چی چاوەرێ لە کوردانی سوریا بکەین؟
بڵاوکراوەتەوە لە : 30 ئاب 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
بڵاوکراوەتەوە لە : 30 ئاب 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
مەریوان وریا قانع یەكشەممان تایبەت بە (درەو) دەینوسێت
لەدوای بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی قەسەد و رێکەوتن لەگەڵ ئەحمەد شەرع دا لە دیمەشق، من خودی ڕێکەوتنەکەم بە ناجارییەکی سیاسیی گەورەوە گرێدا و خودی رێکەوتنەکەشم بە «رێکەوتن لەگەڵ شەیتان»دا ناونا. باسی ئەوەم کرد کە حکومەتەکەی شەرع و مۆدێلی حوکمرانییەکەی و چۆنیەتی کارکردنی لە دوو ساڵی ڕابردوودا هیچ هێمایەکی تێدانییە بکرێت حکومەتێکی دیموکراسیی بێت، دەوڵەتی یاسا بێت، دەسەڵاتەکان لەناویدا لەیەکتری جیاکرابەنەوە، دەزگای سەربەخۆ و خاوەن بڕیاری هەبێت، هەڵگری لانی کەمی ئازادی ویژدان و ئازادیی رادەربڕین بێت، مافی مرۆڤ و مافی گروپە ئەتنیی و دینیی و کولتورییە جیاوازەکانی ناو سوریا بسەلمێنێت. بەڵام ئەمە کۆتایی چیرۆکەکە نییە. سوریا تەنها ئەحمەد شەرع و حکومەتەکەی دیمەشق و هێزە سەلەفییە جیهادییەکان نییە. جگە لە هێزە کوردییەکان، کە ناچنە ناو هاوکێشەکەی ئەحمەد شەرع و حکومەتەکەیەوە، سوریا خاوەنی کۆمەڵگای مەدەنیی و بکەری سیاسیی و بکەری ڕۆشنبیریی و بزوتنەوەی ژنان و دیاسپۆرایەکی چاوکراوە و دیموکراستخوازیشە، کە نایانەوێت، نە ئەزموونە خوێناوی و تۆقێنەرکەی بەعس و دوو ئەسەدەکە لە وڵاتەکەدا دووبارەببێتەوە، نە شوێنی بە حوکمرانییەکی دینیی سەلەفیی جیهادیی و نمیچەجیهادی بگیرێتەوە کە ناشیرینیەکانی بەعس تێکەڵ بە ناشیرینییەکانی ئیسلامی سیاسیی، بکات. گرەوی هێزە کوردییەکان گرەوی بونیادنانی هاریکاریی و کاریپێکەوەیی و گەورە و بەهێزکردنی ئەو بەرە ناتائیفیی و نابەعسیی و ناسەلەفییە مەدەنیی و دیموکراسەیە لە وڵاتەکەدا. بەحوکمی ئەوەیش کە هێزە کوردییەکان لەسەرجەمی هێزەکانی ناو ئەو بەرە دیموکراسە رێکخراوتر و خاوەن ئەزموونترن، دەتوانن رێبەرایەتیی ئەم بەرەیە بکەن و ببنە داینامۆی هەر گۆرانکارییەکی دیموکراسیی و مافەپەروەرانە لە سوریادا.
ئەمەش مانای ئەوەیە کە ئەرکی هێزە کوردییەکان تەنها ئیشکردن بۆ داننانێکی دەستوری بە بوونی کورد لە سوریادا وەک میلەت یان نەتەوەیەکی جیاواز لە عەرەب و تورک و ئەوانیتر و تەنها دەستەبەرکردن و رێزگرتنی ئەو مافانە نەبێت کە لەم دانپیانانەوە دروستدەبێت. تەنهاش کارکردن نەبێت بۆ بەرهەمهێنانی دیدگایەک بیسەلمێنێت سوریا دەوڵەتێکی فرەنەتەوەییە و تەنها یەک نەتەوەی تیاناژی. دەڵێم پێویستە ئەمە هەموو ئەرکەکانی هێزە کوردییەکان نەبێت، لەگەڵ گرنگیاندا، بەڵکو ئەرکی کۆکردنەوە و هاریکاریی و رێکخستن و بەهێزکردنی ئەو بەرە دیموکراسەش بێت، کە لە وڵاتەکەدا هەیە و لە دۆخێکی پەراوێزیدا نیشتەجێکراوە.
وەک ووتم ئەو هێزەی لەئێستادا لە دیمەشق حوکمڕانە، هێزێک نییە لەسەر بنەمای ماف و بنەمای قبووڵکردنی ئەوانیتر و بنەمای داننان بە بوونی جیاوازیدا، کاربکات. ئەمەش تەنها بۆ بوونی نەخۆشییەکی سیاسیی گەورە لە ولاتەکەدا ناکات، بەڵکو نەخۆشیەکی فیکریی و ئەخلاقیی و ئینسانی گەورەشە و چاککردنەوەی پێیوستیی نەک تەنها بە دەسکاریکردنی سەرجەمی ئەو شتانە هەیە کە لەم دوو سالەدا دروستکراون، بەڵکو بە پێداچونەوەیەکی رەخنەیی مێژووی دروستبوونی دەوڵەتی سوری خۆی لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم و هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییەوە.
ئەو هێزەی لەئێستادا لە دیمەشق حوکمڕانە، هێزێک نییە لەسەر بنەمای ماف و بنەمای قبووڵکردنی ئەوانیتر و بنەمای داننان بە بوونی جیاوازیدا، کاربکات
ئەم دەوڵەتە لە مێژووی خۆیدا کۆمەڵگایەکی تەواو پارچەپارچە و دابەشبووی دروستکردوە، ناکۆکی سیاسیی و ناکۆکی ئەتنیی و ناکۆکیی دینیی و ناکۆکی تائیفیی بەشێکە لەو دونیایەی دروستیکردوە. لە دوو ساڵی ڕوبردوودا ئەم ناکۆکییانە قوولتر و خوێناویتر بوون و شتێکیش بەناوی سیاسەتی «ئاشتبوونەوەی نیشتیمانی»یەوە لە وڵاتەکەدا بوونی نییە. ئەوەی دروستکراوە خاڵییە لە هەر بەشداریەکی سیاسیی راستەقینە، دەسەڵات لە دەستی بازنەیەکی بچووک و داخراودا کۆکراوەتەوە، زیاد لە کەمینیەکەیش لە وڵاتەکەدا کەوتۆتە بەر هێرشی خوێناوی. بە کورتییەکەی ئەوەی دروستکراوە سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵاتێکی دەسەلاتگەری تاکڕەوە، بەڵام ئەمجارەین بە بۆیاخێکی ئیسلامیی سونیی سەلەفییەوە کە شوێنی بەشێکی گەورەی کۆمەڵگای سوری تێدانابەتەوە. بۆیە یەکێک لەو ئەرکە سەرەکییانەی لەسەر هێزە کوردییەکانە بریتییە لە دەستپێشخەریکردنێکی راستەقینە بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە گەورەیە، بۆشایی نەبوونی سیاسەتی ئاشتبوونەوەی نیشتیمانیی.
مەسەلەیەکی دیکە کە لە دیدی مندا گرنگە و پێویستی بە لەسەر وەستان هەیە، مەسەلەی «کایەی سیاسیی»ە لە سوریادا. بە بۆجوونی من ئەم کایەیە لە سوریادا تا ئەم ساتە بە تەواوی دانەخراوە، راستە شەرع و هەیئەی تەحریری شام دەسەڵاتێکی زۆریان هەیە و زیاد لە دەزگایەکیان قۆرخکردوە، بەڵام هێشتا هێز و کەسایەتی و ئۆرگان و ڕێکخراوی مەدەنیی تر هەن، کە قۆرخنەکراون و دەتوانن کاریگەریی تایبەتیان هەبێت و نەهێڵن کایە سیاسییەکە بەتەواوی دابخرێت. واتە نەهێڵن دەوڵەت و کۆمەڵگا لە سوریادا بگەرێتەوە بۆ قۆناغی بەعسی ژێر دەسەڵاتی هەردوو ئەسەدەکە: ئەسەدی باوک و ئەسەدی کوڕ. لەم ئاستەسدا کوردانی سوریا پێویستە ببنە هێزی ژمارەیەکی ڕێگرتن لە داخرانی کایەی سیاسیی لە سوریادا و هێزی ژمارە یەکی بەهێزکردن و گەشەدان بە بکەرە دیموکراسییە عەقڵانییەکان لەو وڵاتەدا.
ئەگەر وایببینین کە دروستبوونی کایەی سیاسیی لە سوریادا لەسەرەتادایە و هێشتا بەتەواوی دیارنییە چی لێدێت و چۆن دەبێت. ئەمە وادەکات یەکێک لە ئەرکە گرنگەکانی هێزە کوردییەکان کارکردنبێت بۆ دروستکردنی کایەیەکی سیاسیی کراوە و پەرەدان بە ژیانێکی سیاسیی پلورال کە جێگەی هێز و دیدگا و روانین و جیهانبینی جیاوازی تێداببەتەوە. کارکردنیش بێت بۆ دروستکردنی کایەیەکی سیاسیی هەڵگری زیاد لە هەڵبژاردنێکی سیاسیی بێت و نەهێلێت بریار و هەڵبژاردە سیاسییەکان کورتببنەوە بۆ بڕیار و هەڵبژاردەی نوخبەیەکی دەسەڵاتگەری داخراو. ئەمەش مانای سەرلەنوێ گەراندنەوەیە بۆ سیاسەت وەک یەکێک لە چالاکییە ئینسانییە سەرەکیی و بنەڕەتییەکانی مرۆڤ. خودی کایە سیاسیەکە خۆیشی هەڵگری دینامیکیەت ناوەکیی بێت، کە توانای گۆران و پێشکەوتن و بەرەوپێشێوەچوونی تێدابێت.
هێزە کوردییەکان دەبێت هێزی رەخنەگرتن و رێگگرتن بن لە هەموو هەوڵ و سیاسەت و ستراتیژێک بۆ قۆرخکردنی کایەی سیاسیی و تاپۆکردنی کایەکە لەسەر هێزێکی دیاریکراو
لە ئاستێکی تردا پێویستە نوێنەرانی کورد لە سوریادا ببنە یەکێک لە چالاکترین نوخبە سیاسییەکانی ولاتەکە و هەڵگری دیموکراتیترین بەرنامە و کراوەترین جیهانبینی بەرووی بەرگریکردن و پاراستنی ماف و ئازادیی و کەرامەتی مرۆڤدا. هێزە کوردییەکان دەبێت هێزی رەخنەگرتن و رێگگرتن بن لە هەموو هەوڵ و سیاسەت و ستراتیژێک بۆ قۆرخکردنی کایەی سیاسیی و تاپۆکردنی کایەکە لەسەر هێزێکی دیاریکراو. بۆ ئەم مەبەستەش هەڵگری بەرنامەی بەخشینی هێزبن بە کۆمەڵگاکە خۆی، بۆ ئەوەی بتوانێت نوخبەکانی تازەبکاتەوە و بیانگۆرێت، بۆئەوەی تا رۆژی قیامەت بەدیار یەک جەماعەتەوە دانەنیشێت. بەم مانایە ئەم هێزانە دەبێت ببنە بکەرێک لە ڕێگایانەوە کۆمەڵگاکە ببێت بە بکەرێک خۆی بتوانێت بڕیار بۆ خۆی بدات و لە هیچ ئاستێکدا هیچ یەکێک لە کایەکانی، قۆرخنەکرێت.
ئەرکێکی هێجگار گرنگی تری هێزە کوردییەکان ئەوەیە ببنە هەڵگری پرۆژەی دروستکردنی «گرێبەستێکی کۆمەلایەتیی» تازە لەو وڵاتەدا، گرێبەستێک بتوانێت جیاوازییەکان بپارێزێت و رێ لە گۆڕانی ناکۆکییەکان بگرێت بۆ ناکۆکی توندوتیژیی و بۆ سیاسەتی یەکتر سڕىنەوە و خواستی یەکتری زەلیلکردن. ئەم گرێبەستە دەبێت بەشێویەک بێت هیچ لایەنێک ناچارنەکات، واز لە شوناسی خۆی بهێنێت و نەتوانێت هەبوونی ئەو شوناسە وەک مافێک بیپارێزێت و گەشەی پێبدات.
هەموو ئەمانە وادەکەن بەشداریکردنی کورد لە دروستکردنی دەوڵەتی سوریادا ببێت بە بەشێک لە هەنگاوێکی گەورەتر، هەنگاوی بەشداریکردنی کۆی سورییەکان لە دروستکردنی ئەو دەوڵەتەدا.
بێگومان من دەزانم ئەم کارانە هەم زەحمەتن و هەم رووبەرووی تەحەدا و مەترسیی زۆر گەورەدەبنەوە، بەڵام گۆڕانی مێژوو، بە تایبەتی بە ئاراستە باشەکەدا، هەرگیز بێ تەحەدا و مەترسیی گەورە نەبووە.
