سندوقی نیشتمانی بۆ دیموکراسی پاڵپشتی دارایی درەو دەکات

null

لەبارەی سوودانەوە  "گەڕانەوەی جەنگەکان" 

بڵاوکراوەتەوە لە : 20 نیسان 2023

قەبارەی دەقەکان

قەبارەی دەقەکان

پەیڕەو ئەنوەر


وادیارە پێکدادان و جەنگ جارێکی تر گەڕایەوە بۆ سوودان. ئەم یەکە سیاسییە دەوڵەتی دنیای دوای کۆلۆنیالیزمە، سەر بەجیهانی سێیەمە. ئەم جیهانە سیما و دینامیکیەت و کەلتوری سیاسی تایبەت بەخۆی هەیە. لەڕاستیدا ئەوەی روودەدات ئاماژەیە بۆ چەندین شێوە لە شکست و دۆڕان! یەکێک لەوانە شکستی <بەدیمۆکراتیکردنی کۆمەڵگە Democratic Transition> و شکستە لە پڕۆسەی بنیاتنانی دەوڵەت State-Building و دواتریش گەیشتنە بە ململانێ و یەکترسڕینەوە. بۆئەوەی باشتر لەوەی روودەدات لە سوودان و لەدۆخی سوودانییەکان تێىگەین دەگەڕێینەوە بۆ چوارچێوەیەکی تیۆری بۆ گوزەرکردن بەناو لێگەسی و ماناکانی بنیاتنانی دەوڵەت. 
سەرەتا لە <ساموێل هینگتنگتۆن> ەوە دەستپێدەکەین. ساموێل بیرکردنەوە و ئاڕگیۆمێنتەکەی وەک رەخنە لە تیۆری مۆدێرنە لە گەشەپێدانی سیاسی پەرەپێدەدات. مۆدێرنە باس لە چیڕۆکی بەشاربوون، گەشەی پیشەسازی، دنیای پەیوەندییەکان و بەشداری سیاسی دەکات. ئەم سەرەتایانە وەک مەرج بۆ گەشەپێدانی سیاسی. ساموێل بنەمای تر دێنێتەکایەوە. بەهێزکردنی دامەزراوەکان، سەقامگیری سیاسی بۆ گەیشتن بە پڕۆسەی بنیاتنانی دەوڵەت. 
دووبارە فۆکۆیاما بنیاتنانی دەوڵەت State-Building دەبەستێتەوە بە بەهێزی دامەزراوەکان، سەروەری یاسا Rule of law و حکومەتی بەرپرسیار و نیشتیمانی. دۆخێک دەبێت هاوڵاتی چەق و ناوەند بێت. یاسا و رێسا و دامەزراوەکان ئامێری سەرەکی ژیانی دیمۆکراسی بن و هاوڵاتیان خۆیان بەشداربن لە دروستکردنی بڕیار بەشێوەیەکی دیمۆکراتیانە. 
سودان لە ساڵی ١٩٥٦ سەربەخۆیی لە بەریتانیا وەردەگرێت بەڵام بەزنجیرەیەک حکومڕانی لە سوپا و سەربازیدا تێدەپەڕێت. دوور دەبێت لە حکومڕانی مەدەنی، رۆڵی دامەزراوەکان و هاوڵاتیان. ماوەیەک دەسەڵاتی ئاینی زاڵ دەبێت، دواتر <عومەر بەشیر> سوودان بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ دەکات بە سەربازگە و کۆمەڵگەیەکی گەورەی سەربازی، دایدەبڕێت لە سیماکانی ژیانی دیمۆکراسی و مەدەنی و سەرباز دەبێت بە سیمبولی سیستمی حکومڕانی لەو وڵاتەکەدا. دیارە کۆمەڵگەی بەسەربازکراو ناتوانێت بجوڵێت! سەقامگیرییەکی ساختە دێتەکایەوە بەتایبەت کاتێک گڕووپی چەکدار بۆ بەرژوەندی تایبەت، سەرکوتکردنی نەیاران تادێت زیاتردەبن و بەخێودەکرێن لەلایەن عومەر بەشیرەوە. سوودانییەکان ساڵی ٢٠١٩ عومەر بەشیر ناچاردەکەن دەسەڵات جێبهێڵێت! جێهێشتنی کۆمەڵگە، خەڵک و دەسەڵات لەگەڵ دەیان قەیران و کێشەی کەڵەکەبوو و قوڵەوە. هەوڵدەدەین بە کورتی دوو دیاردە ئاماژە پێبکەین:
١-پەیوەندی نێوان <کایەی سەربازی و مەدەنی> و دەوڵەتی قوڵ Civil-military relations
سوودانی ئێستا دوو رەگ و دوو جەمسەرە. هەردوو جەنەڕاڵ <عەبدولفەتاح بورهان> سەرۆکی ئەنجوومەنی سەربازی ڕاگوزەری سودان و <محەمەد حەمدان دەقلو> سەرۆکی هێزەکانی پشتیوانی خێرا لە جەنگ و رووبەڕووبوونەوەدان. جاران هاوڕێی یەکتربوون تا بەشیریان لەدەسەڵات دوورخستەوە. ئێستا لەدژی یەکتر بەتانک و فڕۆکە شەڕ دەکەن. دیارە ئەم دوو ئەکتەرە خاوەن پەیوەندین لەگەڵ دنیای دەرەوە بەمۆدێڵی Patron-Client relation هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان وەک ئامراز و مێنیۆی سەر مێز بەکاریان دەهێنن. <چین، میسڕ و سعودیە> پاڵپشتی جەمسەرێک و <ئەمەریکا، تورکیا و قەتەڕ> کۆمەکی ئەویتریان دەکات. 
دیارە لەبنەڕەتدا و ناوکی جەنگەکە کێشەی گواستنەوەی دەسەڵاتی سەربازە بۆ دەسەڵاتی مەدەنی لەکاتێکدا هیچ ژێرخان، زەمینەسازی، کەلتوری سیاسی و پڕۆسەیەکی بنیاتنانی دامەزراوەکان لە ئارادانییە تاوەکوو دەسەڵاتی مەدەنی تێیدا جێگیربێت و گەشەبکات و بجوڵێت. دەسەڵاتی مەدەنی لەم جۆر ژینگە و هەڵومەرجەدا کارناکات و بەها نابەخشێت. 
٢-شکستی قۆناغی گواستنەوە-بەدیمۆکراتیکردنی کۆمەڵگە Democratic Transition 
قۆناغی گواستنەوە دنیای نێوان دکتاتۆریەت و دیمۆکراسییە. چۆن هەنگاودەنێیت تا بەرەو دیمۆکراسی بڕۆیت. دامەزراوەکان بەهێز و سەربەخۆ دەکەیت، بازنەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی فراوان دەکەیت، یاسا سەروەر دەکەیت و ماف و ئازادییە تاکەکەسییەکان دەکەیت بە بەهای باڵای نێو کۆمەڵگەی سیاسی. دواتر چۆن دەوڵەت دەکەیت بە سەرچاوەی گلدانەوەی هێز و باج وەک ئەوەی <ماکس ڤێبەر> وێنای دەکات. دیارە سوودان لەم پڕۆسەیە دۆڕا و شکستیخوارد. هەریەک لە جەنەڕاڵەکان ئامادەنەبوون بچنەنێو کۆمەڵگەیەکی مەدەنی، پڕۆسەی بنیتانانی ئاشتی، ژیانی دیمۆکراسی و دامەزراوەییەوە و هێز و چەکدارەکانیان بەنیشتیمانی و دەزگایی بکەن. دیارە جەنەڕاڵەکانی سوودان بنیاتنانی دەوڵەت وەک دۆڕان و کوشتن و ماڵئاوایی خۆیان دەبینن.  
بەکورتی، سوودانییەکان دووچاری جەنگ کراونەتەوە. کۆمەڵگەیەکی ماندوو بەدەست سەرباز و ململانێیەوە. جڤاتی نێودەوڵەتی تائێستا نەبینراو و نائامادەیە. دوو هێزی سوودانی لەڕێگەی چەکدارەوە خەریکی پێکدادانن لەسەر داهات، جوگرافیا، جیۆپۆلەتیک و هەژموون. سیستمی هەرێمی ناوچەکە خۆراک بەم جەنگەدا دەدەن. ئەوەی دەبینرێت لە سوودان نوێنەرایەتی دۆخێک دەکات کە تیایدا <هێز> بە عەقڵانی و یاسایی نەکراوە، هێز پەرت و دابەشبووە. بنیاتنانی دەوڵەت بیری لێنەکراوەتەوە. سوودان بەرهەمی زۆر شکستی تری سیاسەت و حکومڕانی جیهانی سێیەمە! پێدەچێت کەیسی سوودان قەیرانی زیاتر و قوڵتر لەگەڵ خۆیدا بهێنێت!

null

داهاتی گشتی (نەوتی و نانەوتی) عێراق لە (8) مانگی یەکەمی 2026

null

خۆداپۆشین بە قەیران

ئەمانەش ببینە

زیاتر ببینە
null

داگیرکردنی شوێن، لەناوبردنی یادەوەریی شار

null

دیدێك سه‌باره‌ت به‌ قه‌یرانی سیاسی ئێستای هه‌رێم

null

کاتێک حیزب لە نیشتمان گەورەتر دەبێت و حیزب دەبێتە سنووری نیشتمان

null

تەمبەڵی عەقڵی و کۆمەڵگای جنێو!