هیوا سەید سەلیم   زۆر جار دەبیستین کە دەستکەوتەکانی باشوری کوردستان بەرهەمی راپەڕینی بەهاری ١٩٩١ خەڵکی کوردستانە، کە لە ماوەی تەنیا لە دە رۆژدا بەشی هەرە زۆری خاکی کوردستان لە ژێر چەپۆکی رژێمی داگیرکەری بە‌عس ئازادکرا.  ئەگەر لە پاڵ ناوهێنانی راپەڕین باس لە کۆرەویش نەکرێت ئەوا غەدرێکی گەورە لە کۆڕەو دەکرێت، چونکە ئەگەر پڕۆسەی راپەڕین بەرهەمەکەی راماڵینی دەسەڵاتی سەرکوتکەری بەعس بووبێت ، ئەوا کۆڕەوی ملیۆنی خەڵکی کوردستان گەورەترین راپرسی بوو بۆ رەتکردنەوەی گەڕانەوەی رژێمەی بەعس، کە بەهۆی سەرکوتکردنی راپەڕین خەریک بوو تەواوی خاکی کوردستان کە بە خوێنی سەدان شەهیدی قارەمان لە پێشمەرگە و هاوڵاتی ئازداکرابوو داگیر بکاتەوە. کۆڕەو، کە دواتر بە کۆچی ملیۆنی ناوی دەرکرد،  پڕۆسەیەکی خۆڕسکانەی خەڵکی کوردستان بوو، کە خەڵک بە تێکڕا لە شارەکان و لادیکانی کوردستان روویان لە شاخە سنووریەکان کرد،  و دەستبەرداری ژیانی ئاسایی خۆیان بوون،  و بۆ چەند مانگێک ژیانێکی کوڵەمەرگیان هەڵبژارد.  دیمەنە ناخ هەژێنەکانی کۆڕەو، لە مردنی بە کۆمەڵی منداڵ و پیروپەکەتەکان لە برسان و لە سەرمان، و فشاری دەوڵەتی عێراقی لەسەر خەڵکی کوردستان،  بە تایبەت لە شارە گەورەکانی وەک کەرکوک و هەولێر و سلێمانی،  کە کەتبوونەوە ژێر دەسەڵاتی سەربازی و ئەمنی عێراق، هەروەها فشاری جەماوەری کۆچکردوو بۆسەر سنوورەکانی ئێران و تورکیا، وای لەو دوو وڵاتەکرد کە رۆژانی ٣-٤ مانگی نیسانی ١٩٩١،  بە فەرمی سەرۆکی ئەنجومەنی ئاسایش لە کارەساتێکی گەورەی مرۆیی کە بە هۆی کۆرەوی خەڵکی کوردستان رووی لە سنووری ولاتەکانیان کردووە ئاگاداربکەنەوە. کۆڕەو، ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەولەتی کە لە ئەساسدا ئەرکی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشە لە تەواوی جیهان،  ئەو ئەنجومەنەی خستنە بەردەم بەرپرسیاریەتێکی گەورە، بۆیە دوای ناردنی نامەی هەریەک لە ئێران و تورکیا،  و بە پێداگری فەرەنسا وەک ئەندامی هەمیشەی لە ئەنجومەنی ئاسایش، ئەو ئەنجومەنە لە رۆژی ٥/٤/١٩٩١ بڕیارێکی گرنگی لە بەرژەوەندی خەڵکی کوردستان دەرکرد کە بە بڕیاری ٦٨٨ ناسراوە. ئەو بڕیارە کە لە کۆی ١٥ ئەندامی هەمیشەی و کاتی ئەنجومەنی ئاسایش تەنیا سێ و دەوڵەتی ئەندامی کاتی لە دژی دەنگیان دا،  کە هەریەک لە (کوبا، یەمەن، زیمبابۆی) بوون، بە سەرەتایەک بۆ دابینکردنی چەتێرێکی یاسایی بۆ پاراستنی خەلکی کوردستان دادەنرێت. بڕیاری ٦٨٨،  کە ناوەڕۆکەکی بریتی بوو لە هەشت خاڵ، بە ڕوونی باس لە سەرکوتکردن و قڕکردنی رژێمی عیراق دەکات،  لە بەرامبەر بە هاوڵاتیانی بە تایبەت لە ناوچە کوردیەکان، هەروەها لە بڕیارەکە داوا لە ولاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی ئاسیاش دەکات لە هەوڵی بەهاناوەچوونی ئەو ناوچانە دابن. شایانی باسە بڕیاری ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش کە لە تەمەنی دامەزراندنی نەتەوەیەکگرتووەکان ( UN) ، بە یەکێک لە گرنگترین ئەو  بریارانە دەژمێردرێت کە لە بەرژەوەندی کورد درابێت، بە تایبەت دوای ئەوەی ئەنجومەنی ئاسایش کە گرنگترین ئاژانسی جێبەجێکردنی نەتەوەیەکگرتووەکانە بڕیاری ناوچەی دژەفڕین لە هێلی ٣٦ بەسەر رژێمی بەعس دەسەپێنێت. لیرەدا تێدەگەین کە کۆڕەو چەندە پڕۆسەیەکی گرنگ بووە، بەڵام لەنیو ئەو پرۆسەیەشدا کە کارەکتەرەکانی زۆرینەی خەڵکی کوردستان بوونە ، دەبێت هەمیشە رۆڵی وڵاتی فەرەنسا، بە تایبەت هەڵوێستی دۆستانەی دانیال میتران بەهەند وەربگیرێت، کە چۆن توانی فەرەنسا ناچار بکات تەبەنی بڕیارێکی گرنگی وەک بڕیاری ٦٨٨ لە ئەنجومەنی ئاسایش بکات. لە ئێستادا کە ٣٠ ساڵ بەسەر ڕەوی ملیۆنی خەڵکی کوردستان، و دەرچوونی بڕیاری ٦٨٨ دەردەچێت، دەرکەوت کە کۆڕەو، وەک ریفڕاندۆمێکی خۆڕسکانەی خەڵکی کوردستان،  توانی رای گشتی جیهانی لە بەرژەوەندی خەڵکی کوردستان بگۆڕیت. بەڵام لە ماوەی ئەو٣٠ ساڵەدا لە هەرێمی کوردستان رووداوی وا رویداوە،  کە زۆرجار خەریک بوو پێچەوانەکەی ببینین ئەویش بە لەدەستدانی سۆز و پشتیوانی نێودەوڵەتی.    

فەرحان جەوهەر فەڕەنسا لەم ساڵانەی دوایی بەتایبەتی لە کاتی هاتنی داعشەوە تا ئێستا گرنگییەکی زیاتربە عیراق و کێشەکانی دەدات ، بۆ ئەوەی عیراق وەک وڵاتێکی خاوەن سەروەری و دوور لە دەست تێوەردانی وڵاتانی دراوسێ بمێنێتەوە ، پێویستییەکی زۆریان بە هەرێمی کوردستانە ، داوای سەرەکی فەڕەنسا لە هەرێم ئەوەیە ، یارمەتییان بدات بۆ ئەوەی عیراق وەک وڵاتێکی یەکگرتوو خاوەن سەروەری ، سیستەمێکی مەدەنی دوور لە مەزەب گەرایی ، رزگاربوونی لە هەژموونی وڵاتانی دەوروبەربمێنێتەوە ، هێنانەدی ئەم ئامانجەی رۆژئاوا بەگشتی و فەڕەنسا بەتایبەتی لە عیراق ، بەبێ هەرێمی کوردستان ئەستەمە ، بۆیە دەیانەوێت هەرێمی کوردستان هەرێمێکی یەکگرتووی بەهێزبێت لە ناو عیراقدا ، کە بتوانێ پارێزگاری لەو هاوسەنگییە مەزهەبی و نەتەوەیی و ئاینییە بکات . وێڕای ئەوەی دەیانەوێت هەرێمی کوردستانیش پارێزراوبێت ، لە دابەش بوون لە نێوان وڵاتانی دراوسێ و نەبێتە بەشێک لەو هەوڵانەی کەدەدرێن بۆ ناجێگیری باری سیاسی و ئاسایشی ئەو وڵاتە ، بۆیە ئەوان زۆر بەپەرۆشن بۆزیاتر هاوکاری لە نێوان هەردوو حکومەتی هەولێر و بەغدا، بۆئەوەی  بتوانن پێکەو کار لەسەر کەمکردنەوەی ئەو مەترسیانە بکەن کە رووبەڕووی عیراق بوونەتەوە ، لەوانەش کەمرکردنەوەی کاریگەریەکانی حەشدی شەعبی لەسەر بڕیاری سیاسی حکومەت لە بەغدا ، هەروەها کەمکردنەوە و لاوازکردنی پێگەی پەکەکە لە خاکی هەرێم ، بۆ ئەوەی چیتر نەبنە بیانوو بۆ لەشکر کێشی تورکیا بۆ ناو خاکی هەرێم ، چونکە فەڕەنسا چەند دژی دەست تێوردانی ئێرانە لە کاروباری ناوخۆی عیراق ، بەقەد ئەوەندەو زیاتریش دژی دەستێوەردانی تورکیایە لەو وڵاتە  و لەشکر کێشیەکانی بۆناو خاکی هەرێمی کوردستان . ئەوەی دەمێنێتەوە پرسیاربکەین ئایا هەرێمی کوردستان تا چەند دەتوانێت یان لە توانایدا هەیە لە ئاست چاوەڕوانییەکانی فەڕەنسا بێت ؟ ئەم دابەزینەی ماکڕۆن لە قادرمەکان بۆ نێچیرڤان بارزانی لە کاتی پێشوازی کردنی ، گرنگی و بایەخی پێگەی هەرێم نیشان دەدات لەوهاوکێشە سیاسیە ئاڵۆزانەی ناوچەکە بەگشتی .

ئازاد جۆڵا پەیوەندی نێوان فەڕەنسا و دەسەڵاتی  هەرێمی کوردستان بەهێز نیە   بەڵکو  ئەوە  پەیوەندی نێوان فەڕەنساو کوردە بە  بەراورد  بە وڵاتانی تری زلهێز  مێژوویەکی هەیەو لەم  ڕووەشەوە  چەندین ڕووداو و هەڵوێست و بڕیار لەلایەن  فەڕەنساوە  دیارو  بەرچاوە ، ئەم هەڵوێستانەی فەڕەنساش  بەهۆی  بەهێزی و سەرکەوتوویی دیبلۆماسیەتی هەرێمی کوردستان  نەبووە  بەڵکو هۆکار گەلێکی جیهانی و ناوچەیی و نێوخۆیی هەن ، پەیوەندی فەڕەنساو هەرێم ئەگەر لەچوارچێوەی فەڕەنسا وەک دەوڵەت و هەرێم  وەک سیستەمە حوکمڕانییەکەی ماوەی  30  ساڵی ڕابردوو  سەیری بکەین   نەک هەر باش نیە و نزیک نەبوون لەیەکتری   بەڵکو ڕێک پێچەوانەو زۆرجاریش  هەرێم  بۆتە مایەی  شەرمەزاربوونی فەڕەنساو بەفیڕۆچوونی هەوڵ و هاوکاری و پلانە ستراتیژیەکانی ، ئەگەر تەنها لایەنی ئازادی بیروڕاو دیمکراسیەت و هەڵبژاردن و دەستاودەستی دەسەڵات سەیر  بکەین  بەدرێژایی ئەم ماوەیە   هەرێم  هەنگاوێکی نەهاوێشت جێگای ئومێد و ڕەزامەندی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و بەتایبەت  فەڕەنسیەکان  بێت ،  ئەمە جگە لە پێشلی مافی مرۆڤ و بابەتی تیرۆر و ڕفاندن و بەرتەسک کردنەوەی ئازادیەکان ، بابەتی  هەڵکشانی گەندەڵی و ناشەفافی داهات و برسی کردنی خەڵک و گرێبەستە گوماناویەکان و دزینی مووچەی خڵک و ڕێگری لە داواو خۆپیشاندانەکان   ئەمە  بابەتێکە  لای فەڕەنسیەکان زیاتر لە سەدەیەکە  هێڵی سوورەو  تازە لە هەرێم لە لووتکەیە  ،  ئەمە جگە لە نیگەرانی فەڕەنسا و  هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش  لەبابەتی دۆخی  پێشمەرگەو  شێوازی پێکهاتەو  بەحزبی کردنی   تائێستاش  هەرێم  نەیتوانیووە  پێشمەرگە بەشێوازێک ڕێکبخات  وەک ئەوەی ئەوان دەخوازن  و ببێت  بە هێزێکی نیشتمانی و دوور  لە بەرژەوەندی و دەست تێوەردانی سیاسی و حزبی و بنەماڵەیی ،   لەسەرووی  هەموو ئەوانەشەوە  فەڕەنسا خاوەنی کەڵچەرێکە   جیاواز لە هەموو جیهان و تەنانەت  ئەوڕووپاش ، کە زۆر  دوور و جیاوازە  لە هەرێمی کوردستان و کۆمەڵگاکەی  ،  بەڵام  ئەوەی وایکردووە فەڕەنسا لەسەر ئاستی جیهان زیاتر لە ( گەلی کورد ) نزیک بێت بۆ ئەمەش کۆمەڵێک  هۆکار  هەن  ،   دەکرێ بەکورتی و  وەک سەرەقەڵەمێک  بیانخەینە ڕوو، لەم دەیەی کۆتایی  ،  گۆڕانکاری گەورەو ستراتیژی لە شێوازو هەڵسوکەوت و بڕیار و دیبلۆماسیەی کۆشکی ئەلێزێ   ڕوویدا  ئەویش بەهۆی گۆڕانکاری لەناوچەی  ڕۆژەهڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت دوای ئەوەی کە  پێی دەڵێن ( بەهاری عەرەبی )  و جموجۆڵ و تەوژمی ئیسلامی سیاسی و بابەتی تیرۆر و دەرچوونی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوڕووپا و هەژموون و کاریگەری زیاتری ئەمریکاو ڕووسیا و  لەولاوەش چین لەڕووی ئابووریەوە  بەسەر ناوچەکەو  بەتایبەتیش  ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست  ،  هەموو ئەمانە وای لە گەلانی فەدەنسا کرد  هەست بە کەمبونەوەو  پەراوێزخستنی  وڵاتەکەیان بکەن ئەمەش وایکرد  گۆڕانکاری لە سیاسەتی فەڕەنسا زۆر بە زەقی و  بە خێرایی  بێتە ئاراوە ،  بۆ ئەمەش  نمونە  زۆرن ،  وەک ئەوەی  لیبیا و لبنان و سوریا و عێراق و توندی پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیاو ئێران و چەندین نمونەی تر ، کورد لەناوچەکە گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەتە و دەیان جار ڕووبەڕووی جینۆساید و لەناوچوون  بۆتەوە  لەسەر دەستی وڵاتە داگیرکەرەکانی کوردستان و هەمیشە فەڕەنسا وەک پڕەنسیپ  لە ئەنجومەنی ئاسایش و یەکێتی ئەورووپاو  دژی  ئەم تاوانانە  وەستاوەتەوە و  ڕێگری کردوە   تەنانەت  ئەگەر  بەتەنهاش  بووبێ ، فەڕەنسا  دەزانی  پرسی کورد  پرسێکی ڕەوایەو  لەڕووی جوگرافی و مرۆیی و ئابووری و سیاسیەوە کارتێکی گرینگە  لەناوچەکەو  ساڵانێکی زۆرە  فەڕەنسا چاوی لەسەر ئەم دۆرەو  ئەم ناوچەیە ، هەر بۆیە فەڕەنسا دەخوازێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست  دۆستی کورد بێ و هەمیشە هەوڵی پارێزگاری لە کورد و دۆزەکەی داوە ،  بەڵام  ئەوە کوردە و بەتایبەت  کوردستانی عێراق و بەتایبەت تریش لە دوای ڕاپەڕینەوە  نمونەیەکی زۆر خراپی لە ڕووی  سیاسی و حوکمڕانی و دیبلۆماسی و ئابووری و مافی مرۆڤ و یەکتر قبوڵکردنیان  پێشکەش کرد ، ئەم ئەزموونە حوکمڕانیەی هەرێم هۆکاربووە  بۆ مانەوەی  پرسی کورد  تا ئێستا بەم  شێوەیەو دوورکەوتنەو  پچڕان و نیگەرانی  بەردەوامی دۆستەکانمان و نەمانی متمانەی ئەوان  بە داهاتووی سیاسی  ئەم هەرێمە ، بەپێچەوانەوە  ئەگەر هەرێم  نمونەی حوکمڕانیەکی دیموکرات و مرۆڤ دۆست و شەفاف و لەنێوخۆدا  بەهێزو ئاوێتەی خواست و ویستی  خەڵک بوایە  بەدڵنیاییەوە ئێستا دۆخەکە جۆرێکی تر و  پێگەی کورد لە شوێنێکی تر و پەیوەندی و دیبلۆماسیەتی و دۆستەکانی کوردیش لە شوێن و بە جۆرێکی تر دەبوو ...  هەولێر

عەلی مەحمود   ئەگەر باسی كۆڕەو بكەین ناتوانین  باسەكە دەرباز بكەین بێ ئەوەی بچینەوە  سەر شەڕی كەنداوی دوو و  راپەڕینی باشووری عێراق كە ئیسلامی سیاسی شیعە ناوزەدیان كردووە بە راپەڕینی شەعبانییە, چونكە ئەگەر پانۆرامایەكی هەمە لایەنە نەخەینە بەردەست, وا دەبینرێت  كەسێك هاتووە دۆن كیشۆتانە یان سپارتاكۆسانە ئاڵای شۆڕشی بەرز كردۆتەوە و راپەڕینی لە كوردستان ئەنجامداوەو كۆشكە زستانییەكانی قەیسەرەكانی یەك لە دوای یەك رزگاركردووە. پانۆرامای شەڕی دووەمی كەنداو"كوەیت"  سوپای عێراق  رۆژی پێنج شەممە رێكەوتی 2-8-1990 كوەیتی داگیر كرد, هەواڵەكە جیهانی تاساند, سەرشێتییەك ئەنجامدرا دوور لە پێشبینییەكان, بەرەی كوردستانی كە لە دوای تاوانی هەڵەبجەو  قۆناغەكانی كۆتایی ئەنفالدا پێك هاتبوو, لە ترسی كاردانەوەی بەعس كە لە هەڵەبجەو ئەنفالدا چاوترسێنیانی كردبوو,  بڕیاری ئاگر بەستیدا,  لە كاتێكدا جیهان بەرەو روی داگیركاری كوەیت لە لایەن عێراقەوە ببوەوە بە یەكێتی سۆڤیەتیشەوە بۆ یەكەمجار ڤیتۆی بۆ پشتیوانی لە عێراق بەكار نەهێنا, لە رێكەوتی 7-8 ئەمەریكا ئۆپەراسیۆنی درعی سەحرای راگەیاند, بە دوایدا عاسفە سحرا" ئۆپەراسیۆنی رزگاری كوەیت" لە رێكەوتی 17ی یەنایەر راگەیاند كە تاكو  28ی فبرایەر بە سەركەوتنی سوپای هاوپەیمانان بەسەر عێراقدا لە 28ی فیبریوەری بەردەوام بوو. ئۆپەراسیۆنەكە پێك هاتبوو لە هاوپەیمانی سوپای 34 وڵات و بە بەشداری 966344 سەربازی.  لە بەرەبەیانی پێنجشەممە رێكەوتی 17ی جەنیوەریەوە فرۆكە جەنگیەكانی هاوپەیمانان سەرتاپای عێراقیان بۆردومان كرد,بە بەشداری 2430 فڕۆكەی پێشكەوتوی نوێ, هاوپەیمانان لە ماوەی چل و سێ رۆژدا109867 جار بۆردومانی ناو عێراقیان كرد, بەڕێژەی 2555 جار لە رۆژێكدا, رۆژانە 60624 تەن بارودیان بەسەر خەڵك و سەربازگاكانی عێراقدا دەباراند, عێراقیان غەرقی دوكەڵ و ئاگرو  خوێن و  مەرگ و وێرانە كرد, لە جارێكدا لە پەناگەی عامریە ئێسك و پروسكی 315  ژن و منداڵیان هاڕی و تاوانی جەنگیان ئەنجامدا, ئەمەریكا بە رۆكێتی دور هاوێژی   كرۆز و بۆمبی هیشۆیی و بۆمبی زیرەك و چەكی لیزەری پێشكەوتوو تا دەگاتە یۆرانیۆمی چاككراو لە عێراقی دەدا, 288 تۆماهۆكی لە دەریای سورەوە بە عێراقەوە  نا, عێراقیش 86 سكودی نا بە ئیسرائیل و سعودییەوە, بە گشتی لە دوای جەنگی كۆریاوە شەڕی كوەیت گەورەترین جەنگ بوو لە جیهاندا,لە بەرامبەردا سەدام  لەهەمان رۆژی راگەیاندنی عاسیفە سەحرا,  ئوم ئەلمەعاركی راگەیاند. لەسەر داوای یەكێتی سۆڤیەت لە رێكەوتی  22ی شوبات, عێراق رازی بوو هێزەكانی لە ماوەی 24 كاتژمێردا لە كوەیت بكشێنێتەوە,  لە رێكەوتی 24 ی مانگ هاوپەیمانان هاتنە ناو كوەیتەوە, 26 مانگ لە هێزەكانی عێراقیان دا كە لە حالەتی پاشەكشەدا بوو, لە ئەنجامدا لەماوەی چەند كاژێرێكدا  70 بۆ 100 هەزار سەرباز كوژرا, لەو قەسابخانەیەكی بێوێنەی لێكەوتەوە, یەكێك لە گەورەترین تاوانەكانی مێژوو تۆماركرا, هەروەها سوپای عێراق زیاتر لە  30 هەزار دیلی دا, لە گەڵ  تێكشكانی4000 تانك, 3100 تۆپ, 1856 ئۆتۆمۆبیلی سەرباز گواستنەوە, ئەوەشمان لە یاد نەچێت لە 23ی یەنایەر لە كۆی 750 فرۆكەی جەنگی عێراق  تەنها  122  فرۆكەی بە ساغی مابوو, ئەویشی  تەسلیم ئێران كرد, لە كاتێكدا لە ماوەی 8 ساڵەی شەڕی ئێران - عێراق هێزی ئاسمانی عێراقی جوڵەی لە هێزی ئاسمانی ئێرانی بڕیبوو, هەمان ئەو فڕۆكانە تاوانیان ئەنجام دەدا, ئێستا پێشكەشیان دەكرێت.    دوای ئەو تێكشكانە سوپای عێراق لە سوپایەكی ملهوڕی شەڕەنگێزەوە بووە سوپایەكی تەسلیم بووی ملكەچ, وێنای ئەو رۆژانە لە جەنگی جیهانیشدا نەبووە, ریزی دیلەكان و تەرم و ئامێرە تێكشكاوەكان لەناو چڕە دوكەڵدا لەناو ئەو بیابانە پان و بەرینە شاشەی تەلەفزیۆنەكانی لە جیهان داگیر كرد. لە 26ی شوبات لە گەڵ كشانەوەدا,  عێراق ئاگری لە بیرە نەوتەكان كوەیت بەردا, ملیۆنێك بەرمیل نەوتی رژاندە كەنداوی عەرەبیەوە, لە كۆی 1080 بیرە نەوتی كوەیتی 727 بیرە نەوتی تەقاندەوە, 128  پەڵە نەوتی گەورە كەنداوی عەرەبی داپۆشی, بەمەش گەورەترین تاوانی ژینگەیی  ئەنجامدا. لە 4ی ئازار لەناو بیابانەكانی سەفوان لە سنوری سعودییە, بە سواری زرێپۆشی  ئەمەریكی, شاندی عێراقی چوونە ناو خێمەی سەفوانەوە,  عێراق بە فەرمی  لەژێر خێمەمەكەدا تەسلیم بوو, ئەمەش سەرەتای مێژوویەكی نوێی جیهانی بوو پێی وترا سستەمی نوێی جیهانی ,لە ناوەڕۆكدا سەركەوتنی نیولیبرالیزم و باڵادەستی ئەمەریكا بوو, لە ژێر ئەو خێمەیە نەزمێكی تازەی جیهانی لە دایك بوو, لە بەرامبەر ئەم خۆبەدەستەوە دانەی عێراق  هێزی ئاسمانیەكەی  دەستكراوە كرا لە لێدانی خۆپیشاندەرانی باشووری  عێراق, هاوكات هێزەكانی هاوپەیمانی ئامادە نەبوون پێشوازی  لە نوێنەری  خۆپیشاندەرانی باشوور بكەن, هۆكارەكەشی باڵا دەستی ئاراستەی ئیسلامی سیاسی بوو لە راپەڕینەكەیان, لە دوایدا لە ساڵی 2003 ئەمەریكا ئەو ژەهرەی بە ناچاری نۆش كردو عێراقی لەسەر سینیەكی زێڕین پێشكەشیان كردەوە, بە مەش لە قەتڵگاكان زیاتر تۆڵەی لە خەڵكی عێراق كردەوە, وڵاتی بەرەو جەهەنمی ترسناكتر لەوەی سەدام برد. راپەڕینی باشووری  عێراق  لە 28ی شوباتەوە, شاری بەسرە  جمەی دێت, چ لە ئەو سەربازانەی  بە ساغی و بە برینداری لە ریزە  دورو درێژەكاندا بە دوای یەك, دەڵێی مێرولەن, بە سیمای دوكەڵاوی چڵكنەوە, بە سەری شۆڕەوە ملی رێگایان بەرەو ناو عێراق گرتۆتە بەر, وە چ  كەسوكاری سەربازان لە هەموو عێراقەوە لە سەرسنووری كوەیتەوە تا بەسرە كۆبونەتەوە بۆ هەواڵپرسی رۆڵەكانیان, لەو كاتەدا سەربازێك بە تفەنگەكەی چەخماخەی راپەڕین لێدەدات,بێدەنگی دەشلەقینێ, جۆشی رقی خەڵكەكە دەدا,  وەك دەگێڕنەوە لە 1ی ئازار ئەفسەرێك لە شارۆچكەی زوبێری سونی نشینی سەر سنوری كوەیت بە پێوە نانی گولە بە وێنەكەی سەدامەوە گڕی راپەڕینی لە عێراق هەڵگیرساند, لە لایەكی دییەوە دەڵێن  بەیانی زووی رۆژی هەینی رێكەوتی 1ی ئازاری 1991 لە گۆڕەپانی سەعد لە شاری بەسرە, سەربازێك كە لە شەڕی كوەیت بە دۆڕاوی گەڕابوەوە, لە داخی ئەو هەموو نەهامەتیەی لە شەڕ بینیبوی, گولەیەكی نا بە وێنەكەی سەدامەوە و گڕی راپەڕینی لە عێراق هەڵگیرساند, هەردوو روداوەكە لە بەسەرا و هەمان رۆژ رویاندا, پێی دەچێت شیعەكان بۆیە باسی ئەوەی زوبێر ناكەن چونكە شارێكی سونی نشینە,  هەمان رۆژ  شارەكانی بەسرەو میسان و كەربەلا كەوتە دەست خۆپیشاندەران, دواتر نەجەف و كەربەلا و  دیوانیەو سەماوەو حیلەو كوتیشی گرتەوە, لە ماوەیەكی كەمدا تەواوی باشووری عێراق هەمووی كەوتە دەست خۆپیشاندەران, تا راپەڕین گەیشتە شارەكانی عەزیزیەو مەحمودیەی  رۆخی پایتەخت, بە گشتی راپەڕین 14 پارێزگای گرتەوە بە كوردستانیشەوە. لە رێگای سنووری ئێرانەوە هێزە شیعەكانی وەك ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی و حیزبی دەعوە زوو هاتنە ناو عێراقەوە . بۆ رێكخستنی خۆپیشاندەران راپەڕینی كوردستان لە 4ی مانگ  كە عێراق لە ژێر خێمەكەی بیابانی سەفوان  تەسلیم بوو, لە بەرامەردا گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵكرا بۆ ئەوەی  راپەڕین  سەركوت بكات, قۆناغی سەركوتكردنی راپەڕین لە باشوور دەستی پێكرد, رۆژی دوای سەفوان  راپەڕین  گەیشتە كوردستان بە دەروازەی  رانیەیا, لێرەدا دەبینین  هیچ دەست پێشخەریەك  نەك نییە بۆ راپەڕین لە كوردستان بگرە كات لە دوای باشووری عێراق  و هەڵكردنی گڵۆپی سەوزی هاوپەیمانانەوەیە بۆ سەركوتكردنی راپەڕینی باشووری  عێراق, رێی تێدەچێت  لەوكاتەدا ئێران فشارەكان لەسەر هەندێك لە سەركردەكان كورد توند دەكات تا بەرەیەكی دیكە بكەنەوە فشار لەسەر هاوپەیمانەكانی كەمبێتەوە, نامەو هەوڵەكانی ئەوكات ئاماژەی  وایان تێدایە. ئەگەر راست بن  و لە پشكنینی كاربۆنی دەرچن,  لە كاتێكدا زەمینەی راپەڕین دوای  رێكەوتنی سەفوان و دەستكراوە كردنی  هێزی ئاسمانی عێراقی  بۆ سەركوتكردنی راپەڕین لاواز بوو, وەلێ كە خەڵك ئەنجامی دا, ئیتر هێزەكانی بەرەی  كوردستانی دوای كەوتن, ئەگەر وەك باشووری عێراق سەركوتبكرابایا بێ دەستكەوتەكانی كۆڕەو, كە كراش بەڵام كۆڕەو مایەكەی هێنایەوە,  نەك  ئەندازیاری نابوو, بگرە وەك هەڵەبجە هەتیو و بێكەس  سەری دەنایەوە, كەس نەك باسی  ئەندازیاری ناكرد, بگرە بەڵگەنامەی قولابیشیان بۆ پاكانە كردن دروستە كرد. تا ئێستا هیچ بەڵگەیەكی بڵاو كراوە نییە هیچ هێزێكی كوردی پێش ئەو مێژووە " راپەڕینی بەسرە1-3-1991 "بانگەوازی  بۆ راپەڕین كردبێت, ئەوەی هەبووە جوڵەو پەیوەندیكردن و خۆ رێكخستنەوە بووە, لەو بێ ئومێدییەی تێی كەوتبون وەك خۆیان وتویانە جورئەتمان نییە وەك م م بڵێین ئاش بەتاڵە. بە بڕوای ئێوە راپەڕینێك دوای ئەم هەموو روداوە گەرم و شكستە مەزنەی سەدام هاتبێت, دەشێت ئەندازیاری هەبێت؟؟, وە ئەندازیارەكەشی بۆ خۆیان فیشەكێكیان نەتەقاندبێت؟؟ ئازیزێكیان خوێن لە لوتی نەهاتبێت؟؟؟؟؟. هەموو كەس لە شەبەقی پێنج شەممەی رێكەوتی 17-1-1991ەوە  دەیزانی سەدام لە شكستە, چاوەكان دوكەڵ و ئاگری فرۆكەكانی هاوپەیمانانی دەبینی, گوێیەكانیش  گوێ بیستی تەقینەوەكان بوون, ئەم بیركردنەوەیە عەقڵێكی خاریقی ناویست, تەنانەت ئەوەشی سیاسەتی نەكردبوو لە ژیانیدا بەو ئەنجامە گەیشتببوو, جاشەكانیش لەوە تێگەیشتبوون دەبوایا خۆیان بە لایەكدا بدەن, ئاخر ئەوان راستە ئاخوڕیان لای رژێم بوو, بەڵام  هەریەكەیان كلكیان بە لایەنێكەوە بەسترا بوو. راپەڕین  و دەستكەوتەكانی راپەڕین  تەنها دوو ساڵ و نیو  دوای هەردوو كارەساتی هەڵەبجەو ئەنفال ئەنجامدرا, هێشتا شوێنبزر بوونی ئەنفالكراوان و كیمیابارانكردنی هەڵەبجە لە زەینی خەڵكدا مابوو, هێشتا دوكەڵی كیمیاوی و تەپ و تۆزی روخانی گوندەكان و كوشتنی خەڵك لە بەرچاوان بوو, هێشتا ترس و لەرزی  فڕی دانە خوارەوەی هاووڵاتیان لە كۆپتەرەوە لە زەین و هۆشدا بوو, هاوكات  دژە سەركوتكردنی راپەڕین لە باشووری عێراق, حوسێنی زیندوو" حوسێن كامل" گولەی تانكەكەی كە نا بە حوسێنی مردوەوە, نیشانەی دەست نەپاراستن بوو, كوژرانی 5000  بەعسی لە راپەڕین بە كوشتنی 100 هەزار لە هاووڵاتیانی باشوور وەڵام درایەوە, ئەم دوو وێنە تراژیدیایە خەڵكیان  هاندا كۆڕەو  بكەن, لە سەرەتادا هێزەكانی بەرەی كوردستانی رێگری توندیان لە خەڵك كرد شار بەجێ  بهێڵن, ئێمە تا بەرە بەیان بە ئۆتۆمۆبیلی  پڕ لە ژن و منداڵی جل وبەرگ رەشەوە, هەموو لە پرسەی شەهیدو ئەنفالدا بووین, رێگایان نەدا لە شار دەرچینە دەرەوە, وەلێ كە گولەی تۆپەكان گەیشتە دەوروبەری هەولێرو رێگركەران هەڵاتن, ئیتر وەك  روبار جەماوەر رێگای خۆی كردەوە, لێرەشدا خوێنی ئەو خەڵكەی لەو رۆژەدا بووونە قوربانی لە ئەستۆی ئەوانە, خەڵك بە بەجێ هێشتنی ماڵ و شار, ئەو داستانەیان خولقاند كە لە مێژوودا ناوی نرا كۆڕەو, دوای تەنها چوار رۆژ , داستانی برسی و سەرما بردووەكان چووە  سەر مێزی  نەتەوە یەكگرتووەكان, 5ی ئەپرێل بڕیارێكی هەشت خاڵی بەناوی بڕیاری 688 لە لایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە دەرچوو  بۆ پاراستنی خەڵكی سڤیل, بەمەش كۆڕەو بووە  هۆكاری گۆڕانكاری بۆ یەكەمجار لە مێژووی گەلی كورددا, هەڵەبجە و ئەنفال لە كاتی خۆیدا نەیانتوانی كاریگەری دابنێن, بەڵام كۆڕەو كە  روحی هەڵەبجەو ئەنفال و كاردانەوەی ئەو دوو تراژیدیایە بوو, جیهانی  هێنایە  دەنگ, لێرەدا دەبینین تراژیدیا رایگشتی و لەناو خۆشدا نەرمە هێزی ناوخۆیی دروست  كرد. راپەڕین  ئەنجامی نەبوو, وەلێ شكستی راپەڕین بووە سەركەوتن, دوو هۆكاری دواتر هاتنە پێشەوە شەڕی كۆڕێ و بە رادەی كەمتر ئەزمڕ  و راپەڕینەكانی مانگی تەموزی هەمان ساڵی ناو شارەكان, وە سەركەوتنەكانی پێشمەرگە لە سەرقەڵاو گەرمیان, هەموو  سەركەوتنەكانی  كۆڕەویان جێگیرترو بەرفراوانتر كرد. كەواتە ئەگەر لە راستیدا هەر ئێمەی جەماوەر ئەندازیاری راپەڕین بوبێتین, ئەوا بێشك ئەندازیاری كۆڕەوی ملیۆنی و راپەڕینی تەموزی ناو شارەكان بووین, ئەم واقعەی  دروست بووە بەری رەنج و تێكۆشای هەموومانە.   ئەوەی رەخنەی هەیە, بە بەڵگەنامە وەڵام بداتەوە, بەڵگەنامە بە وتەی شەفەوی نابێت, پێویستی بە بەڵگەی نووسراو لێكۆڵینەوەو ساغكردنەوەو پشكنینی كاربۆنی هەیە.

ئاسۆ حاجی  سەردانەکە هیچی لە پشت نیە نهێنی و شاراوە بێ بەڵام زۆری لە پێشە کە ئاشکرا و راگەیەندراو بێ. گرنگترین خاڵی ئەو سەردانە شێواز و پڕۆتۆکۆلی پێشوازیکردنەکە و هەڵکردنی ئاڵای کوردستان نیە چونکە ئەوانە خەریکە دەبنە شتێکی سەتان بارە، بەڵکو ئەجێندای بانگهێشتەکە گرنگە کە سەرۆک ماکڕۆن کاری بۆ دەکا و وەک ئامانجی هاوبەشی وڵاتانی ئەوروپی چەندین جار جەختی لێکراوەتەوە ئەویش بەهێز مانەوەی قەوارەی دەستوری و سیاسی کوردستانە. رەنگە پرسیار بکرێ مانەوەی ئەو قەوارەیە بۆ گرنگە و خۆ فەڕەنسی و ئەوروپی باب برای کورد نین و دەتوانن ئەو بەرژەوەندیەی لەو جوگرافیایە بچووکە دەستیان دەکەوێ ئەوە لە بەغدا زیاتریان پێببڕێ. ئەو پرسیار و بیرکردنەوەیە بۆ چەند ساڵی پێشوو راست بوو،تا قۆناغی بەر لە ریفراندۆم بەڵام بۆ قۆناغی دوای ریفراندۆم چیتر ئەو تێڕوانینە راست نیە و ئەو پرسیارەش بەو شێوە تەقلیدیە ناکرێ. وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا و ولاتانی ئیقلیمیش لەوە تێگەیشتن کە هەر پاشەکشەیەک لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەلایەن هێز و قەوارە دیموکراتخوازەکان کە هەرێمی کوردستان بەشێکە لەو پێناسەیە ئەوە ئێران جێگایان پڕ دەکاتەوە و پێشڕەوی دەکات، جگە لە نموونەی هەرێمی کوردستان و قۆناغی دوای ریفراندۆم کە لەسەر حیسابی هەوڵدان بۆ بێهێزکردنی قەوارەی هەرێمی کوردستان ئەوە هێزە گرێدراوەکانی سەر بە ئێران بەهێز دەبوون و ئێران جوگرافیای قەڵەمڕەویەکەی فراوانتر دەکات وەک ئێستا لە تەماشا کردنێکی نەخشەی عێڕاق دیارە کە تەنها هەولێر و دهۆک لە دەرووەی کۆنتڕۆلی ئێران بزاڤ دەکەن، پرسیارە گەورەکە ئەوەیە هەولێر بە تەنیا چەندی دیکە دەتوانێ خۆی بەرامبەر هێز و فشاری ئێران خۆی رابگرێ! بۆیە بەهێزبوونەوەی هەرێمی کوردستان و راست کردنەوەی هاوکێشەکان وەک خاڵێکی ستڕاتیژی لە کارنامەی فەڕەنسا و وڵاتانی دیکەی ئەوروپا جێی گرتووە و رەنگە ئیدارەی نوێی ئەمریکاش لە هەمان گۆشەنیگاوە مامەڵە لەگەڵ هەرێمی کوردستان و عێڕاق بکات و چیتر کار بۆ ئەوە نەکات عێڕاق تەنها ناوەندێکی بەهێزی هەبێت ئەویش بەغدا بێت، بەڵکو پێویستە دان بە واقیعی مێژوویی و ئێستای عێڕاق بندرێ و گرفتەکەی بە دروستی دەستنیشان بکرێ کە وڵاتێکی بەزۆر پێکەوە لکێندراوە و بەرهەمی شەڕ و ململانێیە نەک وڵاتێکی دامەزراو، بۆیە ئەو تێگەیشتنە دەبێ ببێتە چەقی بزاڤەکان بە ئاراستەی چارەسەرکردنی گرفتەکان، ئەو سەردانەی نێچیرڤان بارزانی بە سەرەتایەکی باشی کارکردن بەو ئاراستەیە دادەندرێت.

عه‌داله‌ت عه‌بدوڵڵا     ناتوانرێ واقعبینی له‌كایه‌ی سیاسه‌تدا، یان ئه‌وه‌ی پێی ده‌وترێ "واقعبینیی سیاسی Political Realism"  بۆ كۆمه‌ڵێك مانای نه‌خوازراو و نه‌شیاو كورتبكرێته‌وه‌ كه‌ كه‌س قبوڵیان ناكات مه‌گه‌ر نه‌زان و لاوازه‌كان!. لێره‌دا مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌، تۆ ناكرێ واقعبینی له‌سیاسه‌تدا یه‌كسان بكه‌یت به‌ خۆڕاده‌ستكردنێكی به‌لاش به‌وه‌ی كه‌ واقعی حاڵ به‌سه‌رتدا ده‌یسه‌پێنێت، یان بێ هیچ هه‌ستێكی ره‌خنه‌گرانه‌، یان رۆشنبیرییه‌كی تیۆریی و ئارگۆمێنێكی عه‌قڵانی، واقعت به كۆی ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ی كه‌ هه‌ن و سه‌روه‌رن، قبوڵ بێ.      له‌م سه‌رنجه‌ تیۆرییه‌دا، ده‌مانه‌وێت له‌ده‌ره‌وه‌ی هه‌ر تێزێكی ئایدیولۆژیی دژه‌ واقع، یان هه‌ر بیروباوه‌ڕێكی شۆڕشگێڕیی، یان هه‌ر پرۆژه‌یه‌كی یۆتۆپی و ئایدیاڵێكی مرۆیی، ره‌خنه‌ له‌ واقعبینیی سیاسی بگرین. راسته‌ ئه‌و پێودانگ و پێوه‌رانه‌ش، بۆ سه‌یركردنی واقع، بێ سوود نین و به‌شی خۆیان كاریگه‌رن، به‌تایبه‌تی كه‌‌ مرۆڤ زۆرجار نا‌توانێ بێ خه‌یاڵ و بێ ئایدیاڵ بژی، ناشتوانێ به‌رگه‌ی واقعێك بگرێت كه‌ دژ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی و خه‌ون و چاوه‌ڕوانییه‌كانی بێت.     ئێمه‌ ئه‌م تێزانه‌ ئه‌سه‌لمێنین و دژی نین، له‌بنه‌ڕه‌تیشدا، مرۆڤ، له‌جیهانی هاوچه‌رخدا، كه‌ به‌قۆناغێكی پێشكه‌وتووی شارستانییه‌تی مرۆڤایه‌تی داده‌نرێت و زانست و ته‌كنه‌لۆژیاو په‌یوه‌ندیكردن Communication وه‌رچه‌رخانی یه‌كجار گه‌وره‌یان بۆی دروستكردووه‌، هێشتاو تا ئێستاش بونه‌وه‌رێكه‌ له‌وه‌ ناكه‌وێ كه‌ شوێنكه‌وتووی هه‌ندێ تایپی نوێی بیری ئایدیۆلۆژی بێ!، ئه‌مه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر، به‌هۆی كه‌وتنی نازیزم و فاشیزم، ئاسه‌واره‌كانی جه‌نگی جیهانیی دووه‌م(1939-1945ز)، روخانی دیواری به‌رلین(1989ز)، هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی یه‌كێتی سۆڤێت و بلۆكی سۆشیالیزم، بڵاوبوونه‌وه‌ی گه‌ردونییانه‌ی به‌هاكانی مافی مرۆڤ و دیموكراسی، یان سه‌رهه‌ڵدانی جیهانگیرییه‌وه Globalization، باوه‌ڕبوون به‌ئایدیۆلۆژیا سه‌رتاسه‌رییه‌كان، یان ئه‌وه‌ی جان لویتار  Lyotard ( (1924-1998پێی ده‌ڵێ، "حیكایه‌ته‌ گه‌وره‌كان/ Master-narrative"  ته‌واو له‌ق بووبێت و باوی نه‌مابێت و بووبێته‌ جۆرێك له‌جۆره‌كانی دۆگمایی-ش.   به‌مانایه‌كی تر، راسته‌ هێشتا ئایدیۆلۆژیا، هه‌روه‌ك ئۆگست كۆنت(1798-1857ز) پۆلێنی ده‌كات، قۆناغێكی به‌سه‌رچوو نییه‌ له‌مۆدێلی فكری مرۆیی، به‌ڵكو له‌م سه‌رده‌مه‌شدا، ئایدیۆلۆژیا، به‌شێوازی نوێ و جیاواز، هه‌ندێجاریش كلاسیكی و بگره‌ هه‌مه‌جییانه‌ش، به‌رده‌وامه‌!، هه‌روه‌ك له‌ ره‌فتاری گروپه‌ بنه‌ڕه‌تخوازه‌كاندا  Fundamentalism ده‌یبینین، یان له‌ دروشمی گروپه‌ راستڕه‌وه‌ رادیكاڵه‌كان.   به‌م مانایانه‌، ره‌خنه‌ی تیۆری له‌چه‌مكی واقعبینی سیاسی لێره‌دا، به‌مانای ره‌خنه‌ی زانستییه‌ له‌ پرسی به‌ ئایدیۆلۆژیاكردنی ئه‌م چه‌مكه‌، رووتكردنه‌وه‌یه‌تی له‌و ساته‌ مێژووییانه‌دا كه‌ ده‌كرێته‌ بیانوو بۆ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك پرۆژه‌ی ئایدیۆلۆژی، یان ئیراده‌ی ده‌سه‌ڵاتخوازی و هه‌ژموونگه‌رایی بسه‌پێنرێت و ئه‌م سه‌پاندنه‌ش به‌ واقعێكی نۆرماڵ و بێ گرفت وێنا بكرێت: چ له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ كه‌ دڵخوازی واقعی حاڵن و ئه‌یانه‌وێ واقعێكی دیاریكراو، بێ هیچ گۆڕانكارییه‌ك، درێژه‌ی هه‌بێت!، چ ئه‌وانه‌ش كه‌ به‌پاساوی واقعبینییه‌وه‌، به‌واقع رازی ده‌كرێن!.   ره‌خنه‌ی زانستییش لێره‌دا، به‌مانای ره‌تكردنه‌وه‌ی ره‌خنه‌ی ئایدیۆلۆژی نییه‌ له‌واقع، ته‌نانه‌ت جێگره‌وه‌شی نییه‌. جیاوازیی نێوان ره‌خنه‌ی زانستی و ره‌خنه‌ی ئایدیۆلۆژی له‌ واقع ئه‌وه‌یه‌ كه‌، یه‌كه‌میان مژده‌ی واقعێكی باشتر له‌به‌رامبه‌ر واقعی حاڵ به‌كه‌س نادات. ره‌خنه‌ی زانستی گره‌نتیی گۆڕینی واقع به‌ واقعێكی له‌قوتونراوی شیاوتر ناكات!، ئه‌و له‌باشترین حاڵدا كۆمه‌ڵێك پێشنیازو راسپارده‌ی هه‌یه‌ كه‌ گرێی ده‌داته‌وه‌ به‌مێژووییه‌كی دیاریكراوه‌وه‌، وه‌كو راستیی ره‌هاش نایاننوێنێت ئه‌وه‌نده‌ی وه‌ك راستییه‌كی به‌شه‌كی(جزئی/Partial) و شایه‌ن به‌پیاچوونه‌وه‌و راستكردنه‌وه‌ ده‌یانخاته‌ڕوو، له‌كاتێكدا كه‌ دووه‌میان، واته‌ ره‌خنه‌ی ئایدیۆلۆژی وانییه‌. ئه‌م تایپه‌ له‌ ره‌خنه‌، زۆرجار، به‌ڵێنی به‌رپاكردنی(به‌هه‌شت)ێك به‌ مرۆڤه‌كان ده‌دات له‌ئاست(دۆزه‌خ)ی واقعێكی دیاریكراودا، به‌هه‌شتێك كه‌ بۆ ئێستاو هه‌تاهه‌تایه‌ به‌رده‌وام بێت!.   ره‌خنه‌ی زانستی له‌ واقعبینیی سیاسی، به‌پشكنینی واقع ده‌ستپێده‌كات. سروشتی زانستیش هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئیشده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ركه‌وت و بنه‌ماكانی واقع بناسێت، ئه‌ویش له‌رێی سه‌رنجدان و زانینی دیارده‌ گۆڕاو و نه‌گۆڕه‌كان/یان دره‌نگ گۆڕاوه‌كانی ناوییه‌وه‌، له‌رێی تێگه‌یشتن له‌چییه‌تی دیارده‌كانی ناو واقع و ستراكتۆره‌كانیانه‌وه‌، له‌ رێی بنكۆڵكردنی هۆكارو فاكته‌ره‌كانی پشت ده‌ركه‌وتنییه‌وه‌ له‌و فۆرمه‌ی مێژووییه‌ی كه‌ تیایدا هه‌یه.    واته‌ واقع و ده‌ركه‌وته‌كانی ده‌خاته‌ ژێر كۆمه‌ڵێك پرسیاره‌وه‌و ده‌پرسێ: چه‌ندیان زاده‌ی بیری مرۆڤن و چه‌ندیان بیری مرۆڤیان ناچار به‌ تایپێكی دیاریكراوی بیركردنه‌وه‌ كردووه‌؟، كامیان به‌رهه‌می ئیراده‌ی ئازاده‌و كامیان جه‌بری؟، كامیان له‌دایكبووی فیزیكه‌و كامیان ئه‌ودیوی فیزیكMetaphysics ؟، به‌ زمانی ده‌رونشیكاریی فرۆید(1856-1939ز)،كامیان له‌ئاكامی ئاگاییه‌و كامیان نائاگایی؟، به‌ زمانی ماركس(1818-1883ز) كامیان ده‌رهاویشته‌ی سه‌رخانه‌و كامیان ژێرخان؟ به‌زمانی جان بۆدریارد-یش(1929-2007ز) چییان واقعی راسته‌قینه‌یه‌و چییشیان سه‌رو واقعه‌، واته‌ دروستكراوی ده‌زگاو كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندنی جه‌ماوه‌ری-ییه‌ Mass media و .. هتد؟.  روونتر بڵێین، ره‌خنه‌گرتن له‌ واقعبینی سیاسی، له‌ده‌ره‌وه‌ی ئایدیۆلۆژیا، به‌ مانای شیتاڵكردنێكی تیۆرییانه‌ی واقعه‌ بۆ هه‌ڵماڵینی ده‌مامكه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازی و ئایدیۆلۆژییه‌كانی. ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كاندا، ته‌نانه‌ت ده‌شێت یارمه‌تی خاوكردنه‌وه‌ی ململانێ سیاسی و ئایدیۆلۆژییه‌كانیش بدات، به‌تایبه‌ت له‌دۆخی قه‌یرانه‌ درێژخایه‌نه‌كاندا كه‌ تیایاندا تێزه‌ ئایدیۆلۆژییه‌كان و گوتاره‌ فشۆڵه‌كان، به‌بۆنه‌ی شكستهێنانیان له‌دیاریكردنی زانستییانه‌ی واقعدا، له‌چاره‌سه‌ركردنی قه‌یرانه‌كانیشدا شكست ده‌هێنن و، بگره‌ زۆرجار سه‌ر له‌ به‌ریه‌ككه‌وتنی توندوتیژو خوێناویشه‌وه‌ ده‌رده‌هێنن.      بایه‌خی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌وه‌شدایه‌ كه‌ به‌كارهێنانی ئایدیۆلۆژییانه‌ی چه‌مك و زاراوه‌كان ئاشكراده‌كات، له‌مه‌رامه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازی و هه‌ژمونگه‌رایی و سیاسییه‌كانیان رووتیانده‌كاته‌وه‌. له‌گه‌ڵیدا، كه‌س به‌ناو و به‌ بیانووی واقعبینی سیاسییه‌وه‌ ئیراده‌ی خۆی به‌سه‌ر ئه‌ویتردا ناسه‌پێنێت، هیچ گروپێكیش به‌ئاسانی ناتوانێت ئه‌م چه‌مكه‌ بكاته‌ پاساوی خۆته‌سلیمكردن به‌واقعی حاڵ و حاڵی واقع، به‌ڵكو بڕێك ره‌خنه‌گرانه‌و هۆشیارانه‌تر به‌ری ده‌كه‌وێت.   كێشه‌یه‌كی ئه‌مڕۆی باشوری كوردستان له‌وه‌دایه‌ كه‌، به‌ناوی واقعبینیی سیاسییه‌وه‌، خه‌ریكه‌ مرۆڤی ئێمه‌و گروپه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ملكه‌چی واقعی حاڵی وڵات ده‌كرێن!. یان له‌ئه‌نجامی به‌ریه‌ككه‌وتنی گوتاره‌ ئایدیۆلۆژییه‌كان و هه‌ڵمه‌ته‌ میدیاییه‌ دژ به‌یه‌كه‌كاندا، سازان له‌سه‌ر واقعی حاڵ ده‌كرێت كه‌ خه‌ریكه‌ كورتده‌كرێته‌وه‌ بۆ دانیشتنی نێوان هه‌ندێ كاراكته‌رو به‌رده‌وامبوون و درێژه‌كێشانی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌و هیچیتر!، دۆخێك، كه‌ له‌خودی خۆیدا، گومانی گه‌وره‌ له‌ بێگوناهیی واقع دروستده‌كات..!     ئێمه‌ ئه‌مڕۆ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، له‌جێی سازان و یه‌كڕیزییه‌ك كه‌ واقعی حاڵ به‌هه‌موو قه‌یرانه‌كانییه‌وه‌ درێژه‌ پێ بدات و شه‌رعییه‌تێكی ناڕاسته‌وخۆ به‌ گه‌نده‌ڵییه‌كان بداو (پرۆژه‌كانی چاكسازی) په‌كبخات، پێویستیمان به‌ موفاته‌حه‌ی راشكاوانه‌و راستگۆیانه‌ی یه‌كتره‌، پێویستیمان به‌ ململانێكه‌ كه‌ ئه‌م واقعه‌ تێپه‌ڕێنێ و بگۆڕێت، ئه‌و واقعه‌ی كه‌ هه‌یه‌ نه‌كرێته‌ واقعێكی قه‌ده‌ری و باڵاده‌ست و به‌رده‌وام، هه‌موو سازشكردنێك له‌سه‌ر ئه‌م پره‌نسیپه‌ش، بێ هیچ گومانێك هه‌م پێچه‌وانه‌ی كرده‌ی سیاسه‌ت خۆیه‌تی كه‌ كرده‌یه‌كی عه‌قڵانییه‌و له‌رێی ململانێ و گۆڕینی واقعه‌وه‌ به‌ها وه‌رده‌گرێت، هه‌م پێچه‌وانه‌ی ویستی گه‌لانیشه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ پێشكه‌وتن و چه‌ق نه‌به‌ستن له‌ پنتێكی مێژوویی دیاریكراودا.

عەدنان تاڵەبانی  هاوڵاتیانی هەرێم لەبەرامبەر سیستمێكی سیاسیدان كە تەنها تایبەتە بەم دەسەڵاتەو تاقانەیەو لە هیچ شوێنكی جیهاندا بوونی نیە، دەكرێت بوترێت بەلای هیچ یەكێك لە مۆدێلەكانی حكومڕانیدا یەكلایی نابێتەوە.  ئەم سیستمە پشتبەستنی بە بنەما دیموكراسییەكان زۆر لاوازە، دەسەڵاتداران سەرباری ئەوەی بە قسەو دروشم واینیشاندەدەن پەیڕەوی لە سیستمی دیموكراسی دەكەن بەڵام خۆشیان ئەو راستیە باش دەزانن هیچ كەسێك دەسەڵاتەكەیان بە دیموكراسی نازانێت، ئاخر لە چ وڵاتێكی دیموكراسیدا هاونیشتمانی لەسەر كۆمێنت و لایكێك لە تۆڕەكۆمەڵایەتیەكان روبەڕوی لێپێچینەوەو سزادان كراوەتەوە، یاخود لە چ سیستمێكی دیموكراسدا خۆپیشاندەر بە گوللە وەڵامدراوەتەوە، جگە لە سیستمە ستەمكار و دیكتاتۆرییەكان نەبێت!، دەتوانم بڵێم ئەو پەراوێزەش كە بۆ ئازادیی بوونی هەیە دەگەڕێتەوە بۆ هۆشیاری و ئازایی خەڵكی كوردستان خۆی.  مانەوەی ئەم سیستمە بەم شێوەیە كە پارتی و یەكێتی تیایدا دەسەڵاتداری سەرەكین و بەشێك لەحزبەكانی تریش بەشدارن، ئەوەندەی هەرێمی كوردستان بەرەو لێواری هەرەسهێنان كێشدەكات بەهیچ لۆژیكێك بەرەو قۆناغێكی باشتری نابات، ئەزموونی سی ساڵی رابردوو نیشانیداوە مانەوەی ئەم سیستمە واتە كەڵەكەبوونی قەیرانەكان و زیاتر برسیكردنی خەڵك و چاوەڕوانی روودانی هەڵەی گەورەو ستراتیژی زیاتری دەسەڵاتداران.  بۆ گۆڕینی ئەم واقیعەش دوو رێگا لەبەردەمدایە یان شۆڕشی چەكداری یان گرتنەبەری رێگای مەدەنی، مێژوو نیشانیداوە شۆڕشی چەكداری تەنها خاپوركردن و كوشتاری زۆر و پارچەپارچەبوونی وڵاتی بەدواوەوە بوەو لە باشترین حاڵەتیشدا سیستمێكی تر جێكەوتكراوە كە لەوەی پێشخۆی باشتر نەبوە، كەدڵنیام خەڵكی كوردستان خوازیاری ئەمە نیە، كەوابێت ئەبێ رێگای دووەم شا رێگا بێت و ئەزموونی گەلانیش لەبەرچاوە رێگای مەدەنی ئاكامەكەی ئاوەدانی و خۆشگوزارنی و پێشكەوتن بووە.  بەڵام دەبێت ئەوەشمان لەبەرچاوبێت دانیشتن و هیچ نەكردن و بەشدارینەكردنی هاوڵاتیان لەچالاكیە مەدەنی و سیاسیەكاندا دۆخەكە ناگۆڕێت، چونكە لە دیدگای لۆژیكی مۆدێرنەوە داسەكنان و مەنگی كۆمەڵگا نەخۆشییە و بەپێچەوانەوە بزۆكی و جوڵە ئەو شتەن لە زۆربەی كاتەكاندا كۆمەڵگای لەسەر بنیات دەنرێت و دادەمەزرێت.  بۆیە بەشداری خەڵك لە پرسە سیاسیەكاندا گرنگە، دەسەڵات چەند بەربەست لەبەردەم رێگا مەدەنی و دیموكراسیەكاندا دروستبكات خەڵك دەبێت زیاتر جەخت لەسەر گرتنەبەری ئەم رێگایانە بكاتەوە، ناڕەزایی دەربڕین و خۆپیشاندان و گردبونەوەو مانگرتن و نوسین و قسەكردن كەم نیە، لەسەروی هەمویانەوە بەشداریكردن لە هەڵبژاردنەكاندا رێگایەكی ئاسانە بۆ گۆڕانكاری. لەهەر وڵاتكێدا هەڵبژاردن كرا مانای ئەوە نیە سیستمە سیاسیەكەی دیموكراسییە هەرێمی كوردستان بەنمونە، بەڵام تا هۆشیاری خەڵك بۆ هەڵبژاردن و بنەما دیموكراسییەكان زیاتر بێت تەمەنی ئەم دەسەڵاتەو حزبە نادیموكراتەكان كوردتر دەبێت و دەنگی هاونیشتمانیان پێوەردەبێت بۆ ئەو هێزەی حوكمی ئەم وڵاتە بكات, لە كوردستاندا هەڵبژاردن ئەگەر نەیتوانیبێت ئاڵوگۆڕی دەسەڵات دروستبكات، بەڵام نا لۆژیكیە بوترێت هیچ كاریگەری نەبوە!.

سەرکەوتی جیهاز و بەختیار شارەزوری ڕێککەوتنی نێوان چین و ئەمریکا دوای پێنج ساڵ گفتوگۆ کردن لە ٢٥ /٣/٢٠٢١مانگدا زۆر گۆڕانکاری گەورە دروست دەکات ، بە شێوەیەک کە کاریگەری لە سەر جیهان و بەتایبەت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێدەهێڵێ ، ئەم ڕێککەوتنە درێژکراوەی هەمان پلانی چینە بۆ تەواوکردنی ڕێگەی ئاوریشمی بە سیاسەتێکی نەرمی ئابوری ، کە هێواش هێواش هەژمونی ئەمریکا دەخاتە مەترسیەوە و تا ئەو ئاستەی وردە وردە بلۆک بەندی لەسەرەتایدا دروست بوە ، بۆ ئەم مەبەستە ئیدارەی نوێی بایدن دەیەوێ هاوپەیمانەکانی چین و ڕوسیا کەم بکاتەوە بە هەمان قەیدی مێژویی ناتۆ کە بەرامبەر وارشۆ کردی ، بەڵام ئەم جارە لە زۆر وڵات ئەمریکیەکان لە قەیدکردنی چین لە ڕێگەی هاوپەیمانەکانیەوە فەشەل دێنێت ، هەردو کوریا بۆ ئەمریکا گرنگە ، بەڵام دەبینین کۆریای باکور دوای سەردانی ترەمپ ڕێککەوتنەکانیان بەرەو هەڵوەشانەوە دەچێت ، لە لایەکی ترەوە میانمار کە چین کار لەسەر پشتوانی کودەتای سەربازی دەکات دیسانەوە ئەمریکیەکان فەشەلیان هێنا لە پشتیوانی (سان )  ، لە هەموشیان گرنگ تر ئێرانە ، کە ئەگەر ئێران لە چین داببڕن ئەوا سەرەکی ترین ڕێگەی جێبەجێ کردنی (یەک پشتێن و یەک ڕێگا)ی چینی دەگرن ، بۆ ئەم مەبەستەش ئەمریکا ڕێککەوتنی نێوان عەرەب و ئیسرائیل بە گرنگ دەزانێ  ، دوای پێنج ساڵ لە گفتوگۆ ٢٥ مانگ ئێران و چین لەسەر (هاوپەیمانی ستراتیژی ) ڕێککەوتن . لە بەرامبەردا ئەگەر چی ئەمریکا توانی تا ئاستێک هەژمونی ئێرانی لە لوبنان و سوریا و عێراق و یەمەن کەم بکاتەوە بەڵام لەلایەکی ترەوە ئێران دەبێتەوە بەو پردەی کە چینی بەسەردا تێپەڕێ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەوێشەوە بۆ ئەوروپا ، بۆ ئەم مەبەستەش بەرەیەکی بەهێزی وەک چین و ڕوسیا لەسەرەتای گەمەکەدان بۆ ئەوەی لە ئەمریکای ببەنەوە . ئەم گەمەی ڕوسەکان و چینیەکان لەوێوە دەست پێدەکات لە دو وڵاتی بەهێزی وەک ئێران و تورکیا بەتەواوی لە ئەمریکا داببڕن و بیکەنە هاوپەیمانی خۆیان ، تورکیا لە هاوپەیمانی کۆنی ئەمریکایە ئێستا بە هۆی ناکۆکی لەگەڵ ناتۆدا تەواو نزیک بوەتەوە لە ڕوسیا کە لە ڕێککەوتنی ئەستانە ٢٠١٩ بەدیار کەوت و لە کڕینی سیستەمی بەرگری S-400 سەرەتاکانی دەرکەوت و لە ڕێککەوتنیان لە سوریا تا ئاستێک جێبەجێ کرا ، ئەم ململانێیانە لە پاکستانەوە تا وڵاتانی دەریای قەزوین دەبێتە سەرەتای ململانێیەکی قورس بەرامبەر ئەمریکا . لە بەرامبەردا ئەمریکا دەیەوێت بە هێزی نەرم ڕوبەڕوی ئەم پلانانە بێتەوە هەر لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی لە بەرامبەر ئێراندا تا هاتنی پاپا بۆ نەجەف و کارکردن لەسەر حوسیەکان و یەمەن و لیبیا و وڵاتانی تر ، بۆ هەردو وڵات تورکیا و ئێران گەمارۆی ئابوری و شەڕی بەهای دراو کارتێکی تری بەهێزی ئەمریکیەکانە  وە ئەمریکا دەیەوێت لە ڕێگەی پێداچونەوە بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی ئێران دور بخاتەوە لە بەرەی دژ و لە ڕێگەی کۆنگرەی ژینگە پارێزیەوە و مافەکانی مرۆڤەوە گوشار بۆ وڵاتانی هاوپەیمانی چین دروست بکات ، ئیدارەی بایدن بە هێزی نەرم دەیەوێ کار لەسەر ئامادەکاری بکات بۆ دوای ڕێککەوتنی ئێران و چین . ئەگەر چی ئەم ڕێککەوتنەی ئێران و چین ( هاوپەیمانی ستراتیژی) ناوەرۆکەکەی بە تەواوی بڵاو نەکراوەتەوە بەڵام دیارە (کە چۆن دەبێت ) وەک سەرەتای ڕێگای ئاوریشمی ، بەڵام لەسەرەتادا مامەڵەی بیست ملیار دۆلار لە خۆ دەگرێ و کۆمەڵێک پڕۆژە جێبەجێ دەکرێ و چەند بنەکەیەکی سەربازی چینی دێنە ئێرانەوە ، کە بۆ ئەم ڕێککەوتنە عەلی لاریجانی سەرپەرشتی دەکات ، لە ناوخۆی ئێراندا دوو بەرە دروست بوە کە بەرەیەکیان پێیان وایە ئەمە داگیرکاری چینە بۆ ئێران و پێویستە ئێران لەگەڵ ئەمریکا ڕێک بکەوێت و بەرەیەکیان کە زیاتر لە ناوەندی دەستەڵاتدان تەواو لەگەڵ ئەم ڕێککەوتنەن . لێرەوە دوای ٢٥ مانگ قۆناغێکی تر لە ململانێی نەرم و سارد دەکەوێتە نێوان چین و روس لەلایەک و ئەمریکا لەلایەک ، بەتایبەت کە چین دوای سەردانی وەزیری خاریجی چین بۆ سعودیە وتورکیا و دوای ئێرانیش بۆ ئیمارات و بەحرەین سەردانەکانی درێژ دەکاتەوە کە هەموی لە چوارچێوەی پلانی جێبەجێکردنی ڕێگای ئاوریشمیدایە . لەم نێوەندەدا هەرێمی کوردستان وەک هەمو جارەکانی تر دابەش بوە بەسەر ئەم بلۆک بەندیەدا ، ئەو دویو دێگەڵە و ئەمدیو دێگەڵە ، کە دواجار دەبێت کورد خوێندنەوەی هەبێت و ماڵی کوردی یەکبخرێت بۆ ئەوەی بزانرێت کورد دەکەوێتە کوێی ئەم نەخشە تازەیەی ململانێوە و چی بکات و چۆن سیاسەت بکات لە ڕێگەی پەیوەندیەکانیانەوە ، چونکە لە هەردولا هەلێکی زێڕینی بۆ دروست بوە دەتوانێت سود لەهەردو جەمسەرەکە وەربگرێت ، بەرەی چینی نایەوێ لە دۆخی ئەمڕۆی عێراقی شپرزەدا (کە ئێستا عێراق بوە بەخەتی یەکلاکەرەوەی بەشێکی ئەم ململانێ یە) و نایەوێت هەرێم تێک بچێ و بەرەی ئەمریکیش بە پێگەی ستراتیژی خۆی دەزانی وەک جوگرافیا و جیوپۆلەتیکی شەڕ و ململانێکان .

د. كامەران مەنتك   جێگای سەرسوڕمانە، كورد تاوەكو ئێستا زۆر بەساویلكەیی لە سیاسەت دەڕوانێت و بەنووكە قەڵەمێك وەك دەڵین دۆست و دوژمنی خۆی دەست نیشان دەكات، لەكاتێكدا بە هەموو پێوەرەكان تا ئێستا  دۆست و دوژمنی خۆی ناناسینت و هەر رۆژەی هێزیك لەپیناو بەرژەوەندیەكانی خۆی بەكاریدێنێت، دوای ئەوەی كاری پێی نامێنیت وەكو دەستەسڕێكی پیس فڕێی دەدات!. لەراستیدا ئەمە ئەو شەرمەزاریە گەورەیەیە، كە پێویستە هەموو تاكی كورد هەستی پێبكات و منداڵەكانی لەقوتابخانەكان لەسەری پەروەردە بكرێت، بۆئەوەی هەر هیچ نەبێت، ئەگەر كورد نەتوانێت بگاتە ئامانجە ستراتیژیەكانیشی، بتوانێت خۆی لە كارەساتی ئەو شەرمەزاری و ریسوابوون و بە دەستەسڕ بوونە بپارێزێت. ئەمریكا دۆستی كوردە، كورد هەموو هیوایەكی لەسەر ئەمریكا چنیوە بۆئەوەی لەدەست دڕندەكانی ئەو هەریمە رزگاریان بكات، كە هەر خۆی لەژێرەوە هانیان دەدات و چەكیان دەداتە دەست بۆئەوەی كورد بكوژن!. لەكاتێكدا دەیانەوێت وانیشانی كورد بدەن سیاسەتی بایدن قۆناغێكی نوێیەو پشتگیریەكانی ئەمریكا دەگەڕیتەوە بۆ كوردو بەپرسەكانی لە رۆژئاوای كوردستان لە ژێر وێنەی ئۆجەلان وێنە دەگرن، كە خۆیان خستوویانەتە لیستی تیرۆرەوە، لە هەمانكاتدا بەناوبانگترین میدیای ئەمریكی (نیۆیۆرك تایمز) پەسنی ئەردۆگان دەكات و بەرزگاركەری عەفرینی لەقەڵەم دەدات، ئەو ئەردۆگانەی رۆژانە ژن و  منداڵ و گەنج و پیری كورد دەكوژێت، وەك پەیامبەرێكی ئاشتی و رزگاركەری خەڵكی عەفرین لە دەستی سوپای دڕندەی رژێمی ئەسەد نیشانی دنیای دەدات، لەكاتێكدا هەموومان دەزانین عەفرین لەدەست رژێمی سوریا نەبوو و ئارامترین ناوچەی سوریا بوو، سەرباری ئەمەش ئەو رژێمەی لەو شارە پیادە كرا، هەموو خەڵك بەشداری دەسەلاتی دەكردو بەیەكەوە شارەكەیان بەجوانترین شێوە بەڕێوە دەبرد، ئێستاش دوای ئەوەی توركیا داگیری كردووە، نەك رۆژانە ژن و منداڵانی كورد دەكوژێت و لەخاكی خۆیان دەریان دەكات، بگرە دار زەیتوونەكانی عەفرینیش، كە نیشانەی ئاشتی و ژیانە لە رەگەوە هەڵدەتەكێنێت و سووتماكی دەكات!. ئەوە ئەو ئەمریكایەیە، كە كورد بە دۆستی خۆی تێدەگات. فەرەنسا، لەكاتێكدا خۆی بەسەرچاوەی دیموكراسیەت و فەرمانرەوایی گەل دەزانێت و لەكاتی هێرشی توركیا بۆ سەر گرێسپی و سەریكانی فرمێسكی تیمساحی بوو كورد دەڕشت و هاوكات لەلایەكی تر وەك دەولەتێكی ئەندام لە ناتۆ هاریكاری توركیای دەكرد بۆ سووتاندنی رۆژئاوای كوردستان!. لەگەمژەیی كوردیش ماوەیەك بوو میدیاكانی كوردی بە پشت و پەنای كورد نیشان دەداو سەرۆكەكانیان بە دایكی كوردان یاخود باوكی كوردان ناوزەد دەكرد، كەچی لە پڕێكا  بۆ رازیكردنی دوژمنە ساختەكەی، كەوتە راوەدوونانی كوردانی ئازادیخوازو یانەو سەنتەرە رۆشنبیریەكانی كورد لە شارەكانی ولاتەكەی دادەخات!. كەواتە نە نەوەكانی دایكی كوردان و نەنەوەكانی باوكی كوردان راستگۆ دەرچوون شێربوون لەپێستی رێویدا!. ئەڵمانیا، لەكاتێكدا دەیەوێت سەركردایەتی یەكێتی ئەوروپا بكات و باس لە ئازادی و دیموكراسی و مافی مرۆڤ دەكات، بۆمب و تانكەكانی دەداتە توركیا بۆئەوەی گەلی كوردی پێ رەشەكوژ بكات!. سیخوڕەكانی ئەڵمانیا لەو ناوچەیە زانیاری كۆدەكەنەوەو دەیدەنە دەست دەزگا هەواڵگرییەكانی توركیا!.  بەداخەوە ئەوانەی كورد وەك دۆستیك تەماشایان دەكات و بەفریادڕەسیان دادەنێت، بچووكترین رێژەی ئاكاریان نیەو تیرە ماریكی ژاراوین و لەنزیكترین دەرفەتدا پێیوەدەدەن. بەراستی كاتی ئەوە هاتووە، كە واز لەو ململانێیە بێواتاو سووكەی ناوخۆیی بهێنرێت و لەرۆچنەیەكی ترەوە سەیری ژیان و دوا رۆژ بكرێت. من دەزانم ئەوە كاریكی ئاسان نیەو تەنانەت ئەو شەڕانەش، كە بەشەڕی ناوخۆیی كوردی دەناسێنرێت، دەستە ئەو دۆستە دڵسۆزانەی كوردی تیایە، بەڵام بەلایەنی كەم پێویستە كورد تاكی كورد بۆ جارێكیش بێت بەشیوەیەكی ئاوەزمەندانە بیربكاتەوە راستیەكان بەو شیوەیە ببینیت، كە هەیە نەك وەك ئەوەی ئەو دۆستانەی نیشانی دەدەن!. كاتی ئەوە هاتووە كورد هەوڵبدات بە پەیوەندیەكانی لەگەڵ دەرو دراوسێ و ئەو گەل و نەتەوەو ولاتانە دابچێتەوە، كە مێژوویەكیان بەیەكەوە هەیە. راستە ئەوانیش بەشێكن لەو گەمە قێزەونەی رۆژئاوا، بەڵام هەرچۆنێك بێت دەتوانێت وەك شیرنترین تاڵەكان مامەلەیان لەگەڵدا بكات، ئەگینا ئەو رۆژئاواییانەی، كە فەیلەسووفی گەورەی ئەڵمانی نیچە ناوی ناون دڕندەی سۆری چاوشین(الوحش الاشقر)، بەهیچ  شێوەیەك نەك هەر بەهانای كوردەوە نایەن، بەلكو ئەوان خۆیان هۆی هەموو ئەو نەهامەتیانەن، كە لەمێژووی نویدا بەسەر كورد داهاتووە. بۆیە دەبێت لەوە تێبگەین، كە باشترین دۆستی كورد تەنیا كورد خۆیەتی، ئەگەر خۆی نەبێتە دۆستی راستەقینەی خۆی، ئەوا ئەو دۆستانەی بە دۆستی راستەقینەیان تێدەگات، دەیانەوێت لەڕەگەوە هەڵیكەنن و لەمێژوودا بیسڕنەوە.

ساڵح ژاژڵەیی  لەم ڕۆژانەدا فراكسیۆنی سەوز لە پەڕلەمانی كوردستان ناڕەزایەتی دەردەبڕن بەرامبەر بە حكومەت و بەم شێوەیە قسە دەكەن: وێڕای ئەوەی بە نێگەرانییەوە  دەڕوانینە بەردەوام بون بە لێبڕینی موچەوە ، لە هەمان كاتدا  هۆشداری دەدەینە حكومەتی هەرێم بە لەبەر چاوگرتنی زۆر بونی داهاتە ناوخۆییەكان ، چیتر موچەی مۆچە خۆران بە لێبڕینەوە دابەش نەكەن . لە هەمان كاتیشدا دەڵێن لەگەڵ ئەوەی یەكێتی خۆشی بەشدارە لە حكومەتدا .  لە ڕاستێدا ئەمە زۆر هەڵدەگرێت لە سەری بنوسرێت . بەڵام من هەوڵ دەدەم  زۆر بە كورتی  ڕونكردنەوەیەك  لە سەر ئەم لێدوانەی فراكسیۆنی سەوز بدەم و بزانم چی لە پشتی ئەم لێدوانەوەیە . ئایا ئەم لێدوانەیان بەڕاستەو لە خەمی هاولاِتیاندان ، یان بۆ موزایەدەی سییە ؟!. ئەگەر فراكسیۆنی سەوز دڵنیابن لەوەی داهاتی هەرێم بە زیادەوە بەشی موچە دەكات بەبێ لێبڕین  دوو ئەگەر هەیە ، یكەم : مانای ئەوەیە یەكێتی ئاگای لە داهاتی هەرێم نییە بە تایبەتی داهاتی نەوت . ئەگەری دووەم ئەوەیە هەرچەندە یەكێتی ئاگاداری داهاتی نەوت نییەو پارتی چۆنی بوێت بەو شێوەیە دەكات ، گومانی ئەوە هەیە كە بەشێك لە سەرانی یەكێتی  پشكی خۆیان هەیە لە داهاتی نەوت لە دەرەوەی یەكێتی و بەو هۆیەوە  بێدەنگن و هیچ قسەیەك ناكەن .  ئەگەر وانییە و دڵنیان لەوەی كە داهاتی نەوت بەشی موچە دەكات بێ لێبڕین ، بۆچی لە حكومەت ناكشێنەوەو خۆتان بە دوور ناگرن لەو بەرپرسیاریەتە گەورەیە ؟. زۆر جار قسە لەسەر ئەوە دەكرێت گوایە  پارتی  هەمووداهاتی گومرگ ڕادەستی حكومەت ناكات وچەندین خاڵی گومرگی هەن كە هیچ داهاتێكیان بۆ حكومەت ناگەڕێتەوە . پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە : ئەی یەكێتی هەموو داهاتی گومرگی سنووری خۆی ڕادەستی حكومەت دەكات؟ . وەڵامەكەی نەخەیر . هەمومان ئاگادارین لە ماوەی ڕابوردودا دەیان ڕاپۆرتی ئەندام پەڕلەمانەكان  لەسەر قاچاخچییەتی سەرانی  یەكێتی لە خاڵە سنووریەكان بڵاو كرایەوەو لەسەر ئەوە خەڵكیش گیران و تا ئێستاش  ئەوە هەر بەردەوامە . باشە ئەگەر یەكێتی رأِست دەكات و لە خەمی خەڵكدایە ،  ئەگەر ئەوداهاتانەی بە قاچاخ دەستیان دەكەوێت  ،ئەگەر ڕادەستی حكومەتیشی ناكەن ، با لە چاككردنی ڕێگاو باندا خەرجی بكەن . هەمومان دەزانین  ڕێگای سلێمانی كەلار و سلێمانی مەرزی پەروێز خان بۆنە ڕێگای مەرگ و ڕۆژانە ڕوداوی دڵتەزێن ڕودەدەن .    لە كاتێكدا كە فراكسیۆنی یەكێتی نیگەرانی خۆیان دەردەبڕن  بەرامبەر بەوەی داهاتی هەرێم  زۆرەو تا ئێستا بە ڵێبڕینەوە موچە دابەش دەكەن ، بەڵام كاتێك لە دەڤەری سەوز خەڵك خۆپیشاندان دەكەن و دێنە سەرشەقامەكان  ، یەكێتی بەزەبری هێز بڵاوە بە خۆپیشاندەران دەكەن و لە ماوەی پێشودا لە ئەنجامی خۆپیشاندانەكان چەندین كەسیان شەهێدو بریندار كرد لە چەمچەماڵ و سەیدسادق . باشە ئەگەر ئێوە دڵنیان لەوەی داهاتی هەرێم بەشی موچە دەكات بە بێ لێبڕین ، بۆچی كە خەڵك خۆپیشاندان دەكەن ، ئێوە بەزەبری هێز ڕوبەڕویان دەبنەوە ؟. ئەی حەق وانییە ئێوەش بچنە پاڵ خۆپیشاندەرانەوە ، ئەگەر نێگەرانیەكانتان بە ڕاستییەو بۆ موزایەدەی سیاسی نییە ؟.  كەواتە  ڕوبەڕوبونەوەتان  بە زەبری هێزو تەقەكردن و شەهێد كردنی هاوڵاتیان ، ئەوە پشتیوانی كردنە لە  پارتی . مانای وایە ئێوە خۆشتان ڕازین لەسەر ئەوەی موچە بە لێبڕینەوە دابەش بكرێت  و تا ئێستا  یەكێتی لایەنێكی سەرەكی  حكومەتە دوای پارتی .  هەمومان هەست بەوە دەكەین  كە سنووری پارتی لە زۆر ڕوەوە  لە سنووری یەكێتی پێشكەوتو ترە . لە ڕوی ڕێگاو بان و شەقامی فراوان  بەتایبەتی ناو شاری هەولێر  . باشە لە خۆتان ناپرسن بۆچی ئەم جیاوازیە هەیەو بۆچی ڕازی دەبن و ئەگەر دەسەڵاتتان نییە ، بۆچی حەیای خۆتان دەبەن و لە حكومەت ناكشێنەوە ؟. زۆر پەندی كوردی هەیە كە دەگونجێت  و لەگەڵ هەڵس و كەوتەكانی یەكێتی یەك دەگرنەوە . وەكو دەڵێن : فڵانە كەس لە ناڵیش دەدات و لە بزماریش . یان بە كەر ناوێرێـت و بە كورتان ڕمە  ڕم . لەگەڵ گورگ گۆشت دەخوات و لەگەَل مەڕیش شیوەن دەكات .   ماوەتەوە ئەوەی بڵێم: ئەگەر لە حكومەت نیگەرانن كە موچە بە ڵێبڕینەوە دابەش دەكات  و ئێوەش نیگەرانن لەوەو فرمێسكی تیمساحی بۆ خەڵك هەڵدەبژێرن ، ئەوە بانێك نییەو دوو هەوا ؟.  ئەوە مانای ئەوە نییە  لە لایەك بەشداری حكومەتن و لە لایەكی تریشەوە ئۆپۆزسیۆن ؟. ئایا ئەمە  موزایەدەو فریودانی خەڵك نییە؟. كەواتە ئەمەتان لە چی و ئەوەتان لەچی ؟.  ئەوە باش بزانن هەموو هاولاِتیان  لە دوو فاقی سیاسەتی حیزبەكان گەیشتون و باش دەزانن  هەموتان خەریكی موزایەدەی سیاسی و خەڵەتاندنی هاولاِتیانن لە پێناوی تاڵانكردنی سامانی نیشتماندا . ئێوە وەكو فراكسیۆنی سەوز  لەناو تەلاری پەڕلەماندا  پەلاماری شیرین ئەمین ، پەڕلەمانتاری گۆڕان دەدەن و سوكایەتی پێدەكەن . لە ڕاستیدا ئەمە كارێكی زۆر ناشیرین و  نەشیاوە و  ئەو ئافرەتە  ئەندامی پەڕلەمانە پارێزبەندی هەیە  هەیە ، نوێنەری خەڵكە ئازادە چۆن قسە دەكات و ئەگەر قسەكانیتان بەدڵ نییە ، وەڵامی بدەنەوە ، نەك پەلاماری بدەن ، خۆتەلاری پەڕلەمان گۆڕەپانی شەق وەشاندن نییە .  ئەو نە بوختانی بە كەس كردوە ، نە قسەی درۆی كردوە . باسی تاریق ڕەمەزان دەكات ئەو فڕۆكەوانەی بەشداری كردوە لە كیمیابارانی هەڵەبجەو 5 هەزار كەس شەهید كراون . هەموو خەڵكی كوردستان  زۆر باش دەزانن كە ئەم فڕۆكەوانە بە فەرمانی مامجەلال  بۆڕازیكردنی دڵی عەرەبی سوننە ئازاد كراوە و موعەزەزو موكەڕەم بە تەیارە ڕەوانەی بەریتانیا كراو مامۆستا سەیفەدین كە ئەوكات بەڕێوەبەری ئاسایش بوو ، بوو بە قوربانی و  لە پۆستەكەی دوور خرایەوە گوایە تاریق ڕەمەزان لە بەندیخانە ڕاییكردوە . تاریق ڕەمەزان خۆشی بە ئاشكرا لە وەڵامی ئەوانەی وتویانە لە بەندیخانە ڕایكردوە ، وتویەتی من ڕامنەكردوەو ئازاد كراوم.   ئێستا ئێوە  دەتانەوێت ئەم راستییە لە خەڵك بشارنەوەو ئەوەی ڕاستی بڵێت ، پەلاماری بدەن چونكە ڕەمزێكی وەكو مامجەلالیان  لەكەدار كردوە . خۆزگە مامجەلال ئەوەی نەكردبایە ، بەڵام تازە كەس ناتونێت ئەو ڕاستییە بشارێتەوەو بۆتە مێژوو . لە ڕاستیدا   ناشكرێت ئەوە وەكو ڕەخنەیەكی سادەو ساكار لەمامجەلال بگیرێت ، بەڵكو ئەمە دەچێتە بابی تاوانەوە .    كەسێك خۆی بە سەرۆكی میللەت بزانێت و چەندین ساڵە خەبات بكات  لە پێناوی میللەتەكەیداو ئێستا بچێت  تاوانبارێكی  وەكو تاریق رەەمەزان لە سجن ئازاد بكات ، كە بەشداریكردوە لە كیمیابارانی  هەڵەبجەو  5 هەزار كەسی تێدا شەهید بوە بۆ ڕازیكردنی عەرەبی سوننەی داخ لە دڵ بەرامبەر بە كورد . لە ئێوەی ئەندام پەڕلەمان  دەپرسم ، ئەمە چ حیكمەتێكی تێدایە ؟.   ئەی باشە حیكمەتی ئەوە لە چیدا بو كە ئەو كاتەی  بەڕێزیان سەرۆكی كۆمار بوو ، سەردانی كەركوكی كرد و بڕیاریدا  هەموو پۆستە ئیداریەكانی كەركوك وەكو یەك بەسەر كورد و عەرەب و توركماندا دابەش بكەن ؟. باشە ئەوە كەم كردنەوەی ڕۆڵی كورد نەبوو لە كەركوك ؟.  كەواتە هیچ  سەركردەیەكی كورد ڕەمزێكی موقەدەس نییەو مەعسومیش نییە لە گوناه و هەڵەو كەم و كورتی .  ئایا بە بۆچونی ئێوەی ئەندام پەڕلەمان لە فراكسیۆنی سەوز  كە بەناو نوێنەری میللەتن و لە ڕاستیدا وەكو كۆیلەو بەكرێگیراوی  حیزب ڕەفتار دەكەن ،  ئەو پەلاماردان و ڕەفتارە نەشیاوەتان بە ڕاست دەزانن ؟.   لە ئەنجامدا دەگەینە ئەوەی بڵێین :  یەكێتی لەگەڵ گورگ گۆشت دەخوات و لەگەڵ مەڕیش شیوەن دەكات . لە كەركوك  دەبیتە پشتیوانی عەرەب و تاوانبارێكی وەكو تاریق ڕەمەزان ئازاد دەكەی بۆ ڕازیكردنی  دوژمنانی كورد .  دەچیتە هەڵەبەجەو دەكەویتە هەڵڕشتنی فرمێسكی تیمساحی درۆینە  بۆ خەڵكی ئەوێ . ئەگەر خەڵكی هەڵەبجەش  هوشیاربونایە  دەبوو لەوكاتەوە كە تاریق ڕەمەزان ئازداد كراوە ، خەڵكی هەڵەبجە ڕێگایان بە یەكێتی  نەدایا بەشداری مەڕاسیمی ساڵ یادی كیمیابارانی هەڵەبجە بكەن . بەڕاستی سەرم سوڕماوە بە چ ڕویەكەوە دەچن بەشداری لە  ساڵ یادی كیمیابارانی هەڵەبجە دەكەن؟.  حكومەتی ئیسڕائیل  دەچێت تاوانبارانی هۆڵۆكۆست  لە لە ئەمەریكای جنوبییەوە دەفڕێنن و دەهێننەوە بۆئیسڕائیل و  دادگایی دەكەن و لە سێدارەی دەدەن ، بەڵام سەركردەكانی كورد بەدەستی خۆیان  تاوانباران ئازاد دەكەن و  كۆیلەكانیشیان بەلاماری ئەو كەسانە دەدەن كە باسی ڕاستییەكان دەكەن . دیارە ئێوەی ئەندام پەڕلەمان  خەڵك بە گێل دەزانن و دەتانەوێت  بە خەڵكی بسەلمێنن كە مرۆڤ دەتوانێت  بەری ڕۆژ بەبێژنگ  بگرێت . بەڵام لە ڕاستیدا ئێوە خۆتان گێلن و زۆرلە مێژە خەڵك دەزانن كە هەرگیز بەری رۆِژ بە بێژنگ ناگیرێت .   لە هەموی خراپر  ڕۆڵی خراپی سەرۆكی پەڕلەمان بوو . ئەو نەیتوانی وەكو سەرۆكی دامەزراوەیەكی گرنگی پەڕلەما بیلایەن بێت . ئەو وەكو كۆیلەیەكی حیزب هەڵس و كەوتی كرد . ئەودەبوو پشتیوانی شیرین ئەمین بێت  بە دوو هۆكار . یەكەم ئەندام پەڕلەمانەو نوێنەری خەڵكە . دووەم : ئەو قسەی  ڕاستی وتوە و ئەوەی ئەو وتویەتی  هەموو كەس  لە ڕاستییەكانی ئەو قسانە دڵنیایە .  كەواتە بە چ حەقێك قسەكانی لە پڕۆتۆكۆل  دەسڕنەوەو لە دانیشتنی پەڕلەمانی ئەو ڕۆژە بێبەشی دەكەن و  فەرمان بە پاسەوانەكانی  پەڕلەمان دەكەن ، بیكەنە دەرەوەو ڕێگری لێبەكەن بێتە هۆڵی پەڕلەمانەوە ؟.  كەواتە پەِرلەمانێك سەرۆكەكەیی و بەشێكی زۆری ئەندام پەِرلەمانەكانی  كۆیلەو بەكرێگیراوی حیزب بن ، گومانی تێدا نابێت  دەبێ چاوەڕوانی ڕۆژانی خرابتریش لە ئێستا بكەین .   بۆ ئاگاداری هەموو لایەكیش تا ئێستا چۆنیەتی   شەهید كرانی كاوە گەرمیانی ، هاوژینی شیرین ئەمین ، لە دادگا ساغ نەبۆتەوەو تا ئەم كاتەش یەكێتی تاوانبارە بە كوشتنی  ناو براو . كەواتە  شیرین ئەمین حەقی خۆیەتی  هەرچی لە ژێر بەڕەی یەكێتیدایە بیخاتە سەر بەڕە . كەواتە یەكێتی و پارتی كە دوو پێكهاتەی  سەرەكی و حكومەت و  دوو هێزی سەرەكی ئەم هەرێمەن ، هەردوكیان دوو ڕوی یەك دراوی قەڵبن و هیچی تر .  ساڵح ژاژڵەیی 

گوڵاڵە سدیق لە پاش تێکچونی پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، وە بەدیاریکراوی لە ساڵی ٢٠١٨ وە سەپاندنی چەندین سزای قورس بەسەر ئێراندا، دەرگای بازرگانی ئێران بە رووی دەوڵەتانی جیهاندا داخراو، ئابوری ووڵاتی ئێران رۆژ لە دوای رۆژ  روو لەکزی و پاشەکشە بوو. بەڵام، ئەگەر بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆنا و دابەزینی نرخی نەوت لەبازاڕە جیهانییەکان، کارەساتێکی ئابوری و دارایی بۆ هەمو جیهان خوڵقاندبێت، ئەوا کاتێک دیقەت لە ژمارە و داتاکانی ئێران ئەدەیت، دەبینین کە لەماوەی ساڵێکی رێکدا ئابوری ئێران قۆناغی پوکانەوەی تێپەڕاندوە و روو لە گەشەسەندنە. بەشێوەیەک کە لە ساڵیکی دارایی (فارسیدا) وە بەدیاریکراوی لە ٢٠/مارس/٢٠٢٠ تـــــا ١٤/مارس/ ٢٠٢١، سەرەڕای سەپاندنی سزاکانی ئەمریکا بەسەر کاڵاو شتومەکی ئێرانییدا، داهاتی غەیرە نەوتی ئێران بۆ ٣٣،٤ ملیار دولار بەرزبوەتەوە، لەکاتێکدا وەزارەتی دارایی ئەو ووڵاتە بە ٢٧ ملیار دولار خەمڵاندبوی وەک پێشبینی ئابوری وەزارەتەکەی! لەکۆی ئەم ٣٣،٤ ملیارە، نزیکەی ١١،٧ ملیار دولار هەناردەی ووڵاتانی رێکخراوی شەنگەهای کراوە کە پێکهاتوە لە ماسی، سەوزەوات، میوەهات، چنین، کەرەستەی کشتوکاڵی، کەرەستەی پیشەسازی، کەرەستەی ناوماڵ لەگەڵ چەرەسات. وە  بڕی هاوردەی لەهەمان ئەم ووڵاتانە نزیکەی ١١ ملیار دولار بوە، کە زیاتر کەرەستە خاوەکانی پیشەسازی گرتوەتەوە. سەرەڕای بەرزبونەوەی داهاتی غەیرە نەوتی لەئێران و بەرزبونەوەی نرخی نەوت لەبازاڕە جیهانییەکان، دەوڵەت لە هەوڵی ئەوەدایە نەوتەکەشی لەژێر سزاکانی ئەمریکا رزگار بکات. بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە، لە دوای نزیکەی پێنج ساڵ لە تاوتوێکردنی، دەوڵەتی ئێران سەرقاڵی واژۆکردنی گرێبەستێک بوو لەگەڵ ووڵاتی چین. ئەمڕۆ دواجار ئێران‌ و چین رێكەوتنی 25 ساڵەیان واژۆ كرد، رێكەوتنێك كە ئەگەر بكەوێتە بواری جێبەجێكردنەوە نەوتی ئێران لەژێر سزا ئابورییەكانی ئەمریكا رزگار دەكات‌ و ووڵاتی چین بە نرخێكی كەمتر لە بازاڕ بۆ ماوەی 25 ساڵ نەوتی ئێران بۆ خۆی دەبات.  ئەم رێکەوتنە تەنها رێكەوتنێكی ئابوری نییە، بەڵكو رەهەندی سیاسی‌ و ئەمنیشی ھەیە لەبەرژەوەندی ئێران. کاتێک مرۆڤ سەیری سیاسەتی ئابوری و گرێبەستەکانی ئەو ووڵاتانە دەکات، کە چۆن لە خەمی بەرزکردنەوەی داهات و تێپەڕاندنی قۆناغی پوکانەوەی ئابوری ووڵاتەکەی خۆیانن، وە کاتێک بەراوردێک لەنێوان سیاسەتی ئابوری ئەو ووڵاتانە بە ئابوری  کوردستان و گرێبەستە نەوتییەکانی کوردستان دەکات، مرۆڤ نازانێت چ ناوێک بدۆزێتەوە بۆ کاربەدەستانی ئەم کوردستانە کە تاکە ئامانجیان پڕکردنی گیرفانی حزب و بەتاڵکردنی قاسەکانی حکومەتە!

جیهانگیر گوڵپی  له‌سه‌روبه‌ندی گفتوگۆكانی ئه‌مساڵی هه‌رێم و به‌غدا له‌سه‌ر پرسی بودجه و نه‌وت‌، هه‌ندێ جار وا باسده‌كرێ كه‌ بابه‌تی شه‌رعیه‌تی هه‌رێم بۆ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت خاڵی جه‌وهه‌ری و جێگه‌ی بایه‌خی هه‌ردوو لایه و، به‌شی گه‌وره‌ی ناكۆكی و كێشمه‌كێشه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌‌، به‌تایبه‌تیش كه‌‌ كاتی دانیشتنه‌كانی دادگاكانی پاریس و له‌نده‌ن نزیكبونه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و داوا یاساییانه‌ی له‌سه‌ر هه‌رێم تۆمار كراون له‌دۆسیه‌ی نه‌وتدا.   لێره‌دا به‌پێویستی ئه‌زانین   چه‌ند سه‌رنجێك بخه‌ینه‌ ڕوو: یــه‌كـــه‌م‌/ چ له‌ناو ده‌ستوور، چ له‌ناو یاساكانی عیراق له‌ پاش 2005ه‌وه‌ هیچ ده‌قێكی یاسایی نیه‌ كه‌  ڕێگه‌ له‌هه‌رێم بگرێت بۆ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ شه‌رعیه‌تی هه‌نارده‌كردنی نه‌و‌ت له‌لایه‌ن حكومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ ئه‌م پاڵپشتیه‌ ده‌ستوری و یاساییانه‌ی هه‌یه‌: 1- مادده‌ی 112 و 121ی ده‌ستوری فیدراڵی عیراق_ 2005 2- یاسای نه‌وت و گازی هه‌رێمی كوردستان –عیراق، ژماره‌ 22 ساڵی 2007 3- بڕگه‌ی دووه‌م له‌ ماده‌ی شه‌شه‌می یاسای دیاریكردن و وه‌رگرتنی شایسته‌ داراییه‌كانی هه‌رێم له‌ داهاته‌ ئیتیحادیه‌كان ، ژماره‌ (5) ساڵی 2013. 4- یاسـاكـــانـی بودجـــه‌ی عــیراق  له‌ساڵانی 2015 -2018 (له‌و یاسایانه‌دا هاتوه‌ كه‌ پێویسته‌ هه‌رێم ڕۆژانه‌ 250 هه‌زار به‌رمیل ڕاده‌ستی كۆمپانیای سۆمۆی عیراقی بكات، له‌به‌رامبه‌ر پێدانی پشكی بودجه‌ی هه‌رێم له‌لایه‌ن حكومه‌تی فیدراڵیه‌وه‌ ،، وه‌ ئه‌گه‌ر لایه‌نێك پابه‌ندییه‌كانی جێبه‌جێنه‌كرد ئه‌وا لایه‌نه‌كه‌ی تر پابه‌ندیی له‌سه‌ر نامێنێت، واته‌ لایه‌نه‌كه‌ی تریش ده‌توانێت پابه‌ندیه‌كانی جێبه‌جێ نه‌كات، چ پابه‌ندی نه‌وتی یان دارایی) ناوه‌ڕۆكی ئه‌مه‌یش به‌و واتایه ‌دێت كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌رێم نه‌وته‌كه‌ی ڕاده‌ست نه‌كات و خۆی بیفرۆشێت ئه‌وا به‌غدا له‌به‌رامبه‌ردا پشكی بودجه‌كه‌ی ده‌بڕێت،، هه‌ر له‌و یاسایانه‌دا هاتوه‌ كه‌ (ئه‌گه‌ر بڕی هه‌نارده‌ی نه‌وتی هه‌رێم له‌و بڕه‌ زیاتر بوو كه‌ له‌یاسای بودجه‌ی عیراقدا دیاریكراوه‌ ئه‌وا ده‌بێ داهاته‌كه‌ی بگه‌ڕێنرێته‌وه‌ بۆ گه‌نجینه‌ی فیدراڵی له‌ به‌غدا)..  ئه‌مانه‌یش به‌و واتایه‌ دێن كه‌ فرۆشتن و هه‌نارده‌كردنی نه‌وت له‌لایه‌ن هه‌رێمه‌وه‌ به‌پێی ئه‌و  یاسایانه‌ ڕپێدراوه‌و كاره‌كه‌ نایاسایی نیه‌ و، كێشه‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ داهاته‌كه‌ی و  به‌ پشكی بودجه‌وه‌. 5-‌ یــاســای بودجــه‌ی 2019ی عیــراق كه‌ تێیدا هاتوه‌(  پێویسته‌ حكومه‌تی هه‌رێم ڕۆژانه ‌ 250هه‌زار به‌رمیل نه‌وت ڕاده‌ستی به‌غدا بكات و  داهاته‌كه‌ی بچێته‌ گه‌نجینه‌ی فیدراڵی له‌ به‌غدا له‌به‌رامبه‌ردا به‌غدا ته‌واوی پشكی بودجه‌ی بۆ بنێرێت، ئه‌گه‌ر ئه‌و بڕه‌ی ڕاده‌ست نه‌كرد، ئه‌وا بارته‌قای به‌های ئه‌و بڕه‌ نه‌وته‌(به‌های 250 هه‌زار به‌رمیل ڕۆژانه‌) له‌پشكی بودجه‌ی هه‌رێم  ده‌بڕدرێت و ئه‌وی تری پێ ده‌درێت به‌پێی یاسای كارگێڕی دارایی ئیتیحادی، واته‌ به‌ شێوازی (مقاصە).. ئه‌مه‌یش به‌ڕوون و ڕاشكاوی داننانه‌ به‌مافی یاسایی هه‌نارده‌كردنی نه‌وت له‌لایه‌ن حكومه‌تی هه‌ریمه‌وه‌.. 6- ماده‌ی (7 )له‌یاسای پــڕكــردنه‌وه‌ی كورتــهێنانی دارایی عیراق سـاڵی 2020، كه‌ تێیدا هاتوه‌ (پشكی هه‌رێم دیاریده‌كرێت له‌ بودجه‌ی گشتی عیراق....... به‌مه‌رجێك حكومه‌تی هه‌رێم پابه‌ند بێت به‌ ڕاده‌ست كردنی به‌های نه‌وتی هه‌نارده‌كراو به‌ به‌غدا به‌و بڕه‌ی كۆمپانیای سۆمۆ دیاریی ده‌كات، وه‌ئه‌گه‌ر حكومه‌تی هه‌رێم پابه‌ند نه‌بو ئه‌وا  بڕی ته‌رخانكراو بۆ خه‌رجیه‌كانی پێ نادرێت... ) ئه‌و یاسایانه‌ی  بودجه‌ و پڕكردنه‌وه‌ی كورتهێنان كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌یان بۆ كرا، به‌ جێبه‌جێكردنیان و جێبه‌جێنه‌كردنیان، داننانی ڕاسته‌وخۆیان تێدایه‌ به‌ یاسایی بونی  پرۆسه‌ی هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی هه‌رێم. دووه‌م/  شتێكی ئاساییه‌ هه‌رێم به‌هه‌ستیاریه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر ده‌قێكی یاسایی بكات كه‌ په‌یوه‌ندیی هه‌بێت به‌و بابه‌ته‌وه‌، چونكه‌  هه‌رده‌قێكی یاسایی تایبه‌ت به‌و بابه‌ته‌ ده‌بێته‌ به‌ڵگه‌و پێشینه‌ی یاسایی و ، كاریگه‌ریی   ده‌بێت له‌سه‌ر  ڕابووردو و ئێستا و داهاتووی پرسی نه‌وتی هه‌ریم .

 سەلاح رەشید لە زوربەی وڵاتانی دیموکراتدا، کۆمەڵێک دەزگایەک هەیە، بۆ چاودێری بازار و ئەرکیان ئەوەیە کە نەهێڵن چەند کۆمپانیایەکی گەورە  و  زەبەلاح کۆنترۆڵی تەواوی بازار بکەن. ئەو دەزگایە کە ناسروە بە کارتێل Cartel ، چاودێری هەمو بوارەکانی بازار دەکات و زەمینە دەرەخسێنێت بۆ بەربەرەکانی (مونافەسە) ی بازرگانی، بۆ ئەوەی هەمو بازرگان و کۆمپانیایەک فرسەت و مافی یەکسان و تەواوی هەبێت و بتوانێت لە بازای ئازادا ئەسپی خۆی لە چوەرچێوەی یاسادا تاو بدات و هیچ کەس و لایەنێک رێگر نەبن لەبەردەمیدا. یاسایەک هەیە کە مونافەسە رێک دەخات، بەناوی یاسای دژی سنوردارکردنی منافەسە، کە لە ساڵی 1870  لە ئەمەریکا و لە ١٩٥٨ لە ئەڵمانیا کاری پێدەکرێت. ئەو دەزگایە چاودێری دەکات، کە ئایە کۆمپانیایەک هەوڵ ئەدا دەست بەسەر هەمو بازاردا بگرێت و بۆ بەرژەوەندی خۆی و بەکاری بهێنێت. کارتێل چاودێری کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەکات، کە دەسەڵاتی بازرگانیان بە خراپە بەکار نەهێنن، بۆ نمونە ئەو بەرهەمانەی ئەوان بەرهەمی دەهێنن بە گران نەیخەنە بازارەوە و هاوڵاتی ناچارنەکرێت کە تەنها مامەڵە لەگەڵ بەهەمەکانی ئەو کوماپانیایە بات. هەروەها کارتێل چاودێری یەکگرتنەوە و توانەوەی کۆمپانیا گەورەکان دەکات لە یەک کۆمپانیای زەبەلاحدا، بۆ ئەوەی ئەوان نەتوانن بە تەوای بازار قۆرخ بکەن و دەستبخەنە بینای بەربەرەکانی بازارەوە. کارتێل ئەبێت رەزامەند بێت کاتێ دو کومپانیای فرۆکەوانی یان دو یان سێ کومپانیای دروستکدرنی دەرمان بیانەوێت یەکبگرن و بە ئارەزوی خۆیان نرخ لەسەر کاڵاکان دابنێن، لەبەر نەبونی مونافەسە. ئەبێ حکومەت بە ئاشکرا و زۆر بە رونی، چاودێری قۆرخکردنی بازار بکات و نەهێڵێت هیچ کوپانیایەک بە ناهەق پشتگوێ بخرێت و کۆمپانیایی نزیک لە دەسەڵات و کەسانی دەست رۆشتو پێش بخرێن و کارەکانیان بێ مونافەسە پێ بدرێت، یا بە شێوەی تەم و مژاوی و لە رێگای بەرتیل و پێدانی پارەی زۆرەوە کارەکانیان بە نایاسایی بۆ جێبەجێ بکرێت.  بێگومان لە کوردستان، هیچ یاسایەک نیە، کە رێگری لە قۆرخکردنی بازار بکات، یاخود ئەگەر یاسایەکیش هەبێت، ئەوا کاری پێناکرێت. ئەگینا چۆن رێگا بە هەندێ کۆمپانیا ئەدرێت، کە لە هەمو بوارێکدا کار بکات، بۆ نمونە تاقە کومپانیایەک لەم هەمو بوارانەدا کار دەکات : بواری نەوت، پاڵاوتن، بەنزینخانە، ریگاوبان، نەخۆشخانە، ئوتێل، شقە و ڤیلا و باڵەخانە دروستکردن، بازاری جل و بەرگ، هێنانی دەرمان، خواردن. هێنانی برنج، رۆن، ئاوی تەماتە و نیس و نۆک و دەها جۆری تر.. باشە ئایە پێویستە یەک کۆمپانیا لەم هەمو بوارانەدا کار بکات؟؟ ئەی کومپانیاکانی تر چی بکەن، بێگومان ئەم کومپانیا دەوڵەمەند و زەبەلاحانە ئەتوانن بە ئارەزوی خۆیان نرخ لەسەر کاڵاکانیان دابنێنن و ئیفلاس بە کومپانیای بچوک و مام ناوەند بکەن. ئەوەی ئاشکرایە کە ئەم کومپانیایانە لای حکومەت و حیزبەکان دەستیان دەروات و بە جۆرەها شێوە بەرتیل و پارە دابەش دەکەن و دەسترۆشتوەکانی حکومەت و حیزب راستەوخۆ و ناراستەوخۆ شەریکن لەگەڵیاندا یان سودمەندن لێیان، هەر لەبەر ئەوە بەشی شێر لە هەمو کارێکی گەورەی حکومی و حیزبی بەر ئەمان دەکەوێت و ئەو کومپانیایانەی بەرتیل نادەن بەدەستی بەتاڵ لێدەرئەچن.. بۆ هەیبەتی ئەو کومپانیایانە جوان نیە، خاوەنی ملیاردەها دۆلار بیت, کەچی خەریکی هێنانی نیسک و نۆک بیت!! مام عەلی کە دوکانێکی بچکۆلانەی وشکە فرۆشی هەیە لە ناوبازار ناچارە دوکانەکەی دابخات، چونکە نیسک و فاصولیای کومپانیاکە کەمێ هەرزانترە و مام عەلیش منافەسەی ئەوانی پێ ناکرێت!! ئەم سیاسەتە ئابوریە نا عادیلانە، نە لەگەڵ بازاری ئازدا و نە لەگەڵ دیموکراسی و نە لەگەڵ پەیرەوی ئاین پیرۆزدا یەکدەگرن و دەگونجێن، با هەریەکە خەریکی بواری خۆی بێت. پاڵاوتنی نەوت و هێنانی دەرمان و نەخۆشخانە و هتدد .. لەگەڵ هێنانی برنج و زەیت و ساوەردا کوجا مەرحەبا و چی دەیانبەستێتەوە بەیەکەوە؟       

  زانا تۆفیق بەگ   تورکیا تاکە دەوڵەتە، کە ئیمپریالیزم تا کۆتاییەکانی جەنگی جیھانی یەکـــــەم حوکمی نەکردبێت، یان ئینتدابی دەوڵەتێکی زلھێزی جیھان نە بووبێت .  ھەمیشە جێگەی مەترسیەکی گەورە بووە بۆ ووڵاتــــــانی خۆرئاوا، بەتـــــایبەتی لە دوای ئەوەی کە ســـۆڵتان عەبدولحەمید بانگەشەی کۆمکاری ئیسلامی ڕاگەیاند ھەوڵــی دا تورکیا وەکو مۆدیلی خانەی ئیسلامی لەسەر بنەماکانی شەریعەتی ئیسلام  و خەلافەتــــەکەی رابگەیەنێــــت، بــــەڵام ئــەم خەونـــە لەدوای ھەرەســــھێنانی خەلافەتەکە و کەوتنی دەسەڵاتی خەلیفە مودیلی حکومڕانی تورکیا گوڕا. بەتایبەتی لە دوای دروست بوونی ئیتحادوتەرەقی وبەشداری تورکیا لە جەنگی جیھانی یەکەم تەرفداری بۆ دەوڵەتی ئەڵمانیا.  پاش تێـــکشکاندنی دەوڵەتی عوســــمانی ھەڵوەشــــاندنەوەی خەلافـــــەتەکـەی ئەتـــاتورک بۆ ڕاگرتنی مـــەرجەکانــی ھاوپەیـــمانەکان کـــــە لـــە شـــەڕەکـــەدا سەرکەوتنیان بەدەست ھێنا بوو. ھەڵسا بە بەستنی دوو کۆنگرە لە شارەکانی ئەرزڕۆم و سیفاس بۆ ڕاگرتنی فشارەکانــی خۆرئاوا و ڕاگرتنـــی دابەشـــکردنی ئیمپڕاتوڕێتی عوسمانی کە لە میژوودا بە پیاوە نەخۆشەکە بەناوبــانگە. بەڵام لە دوای کۆتایی ھێنانی ھەردوو کۆنگرەکە وە سنوردانان بۆ ووڵاتانی بـــراوەی شەڕ لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی ئەوکاتەدا.  ئەتــاتورک پشتگیریەکی گەورەی لەسەر ئاستی ناوخۆی تورکــیاو وە پشــتیوانی تەواوی پەڕلەمانی بەدەستھێناو، کرایە سەرۆکی ڕاپەڕاندنی حکومەتی نـوێ تورکیا. سەرەتا بۆ بەھێزکردنی  دەوڵـــەتی تورکــــیا ئەتاتورک ھەنـــگاوی چارەســـەری کێشەکانی ناخۆیی تورکیا دا، ئەویش بە دروستکردنی گوتاری ھاوبەش لەگەڵ نەیارەکانــی بۆ ســـەرکەوتنی پلانــــەکەی . سەرەتـــا ھەنـــگاوی یەکــــەمی بـــۆ سەرکەوتنی ئەجنداکەی بە ھێرشێکی گـــەورەی بۆســەر ئەرمـــەکان دەستپێکرد قەتل وعامێکی گەورەی خەڵکی سڤیلی کرد  ، ھــە تا داوای جیابوونەوە نەکەن  پاشان ھەڵمەتێکی گەورەی بۆ ئازادکردنــی بەشــــێکی ئەو ناوچانە دا  کــــە دەوڵەتی  یۆنانی داگیری کرد بوون  دەرئەنجام بە ھێزێکی گەورە ئازادی کردن،  وە شاری ئەزمیری گەڕانەوە بۆ ژێر رکێفی خۆی. ئەم کردارو ھەڵوێستە بە ھێزانەی ئەتاتورک بوونە ھۆکارێکی بەھێز لە کاتـی ناردنی  شاندێکی دیبلۆماسی  بۆ سویسرا بە سەرۆکایەتی عێمت ئینینۆ لەگەڵ وەزیری دەرەوەی بریتانیا لۆردکیریزۆن بۆ گوڕینـــی بەندەکانــــی رێکەوتـــنامەی سیڤەر  سەرکەوتتنێکی گەورە بەدەست ھێنا.  پـــاش ئەوەی تورکیـــا ڕازی بوو بە مەرجەکانی بریتانیا بۆ گوڕینی سیستەمی تورکیــا لە ووڵاتیــــکی ئیــــسلامی خەلافەتـــەوە  بۆ سیــــستەمـــی سیــــکیۆلاری جـــیاوازتر لە مۆدیلی خەلافــەتـــی عوسمانی و لە دایکبوونی ڕێکەوتنامەی لۆزانی لــــێکەوتـــەوە بەتایبــــەتی گۆڕینی بەندەکانی ویلایەتی موســـڵ  مادەکانی ٦٣ ، ٦٤ کـە تایبەت بوون بــە مافی کورد. لەساڵی ١٩٢٣ سەڵــــتەنەی عوســــمانی ھەڵوەشـــێنرایەوە وە ئەتــــاتورک کـرا بەسەرۆکی کۆماری تورکیا لە پاشا وەرگرتنی پۆستی سەرۆکایەتی . ئەتاتورک ستەمکارێکی بێ وێنە بوو  ،  لە پێــــناو چەسپاندنی کۆمارەکــەی ، بەتایبەتی گوڕینی نووسینی عەرەبی بۆ لاتینی کە زمانی قورئان بوو ، بانگدانی کرد بــە زمانی تورکی ،خەڵکی ناچارکرد شەبقەی رۆژئاوا لەسەر بـــکەن ،رۆژی پشــــوی گوڕی لە ھەینــــی وە بۆ یەکشەممــــە ، جەژنـــــی ڕەمــــەزان و قوربانی  گـــوڕی ، ساڵنامەی کۆچی گوڕی ، لێدان و کپکردنی دەنگە ناڕەزاییەکان کورد وەک  شێخ سەعیدی پیران لە ناوبردنی. ئەمانە کۆمەڵی ئاکـــاری ستەمکارانـــەی ئەتاتورک بــــوون ، بۆ بەھـــێزکردنـــی کۆمارەکەی کەچی کەمترین ناڕەزایی لە ناخـــۆی کۆمارەکەی لـــێ کەوتـــــەوە بەشێکی زۆری چین و توێژاڵەکانی تورکیا بە رۆح و خوێن پشتگیریــــان دە کرد ، ئەم یەکڕێزەی ناخۆی تورکیا بووە ھۆکاری ئەوەی کە پێگەی سیاسی و سەربازی تورکیا لەناو کۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا بەھێز بێت و دۆژمنەکانی تورکـــیا  ئــــەم ھێزە گەورەیەی ناوخۆ بۆ پشتگیری ئەتاتورک بە ھەند وەربگرن ، وە جارێــــکی تر کەسێتی مەعنەوی دەوڵەتی تورکیا  بەھێزتر بـــێت . بەتایبەتی لە زەمەنـــــــــی عەدنان مەندریسە کە ھەڵبژێرا، جارێکی تر پەیوەندییەکانیان  لەگەڵ خۆرئاوا و ئەمەریکا تونـــدوتۆڵتر کرد، بوونـــــە بەشـــــێک لە ئەنزیمـــــەی ســـەربــازی لـــە دژی بەرژەوەندییەکانی روسیا، چەندین دەستکەوتــــی سیاسی و سەربازی و ئابوریان بۆ تورکیا دەستەبەر کرد.  چونکە یەکڕیزی لە ناو دەوڵەتی تورکـــیا بەھێز بوو، پەرتەوازەیی ناو  پێکھاتەکانی خۆیان چارەسەرکرد. تەنھا کەلێنێکی بچووکیان نەھێشتەوە کە دوژمـــن سودی  لێ وەربگرێـــت ئەمـــە خاڵی بەھــێزی سەرکەوتنەکانی ئەتاتورک و کۆمارەکەی بوو، بۆیە بەردەوامی یەکڕیزی ناوخۆیی تورکیا لە بەرامبەر دووژمنە دەرەکیەکاندا،  بۆتە ھەوێنی بەھێزی بەردەوامی دەوڵەتی تورکیا لە ناوچەکەدا.

   هیوا سەید سەلیم   دوای چەندین جار سەردانی شاندی هەڕێمی کوردستان بۆ بەغدا، بە مەبەستی گفتوگۆکردن لەسەر یاسای بودجەی .  سەرەنجام هەموو لایەک لە لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەسەر سیغەیەک رێککەوتن،  شایانی باسە رێکەوتنەکە جێگرەوەی ماددەی ١١ی پرۆژەی حکومەتە بۆ یاسای بودجە، کە دەمێکە وەک خاڵی ناکۆک گیریخواردووە لە نێوان هەرێم و ناوەند. رۆژی ١٩/٣، هەردوولا گەیشتنە رێکەوتنێک،  کە هەرێمی کوردستان دوای جیاكردنه‌وه‌ی پشكی پێویست بۆ خه‌رجی و گواستنه‌وه‌ى ٤٥٠ هەزار بەرمیل نەوتى رۆژانە،  پێویستە ٢٥٠ هه‌زار به‌رمیل راده‌ستی سۆمۆ بكات، و هه‌رێم پابه‌ند ده‌بێت به‌ راده‌ستكردنی %50ی داهاتی نا نه‌وتی به‌ بەغدا. لە بەرامبەر جێبەجێکردنى بڕگەکانى خاڵى دووی ماددەی ١١ی یاسای بودجە، بەغدا پابه‌ند ده‌بێت به‌ پێدانی شایسته‌ داراییه‌كانی هه‌رێمی کوردستان، هەروەها وه‌زاره‌تی دارایی له‌ سه‌ره‌تای ئەمساڵەوە قیسته‌كانی قه‌رزی په‌یوه‌ست به‌ هه‌رێم له‌ بانكی بازرگانی عێراق داده‌نێت. شایانی باسە لە ئێستا و رابردوودا، یەکێک لە کۆسپەکانی بەردەەم رێک نەکەوتنی نێوان هەرێم و بەغدا،  بریتیە لە نە بوونی متمانە لە نێوانی هەردوولا، بۆیە ئەمجارەیان بۆ داڕشتنی یاسای بودجە، هەریەکەیان  تا بۆیان کراوە مەرجەکانیان لەسەر یەکتری زیاتر کردووە.  بەغدا دەیەوێت هەرێم ناچار بکات داهاتی نەوتی رادەست بکات نەک نەوتەکە، ئەمەشیان دوو هۆکاری هەیە: یەکەمیان ئەوەیە کە بەغدا چۆتە ژێر پابەندبوونێک لەگەڵ رێکخراوی ئۆپیک سەبارەت بە سنووردارکردنی هەناردەی نەوت بۆ بازارەکان.  دووەمیشیان بریتیە لەو کێشانەی لە گرێبەستە نەوتیەکانی هەرێم هەن، بەغدا تا یەکلابوونەوەی شکایەتەکەی دادگای پاریس نایەوێت تەواوی کۆنتڕۆلی نەوتی هەرێمی بکەوێتە دەست. لە بەرامبەر ئەو داوایانەی ناوەند لە هەرێمی کوردستان هەیەتی، هەرێم تەنیا بۆ ئەوەی سیاسەتی نەوتی لەدەست خۆی بمێنێتەوە بە مەرجە قورسەکانی بەغدا رازی دەبێت. وێڕای تێپەڕاندنی ئەو بڕگەیەی پەیوەست بە شایستە دارایەکانی هەرێمی کوردستان لە یاسای بودجە لە لایەن لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، لە کاتژمێرەکانی دوایدا،  کاتێک ئەنجومەن ئامادەکاری دەکرد بۆ دەنگدان لەسەر یاساکە، لایەنە شیعەکان بڕگەیەک لە یاساکە زیاددەکەن کە تیایدا هاتووە ( ئەگەر هەرێمی کوردستان پابەند نەبێت بە رێککەوتنەکە ئەوا هیچ بودجەیەک لە عێراقەوە نانێردرێت) هەموو لایەک دەزانین بۆ هەر رێکەوتنێک عیبڕەت لە جێبەجێکردنی دایە، بۆیە کاتێک مەرجی جێبەجیکردنی ئەو رێکەوتنامەیە وا قورس دەکرێت لەسەر یەکتری، تێدەگەین ئەوەی کراوە لە نێوانی هەرێم و بەغدا، رێکەوتنە بۆ رێک نەکەوتن، چونکە لە نێو رێکەوتنەکەدا کۆمەڵیک مینی چێندراو هەیە لە نموونەی پرسی یەکلاکردنەوەی كێشەو قەرزە دارییەكان لە دوای ساڵی ٢٠٠٤ەوە و چاودێری داهاتی هەرێم و ووردبینی لیستی مووچە خۆران، چونکە ئەمانە مەرجی نەکردەن. بەڵام ئەوەی جێگای نیگەرانیە ئەوەیە کە دیسان لە کاتی نەگەیشتن بە رێکەوتن، سزاکە بەسەر خەلکی کوردستان دەسپێندرێت، و باجە گەورەکەش خەڵکی کوردستان بە گشتی و چین و توێژی مووچەخۆران دەیدەن، وەک ئەوەی لە دوا بڕگەی زیادکراو هاتووە، کە لە حاڵی پابەندنەبوونی هەرێم بە رادستنەکردنی بڕی دیاریکراو بۆی لە نەوت و داهاتی ناوخۆ، هەرێم لە شایستە دارایی و مووچە و ئی دیکەش بێبەش دەکرێت.  هێشتان ماوە بزانین هەرێمی کوردستان دەچێتە ژێر باری بڕگە زیادکراوەکە، یان تەواوی ریسەکە دەبێتەوە بە خوری و خەرمانی ئەو هەموو هاتوچۆیەی شاندی هەرێم بۆ بەغدا بە با دەدرێت، با چاوەڕوان بین.