سویسرا چۆن مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ سپیكردنه‌وه‌ی پاره‌ ده‌كات؟

2019-11-09 08:50:28

ئامادەكردنی: موزەفەر هەمزە - سویسرا

ئابووریناس/ دهرچووی زانكۆی بهغدا1986/ كولیژی كارگێری و ئابووری/ بهشی ئابووری ‌‌

تەنها لە ساڵی 2018 زیاتر لە (6 هەزار) راپۆرتی گوماناوی لەسەر جوڵەو ئاڵوگۆڕی پارە لە بانكەكانی سویسرا هەبووە، كە گومانی لەسەر (17 ملیار و 500 ملیۆن) فرانك هەبووە.

فشارە نێودەوڵەتییەكان، سویسرای ناچاركرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی پارە رەشەكان ساڵی 1997  یاسایەكی فیدراڵی دەربكات، بەپێی یاساكە هەر گومانێك لەسەر جوڵەو گوژمەی پارەوە هەبێت، پەردەی لەسەر هەڵدەماڵدرێ و بەدەسەڵاتی ئەو وڵاتە رادەگەینرێت.

لەرەشەوە بۆ سپی 

بۆئهوهی لهپارهیهكی رهشهوهكهبهرێگاو رێكاری نایاسایی بهدهستدههێنرێن، بگۆردرێ بۆ پارهیهكی سپی یاسایی، لهرێگای ئاوێتهكردنی بهپرۆسهو سوڕهدارایی و ئابوورییهكان، له پێناو ئهوهی خهسڵهتێكی یاسایی وهربگرێت، ئهو كردارهبهپرۆسهی سپیكردنهوهی پارهناودهبرێت.

ههماههنگی نێودهوڵهتی بۆبهرهنگاری سپیكردنهوهی پارهچۆن ئهنجامدهدرێ؟

لهساڵی 1989 بهدهست پێشخهری حهوت وڵاته  پیشهشازییهكه،كهبهگرووپی حه‌فت ناسراوه،  پێكهاتەیەكیان لهژێر ناوی كۆمهڵهی كاری دارایی دامهزراند، كه بە ( (FATFیان  (GAFI)ناسراوه و رێكخراوێكی حكومی نێودهوڵهتيیه،بهرپرسییاریهتی پهرهپێدانی پێوهرهنێودهوڵهتیيهكانى بۆ بهرهنگاربوونهوهی سپیكردنهوهی پارهو پارهداركردنی ئیرهاب لهئهستۆگرتیه. ئهو كۆمهڵهیه‌‌ لهئێستادا بهفهرمی 39 وڵات لهخۆدهگرێت، لهوانه‌ 20 وڵاتی ئهوروپی- ئهمریكا- چین- ژاپۆن- هیند- بهرازیل- ئهرجهنتین- سعودیه، تاكو ئێستاش نزیكهی 180 دهوڵهت رهزامهندی دهربڕییهكهراسپاردهكانی ئهو كۆمهڵهیهلهبهرچاو بگرێت، ژمارهی راسپاردهكان 40 دانهن و جێگیركراوه، ئهو رێكارانهی دیاریكردووهكهپێویستن بخرێتهبواری بواری جێبهجێكردنهوه، ئهویش لهپێناو دهست نیشانكردنی سهرمایهداراییهكان و ئهو دهروازهپیسانهی كهلێیهوهدێن و دواتریش راگرتنی هاتنیان. ههر لهنێو ئهو رێكارانهشدا مهرجی ههبوونی دامهزراوهیهكی نیشتمانی دهسهپێنێ كهچاودێری سپیكردنهوهی پارهو شهفافییهت لهكهرتی داراییدا لهئهستۆ بگرێت.

سیستمی سویسرا لهبهرهنگاری پارهرهشهكان بهكوێ گهیشتووه؟

بهگهرانهوهبۆ رۆڵی دهزگای كاری دارایی و كاتی دامهزراندنهكهی، لهساڵی 1990 سویسرا بوو بهئهندامی ئهو كۆمكاره‌‌، ئهو كات و تا ئێستاشی لهگهلدا بێت گۆرهپانی دارایی ئهو وڵاتهبهیهكێ لهو سهكۆیانهدادهنرێت كهلهپرۆسیسی سپیكردنهوهی پارهدا كهڵكی لێوهردهگیری و لهگشت جیاهانهوهبۆی دێت.

لهئهنجامی ئهو فشارهنێودهوڵهتیانهی كهلهسهر سویس كرا ولهرێگای ئاشكرابوونی ئهو كهیسهداراییانهی لهساڵانی حهفتاكان و ههشتاكان پهردهی لهسهر ههڵمادرا، لهساڵی 1997 سویس یاسایهكی فیدرالی بۆ بهرهنگاربوونهوهی پارهرهشهكان دهركرد. ئهو یاسایهپێداگری لهسهر دیاریكردنی شوناسی ئهو زهبوونانهدهكاتهوهكهپهیوهندی بازرگانیان لهگهڵدا دادهمهزرێنێ وههر گومانێك لهسهر گوژمهكانی پارهو چاڵاكییهكانی پهیوهندیار پێیهوهههبێت پهردهی لهسهر ههڵدهماڵدرێ وبهدهسهڵاتی ئهو وڵاتهرادهگهینرێت. لهكۆتایی ساڵی 2016 راپۆرتی ههڵسهنگاندنی تایبهت بهسویس كهتیمی كۆمهڵهی كاری دارایی ئامادهیان كردبوو، لهسهر دروستی وتۆكمهیی رێكارهكانی بهرهنگاربوونهوهی پارهی رهش كهلهلایهن كۆنفدرالیی سویس كاری پێدهكرێ، ئهنجامێكی باشی بهدهستهوههێنا و لهپێشهوهی ئهو ههشتا وڵاتهبوو كهتا ئێستا ئهو جۆرهلێكۆڵینهوهانهی تێدا ئهنجامدراوه، لهگهڵ ئهوهشدا ههڵسهنگاندنهكهكهمتهرخهمی كۆنفدرالیهتی سویسی له‌ 9 راسپاردهدا لهكۆی 40 راسپاردهبهدهرخست. تۆماری چالاكیهكانی چهند ساڵی نزیكی رابڕدوو ئهوهدهردهخهن كهئاماژهدان و گهیاندنی ههواڵ لهسهر پارهوههژمارهبانكیهگوماناویهكان بهئۆفیسی(ههواڵپێدان لهسهر كردارهكارهكانی سپیكردنهوهی پاره‌)1* لهحكومهتی سویسرا جۆرێكن لهبهڵگه، تێیدا تهنها لهساڵی 2018 بڕی 6100 راپۆرت لهلایهن بانكهسویسرییهكان بهو دهزگایهگهیشتووهكهبڕی 17.5 ملیار فرهنك لهخۆ دهگرێت. گرافیكی خوارهوهزیاتر روونیدهكاتهوه‌:

سویس سهرچاوهی گرافیك: ئۆفیسی ههواڵپێدان بهرهوشهكانی سپیكردنهوهی پاره

شرۆڤهكردنی گرافیكی سهرهوه:

گرافیكهكهرهوشی دهساڵی رابڕدووی وێناكردووهئهوهرووندهكاتهوهكهساڵ دوای ساڵ ژمارهی ئهو راپۆرتانهی كهدراون بهدهسهڵاتی سویس دهرههق بهجوولهی داراییی پارههاتووهكان وگوومان لێكردنیان، لهههڵكشاندا بووه. كاتێ ژمارهی راپۆرتهكانی ههواڵپێدان لهههڵكشاندا بووه، بهو مانایهدێت كهرێژهی پارهرهشهكانیش ئهوانهی روویان لهو وڵاتهكردووهبهههمان پێوهر لهههڵكشاندا بووه، بۆ نموونه‌: لهساڵی 2017 ژمارهی ههواڵپێدانهكان بهدهزگای پهیوهندیدارنزیكهی 4700 ههواڵپێدان بووهكهگومان لهسهرچاوهی یاسایی بوونی پارهكهكراوه‌. له‌ 2018 بۆ 6100 ههواڵپێدان ههڵكشاوه‌. رێژهی ههڵكشان له‌ 2018 بهراورد به‌ 2017 بریتیهله‌ 29.7%. ئهگهر ساڵی 2015 بهبنهما وهربگرین كهتێیدا ژمارهی ههواڵپێدان 2400 بووه، له‌2018 بهبڕی زیادهی 3700 ههواڵپێدان زیادیكردووه‌.

لهگهڵ ههبوونی ههموو ئهو رێكارانهی دهگیرینهبهر لهچاودێریكردن و ههبوونی دامهزراوهیپهیوهندیدارلهبهرامبهر پارهدزهپێكراوهكان وكۆنترۆڵكردنی دهروازهو نیشتمانی ئهو پارانه، كهچی پارهسپیكراوهكان بهگوژمهی زیاتر دزهیان پێدهكرێت.

ئهگهر چاوێك بهپێگهی سویسدا بخشێنین لهسهر ئاستی دهوڵهتانی جیهان لهبواری شهفافییهتدا كهرێكخراوی شهفافییهتی نیو دهوڵهتی* ساڵانهراپۆرتی هاوپێچ بهلیستێكدهردهكات، دهبینرێ سویس زۆر زیاتر لهپێشهوهی وڵاتانی تری ئهوروپیهنهوهك ههر وڵاتانی تری جیهان، خشتهی خوارهوهزیاتر روونیدهكاتهوه‌:

خشتهی سهرهوهدوا لیستی رێكخراوی شهفافییهتی نیو دهوڵهتیه 2018 بۆ رێژهی پاكی ههر وڵاتیك لهپێوهری ئهودا. پێوهرهكهلهسفرهوهدهست پێدهكات تاكو 100 خاڵ، كامهوڵات خاڵی زیاتر ههبێت بهو مانایهدێت كهرێژهی دهستپاكی بهراورد بهوڵاتی تر زیاترهتێیدا.

سویس كهرێژهی شهفافییهت تێیدا لهساڵی 2018 بریتی بووهله‌ 85%، ریزبهندییهكهی لهنێو لیستهكهدا لهنێو گرووپی ئهو سێ وڵاتهیه كهپلهی سیههمیان لهئاستی ئهو 181 وڵاتهی جیهاندا بهدهستهێناوه، بهو مانایهدێت كهتهنها دانیمارك و نیوزلاند لهپێشهوهی سویسن، ئهگینا نهرویج و هۆڵاند و لوكسنبۆرگ و ئهڵمانیا و بهریتانیا و ئوسترالیا و نهمسا لهدوای ئهوهوههاتوون.

ئهگهرچی سویس لهم ساڵانهی دواییدا ههولێكی زۆریدا بۆ چاككردنی سیستمی بهرهنگاری سپیكردنهوهی پارهلهبواری یاسایی و پهیكهریدا، كهچهندین پرۆسێسی قێزهوهنی سپیكردنهوهی پارهی بهخۆوهبینی، ئێستاشی لهگهڵدا بێت ههندێ كهلهبهر ماون. لهبهرنامهیدایهبههاتنی سهرهتای ساڵی 2020 ئهو كهلهبهرانهپڕبكاتهوه‌. لهو پێناوهش حكومهتی فیدرالی لهمانگی تهمموزی ئهمساڵ 2019 پرۆژهی پێداچوونهوهبهیاسای بهرهنگاربوونهوهی سپیكردنهوهی پارهرادهستی پهرلهمانی ئهو وڵاتهی كرد، داواكراوهلهمانگی شوباتی ههر ئهو ساڵهئهو كهلهبهرانهپڕبكرێنهوه‌.

لهساڵی 2021 لهلایهن كۆمهڵهی كاری دارایی دووبارهسویس دهخرێتهوهبهر پرۆسهی ههڵسهنگاندنی سیستمهكهی لهبهرهنگاربوونهوهی پارهرهشهكان.

 

كهلهبهرهكان لهكوێن؟ 

  • كۆنترۆڵنهكردنی یهكجارهكی دیاردهی دزهپێكردنی پارهرهشهكان ئهوانهی روو لهسویسرا دهكهن (تهنها لهئهنجامی پاراستنی نهێنی بانكییهوهنیه، بهقهد ئهوهش بههۆی فراژۆبوونی ئهو چوارچیوهیاسایی وداراییهگونجاوهیهكهرێگا خۆشكهر بووهبۆ ههزاران كۆمپانیا داڵدهبدرێن بێ ئهوهی لهوێدا بنهوبارهگایان ههبێت 2*.
  • دزهپێكردنی سامانی دارایی وڵات كهبهردهوامی ههیهمهرجی نیهلهدزهپێكردنیاندا تهنها روو لهیهك وڵاتی ئهوروپی بكهن.
  • بهپێی ئاماژهی رێكخراوی شهفافییهتی نێو دهوڵهتی: لهزۆربهی جارهكاندا ئهو هێرشانهی دهكرێته سهر رۆژنامهنووسان بهكوشتن كوتاییان دێت، لهساڵی 1992 وهتاكو كاتی نووسینی ئهو راپۆرته، بڕی 1300 رۆژنامهنووس كوژراون، زۆربهیان لهو وڵاتانهدا كوژراون كهتێیدا كهرتهگشتیهكان واتهلهسهر ئاستی حكومهتهكانیان گهندهڵن3*.  ههوڵی بێهودهدهدهن بۆ هێشتنهوهی ژینگهی گهندهڵی و سپیكردنهوهی پارهلهوڵاتهكانیان. بێگومان ههرێمی كوردستان و دهسهڵاتهكهی بهشێكی ئهو كوشتنی رۆژنامهنووسانهیان لهئهستۆدایههاوشانی دهسهڵاتهگهندهڵهكانی تر بۆ ههمان مهبهستی سهرهوه‌..

پێوەر و لێکۆڵینەوەکانی ئەو رێکخراوە بۆ ساڵی 2018 دەریدەخات کە هەوڵەکانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لەزۆربەی وڵاتانی جیهان شپرزبوونی بەخۆیەوە بینیوە.

لەراپۆرتەکەدا هاتووە: کاتێ سەرکردە سیاسییەکان لەسەر ئاستی هەموو جیهان بەیت و بالۆرەی پۆپۆلیستی میللیگەرایی- دەژەنن، لەمیانیدا هێزی زیاتر بەدەستەوە دێنن و دیموکراسییەتیش قەتیس دەبێت. بۆیە دەبینرێ ئەو رێکخراوە لە لێکۆڵینەوەکەی خۆیدا کاریگەری رۆڵی سەرکردە پۆپۆلیستەکان لەسەر هەبوونی گەندەڵی بەرێژەی 40% ئاماژە پێکردووە.

لەبارەی هەرێمی کوردستانەوەش هەر لەچوارچیوەی عێراق ئاماژەی بۆکراوە، کاتێ باس لەرەوشی عێراق دەکات، شڕۆڤەی بەجیاشی بۆ هەرێمی کوردستان کردووە. ئاماژەی بە هەڵسەنگاندنی رێکخراوەی ماڵی ئازادی FREEDOM HOUSE کردووە کە دەڵێت: دامەزراوە دیموکراسیەکانی هەرێمی کوردستان دەمێکە بێ توانان لە بەرزەفتکردنی دەستوەردانەکانی بەرپرسانی دەسەڵات.

بۆ بەدەستهێنانی پێشکەوتنێکی دروست لەهەموو جیهاندا لە پرۆسەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و بەهێزکردنی دیموکراسی، رێکخراوی شەفافییەتی نێو دەوڵەتی داوا لە گشت حکوومەتانی جیهان دەکات کاربکەن بۆ:

-1 بەهێزکردنی دامەزراوە بەرپرسیارەکان کە پرۆسەی تۆکمەکاری لەئەستۆ دەگرن و مکوڕبن لەسەر ئەوەی کە ئەو دامەزراوانە کاری خۆیان بێ رووبەڕووبوونەی ترساندن و تۆقاندن بکەن.

-2  پڕکردنەوەی کەلێنی نێوان یاسا و رێسا پەیوەندیدارەکان بە دیاردەی گەندەڵی و بەند و ماددەکانی لە ئەرزی واقیعدا کاری پێبکرێت.

-3  پشتگیریکردنی رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی NGO لەسەر ئاستی ناوخۆ لەپێناو بەشداری سیاسی و چاودێری رای گشتی لەسەر خەرجیەکانی حکومەت.

-4  پشتگیریکردنی میدیای ئازاد و ئازادی رادەربڕین و دڵنیایی پێدان بە سەلامەتی رۆژنامەنووسان و توانی ئەوەیان پێبدرێ کە کاری خۆیان بێ ترس و تەنگ پێهەڵچنین ئەنجامبدەن.

 

پهراوێز و سهرچاوهكانی كهڵك لێوهرگیراو:

-1  ئهو ئۆفیسهتایبهتمهند ولایهنی پهیوهندیدارهبهوهرگرتنی ههواڵ لهسهر ههر پارهیهكی نایاسایی كهلهنێو كۆنفیدرالیهتی سویسرا دهخولێتهوه‌.

2-    Armando Mombelli / Swissinfo

-3  رێكخراوی شهفافییهتی نێو دهوڵهتی / راپۆرت/ 1ی نوفهمبهر2019. 

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار
مافی به‌رهه‌مه‌كان پارێزراوه‌ بۆ دره‌و
Developed by Smarthand