عێراق لە فەشەلی بنیاتنانی نەتەوەوە بۆ دەوڵەتی فاشیل 

2020-11-23 12:06:55



مەریوان وریا قانع - ئاراس فەتاح 

(دووشەممەی هەموو هەفتەیەك تایبەت بۆ درەو دەینوسن)


عێراق وەك دەوڵەت‌و وەك كۆمەڵگا دروستكراوێكی سیاسیی‌و مێژوویی تایبەتە. ئەم دەوڵەتە، كە تەمەنی سیاسیی سەد ساڵێكە، هەڵگری كۆمەڵێك كێشەی بونیادی گەورەو تەحەدای قووڵ‌و هەمەلایەنەیە. ماوەیەكە بزوتنەوەیەكی ناڕەزایی گەورە لە بەشە شیعییەكەی وڵاتەكەدا دروستبووە كە سەرەكیترین خواستەكانی بریتییە لە ”داواكردنی نیشتیمان“و گۆڕینی عێراقییەكانیش بۆ ”گەل“ یان ”نەتەوە“یەك لە هاوڵاتیی یەكسان. لەگەڵ دروستبوونی ئەم بزوتنەوە كۆمەڵایەتییە نوێیەدا دەكرێت بیر لە ئەگەری دروستكردنی هەندێك ”سەرەتای تازە“ بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی ئەم وڵاتەو گۆڕینی لە جوگرافیایەكی پڕ كێشەو ململانێی ئەتنی‌و ئایینزاییەوە، بۆ ”نیشتیمانێكی هاوبەش“و گەلێك بەناوی ”گەلی عێراق“ەوە، بكەینەوە. بێگومان ئەم ”سەرەتا تازەیە“، چەندە گرنگ‌و  مژدەبەخش بێت، بەڵام تا ئەم ساتە شوێنی دڵخۆشبوونی زۆرو چاوەڕوانیی گەورە نییە. لانیكەم لەبەر دوو هۆی سەرەكیی. یەكەم، نە بەشە سونییە عەرەبیی‌و نە بەشە كوردییەكەی وڵاتەكە، بەشدارنین لەو بزوتنەوەیەدا. لانی هەرەكەمی كاری پێكەوەیی‌و هاوبەرنامەیی لەنێوان پێكهاتە سەرەكییەكانی كۆمەڵگای عێراقیی بوونی نییە. دووهەم، ئەم بزوتنەوەیە ڕووی بە كۆمەڵێك هێزو لایەنی ناوەكیی‌و ئیقلیمییدا تەقیوەتەوە كە بەئاسانی واز لەو عەقڵییەت‌و مۆدێلی حوكمڕانییە ناهێنن كە عێراقی لەوە خستوە نیشتیمانی دانیشتوانەكەی بێت‌و خەڵكەكەشی گەل یان نەتەوەیەكی هاوبەش‌و پلورال بن. بە بۆچوونی ئێمە ئەم ”سەرەتا تازەیە“ بۆ ئەوەی بتوانێت مانایەكی هەبێت، پێویستە ئەم كۆمەڵە كێشەو تەحەدا بونیادییە گەورانەی لەبەرچاوبێت‌و بەدوای چارەسەركردنیانەوە بێت.


یەكەم: عێراقی نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەم یەكێكە لە دەوڵەتە پۆست كۆلۆنیالییەكانی جیهان، كە مێژوویەكی پڕ كێشەی لە داڕشتنی پەیوەندیی نێوان دەوڵەت‌و كۆمەڵگادا هەیە. ساڵانێكی دوورو درێژ خەسڵەتی سەرەكیی پەیوەندیی نێوان دەوڵەت‌و كۆمەڵگا لەم عێراقەدا، بریتیی بووە لە تێكەڵبوونی سێ جۆر بێمتمانەیی بە یەكتری: بێمتمانەیی گروپەكان بەرامبەر بە دەوڵەت، بێمتامنەیی دەوڵەت بەرامبەر بە گروپەكان‌و بێمتمانەیی گروپەكانیش بەرامبەر بەیەكتر.
دووهەم: ئەوەی ئەم سێ جۆرەی لە بێمتمانەیی بە یەكەوە كۆكردۆتەوەو كۆنترۆڵی كردون، توندوتیژیی دەوڵەت‌و كڕینی وەلائەت‌و پیشەسازیی بەرهەمهێنانی ترس بووە. لە دەرەوەی ئەمانەدا شتێك بەناوی ”هاوڵاتیبوونی یەكسان“و ”سیاسەتی دابینكردنی ماف“و ”دابەشكردنێكی عەقڵانیانەو هاوسەنگی دەسەڵات“و ”بەخشینی لانی كەمی ڕێز“ بەهیچ پێكهاتەیەك لەئارادا نەبووە.
سێهەم: خەونی بەردەوامی دەسەڵاتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراقی پۆست كۆلۆنیالیی، بریتی بووە لە دروستكردنی ”سەروەریی نەتەوەیی“ بەسەر سنوورو خاكی وڵاتەكەداو كۆنترۆڵكردنی سیاسیی‌و ئەمنیی ناوچە فرەئەتنیی‌و ئاینیی‌و تائیفییەكانی. بۆ وەدیهێنانی ئەم خەونەش پەنابردن بۆ توندوتیژیی دەوڵەتیی بووە بەیەكێك لە میكانیزمە هەرە سەرەكیی‌و مەترسییدارەكان. دەوڵەتی عێراق هەم بۆ پاراستنی سنوورو خاكەكەی‌و هەم بۆ پاراستنی ئاسایشی ناوەكیی، پێویستییەكی گەورەو بەردەوام‌و ناماقوڵی بە توندوتیژیی هەبووە. ئەمەش وایكردوە پەیوەندییەكانی نێوان دەوڵەت‌و كۆمەڵگاو دەوڵەت‌و ناوچە جیاوازەكانی وڵاتەكە، لە فەلەكی توندوتیژییەكی بەرفراواندا بسوڕێتەوە.
چوارهەم: ئەم مێژووە پڕ لە زەبروزەنگ‌و توندوتیژییە ”كولتوورێكی سیاسیی“ دروستكردوە، كە تیایدا سوپاو هێزە چەكدارەكان ڕۆڵێكی سەرەكیی لەناو كایەی سیاسیی وڵاتەكەدا بگێڕن. ”بەسیاسییكردنی سوپا“و ”بەسیاسییكردنی هێزە ئەمنییەكان“و گۆڕینیان بۆ ئامرازی سەرەكیی ململانێ‌و سەركوتكردنی سیاسیی، بووە بەبەشێك لە مێژووی سیاسیی ئەم وڵاتەو وایكردوە دەوڵەتی عێراقیی بەدرێژایی قۆناغی پۆست كۆلۆنیالیزم، نەتوانێت بەرگێكی مەدەنیی لەبەربكات. ئەوانەی حوكمڕانیی وڵاتەكەیان كردوە، یان ئەفسەرەكانی سوپابوون، یان كەسانێك بوون كە هێزێكی سەربازیی تەواو بەسیاسیی‌و بەحیزبیكراویان لەژێردەستدابووە. لە قۆناغی بەعسدا بە ”بەعسیكردنی سوپا“و ”ئەمن“و ”موخابەرات“ سەروەر كرابوو، لە قۆناغی دوای كەوتنی ڕژێمەكەی سەدامیشدا ڕۆژگاری دروستبوون‌و لەدایكبوونی میلیشیا جۆربەجۆرەكان دەستپێدەكات، كە هەرهەموویان دەبنە ئامرازی سەرەكیی ململانێ سیاسییەكانی ناو وڵاتەكە. هەموو ئەمانەش وادەكەن مانایەك بۆ سیاسەت بە مانا مەدەنییەكەی‌و بیركردنەوە لە سادەترین فۆرمەكانی دەستگۆڕكێیەكی هێمنی دەسەڵات، نەمێنێتەوە. چارەنووسی ئەو شەقامە سیاسییە ناڕازییەی ئەمڕۆكە لە وڵاتەكەدا دروستبووە پابەستی چۆنیەتی كاردانەوەكانی هێزە میلیشیاییەكانی ناو وڵاتەكەو ئەوامری ئاغا ئیقلیمییەكانیانە.


پێنجەم: دەوڵەتی پۆست كۆلۆنیالی عێراقیی لەڕووی بیرۆكراسییەوە دەوڵەتێكی تەواو ئاوساو و فوتێكراوە. لەم پرۆسەی ئاوسان‌و قەبەبوونەدا دەوڵەت ئاكارێكی تۆتالیتارییانە وەردەگرێت‌و دەستدەخاتە ناو زۆربەی بوارو كایەكانی ژیانی كۆمەڵگای عێراقییەوە. ئەم جەستە ئاوساوە بە وەزیفەگەلێك باردەكرێت كە وەزیفەی دەوڵەت نین‌و دەوڵەت ناشتوانێت جێبەجێیان بكات. ساڵانێكی درێژ دەوڵەت لە عێراقدا وەك باوكێكی سیاسیی ئامادەیە، كە وەزیفەی بەخێوكردن‌و گەشەدان بە كۆمەڵگا، دەستگرتن بەسەر ئابووریی وڵاتەكەدا، پەروەردەكردنی ئایدیۆلۆژیی خەڵك، ئاڕاستەكردنی میدیا، كۆنترۆڵكردنی دادگاكان، دەستخستنە ناو كۆمەڵگای مەدەنیی، دیسپلینكردنی بزاوت‌و بیركردنەوەی تاكەكانی، لەخۆگرتبوو. هەموو ئەمانە وادەكەن عێراق لەژێر سایەی سیستەمی بەعسدا فۆرمی دەسەڵاتدارێتییەكی تۆتالیتاریی بگرێتەخۆی. باجی دروستكردنی ئەم عێراقە بەعسییانەش كوشتنی رەگەزەكانی پلورالیزمی كۆمەڵگا بوو، بەتایبەتی پلورالیزمی سیاسیی‌و فەرهەنگیی كۆمەڵگای عێراقیی‌و بەبەعسیكردنیان. 
شەشەم: هەموو ئەو خاڵانەی سەرەوە پێویستە بەردەوام لەبەرچاودا بن كاتێك بیر لە دروستكردنی عێراقێكی ترو جیاواز دەكرێتەوە. ئەم عێراقە لەئێستاو لە داهاتووشدا پێویستییەكی هەمەلایەنی بە دروستكردنی تێگەیشتنێكی نوێ هەیە بۆ چەمكەكانی هاونیشتیمانییبوون، پێكەوەبوونی كۆمەڵایەتیی، شوناسی هاوبەش، چوارچێوەی نیشتیمانیی، دابەشكردنی دەسەڵات، نەتەوە، دەوڵەت، ئابوریی، پێگەی دین‌و زۆرانێكی تر. هیچ یەكێك لەم كۆڵەكانەی دەوڵەتی هاونیشتیمانیی لە عێراقدا بوونیان نییەو پێویستیان بەوەیە دروستبكرێن. 
حەوتەم: بەبۆچوونی ئێمە تەنها ئەم تێگەیشتنە نوێیە دەتوانێت ئینتیمای نوێ بۆ گروپەكان لەناو عێراقێكدا دروستبكات تەواو جیاواز لەو عێراقەی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا پرۆژەیەكی كۆلۆنیالی دروستیدەكات‌و لە شەستەكانیشەوە توندوتیژیی‌و سوپاو ئەمن‌و موخابەرات‌و بەكارهێنانێكی نابوتی ئابوری نەوت، دەیپارێزێت. لەكاتێكدا ئینتیما لە دەوڵەتی بەعسدا بۆ ئایدیۆلۆژیاو حیزب بوو، وەلائەتی ڕەهاش بۆ سەرۆك، لە عێراقی دوای بەعسدا سیاسەت‌و چەمك‌و تێگەیشتنی نوێ پێویستە بتوانن وابكەن تاكەكان لەپاڵ ئینتیما لۆكاڵییەكانیاندا، ئینتیمایەكی گەورەتریان هەبێت بۆ نیشتیمانێك بەناوی عێراق‌و بۆ گەلێك بەناوی گەلی عێراقەوە. هەشتەم: بێگومان پاش تێپەڕبوونی حەڤدە ساڵ بەسەر روخانی سیستەمی بەعسیزمدا، پەیوەندیی نێوان دەوڵەت‌و كۆمەڵگا لە عێرقدا هەندێك گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە. بەڵام ئەو گۆڕانكارییانە بە ئاڕاستەی چارەسەركردنێكی بنەڕەتیی‌و بونیادیی ئەو كێشانەی سەرەوە نەبووە. كۆمەڵگای عێراق لە ئێستادا سەر بەو مۆدێلەی كۆمەڵگایە كە بە "كۆمەڵگای دوای جەنگ“ ناسراوەو دەوڵەتەكەشی زۆرینەی خەسڵەتەكانی ئەو مۆدێلەی تێدایە كە بە "دەوڵەتی شكستخواردوو“ (الدولة الفاشلة) پۆلێنكراوە. كۆمەڵگای عێراقی لە ئێستادا پڕبووە لە ململانێی توندوتیژو لە ئایدیۆلۆژیای پەڕگیر، لە بكەری نادیموكراس‌و داخراو و توندوتیژ، نووقومبووە لەناو گەندەڵییەكی سیستماتیكی بێوێنەدا كە ڕێ لە دروستبوونی شتە بنەڕەتییەكانی وەك گەل‌و نیشتیمان‌و وەلائەتی نیشتیمانی دەگرێت. دەوڵەتەكەش خۆی لە بەردەم هێزی میلیشیاو هێزی ئامادەگیی دەوڵەتە ئیقلیمیی‌و هاوپەیمانە ناوەكییەكانیاندا، لەوە كەوتوە لانی هەرەكەمی سەرەوەیی هەبێت.
دەوڵەتی عێراق لەمڕۆدا نە توانای پاراستنی سەروەریی بەسەر خاك‌و دانیشتوانەكەی خۆیدا هەیە، نە توانای مۆنۆپۆلكردنی مافی بەكارهێنانی توندوتیژیی شەرعیی هەیە، نە توانای دەركردنی بڕیاری گشتیی هەیە كە لە هەموو وڵاتەكەدا جێبەجێبكرێت‌و نە توانای دەستەبەركردنی بڕێكی بەرچاو لە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانیشی هەیە. عێراق لە ئێستادا هێندەی سەرزەمینی دەیان ئیمارەتی ناوچەیی، شێخنشینی لۆکاڵیی، تەماحی سوڵتانی، حیزبۆكراتیی داخراو، سەربازگەی ناوەكیی‌و ئیقلیمییە، هێندە وڵات‌و كۆمەڵگایەكی ئاسایی نییە. 
نۆهەم: تا ئەمڕۆش لە ”عێراقی نوێ“دا نەتوانراوە لەشكرو میلیشیا لە پرۆژەو پرۆسەی دووبارەبیناكردنەوەی دەوڵەت‌و نەتەوەدا دووربخرێتەوە. ئەم هەڵە ستراتیژییەش نە بەدروستكردنی ”دیكتاتۆرییەتێكی نوێ“ چاكدەكرێتەوە، نە بە بەشدارییكردن‌و بەڕەسمی ناساندنی گروپی چەكدارو میلیشیاش دەتوانرێت وەلائەتی نادینیی‌و نائەتنی‌و نائایدیۆلۆژیی بەرهەمبهێنرێت كە عێراق لەئێستادا لە هەموو كاتێك زیاتر پێویستی پێیەتی.
دەیەم: روخانی دەوڵەتی بەعس گرنگترین هەلی سیاسیی بوو لە عێراقدا، بۆئەوەی پەیوەندییەكی تەندروست لەنێوان دەوڵەت‌و كۆمەڵگا، دەوڵەت‌و ئابوریی‌و دەوڵەت‌و دین‌و دەوڵەت‌و سوپادا دروستبكرێتەوە. ئەم رووداوە مێژووییە دەكرا ببێت بە سەرەتایەكی نوێ بۆ دروستكردنی گفتوگۆیەكی بنیاتنەرانە دەربارەی دووبارەبیناكردنەوەی دەوڵەت‌و دروستكردنی ”گەل“ێك لەسەر بنەمای هاوڵاتیبوونی یەكسان. تا ئەم ساتە جگە لە بزوتنەوەیەكی ناڕازیی گەمارۆدراو و سنوردار، هیچ هێزێكی سیاسیی نوێی خاوەن قورسایی لە عێراقدا نابینین، توانیبێتی سنوورو جوگرافیا مەزهەبیی‌و ئەتنییەكانی خۆی تێپەڕێنێت‌و ببێت بە هێزی سیاسیی هەموو عێراقییەكان. پێش ناچێت لەداهاتوویەكی نزیكدا هیچ ئاسۆیەك بۆ دروستبوونی لەئارادابێت. تا ئەم ساتە پرۆژەی دروستكردنی شوناسێكی تر لەدەرەوەی شوناسی ناوچەیی‌و ئەتنی‌و تائیفییدا بۆ عێراقییبوون بوونی نییە. تائێستا پرۆژەی دروستكردنی عێراقێكی تر، عێراقی دەوڵەتی هاونیشتیمانیی بوونی نییە.

 

بابەتی یەكەم:

http://کۆرۆنا و ئابوریی فەرھود و حوکمڕانیی

https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=7112

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار
ڕیکلام

جەندرمە لەناوخاكی هەرێمدا
سەرۆک کۆماری ئێران؛ مێژوو، پێگە و شێوازی هەڵبژاردنی

بەشداری هەڵبژاردنی داهاتوو دەكەیت.؟

بەڵێ
نەخێر
مافی به‌رهه‌مه‌كان پارێزراوه‌ بۆ دره‌و
Developed by Smarthand