رۆژئاوا, سەرەتاى قۆناغێکى تر
بڵاوکراوەتەوە لە : 29 ئاب 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
بڵاوکراوەتەوە لە : 29 ئاب 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
د. كامەران مەنتك
بەشی یەكەم
28\8\2026
دواى ئەوەى بەهارى عەرەبی گەیشتە سوریا، رۆژئاوا وەك ژیلەمۆیەك گڕی گرت و بەخێرایی تەشەنەی كردو بڵاوبووەوە، ئەو ژیلەمۆیە لە ماوەیەكی كەمدا توانی مۆدێلێكی نوێی بەڕێوەبردن دابمەزرێنێت، سەرەتا چەند كانتۆنێكی دامەزراند( جزیرە، كۆبانێ، عەفرین)، دوای ئەوە هەوڵیدا ئەو كانتۆنانە بەیەكتر ببەستێتەوە، كاتێك هەوڵیدا عەفرین تێپەڕێنێت و بگاتە دەریا، خاڵی سوری بۆ دانرا، لەلایەن ئەو هێزانەی دژی پڕۆژەی جیهانگەرایی ئەمریكی بوون، لەبەرئەوەی پڕۆژەی جیهانگەرایی هەوڵیدەدا نەخشەیی سیاسی ناوچەكە لەسەر بنەمای قەوارەی سیاسی بچووك دابڕێژێتەوە، تا بتوانێت هەمان ئەو گۆڕانكاریانە بەسەر سیستەمی نێودەوڵەتیدا بێنێت، كە لە ساڵی 1991 بەسەر سیستەمی جیهانی داهێناو تاكجەمسەری راگەیاند، بە واتایەكی تر دەیویست سیستەمی ویستڤالیا هەڵوەشێنێتەوەو سیستەمێكی تری نێودەوڵەتی دابمەزرێنێت، كە رەنگدانەوەی سیستەمی تاكجەمسەری بێت و لەگەڵ پڕۆژە ستراتیژییەكەی ئەودا بگونجێت.
هەڵوەشانەوەی سیستەمی ویستڤالیا واتای هەڵوەشانەوەی ئەو دەوڵەتانە بوو، كە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی لەسەر بنەمای ئەو سیستەمە دامەزرابوون، ئەمەش لەبەرژەوەندی ئەو نەتەوانەدا بوو، كە لە داڕشتنەوەی نەخشەی جیهانیدا بێبەش و دابەشكرابوون، واتە ئەو گۆڕانكاریانە رێك لەبەرژەوەندی كورد دابوو، بۆیە لەباشوور كورد گەیشتە بن دیوای چیای حەمرین، كە بەسنووری سروشتی خۆی دەزانی و لە رۆژئاواش وەك ئاماژەی پێكرا خەریك بوو عەفرین تێپەڕێنێت.
ئەمە بەرژەوەندی زلهێزە ئۆڕاسییەكانی وەك چین و روسیا، بەپلەی یەكەمیش روسیای خستە مەترسییەوە، چونكە گەیشتنی كورد بە دەریا راستەوخۆ ئابڵووقەی بەرژەوەندییەكانی ئەو وڵاتەی دەداو دەروازەی گەیشتن بەبنكە سەربازی و هەواڵگرییەكانی لەسەر دەریای سپی ناوەڕاست، واتە لە سوریا لێدادەخست، كە ئەمە هاوكات بوو، لەگەڵ هەوڵی ئەوروپییەكان بۆ داخستنی دەروازەی دەریای رەش بەرووی ئەو وڵاتە، لەرێگەی وەرگرتنی ئۆكرانیا لە یەكێتی ئەوروپا، ئەم هەنگاوە روسیای ناچاركرد لە ساڵی 2014 لە رێگەی راپرسییەكی دروستكراوەوە دەست بەسەر دورگەی كریم دابگرێت، وەك سەرەتایەك بۆ ئەو هەنگاوەی دواتر، لەساڵی 2022 نای بۆ داگیركردنی دەروازەی ئەوروپاش لەرێگەی داگیركردنی حەوزی دەریای رەش و ئەو ناوچانەی لە ئۆكرانیا دەرگای ئەوروپای بۆ دەكەنەوە.
لەمەدا بەرژەوەندی روسیا لەگەڵ بەرژەوەندی ئەو زلهێزە هەرێمییانە یەكیگرتەوە، كە كوردستانیان بەسەر دابەش كرابوو، بۆیە هەر لەو ساڵەدا(2014) توركیا سیناریۆی داگیركردنی كۆبانێی هێنایەوە پێشەوە، دوای ئەوەی شكستی هێنا، لەساڵی 2016 بە رێكەوتن لەگەڵ روسیا و ئەمریكا، لەرێگەی پڕۆسەی قەڵغانی فوراتەوە، ئەو ناوچەیەی داگیركرد، كە سنوورەكانی توركیا بە ناوچەی ئەدلب دەبەستێتەوە، بەمەش عەفرینی لاتەریك كردو بنكەیەكی سەربازی بۆ خۆی لە گرنگترین شوێنی ستراتیژی سوریا كۆنتڕۆڵكرد، كە دواترر بینیمان لە ساڵی 2024 هێزەكانی شەرع لەو ناوچەیەوە هێرشییان دەستپێكردو رژێمی بەشار ئەسەدیان رووخاند، دۆخەكە هەر بەمەشەوە نەوەستا ساڵێك دواتر، واتە رێك دوای ئەوەی موسڵ لەژێر دەستی داعش دەرهێنرا و كارییان بەكورد نەما، لەرێگەی راپرسییەكی ساختەو گوماناوییەوە نیوەی باشووری كوردستانیان لەهەرێم دابڕی، لە رۆژئاواش، دوای ئەوەی داعش لە باهۆز تێكشكاو بە فەرمی دەوڵەتی ئیسلامی لە ئێراق و شام بەكۆتاهات، توركیا بەرێكەوتن لەگەڵ ئەمریكاو روسیا، پەلاماری عەفرینی داو داگیری كرد، هەر بەمەشەوە نەوەستاو پاشان بەرەو گرێ سپی و سەرێكانی هەنگاوی ناو ئەو ناوچانەشی داگیر كرد، واتە رۆژئاوای كوردستانی خستە نێو بەرداشی دوو هێزەوە، هێزەكانی رژێمی سوریا لە باشوورەوە و هێزەكانی توركیا لە باكوورەوە، دیارە لە رۆژهەڵاتیش لەژێر فشاری توركیا هەرێمی كوردستان خەندەقی لەسەر ئەو تاكە دەروازە كوردستانییە داخست، كە ئومێدی رۆژئاوا بوو، بەم شێوەیە هێزەكانی رۆژئاوا لە هەموو لایەكەوە ئابڵووقەدران!
لەشەڕەكانی گرێسپی و سەرێكانی، واتە كاتێك ئەمریكا بەرێكەوتن لەگەڵ توركیا هێزەكانی خۆی لە رۆژئاوا كشاندەوە، هێزەكانی رۆژئاوا لەوە گەیشتن، كە لەرێگەی هێزی چەكدارییەوە ناتوانن بگەنە ئامانجەكانیان، چونكە هیچ هاوسەنگییەكی هێز لە نێوان ئەوان دوژمنەكانیاندا نەبوو، بۆیە دەبینین بەر لە هێرشی توركیا بۆ سەر ناوچە سنووریەكان، هەرچەندە لەسەر داوای ئەمریكاو روسیا هێزەكانیان لەسەر سنووری توركیا كشاندەوەو بنكە سەربازییەكانیان بۆ مەودای زیاتر لە 15 كیلۆمەتر لەسەر سنوورەكان دوورخستەوە، لەگەڵ ئەوەشدا توركیا پەلاماری گرێسپی و سەرێكانیدا، ئەمەش روونیكردەوە، كە ئەو هێرشانە جێبەجێكردنی رێككەوتنێكی جیهانییە و سەرەتایەكی بۆ سەپاندنەوەی نەخشەی سیاسی ناوچەكە!
دوای ئەوە دۆخەكە بەم شێوەیە مایەوە تاوەكو لە ساڵی 2024 هەموو لایەنەكان لەسەر یەكپارچەیی خاكی سوریاو بەهێزكردنەوەی دەوڵەتی ناوەند رێێكەوتن، روسیا وەك پەناهەندەیەك باوەشی بۆ بەشار ئەسەد كردەوە، بەم شێوەیە رژێمی ئەسەد رووخا، ئیتر رۆژئاوا كەوتە بەردەم دۆخێكی نوێ، هێشتا شەرع جێپێ خۆی خۆش نەكردبوو، كاتێك لەژێر فشاری توركیا پەلاماری هەردوو گەڕەكی كوردنشینی (شێخ مەسودو ئەشرەفیە) لە شاری حەلەب داو رەشەكوژییەكی گەورەی تیا ئەنجامدا، دیارە ئەمە سەرەتایەك بوو بۆ سڕینەوەی رۆژئاوای كوردستان و دەركردنی كورد بە یەكجاری لەو بەشەی كوردستان، كۆتایی هێنان بەو ناوچەیەی پێی دەگوترێت رۆژئاوای كوردستان. لێرەدا هێزەكانی رۆژئاوا بەناچاری ئەو حالەتە دیفاكتۆیەیان قبووڵ كرد و لەژێر فشاردا كەوتنە دانوستان لەگەڵ رژێمەكەی شەرع.
ئەو گۆڕانكارییانە هاوەشان بوو لەگەڵ گەڕانە دواوەی باڵادەستی ئەمریكا، بۆیە ئەگەر سەرنج بدەینە رۆژئاوای كوردستان، بۆمان دەردەكەوێت، كە گەڕانە دواوەی هەژموونی جیهانی ئەمریكا و شكستی پڕۆژەی جیهانگەرایی لەم خاڵەدا دەست پێدەكات، كە تا ئێستاش بەردەوامەو رەنگ لەئێراندا بە كۆتا بێت!
ماویەتی
