوڕەدا تەرەف نییە‌و ئەمە بەتەواوەتی كێڵگەیەكی كوەیتی‌و سعودیە"

راپۆرتی: هێمن خۆشناو دوێنی (سێشه‌ممه‌ 11 ته‌مموزی 2023) له‌ وڵاتی لیتوانیا كۆبوونه‌وه‌ی لوتكه‌ی وڵاتانی هاوپه‌یمانی (ناتۆ) ده‌ستی پێكرد. له‌ ئه‌جندای كۆبوونه‌وه‌كه‌دا كه‌ بڕیاره‌ ئه‌مڕۆش درێژه‌ بكێشێت، جگه‌ له‌ درێژكردنه‌وه‌ی ماوه‌ی سكرتێری رێكخراوی ناتۆ (ینس ستولتنبرگ) كه‌ پۆستێكی دیپلۆماسیه‌،  دوای ره‌زامه‌ندی توركیا بڕیاره‌ ئه‌م لوتكه‌یه‌ ره‌زامه‌ندی بنوێنێت له‌سه‌ر ئه‌ندامیه‌تی وڵاتی (سوید) له‌م رێكخراوه‌دا. بێگومان ره‌زامه‌ندی نواندنی توركیا له‌مه‌ڕ ئه‌ندامیه‌تی ئه‌م وڵاته‌ بێ حساب نیه‌ و چه‌ندین كۆدی جۆراوجۆری هه‌یه‌، كه‌ ده‌كرێت به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كۆده‌كانی ئه‌م شێوه‌یه‌ ریزبه‌ند بكه‌ین: كۆدی یه‌كه‌م: ئه‌ندامیه‌تی سوید ته‌نیا په‌یوه‌ست نابێت‌ به‌ ئاسایشی وڵاتانی ئه‌سكه‌نده‌نافیا، به‌ڵكو مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌ست ده‌بێت به‌ سه‌پاندنی هه‌ژموونی ناتۆ و ئه‌مریكا به‌سه‌ر گه‌رووی (بیرنگ) كه‌ هه‌ردوو كیشوه‌ری ئاسیا و ئه‌مریكای باكوور به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. ئه‌م گه‌رووه‌ له‌ كۆنسێپتی دواڕۆژی جه‌نگی ناتۆ دژ به‌ روسیا گرنگیه‌كی چاره‌نووسسازی ده‌بێت. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ ئه‌گه‌ر توركیا به‌رده‌وام بێت له‌سه‌ر بلۆكه‌كردنی ئه‌ندامیه‌تی سوید ئه‌وه‌ خۆی له‌ به‌رامبه‌ر كۆی وڵاتانی ناتۆ ده‌بینێته‌وه‌. له‌ هه‌مان كاتدا توركیا به‌ رازیبوون له‌سه‌ر ئه‌ندامیه‌تی سوید له‌م هاوپه‌یمانیه‌دا ده‌خوازێت چه‌ند ده‌ستكه‌وتێك به‌ده‌ست بێنێت، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ناو رای گشتی وڵاته‌كه‌یدا چه‌ندین چیرۆكی سه‌ركه‌وتنی دیكه‌ بئافرێنێت. كۆدی دووه‌م: دوای ده‌ستبه‌كاربوونی (هاكان فیدان) وه‌كو وه‌زیری ده‌ره‌وه‌، په‌یوه‌ندی نێوان توركیا و ناتۆ گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتووه‌. ئه‌نقه‌ره‌ ده‌خوازێ به‌ ره‌زامه‌ندی نواندن له‌سه‌ر ئه‌ندامیه‌تی سوید هه‌ندێك ئه‌نجام بگڕێت. فیدان ده‌خوازێت گۆڕانكاری له‌ هاوسه‌نگیه‌كاندا بكات، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش تا راده‌یه‌ك ئه‌و ستایله‌ دیپلۆماسی فیدان كاری پێده‌كات له‌ ستایلی دیپلۆماسی سه‌ركۆماری توركیا جیاوازتر ده‌بێت.   كۆدی سێیه‌م: ئه‌نقه‌ره‌ له‌سه‌ر ئه‌ندامیه‌تی سوید به‌ دوای‌ رێگای گۆشه‌گیركردنی (په‌كه‌كه‌) ده‌گه‌ڕێت. له‌مباره‌یه‌وه‌ سوید تا ئاستێك به‌دڵی ئه‌نقه‌ره‌ هه‌نگاو ده‌نێت و داواكاریه‌كانی توركیا جێبه‌جێ ده‌كات. به‌هۆی ئه‌وه‌ی هاوپه‌یمانیه‌تی ناتۆ په‌كه‌كه‌ وه‌كو رێكخراوێكی تیرۆریستی ده‌ناسێت، سو‌ید ناچاره‌ هه‌ندێك رێوشوێن دژ به‌ په‌كه‌كه‌ بگرێته‌به‌ر. به‌ڵام نه‌مومكینه‌ سوید هه‌موو رێكخراوه‌ مه‌ده‌نیه‌كانی كورد له‌سه‌ر خاكی خۆی قه‌ده‌خه‌ بكات كه‌ ئه‌نقه‌ره‌ جه‌ختی لێ ده‌كاته‌وه‌. كۆدی چواره‌م: هه‌رچه‌نده‌ توركیا مه‌سه‌له‌ی ئاسته‌نگكردنی سوید به‌ جمۆجۆڵی په‌كه‌كه‌ له‌م وڵاته‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، به‌ڵام خه‌می گه‌وره‌ی توركیا پاراستنی پێگه‌یه‌تی له‌ناو هاوسه‌نگیه‌ سه‌ربازیه‌كانی ناتۆ و ناوچه‌كه‌دا، بۆیه‌ مه‌رجی سه‌ره‌كی توركیا بۆ قه‌بوڵكردنی ئه‌ندامیه‌تی سوید نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی فڕۆكه‌ جه‌نگیه‌كانیه‌تی له‌ جۆری (ئێف – 16). چونكه‌ ده‌رخستنی توركیا له‌ پڕۆگرامی فڕۆكه‌ی (ئێف – 35) و قه‌بوڵكردنی یۆنان له‌ هه‌مان پڕۆگرامدا، فاكته‌رێكی گرنگه‌ له‌ گۆڕینی هاوسه‌نگی سه‌ربازی له‌ ناوچه‌ی ده‌ریای (ئیجه‌ و سپی) دا، كه‌ پێگه‌ی سه‌ربازی یۆنان له‌سه‌ر حاسبی توركیا به‌هێز ده‌كات. پێشتر ئیداره‌ی (جۆن بایدن) به‌ ئه‌رێنی سه‌یری ئه‌م داوایه‌ی توركیا كردووه‌  و داوای له‌ كۆنگرێس كردووه‌ بڕیارێكی ئه‌رێنی له‌مباره‌یه‌وه‌ بدات. كۆمیته‌ی په‌یوه‌ندیه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی كۆنگرێسیش ئه‌م دوایه‌ی توركیای به‌ستۆته‌وه‌ به‌ قه‌بوڵكردنی ئه‌ندامیه‌تی سوید له‌ ناتۆدا. كۆدی پێنجه‌م: چه‌ندین ئاماژه‌ له‌ ئارادایه‌ و ده‌یسه‌لمێنێت كه‌ ئه‌و هاوسه‌نگیه‌ی ئه‌نقه‌ره‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئۆكرانیا و روسیا دروستی كردووه‌ خه‌ریكه‌ له‌بار ده‌چێت. تا ده‌چێت وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا سیاسه‌تی وڵاته‌كه‌ی له‌ ناتۆ نزیك ده‌كاته‌وه‌، له‌مباره‌یه‌وه‌ گوتار و جوڵه‌ی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی توركیا خه‌ریكه‌ تابڵۆكه‌ ده‌گۆڕێت. بۆ نموونه‌ سه‌ردانه‌كه‌ی ئه‌م دوایه‌ی (زیلینسكی) سه‌رۆكی ئۆكرانیا بۆ توركیا ئاماژه‌یه‌كی زه‌قه‌ به‌م راستیه‌ی سه‌ره‌وه‌. لێدوان و بڕیاره‌كانی سه‌رانی توركیا له‌مه‌ڕ ئۆكرانیا بۆ هه‌ریه‌ك له‌ ئه‌مریكا، یه‌كێتی ئه‌وروپا و روسیا چاوه‌ڕواننه‌كراو بوون. كۆدی شه‌شه‌م: مه‌رجی نوێی ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان بۆ ره‌زامه‌ندی نواندن له‌سه‌ر ئه‌ندامیه‌تی سوید، قه‌بوڵكردنی ئه‌ندامیه‌تی توركیایه‌ له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا. ئه‌م مه‌رجه‌ی ئه‌ردۆغان پشت به‌ ستراتیژیه‌تێكی پلان بۆ داڕێژراو نابه‌ستێت، چوونه‌ ناو كۆبوونه‌وه‌ی ناتۆ به‌م مه‌رجه‌ زه‌حمه‌تی بۆ سیاسه‌تی توركیا دروست ده‌كات. چونكه‌ سڕكردنی گفتوگۆكانی ئه‌ندامیه‌تی توركیا له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا په‌یوه‌سته‌ به‌ جێبه‌جێ نه‌كردنی به‌رپرسیاریه‌تیه‌كانی توركیا‌ له‌م یه‌كێتیه‌دا. له‌وانه‌ جێبه‌جێ نه‌كردنی بڕیاره‌كانی دادگای مافی مرۆڤی ئه‌وروپا (AIHM) و به‌رته‌سك كردنه‌وه‌ی فه‌زای دیموكراسی و ئازادیه‌ گشتیه‌كان. كۆدی حه‌وته‌م: مه‌سه‌له‌ی سه‌ره‌كی توركیا له‌گه‌ڵ ناتۆ و یه‌كێتی ئه‌وروپا زیاتر په‌یوه‌سته‌ به‌ كێشه‌كانی ئه‌نقه‌ره‌ له‌گه‌ڵ واشنتن. تا ده‌چێت په‌یوه‌ندیه‌ سه‌ربازی و سیاسیه‌كانی ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی سوریا دیموكراتی (هه‌سه‌ده‌) سیمای به‌رده‌وامبوون وه‌رده‌گرن. هه‌رچه‌نده‌ توركیا هه‌سه‌ده‌ وه‌كو رێكخراوێكی تیرۆریستی له‌ قه‌ڵه‌میش بدات، ئه‌وه‌ هه‌موو وڵاتانی ئه‌ندامی ناتۆ به‌ پێچه‌وانه‌ی ویستی ئه‌نقه‌ره‌ هه‌ماهه‌نگیه‌كانیان له‌گه‌ڵ هه‌سه‌ده‌ به‌رفراوانتر ده‌كه‌ن. له‌ باره‌ی گۆڕانكاریه‌كانی ناو سوریا و پاراستنی ئیداره‌ی خۆسه‌ر له‌ باكووری رۆژهه‌ڵاتی سوریا هه‌موو وڵاتانی ئه‌ندامی ناتۆ جگه‌ له‌ توركیا هاوبیرن. له‌ ئێستادا ئه‌نقه‌ره‌ درك به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ناتوانێ ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا و ناتۆدا چاره‌سه‌ر بكات. سوپرایزیش نابێت ئه‌گه‌ر له‌ داهاتوویه‌كی نزیكدا هاكان فیدان وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا له‌مباره‌یه‌وه‌ سیاسه‌تێكی نوێ پیاده‌ بكات. كۆدی هه‌شته‌م: له‌ هه‌مان كاتدا ئاماژه‌كان پێمان ده‌ڵێت له‌ داهاتوویه‌كی زۆر نزیكدا، په‌یوه‌ندی نێوان توركیا – روسیا تووشی قه‌یران ده‌بێت. ئه‌وه‌ی له‌ ئێستادا ئه‌نقه‌ره‌ ده‌یه‌وێت روونه‌دات دروستبوونی قه‌یرانه‌ له‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی له‌گه‌ڵ روسیادا. بۆ روونه‌دانی ئه‌مه‌ش دوورنیه‌ توركیا له‌ سوریادا چه‌ند هه‌نگاوێك به‌دڵی روسیا بگرێته‌به‌ر، وه‌كو راده‌ستكردنه‌وه‌ی‌ هه‌ریه‌ك له‌ عه‌فرین، ئدلب و ئه‌لباب به‌ هێزه‌كانی سوپای سوریا كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی رێگا له‌ سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یرانێك بگرێت له‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی ئه‌نقه‌ره‌ له‌گه‌ڵ مۆسكۆدا. له‌ ئێستادا ئه‌گه‌رێكی زۆره‌ كه‌ توركیا ده‌نگ به‌ ئه‌ندامیه‌تی سوید له‌ ناتۆ بدات. له‌سایه‌ی ئه‌مه‌شدا توركیا نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی فڕۆكه‌ جه‌نگیه‌كانی له‌ جۆری (ئێف – 16) گه‌ره‌نتی ده‌كات. جگه‌ له‌مه‌ داواكاریه‌كانی دیكه‌ی توركیا، له‌مه‌ڕ ئه‌ندامیه‌تی له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپادا به‌ تایبه‌تی له‌م رۆژگاره‌دا نه‌مومكینه.‌  

راپۆرت: درەو بەر لە دەستپێكردنی لوتكەی وڵاتانی "ناتۆ"، ئەردۆغان ستراتیژێكی نوێی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ سوید خستەڕوو، جارێكی تر پرسی ئەندامبوونی توركیا لە یەكێتیی ئەوروپا هێنایە پێشەوە، ئۆكراینا لەم لوتكەیەدا داوای ئەندامبوون لە رێكخراوی "ناتۆ" دەكات، بەڵام ئەمریكا‌و هاوپەیمانەكانی لەئەوروپا جارێ نایانەوێ لەمبارەیەوە هیچ خشتەیەكی زەمەنی دیاری بكەن، پێشبینی دەكرێت لەبری باسكردن لە ئەندامبوونی ئۆكراینا لە ناتۆ، ئەمریكا یارمەتییەكی دارایی ساڵانە هاوشێوەی ئەوەی بۆ ئیسرائیلی تەرخان كردووە، بۆ ئۆكراینا دابین بكات. وردەكاری زیاتر لەم راپۆرتەدا.  لوتكەی ڤیلنیۆس سەركردەكانی هاوپەیمانی باكوری ئەتڵەسی "ناتۆ" كە لە پایتەختی لیتوانیا كۆدەبنەوە، زۆر پرس لە بەردەمیاندا هەیە بۆ  ئەوەی گفتوگۆیان لەبارەوە بكەن، چونكە ئەم هاوپەیمانێتییە كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا سەرۆكایەتیی دەكات، روبەڕووی ئاڵنگاری بێ پێشینە بووەتەوە.  رۆژانی سێ شەممەو چوار شەممە، شاری (ڤیلنیۆس)ی پایتەختی لیتوانیا میوانداری لوتكەی ناتۆ دەكات، بڕیارە پرسی وەڵامدانەوەی هێرشی روسیا بۆسەر ئۆكراینا‌و داواكاریی ئۆكراینا بۆ ئەندامبوون لە ناتۆ، باڵ بەسەر لوتكەی ئەمجارەدا بكێشێت.  لە دیارترین ئەو پرسانەی سەركردەكانی ناتۆ لە لوتكەی ڤیلنیۆس قسەوباسی لەبارەوە دەكەن بریتین لە: ئەندامبوونی ئۆكراینا لە ناتۆ پێشبینی دەكرێت ڤۆلۆدیمیر زیلینسكی سەرۆكی ئۆكراینا لە سەردانەكەیدا بۆ پایتەختی لیتوانیا، نامەیەك بۆ 31 وڵاتە ئەندامەكەی ناتۆ ببات: دەبێت هاوكات لەگەڵ كۆتایهاتنی جەنگ، ئۆكراینا ببێت بە ئەندام لە ناتۆ.  ئۆكراینا لەگەڵ هاوپەیمانەكانی لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات داوای نەخشەڕێگایەكی ڕوون دەكات، بەو پێیەی گرنگە كیێڤ پەیوەندی بە چەتری "بەرگری" ناتۆوە بكات، ئەمەش بۆ راگرتنی هەر هێرشێكی روسیا لە داهاتوودا.  بەڵام دوودڵییەكی روون لەلایەن واشنتۆن‌و بەرلینەوە هەیە لەبارەی پێدانی بەڵێنی زیاتر بە ئۆكراینا، بەڵێنی زیاتر لەوەی كە پێشتر ناتۆ داویەتی‌و وتویەتی " رۆژێك لە رۆژان ئۆكراینا دەبێت بە ئەندامی ناتۆ" بەبێ دیاریكردنی خشتەی زەمەنی بۆ ئەم هەنگاوە. دیپلۆماتماران ماوەی چەند هەفتەیەكە سەرقاڵی ئامادەكردنی پەیامێكن كە ئاماژەیەكی "ئەرێنی" بە ئۆكراینا بدات. بڕیارە سەركردەكانی ناتۆ لەڕێگەی دروستكردنی ئەنجومەنی ناتۆو ئۆكرایناوە، پەیوەندییە سیاسییەكانیان بەهێز بكەن‌و بەرنامەیەكی چەند ساڵە دابنێن بۆ یارمەتیدانی كیێڤ لەپێناو "نزیكبوونەوە"ی لە پێوەرە سەربازییەكانی خۆرئاوا.  بەڵام پرسیار هەیە لەبارەی ئەوەی ئایا تەنیا ئەم هەنگاوە بەسە بۆ قایلكردنی سەرۆكی ئۆكراینا، ئۆریسیا لۆتسیفیش لە ناوەندی توێژینەوەی "چاتام هاوس" دەڵێ:" تیمی زیلینسكی تا دوا سات دەجەنگێت لەپێناو بەدەستهێنانی زۆرترین ئیمتیاز".  گرەنتی ئەمنیی وەك ئامادەكارییەك بۆ ئەندامبوون، زۆرێك لە وڵاتانی خاوەن قورسایی لە ناتۆدا لەوانە ئەمریكا‌و بەریتانیا‌و ئەڵمانیا‌و فەڕەنسا تاوتوێ پابەندبوونیان دەكەن بۆ ناردنی چەك بەمەبەستی یارمەتیدانی ئۆكراینا بۆ ئەوەی بەرگری لەخۆی بكات، بەگوێرەی قسەی سەرچاوە دیپلۆماسییەكان، ئەم پابەندبوونانە لە دەرەوەی چوارچێوەی پەیمانی باكوری ئەتڵەسی "ناتۆ" دەبێت.  دوای زیاتر لە 500 رۆژ لە دەستپێكردنی هێرشی روسیا، بەبەهای دەیان ملیار دۆلار چەك‌و كەلوپەل بە ئۆكراینا دراوە، پێشبینی ئەوەش دەكرێت رێككەوتنێك لەگەڵ ئۆكراینا بكرێت هاوشێوەی رێككەوتنی نێوان ئەمریكا‌و ئیسرائیل، كە ئەمریكا ساڵانە چەند ملیار دۆلارێك لەشێوەی یارمەتی سەربازیدا بە ئیسرائیل دەدات.  هەروەك رەنگە رێككەوتن لەبواری ئاڵوگۆڕی زانیاری هەواڵگری، راهێنان‌و دووبارە بنیادنانەوەی پیشەسازی چەكی ئۆكراینا رابگەیەندرێت، بەڵام هەندێك لە وڵاتان هۆشداری دەدەن لەوەی رەنگە ئەم جۆرە پابەندبوونانە نەبن بە بەدیلی ئەندامبوونی ئۆكراینا لە ناتۆ‌و كارەكە زیاتر دوابخات.  كریسجانیس كارینز سەرۆك وەزیرانی لاتیڤیا بەمدواییە رایگەیاند" باشترین گرەنتی بۆ ئۆكراینا ئەوەیە، لەگەڵ كۆتایهاتنی جەنگ، ئەندامێتی تەواوی لە ناتۆدا پێبدرێت".  ئەندامبوونی سوید لە ناتۆ جارێكی تر رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا لە لوتكەی وڵاتانی ئەندامی ناتۆدا دەكەوێتەوە بەر رووناكی، بەوپێیەی دژی ئەندامبوونی سویدە لە ناتۆدا.  وڵاتانی ئەندام پێداگری لەسەر ئەوە دەكەن ئەردۆغان لە كۆتایدا دەستبەرداری ناڕەزایەتییەكانی دەبێت سەبارەت بە ئەندامبوونی سوید‌و ژمارەی ئەندامانی ناتۆ بۆ (32) وڵات زیاد دەكات.  سەرباری ئەوەی لە نیسانی رابردوودا، ئەنكەرە گڵۆپی سەوزی بۆ ئەندامبوونی فینلەندا لە ناتۆ هەڵكرد، بەڵام هێشتا بەربەستە لەبەردەم ئەندامبوونی سویددا، لە دۆخێكی لەمشێوەیەشدا پێویستە هەموو ئەندامانی ناتۆ هاوڕابن بەر لە وەرگرتنی هەر ئەندامێكی نوێ لە هاوپەیمانێتییەكەدا. پێشتر بۆ رێگریكردن لە ئەندامبوونی سوید، ئەردۆغان بابەتی پشتیوانیكردنی سویدی لە پارتی كرێكارانی كوردستان كردبوو بە بەهانە، بەڵام ئەمڕۆ ستراتیژێكی نوێ داڕشت‌و وتی:" دەرگای بەڕووی ئەندامبوونی توركیا لە یەكێتی ئەوروپا بكەنەوە، ئێمەش دەرگا بەڕووی ئەندامبوونی سوید لە ناتۆدا  دەكەینەوە".   لە كۆبونەوەی لوتكەی پێشووی ناتۆدا كە بەر لە ساڵێك لە مەدرید بەڕێوەچوو، كارەكە چەندین كاتژمێر دانوستانی ویست تا ئەردۆغان قایل بوو بەوەی بانگهێشتی فەرمی ئاڕاستەی سوید بكرێت بۆ ئەندامبوونی لە هاوپەیمانێتییەكەدا، ئەمەش تەنیا وەكو هەنگاوێكی بەرایی.  بڕیارە لە ڤیلنیوس، ئەردۆغان چاوی بكەوێت بە هەریەكە لە (ئۆڵف كریسترسۆن) سەرۆك وەزیرانی سوید‌و (ینس ستۆڵتنبرگ) ئەمینداری گشتی پەیمانی باكوری ئەتڵەسی، لەم دیدارەدا، بەر لە دەستپێكردنی كۆبونەوەی لوتكەی هاوپەیمانێتییەكە  جارێكی تر دۆسیەی ئەندامبوونی سوید لە ناتۆ بكرێتەوە.  خەرجی سەربازیی دوای ئەوەی ساڵی 2014 روسیا نیمچە دورگەی (كریمیا)ی خستە سەر خاكی وڵاتەكەی، وڵاتانی ئەندامی ناتۆ بەڵێنیاندا لە ساڵی 2024وە بڕی (2%)ی تێكڕای داهاتی ناوخۆییان بۆ خەرجی سەربازی تەرخان بكەن، پێشبینی دەكرێت لەمساڵدا لە كۆی 31 وڵاتی ئەندامی ناتۆ 11 وڵاتیان خەرجی سەربازییان لە رێژەی دیاریكراو زیاتر بەرزكردبێتەوە، ئەمەش بەگوێرەی نوێترین ئامار كە ناتۆ دەریكردووە.  لەمبارەیەوە، ینس ستۆڵتنبرگ ئەمینداری ناتۆ رایگەیاند" دڵنیام لەوەی ساڵی داهاتوو ئەم ژمارەیە بەرزتریش دەبێتەوە"،  لە ساڵی 2014وە هاوپەیمانان جارێكی تر دانوستانیان كرد لەبارەی ئەم پایەندییەوە، ئەمەش لەرێگەی بەرزكردنەوەی خەرجی سەربازی، بۆ زانیاری رێژەی 2% بۆ خەرجی سەربازیی ئێستا نزمترین ئاستە.  لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتا زۆر پرسیار هەن كە وەڵامدانەوەیان یەكلانەبووەتەوە لەنمونەی خشتە زەمەنییەكە‌و هەندێك لە وڵاتان پێیانوایە ئەم كارە بەدیهێنانی چەندین ساڵ دەخایەنێت.  پلانی ستراتیژی  هێرشی روسیا بۆسەر ئۆكراینا وای لە پەیمانی باكوری ئەتڵەسی كرد پێداچونەوەیەكی گشتگیر بە سیستمی بەرگری خۆیدا بكات لە بەرەی خۆرهەڵاتەوە. سەركردەكانی ناتۆ پلانێكی ناوچەییان داڕشت لەگەڵ چوارچێوەی جیۆستراتیژی نوێدا بگونجێت، كە بە وردی هەڕەشە سەرەكییەكان‌و ئامرازە پێویستەكانی بەرگریكردن لە هەموو ناوچەكەو رێڕەوی ئەگەری كاركردن ڕوون دەكاتەوە. دیپلۆماتكاران دەڵێن توركیا ناڕازیەتی لە هەندێك لە پلانەكانی ناتۆ دەربڕیوە، بەڵام دەبێت لە كۆتایداو لە لوتكەكەدا "گڵۆپی سەوز" بۆ پلانەكان هەڵبكات.  سەرچاوە: ئاژانسەكان  

(درەو): فوئاد حسێن بە تەلەفۆن لەگەڵ وەزیری دەرەوەی سوید قسەی كرد، داوای كرد (سەلوان مۆمیكا) رادەستی عێراق بكەنەوە، وەزیرەكەی سوید هیچ بەڵێنێكی لەوبارەیەوە نەداوە، مۆمیكا ئەو كەسە بوو لە یەكەم رۆژی جەژندا قورئانی پیرۆزی سوتاند، ئەو لە عێراق لەناو میلیشیایەكی سەربە ئێراندا كاریكردووە، كە چوەتە سوید بووە بە راستڕەوێكی توندڕەو.  تۆبیاس بیلستۆرم وەزیری دەرەوەی سوید بە تەلەفۆن پەیوەندی بە فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عێراقەوە كرد. بەگوێرەی راگەیەندراوی وەزارەتی دەرەوەی عێراق، لەم پەیوەندییە تەلەفۆنییەدا باس لە لێكەوتەكانی سوتاندنی قورئانی پیرۆز كراوە.  فوئاد حسێن بەناوی عێراقەوە ئیدانەی سوتاندنی قورئانی كردووە، وەكو سوكایەتی بە پیرۆزییە ئاینییەكان ناوی بردووە، وتویەتی:" سوتاندنی نوسخەیەك لە قورئانی پیرۆز لەچوارچێوەی ئازادی رادەربڕیندا نییە، بەڵكو هاندانە بۆ توندوتیژی‌و چاندنی تۆوی رق‌و پاڵپشتیكردن لە دیاردەی ئیسلامۆفۆبیا"، داوایكردووە حكومەتی سوید رێوشوێنی پێویست دژی ئەو كەسە بگرێتە بەر كە قورئانی سوتاندووە‌و رادەستی عێراقی بكاتەوە تاوەكو بەگوێرەی یاسا دادگایی بكرێت.  وەزیری دەرەوەی سوید هیچ بەڵێنێكی نەداوە لەبارەی رادەستكردنەوەی (سەلوان مۆمیكا) ئەو گەنجە عێراقییەی كە لەبەردەم مزگەوتی گەورەی شاری ستۆكهۆڵم قورئانی سوتاند، بەڵام وتویەتی:" حكومەتی وڵاتەكەم ئیدانەی ئەو كارە دەكات‌و زۆر بەداخە بۆ ئەوەی روویدا، حكومەتی سوید بە توندی ئەم كارە دژی ئیسلام رەتدەكاتەوە".  سەلوان مۆمیكا كێیە ؟ رۆژی چوارشەممەی هەفتەی رابردوو كاتێك جیهانی ئیسلامی بەبۆنەی جەژنی قوربانەوە خۆشی دەردەبڕی‌و هاوكات لە وەرزی حەجدا، گەنجێكی عێراقی لە بەردەم مزگەوتی گەورەی شاری ستۆكهۆڵمی پایتەختی سوید نوسخەیەك لە قورئانی پیرۆزی سوتاند.  ئەوەی قورئانی سوتاند ناوی (سەلوان مۆمیكا)یە. تەمەنی 37 ساڵە، پەنابەرێكی عێراقییە لە سوید، سەلوان هێشتا دەستی هەڵنەگرتووە، وەكو كاردانەوەیەك دژی خۆپیشاندانەكانی عێراق هەڕەشەی ئەوە دەكات لە رۆژانی داهاتوودا لەبەردەم باڵیۆزخانەی عێراق لە ستۆكهۆڵم جارێكی تر قورئان‌و ئاڵای عێراق پێكەوە بسوتێنێت.  مۆمیكا خەڵكی شارۆچكەی (حەمدانیە)ی باشوری خۆرهەڵاتی شاری موسڵە، شارۆچكەیەككە زۆرینەی خەڵكەكەی سریانین. ئەم گەنجە هاوسەرگیری كردووە دوو كچی هەیە، بەڵام بەهۆی كێشەی خێزانییەوە لە هاوسەرەكەی جیابوەتەوە. بەپێی ئەوەی خۆی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوك نوسیویەتی، سەلوان مۆمیكا دەرچووی ساڵی 2005ی بەشی گەشتوگوزارو هۆتێلەكانە لە پەیمانگانەی نەینەوا. جەمیل جەمەل شاعیرو رۆژنامەنوس لە شارۆچكەی حەمدانییە لەبارەی سەلوان مۆمیكا قسەی بۆ كەناڵی (الحرە) كردووە، دەڵێ" مۆمیكا كەسێكی ئاسایی‌و نەناسراو بوو، لە سەرەتادا سەربە حزبی بزوتنەوەی دیموكراتی ئاشوری بوو، ماوەیەك كاری لەگەڵ ئەم حزبەدا كرد".  بەپێی قسەی جەمیل، بەر لەوەی لە ساڵی 2014دا داعش دەست بەسەر ناوچەی موسڵدا بگرێت، مۆمیكا بەهۆی رووداوێكی تاوانكارییەوە دەستگیركراوە‌و ماوەی سێ ساڵ لە زیندان بوو، دوای هاتنی داعش بۆ ناوچەكە مۆمیكا پەیوەندی بە گروپە چەكدارەكان‌و چەند حزبێكەوە كردووە‌و پاشان خۆی حزبێكی دروستكردووە، لەماوەی جەنگی ئازادكردنی موسڵدا  لەگەڵ رەیان كلدانی فەرماندەی میلیشیای (كەتائیب بابلیۆن) كاریكردووە، میلیشیایەك كە لە لیستی رەشی ئەمریكادایە.  "دواتر میلیشیای (هەڵۆكانی سریان)ی دروستكرد، ژمارەیەك كەسی كەم بوون‌و ئێستا بوونیان نییە" جەمیل وا دەڵێ.  لە فەیسبوكی خۆی، مۆمیكا چەند گرتەیەكی ڤیدیۆیی بڵاوكردوەتەوە كە لەگەڵ چەكدارانی میلیشیای هەڵۆكانی سریاندا دەردەكەوێت‌و بەناو حەمدانییە‌و ناوچەكانی تردا دەسوڕێنەوە.  گرتەیەكی ڤیدیۆیی تری هەیە كە تێیدا قسە بۆ ژمارەیەك چەكدار دەكات‌و خۆی وەكو بەرپرسی كەتیبەكانی (عیسای كوڕی مەریەم) دەناسێنێت، ئەمە میلیشیایەكی سەربە كەتیبەكانی ئیمان عەلی-یە (كە میلیشیایەكی لایەنگری ئێرانە‌و لەلایەن شبل زەیدییەوە سەرۆكایەتیی دەكرێت). دوای تەواوبوونی پرۆسەی ئازادكردنی موسڵ لە دەستی داعش، مۆمیكا حزبێكی سیاسی دروستكردووە بەناوی حزبی (یەكێتیی سریانی)، لەگەڵ گروپێكی چەكداردا چووەتە ناو قەزای حەمدانییەوە. "گروپی هەڵۆكانی سریان دواتر لە كەتیبەكانی بابلیۆن جیابووەوە كە رەیان كلدانی سەرۆكایەتی دەكات، ئەمەش بەهۆی كێشەی نێوانیانەوە، بەوهۆیەوە سەلوان مۆمیكا روبەڕووی هەڕەشە بووەوە‌و عێراقی بەرەو ئەڵمانیا بەجێهێشت".  لەوكاتەی لە ئەڵمانیا بووە، بەپێی قسەی جەمیل جەمەل، مۆمیكا زۆر لەناو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا دەركەوتووە‌و هێرشی كردوەتە سەر ژمارەیەك لەلایەنە سیاسییەكان، ئەمەش بەمەبەستی ئەوەی لەلایەن ئەو حزبانەوە هەڕەشەی لێبكرێت‌و ئەم بابەتە بەكاربهێنێت بۆ وەرگرتنی مافی پەنابەرێتی، مۆمیكا داوای مافی پەنابەرێتی سیاسی لە ئەڵمانیا كردووە، بەڵام داواكەی رەتكراوەتەوە، بەوهۆیەوە ئەڵمانیای بەجێهێشتووە‌و رووی لە سوید كردووە، لە سوید بووە بە لایەنگری پارتی دیموكراتەكانی سوید كە پارتێكی راستڕەوی توندڕەوە".  لە تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوك، مۆمیكا خۆی وەكو كەسێكی عێراقی لیبراڵی عەلمانی‌و بێدین پێناسە كردووە، بە تەماشاكردنی لاپەڕەكەی لە فەیسبوك دەردەكەوێت ماوە لەدوای ماوە بیروبۆچوونەكانی گۆڕانكارییان بەسەردا هاتووە.  سەرباری ئەوەی سەربە گروپێكی میلیشیای لایەنگری ئێران بووە، بەڵام مانگی تەموزی رابردوو هاوكات لەگەڵ هێرشی لایەنگرانی سەدر بۆسەر پەرلەمان، وێنەیەكی خۆی لەبەردەم پەرلەمانی عێراق بڵاوكردوەتەوە‌و لەسەری نوسیوە:" دوو ركات نوێژم كردو گەڕامەوە بۆ سوید"، ئەمەش وەكو ئاماژەیەك بۆ پشتیوانی لە سەدر.  پاش ماوەیەك، پارچە ڤیدیۆیەكی بڵاوكردوەتەوە‌و تێیدا باس لە خۆپیشاندانەكانی تشرینی 2019ی عێراق دەكات‌و ئەمجارەیان هێرش دەكاتە سەر سەدرو لایەنگرەكانی.  رۆژنامەنوسێكی خەڵكی قەزای حەمدانییە بە (الحرە)ی وتووە:" مۆمیكا كەسێكی رێك‌و پێك نەبوو.. بەدەست كێشەی خێزانییەوە دەیناڵاند، دوای ئەوەی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە قسەی بە باوكی وتبوو، دەمێك بوو خێزانەكەی پشتیان لێكردبوو.. كێشەی دەرونیشی هەبوو. بەردەوام حەزی لە دەركەوتن‌و ناوبانگ هەبوو".

راپۆرت: درەو  گەنجێكی عێراقی لەبەردەم مزگەوتی گەورەی شاری ستۆكهۆڵمدا قورئانی سوتاند، سەرۆك وەزیرانی سوید دەڵێ" كارەكەی یاسایی بوو، بەڵام گونجاو نەبوو"، بابەتەكە لەناو سویددا لەنێوان پرسی ئاسایش‌و ئازادی رادەربڕیندا گیری خواردووە. دەسەڵاتدارانی سوید ترسیان هەیە ئەم گەنجە عێراقییە هێندەی تر پرسی بەئەندامبوونی سوید لە ناتۆ پەكبخات، وردەكاری زیاتر لەم راپۆرتەدا.  سوتاندنی قورئان لە جەژندا هاوكات لەگەڵ یەكەم رۆژی جەژنی قورباندا، كۆپییەك لە قورئان، لە خۆپیشاندانێكی بچوكدا لەبەردەم مزگەوتی گەورەی شاری ستۆكهۆڵمی پایتەختی سوید، سوتێنرا.  نزیكەی 200 كەس یەكێك لە رێكخەرانی خۆپیشاندانەكەیان بینی كە لاپەڕەكانی قورئان دەدڕێنێت‌و دواتر پێڵاوەكانی پێ دەسڕێتەوە‌و پاشان لە گۆشتی بەرازی دەپێچێت‌و ئینجا دەیسوتێنێت.   چەند كەسێك لە ئامادەبووان ناڕەزایەتییان دەربڕی، بە زمانی عەرەبی هاواریان كرد " الله أكبر"، پۆلیس پیاوێكی دەستگیركرد كە ویستی بەرد بهاوێژێت، یەكێكیش لە لایەنگرانی خۆپیشاندانەكە هاواری كرد" رێگەی پێبدەن با بیسوتێنێت". دوای ئەوەی دادگای سوید رایگەیاند، پۆلیس بۆی نییە رێگری لەو خۆپیشاندانە بكات كە بەمدواییە داوای ئەنجامدانی كراوە، پۆلیسی سوید رێگای كردەوە بۆ بەڕێوەچوونی ئەو  خۆپیشاندانەی كە بڕیار بوو تێیدا كۆپییەك لە قورئانی بسوتێندرێت.  پۆلیسی سوید رایگەیاند، بەگوێرەی یاساكانی ئێستای وڵات، سروشتی ئەو مەترسییانەی كە بەهۆی سوتاندنی قورئانەوە دروست دەبن، نابن بە پاساو بۆ رەتكردنەوەی پێدانی مۆڵەت بە خۆپیشاندانەكە.  دادگای سوید لە حوكمی خۆیدا سەبارەت بەو مەترسییە ئەمنییانەی كە بەهۆی ناڕەزایەتییەكەوە دروست دەبن رایگەیاند، ئەمە نابێتە هۆی ئەوەی رێگری لە مافێكی دەستوریی بكرێت بۆ سازدانی گردبوونەوە‌و خۆپیشاندانی ئازادانە.  هاوكات لەگەڵ خۆپشاندانی ئەوانەی كە قورئانیان سوتاند، دژە خۆپیشاندانێكیش لە نزیك مزگەوتی گەورەی شاری ستۆكهۆڵم بەڕێوەچوو.  ئەم كێشەیە پرسی داواكاری سویدی بۆ ئەندامبوونی لە پەیمانی باكوری ئەتڵەسی "ناتۆ" توشی گرێ‌و گۆڵێكی نوێ كرد، داواكارییەك كە هێشتا توركیا وەكو ئەندامێكی رێكخراوی ناتۆ رەتیدەكاتەوە.  كانونی دووەمی رابردوو چالاكوانێكی راستڕەوی توندڕەو لەبەردەم باڵیۆزخانەی توركیادا لە ستۆكهۆڵم، كۆپییەك لە قورئانی سوتاند، ئەم كارە رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆكی توركیای توڕە كرد.  بۆچی پۆلیس قایل بوو؟ بڕیاری پۆلیسی سوید بۆ پێدانی مۆڵەت بە سازادانی ئەم خۆپیشاندانە كە تێیدا كۆپییەك لە قورئان سوتێنرا، دوای دوو هەفتە هات لە رەتكردنەوەی بڕیاری پۆلیسی سوید بۆ رێگریكردن لە سازدانی خۆپیشاندانەكە، لەلایەن دادگای تێهەڵچوونەوەی سویدەوە.  ئەوكات پۆلیسی سوید باسی لە بوونی مەترسی ئەمنیی دەكرد، بەتایبەتیش كە سوتاندنی قورئان لەبەردەم باڵیۆزخانەی توركیا لە مانگی كانونی دووەمدا، شەپۆلێك خۆپیشاندانی بەدوای خۆیدا هێنا‌و چەند هەفتەیەك بەردەوام بوو، پاشان سەریكێشا بۆ ئەوەی بانگەواز بكرێت بۆ بایكۆتكردنی كاڵای سویدی‌و سەرباری ئەمەش هەوڵەكانی سویدی بۆ ئەندامبوون لە ناتۆ پەكخست.  ئەوكات پۆلیسی سوید رایگەیاند، خۆپیشاندانەكەی كانونی دووەم وایكردووە سوید ببێت بە "ئەولەویەتی هێرشەكان".  بەدیاریكراوی توركیا ناڕەزایەتی نیشاندا لەوەی پۆلیسی سوید رێگری لە خۆپیشاندانەكە نەكردووە، ئەمە لەكاتێكدا بوو كە ئەنكەرە بەربەستی سەرەكی بوو لەبەردەم ئەندامبوونی سویدا لە رێكخراوی "ناتۆ"، ئەمەش بەبەهانەی ئەوەی سوید هەڵمەتی ئەمنیی لەدژی ئەو گروپە كوردییانە ئەنجام نادات كە توركیا وەكو "تیرۆریست" ناویان دەبات.  لەدوای ئەم ناڕەزایەتییەی توركیاوە، پۆلیسی سوید دوو داواكاری بۆ سازدانی خۆپیشاندان رەتكردەوە كە بڕیاربوو تێیاندا قورئان بسوتێندردێت، یەكەمیان كەسێك داوای مۆڵەتی كردبوو، دووەمیشیان لەلایەن رێكخراوێكەوە داوای مۆڵەتی بۆ كرابوو، بۆ ئەوەی لە شوباتی ئەمساڵدا لەبەردەم هەردوو باڵیۆزخانەی توركیا‌و عێراق لە ستۆكهۆڵم ئەنجام بدرێن.  لە ناوەڕاستی حوزەیراندا، دادگا تێهەڵچوونەوەی سوید رایگەیاند، پۆلیس لە رێگریكردن لە سازدانی ئەو دوو خۆپیشاندانەدا بە هەڵەداچووە، ئاماژەی بەوەكرد" كێشەی ئاسایش‌و سیستم" كە پۆلیس باسی لێوەكردووە "بەشێوەیەكی روون‌و ئاشكرا وابەستە نەبووە بەو رووداوە پلان بۆداڕێژكراوە یاخود شوێنەكەیەوە".  عێراقییەك داوای خۆپیشاندانەكەی كردووە ئەو كەسەی كە داوای مۆڵەتی بۆ سازدانی خۆپیشاندانەكەی ئەمڕۆ كردووە كە قورئانی تێدا سوتێنرا، هەمان ئەو كەسە بووە كە پێشتر داوای كردووەو پۆلیس داواكەی رەتكردوەتەوە، ئەمەش كەسێكی عێراقییە.  سەلوان مۆمیكا كە تەمەنی 37 ساڵە، نوسراوێكی كردووە‌و تێیدا دەڵێ" دەمەوێت لەبەردەم مزگەوتی گەورەی ستۆكهۆڵمدا خۆپیشاندان بكەم، دەمەوێت لەبارەی قورئانەوە گوزارشت لە بیروبۆچوونی خۆم بكەم.. كۆپییەكی قورئان دەدڕێنم‌و دەیسوتێنم"، ئاژانسی فرانس پرێس دەقی داواكارییەكەی سەلوانی بینیوە‌و بڵاویكردوەتەوە.  سەلوان مۆمیكا كە لەعێراقەوە هەڵاتووە بۆ سوید، مانگی نیسانی رابردوو، لە لێدوانێكدا بۆ رۆژنامەی "ئەفتۆنبلادیت" دەڵێ:" ئامانجی من ئەوە نییە رێگری بكەم لەوەی سوید بچێتە ناو رێكخراوی ناتۆوە، بەر لە سازدانی خۆپیشاندانەكە بیرم لەوە كردوەتەوە كە سوید چاوەڕوانی ئەوەیە بچێتە ناو پەیمانی ناتۆوە". ئەم كوڕە عێراقییە بە رۆژنامەكەی وتووە:" نامەوێت ئازاری ئەم وڵاتە بدەم كە پێشوازی لێكردووم‌و شكۆی منی پاراستووە".  پۆلیسی سوید ئەمڕۆ رایگەیاند، داوای كردووە رێوشوێن بگیرێتە بەر بۆ پاراستنی سیستم لە وڵاتدا، بۆیە چەندین ئۆتۆمبیلی پۆلیسی ئەمڕۆ بینران كە لە بەردەم مزگەوتی گەورەی ستۆكهۆڵمدا راوەستابوون.  پێشتر پۆلیسی سوید رێگەی بە (راسمۆس پالودان) دابوو لە مانگی كانونی دووەمدا خۆپیشاندان رێكبخات، ئەم پیاوە چالاكوانێكی سویدی بەڕەگەز دانیماركییە‌و تۆمەتبار كراوە بە رەگەزپەرەستیی.  ساڵی رابردوو پالودان بووە هۆی دروستبوونی چەندین ناڕەزایەتیی‌و كێشمەكێش لە سوید، ئەمەش دوای ئەوەی بە سەرتاسەری سویدا گەڕانی كردو بەشێوەیەكی ئاشكرا قورئانی دەسوتاند.  سیاسەتمەدارانی سویدی رەخنەیان گرت لە سوتاندی قورئان، بەڵام هاوكاتیش بە توندی پشتیوانیان كرد لە ئازادی رادەربڕین. "یاسایی بوو، بەڵام گونجاو نەبوو" ئۆڵف كریسترسۆن سەرۆك وەزیران سوید ئەمڕۆ لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند" نازانم ئەم خۆپیشاندانە تا چەند كاریگەریی لەسەر پرۆسەی بەئەندامبوونی سوید دەبێت لە رێكخراوی ناتۆ.. ئەم خۆپیشاندانە یاسایی بوو، بەڵام گونجاو نەبوو، ئەم بابەتە لای پۆلیسە بۆ ئەوەی بڕیار بدات لەبارەی ئەو خۆپیشاندانانەوە كە تێیاندا قورئان دەسوتێندرێت". "پێموایە ئێمە لە ساتێكدا دەژین كە دەبێت تێیدا مرۆڤ لەسەرخۆبێت‌و بیر لەوە بكاتەوە چ باشترە بۆ بەرژەوەندی سوید لە ئاستی دورمەودادا" سەرۆك وەزیرانی سوید وای وت.  توركیا ئیدانەی كرد هاكان فیدان وەزیری دەرەوەی توركیا لە تویتێكدا ئیدانەی سوتاندنی قورئانی كرد لە سوید‌و بە كارێكی "ناپەسەند" ناوی هێنا.  هاكان فیدران نوسی" ئیدانەی ئەو كارە ناپەسەندە دەكەین كە دژ بە قورئانی پیرۆز كراوە لە سوید لە یەكەم رۆژی جەژنی قورباندا. رێگەدان بەم كارانە لەدژی ئیسلام بەبەهانەی ئازادی رادەربڕینەوە كارێكە كە جێگای قبوڵكردن نییە، چاوپۆشیكردن لەم كارە قێزەونانە، بەواتای بەشداربوونە تێیاندا". كۆتاییەكانی كانوونی دووەم دوای سوتاندنی كۆپییەك لە قورئان لەلایەن (راسمۆس پالودان)ەوە لەبەردەم باڵیۆزخانەی توركیا، توركیا دانوستانەكانی خۆی لەبارەی ئەندامبوون لە ناتۆ  لەگەڵ سوید راگرت. ئەوكات تەنیا توركیا نیگەرانی دەرنەبڕی، ژمارەیەك وڵاتی عەرەبیش ئیدانەی سوتاندنی قورئانیان كرد لە سوید، لەوانە سعودیە‌و ئوردن‌و كوەیت. ئەمڕۆ وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش ئیدانەی سوتاندنی قورئانی كرد لە سوید، بە كارێكی "زیانبەخش‌و بێڕێزیكردن" ناویهێنا.  پۆلیسی سوید ئەو پیاوە عێراقییەی كە قورئانەكەی سوتاند، تۆمەتبار كردووە بەوەی هاندانی كردووە دژی گروپێكی رەگەزیی یان نەتەوەیی، سەرباری ئەمەش بڕیاری قەدەغەكردنی ئاگركردنەوەی پێشێل كردووە كە لە ناوەڕاستی تەموزەوە لە ستۆكهۆڵم كەوتوەتە بواری جێبەجێكردنەوە. دەكرا بگوازێتەوە بۆ شوێنێكی تر ! مەحمود خەلەفی ئیمامی مزگەوتی گەورەی ستۆكهۆڵم رایگەیاند، توشی بێئومێدی بوون كاتێك گوێبستی لێدوانی پۆلیس بوون سەبارەت بە رێكخستنی خۆپیشاندانەكە لە رۆژی جەژنی قورباندا. خەلەفی لە بەیاننامەیەكدا ئاماژەی بەوەكرد" مزگەوتەكەی پێشنیازی ئەوەی بۆ پۆلیس كردووە كە لانی كەم خۆپیشاندانەكە بگوازێتەوە بۆ شوێنێكی تر، ئەمەش كارێك بووە كە دەكرا بەپێی یاسا ئەنجام بدرایە، بەڵام بڕیاریاندا وا نەكەن".  بەگوێرەی قسەی ئیمامی مزگەوتی گەورەی ستۆكهۆڵم، ساڵانە لە جەژنەكاندا نزیكەی 10 هەزار نوێژخوێن روو لە مزگەوتەكە دەكەن. 

درەو: بەكارهێنانی وزە لەجیهان لەساڵی (2022)دا, بەنزیكەی (1.1%)بەرزبووەتەوە, لەگەڵ بەردەوامی نەوت و غاز و خەڵوز  لە پڕكردنەوەی خواستی جیهان لەسەر وزە بە رێژەی (82%), سەرەڕای گەشەسەندنی پێوانەیی سەرچاوە تازەبووەكان. بەكارهێنانی نەوت لەساڵی 2022 بەتەماشاكردنی وردەكاری بەكارهێنانی وزەی جیهانی لە ساڵی (2022)دا, ئەوا داواكاری لەسەر نەوت بە بڕی (2.9) ملیۆن بەرمیلی رۆژانە بەرزبووتەوەو بڕی بەكارهێنانی رۆژانەی نەوت لەجیهان گەیشتووەتە (97) ملیۆن و (300)هەزار بەرمیل. لەگەڵ ئەوەشدا, داواكاری جیهانی لەسەر نەوت لە ساڵی (2022)دا, كەمتربووە بە نزیكەی (0.65) ملیۆن بەرمیل رۆژانە بەرێژەی  (0.7%) بە بەراورد بە ئاستی داواكاری لەساڵی (2019)دا, كە بەنزین رێژەی (25%)و دیزل (29%) تێكڕای بەركارهێنانی بووە. داواكاری لەسەر بەنزین لە ساڵی (2022)دا هاوشێوەی ئاستەكانی پێش كۆرۆنا بووە, لەكاتێكدا بەكارهێنانی بەرهەمەكانی تر, جگە لە سوتەمەنی فرۆكە, لەئاستەكانی ساڵی (2019) بەرزتر بووە. سەرەڕای ئەوەی داواكاری لەسەر سوتەمەنی فرۆكە ساڵی رابردوو بوژاندنەوەیەكی بەهێزی بەخۆوە بینیوە, بەڵام هێشتا كەمتر بووە لەو ئاستەی ساڵی (2019)تۆماریكردووە, بە نزیكەی (1.7)ملیۆن بەرمیلی رۆژانە. ساڵی رابردوو, بەرهەمهێنانی نەوت لەجیهان بەرێژەی (4.2%) بەرزبووەتەوە, كە (3)ملیۆن و (800)هەزار بەرمیلی رۆژانە دەكات, بەوەش گەیشتووەتە (93)ملیۆن و (840)هەزار بەرمیل لەرۆژێكدا و وڵاتانی ئۆپێك پڵەس كۆنتڕۆڵی زیاتر (60%) ئەو زیادەیان كردووە. بەرهەمهێنانی نەوت لە جیهان لەساڵی 2022دا: = تێكڕای بەرهەمهێنانی نەوت لەجیهان (92)ملیۆن و (360)هەزار بەرمیل بووە لەرۆژێكدا, بە زیادەی (3.7%) لەسەر بنەمای ساڵانە. -(66.33%) ئەو رێژەیە لەلایەن وڵاتانی ئۆپێك پڵەسەوە بەرهەمهێنراوە. -(35.67%) وڵاتانی دەرەوەی ئۆپێك پڵەس بەرهەمیانهێناوە. لەنێو سەرجەم وڵاتاندا, سعودیەو ویلایەتە گەورەترین زیادەیان بە نزیكەی (1.18) و (1.09) ملیۆن بەرمیلی رۆژانە تۆماركردووە, لەكاتێكدا نێجیریا گەورەترین دابەزینی بەرهەمهێنانی تۆماركردووە بە نزیكەی (184)هەزار بەرمیلی رۆژانە, بەدوایدا لیبیا دێت بە نزیكەی (181) هەزار بەرمیلی رۆژانە.   غازی سروشتی لەساڵی 2022 لەساڵی (2022)دا, داواكاری لەسەر غازی سروشتی بە رێژەی (3%)دابەزیووە, گەیشتووەتە خوار هێمای (4) ترلیۆن مەتر سێجا, كە بۆ یەكەمجار لەساڵی (2021)دا تۆماریكرد, لەگەڵ بەرزبونەوەی نرخی غاز بۆ ئاستێكی بێوێنە لە ئەوروپاو ئاسیا, بەهۆی هێرشی روسیا بۆ سەر ئۆكرانیا. لەساڵی (2022)دا, خستنەڕووی غازی سروشتی بە رێژەی (5%) زیادیكرد (26 ملیار مەتر سێجا) بۆ (542) مەتر سێجا, زۆرینەی ئەو زیادەش لە ئەمریكا باكور (10ملیار مەتر سێجا) و لەئاسیاو ئۆقیانوسی ئارام(8 ملیار مەتر سێجا) بوو. لەگەڵ لێكەوتەكانی جەنگی روسیا-ئۆكرانیا, لەساڵی (2022)دا, داواكاری جیهانی لەسەر غازی شل لە ئەوروپا بەنزیكەی (62)ملیار مەتر سێجا زیادیكرد, لەكاتێكدا لەناوچەی ئاسیاو ئۆقیانوسی ئارام هاوردەكردنی غازی بە بڕی (24)ملیار مەتر سێجا كەمیكرد, هەروەك هاوردەكردنی غاز بە بڕی (11)ملیار مەتر سێجا لەئەمریكا باشور كەمیكرد. بەگوێرەی ئەو راپۆرتانەی چاودێری بەكارهێنانی وزەیان كردووە لەساڵی (2022)دا, ژاپۆن نازناوی گەورەترین هاوردەكاری غازی سروشتی لەجیهان لەچین سەندووەتەوە, كە نزیكەی (60%)ی گەشەی داواكاری جیهانی لەسەر غاز پێكهێناوە. لەبەرامبەردا, پوختەی تێكڕای بازرگانی غاز لەڕێی هێڵی بۆریەكانەوە بە رێژەی (15%) لەساڵی (2022) كەمیكردووە, بەجۆرێك هاوردەكردنی وڵاتانی خۆرئاوا لەرێی هێڵی بۆریەكانەوە بە رێژەی (35%), (82 ملیار مەتر سێجا) پاشەكشێی كردووە, هۆكارەكەشی بۆ راگرتنی هاوردەكردنی غاز لەروسیاوە دەگەڕێتەوە. بەشێوەیەكی گشتی, كۆی هەناردەكردن لەڕێی هێڵەكانی بۆری روسیاوە بە رێژەی (38%) كەمیكردووە, لەكاتێكدا هەناردەكردنی غاز لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەڕێی هێڵی بۆریەوە بە ڕێژەی (12%) زیادیكردووە. بازاڕی خەڵوز لەساڵی 2022 خەڵوزیش بەشداریكردووە لەبەركارهێنانی وزەیەی زیادە لەجیهان, بەجۆرێك ساڵی رابردوو, داواكاری لەسەر ئەو سوتەمەنیە رەشە بەنزیكەی (0.6%) بەرزبووەتەوەو گەیشتووەتە(161) ئەكساجول (یەكەی پێوەری وزە), كە ئەوەش بەرزترین ئاستە لەساڵی (2014)وە. گەشەسەندنی داواكاری لەسەر خەڵوز, تا ئاستێكی زۆر چین و هیند دروستیانكردووە بەرێژەی (1%)و (4%), لەكاتێكدا بەكارهێنانی خەڵوز لە هەریەك لەئەمریكای باكورو ئەوروپا, بە رێژەی (6.8%) و (3.1%) كەمیكردووە. بەرهەمهێنانی خەڵوز لەساڵی (2022) لەجیهان, بە رێژەی زیاتر (7%) زیادیكردووە بە بەراورد بەساڵی (2021)و ئاستێكی پێوانەیی تۆماركردووەو گەیشتووەتە (175) ئەكساجول, چین و هیندو ئیندۆنیسیا زیاتر لە (95%) زیادەی بەرهەمی جیهانیان پێكهێناوە.

(درەو):  دەزگای هەواڵگری ئەمریكا ئاگاداری وردەكاری پلانەكانی یەڤگینی پریگۆژینی سەرۆكی گروپی ڤاگنەر بووە، تەنها چەند وڵاتێكی دیاریكراوی لە هاوپەیمانەكانی لێ ئاگادار كردووەتەوە، تەنانەت واشنتۆن نەیهێشتووە وڵاتانی هاوپەیمانی ناتۆو سەرۆكایەتی ئۆكرانیاش بەوردەكاری پلانەكە بزانن، لەترسی ئاشكرابوونی. تائێستا زۆرێك لە وردەكاریەكانی روداوەكەی رۆژی شەممەی رابردوو لە روسیا، بەناڕوونی ماوەتەوە، كە یەفگینی پریگۆژین سەرۆكی گروپی ڤاگنەر، بەشێوەیەكی كتوپڕ یاخبونی سەربازی ئەنجامدا.  بەڵام سەرچاوە ئاگادارەكان ئاشكریانكردووە، بەرپرسانی دەزگای هەواڵگری ئەمریكا توانیویانە وێنەیەكی وردو گشتی لەبارەی پلانی سەرۆكی ڤاگنەر كۆبكەنەوە، بەوەی كەی‌و چۆن پلانی ئۆپراسیۆنە سەربازییەكەی ئەنجامدەدات. بەگوێرەی زانیاریەكانی تۆڕی هەواڵی (سی ئێن ئێن)ی ئەمریكی، بەرپرسانی واشنتۆن تەنها ژمارەیەك لەهاوپەیمانە دیاریكراوەكانی لەو پلانە ئاگادار كردووە، لەنێویاندا بەریتانییەكان، بەڵام ئەو زانیارییانەیان بە وردەكارییەوە نەداوە بە ئەندامانی هاوپەیمانی ناتۆ. لەسەر ئاستی ناوخۆش، تەنها چەند گەورە بەرپرسێكی ئیدارەی ئەمریكاو (8) ئەندامی كۆنگرێس، زانیارییەكانیان پێدراوە. ئاماژەكانی یاخیبوون تەنانەت واشنتۆن پێشتر پلانەكەی پریگۆژینی بە سەرۆكایەتی ئۆكرانیا رانه‌گەیاندووە، لەترسی گوێگرتن لەپەیوەندیەكانی نێوان هەردوولا لەلایەن مۆسكۆو ئاشكرابوونی زانیارییەكان.  لەگەڵ ئەوەی كاتی دەستپێكردنی ئەو یاخیبوونە كورتە، زانراو نەبووە، بەڵام ئاماژەكانی لە رۆژی (10)ی ئەم مانگەوە بەشێوەیەكی ئاشكرا دەركەوتن، بەتایبەت دوای ئەوەی وەزارەتی بەرگری روسیا، داوای لەسەرجەم كۆمپانیا سەربازییە تایبەتەكان كرد، لەنێویشیاندا ڤاگنەر، كە پێویستە لەسەرەتای مانگی تەموزەوە‌ گرێبەست لەگەڵ سوپای واژوبكەن‌و ببنە بەشێك لە سوپای روسیا. دۆخەكە مەقۆزنەوە لە رۆژی دەستپێكردنی یاخیبونەكەدا، پەیامێكی روون گەیشتە كیێڤ، كە ناوەڕۆكەكەی ئەوەیە" دۆخەكە نەقۆزنەوە بۆ هێرشكردنە سەر ئامانجەكان لە ناوخۆی روسیا". بەرپرسێكی خۆرئاوای ئاشكرایكردووە، ژمارەیەك لە هاوپەیمانە خۆرئاواییەكان لەئاستی جیاوازدا ئۆكرانیایان ئاگاداركردووەتەوە، بە نە قۆستنەوەی ئەو ئاژاوەیە بۆ هێرشكردنە سەر هیچ ئامانجێك لە ناوخۆی روسیا.  ئەو بەرپرسە جەختیكردووە، بە ئۆكرانیانییەكان راگەیاندراوە ئەوە "كێشەیەكی ناوخۆیی روسیایە". هۆشداری ئەوەشیان پێدراوە، نەبنە بەشێك لە كێشە ناوخۆییەكانی روسیا، تەنها درەفەتەكە دژی هێزەكانی روسیا بقۆزنەوە، كە لەسەر خاكی ئۆكرانیان. رۆژی شەممەی رابردوو، سەرۆكی گروپی ڤاگنەر بەشێوەیەكی كتوپڕ چوونە ناوەوەی هێزەكانی بۆ روسیاو رۆیشتن بەرەو مۆسكۆی پایتەخت راگەیاند، بەڵام دوای نزیكەی (24) كاتژمێر لەگەڵ بیلاروسیا كەوتە گفتوگۆو سەرەنجام ئەو سەركێشییە كتوپڕە، بە دورخستنەوەی سەرۆكی ڤاگنەر بۆ ناو خاكی بیلاروسیا كۆتایهات.  دواتریش لەوێوە رایگەیاند، ئامانجی روخاندنی حكومەتی روسیاو دەسەڵاتی سەرۆك ڤلادیمێر پۆتین نەبووە، بەڵكو ئامانجی پاراستنی گروپی ڤاگنەر بووە.  لەتازەترین لێدوانیدا، ڤلادیمێر پۆتین سەرۆكی روسیا، ئەندامانی گروپی ڤاگنەری سەرپشكردووە لەنێوان سێ‌ بژاردەدا: •    رۆیشتن بۆ بیلاروسیا •    ئەنجامدانی گرێبەست‌و چوونە ناو هێزەكانی روسیا •    گەڕانەوە بۆ ماڵەكانیان.