هەواڵ
ڕاپۆرت
ناوهڕۆكی پرۆژەیاسای (بههێزكردنی هاوپشتی نیشتمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی) بڵاوكرایهوه، كه تایبهته به چارهسهری پرسی كوردو به "یاسای چوارچێوه" ناسراوه. رهشنوسی پرۆژهیاساكه كه ئهمڕۆ ئاڕاستهی پهرلهمان كرا؛ له (12) مادده پێكهاتووهو بڕیاره ناوهڕاستی ئهم مانگه پهرلهمانی توركیا پهسهندی بكات.
بڵاوکراوەتەوە لە : 5 ئاب 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
(درهو):
ناوهڕۆكی پرۆژەیاسای (بههێزكردنی هاوپشتی نیشتمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی) بڵاوكرایهوه، كه تایبهته به چارهسهری پرسی كوردو به "یاسای چوارچێوه" ناسراوه. رهشنوسی پرۆژهیاساكه كه ئهمڕۆ ئاڕاستهی پهرلهمان كرا؛ له (12) مادده پێكهاتووهو بڕیاره ناوهڕاستی ئهم مانگه پهرلهمانی توركیا پهسهندی بكات.
بهپێی ئهوهی میدیانی نزیك له (قهندیل) بڵاویانكردوهتهوه، دهقی رهشنوسهكه بهمشێوهیه:
دیاریکردن و پشتڕاستکردنەوە: پێشبینی ئەوە کراوە کە بەڵگەدارکردن و دیاریکردنی کۆتاییهێنان بە بوونی کردەیی تەواوی پێکهاتەی ڕێکخستنی (مهبهست له رێكخستن پارتی كرێكارانی كوردستانه)و هەموو جۆرە پێکهاتەکانی ژێر دەسەڵاتی و چەکداماڵینیان لەلایەن دامەزراوە ئەمنییەکانەوە ئەنجام بدرێت، هەروەها لەلایەن ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتیمانییەوە پشتڕاست بکرێتەوە.
مەودا (بوار): تاوانەکانی دامەزراندن یان بەڕێوەبردنی پەکەکە/کەجەکە، ئەندامبوون لە ڕێکخستنەکەدا بە زانابوون و خۆویستانە یارمەتیدان و پروپاگەندەکردن بۆ ڕێکخستنەکە، هەروەها ئەو تاوانانەی لە چوارچێوەی چالاکییەکانی ئەم ڕێکخستنەدا ئەنجامدراون و ئەو تاوانانەی لە بەرژەوەندیی ئەم ڕێکخستنەدا ئەنجامدراون کە لە یاسای ژمارە ٦٤١٥ـی تایبەت بە ڕێگریکردن لە دابینکردنی دارایی بۆ تیرۆردا ڕێکخراون، دەگرێتەوە.
دەرەوەی مەودا (بێبەشبوون لە یاساکە): تاوانی کوشتنی بەئەنقەست کە لە چوارچێوەی چالاکیی ڕێکخستنەکەدا ئەنجامدراوە، لەگەڵ ئەو لێکۆڵینەوە و دادگاییانەی کە بەهۆی تاوانەکانی پێش بەرواری ١ـی حوزەیرانی ٢٠٠٥ ئەنجامدراون و سزای بەندکردنی هەتاهەتایی یان بەندکردنی هەتاهەتایی قورسیان بەسەردا سەپێندراوە، لە دەرەوەی مەودای ئەم یاسایە هێڵدراونەتەوە.
لێکۆڵینەوە و پرۆسەی دادگاییکردن: هەڵسەنگاندنەکان سەبارەت بەو کەسانەی دەکەونە ژێر مەودای یاساکەوە، لەلایەن ئەو لایەنانەوە ئەنجام دەدرێن کە لە ئێستادا لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنەکەیان لەلایە. بەڵام وا ڕێکخراوە کە داواکاری بۆ سوودمەندبوون لەم یاسایە دەکرێت پێشکەشی داواکاری گشتیی کۆماری لەو شوێنەی لێیین، یان پێشکەشی ئەو دامەزراوانە بکرێت کە لەلایەن ئەنجوومەنەوە ئەرکیان پێسپێردراوە.
دواخستنی لێکۆڵینەوە و پرۆسەی دادگاییکردنەکان: لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنەکان بۆ ماوەی پێنج ساڵ بۆ ئەو تاوانانەی بەرزترین ئاستی سزاکەیان ١٥ ساڵ یان کەمترە و بۆ ماوەی ١٠ ساڵ بۆ ئەو تاوانانەی سزاکەیان بەندکردنی زیاتر لە ١٥ ساڵە لەگەڵ سزای بەندکردنی هەتاهەتایی یان بەندکردنی هەتاهەتایی قورس، دوادەخرێن.
بۆ ماوەی دوو هەفتە دەرگای تانەدان لە بڕیارەکە کراوە دەبێت.
مەرجەکانی ڕێکارەکانی پاراستنی پەیوەست بە دەستبەسەرکردن و چاودێریی دادوەریی بۆ ئەو تاوانانەی بڕیاری دواخستنیان بۆ دەردەچێت، لە کاتی بوونیاندا هەڵدەگیرێن.
سەبارەت بەو دۆسییەیانەی لە قۆناغی پێداچوونەوەی ڕێکاری یاساییدان، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەیان بۆ دەردەچێت و لەلایەن دادگای پلە یەکەوە بڕیاری دواخستنیان بۆ دەردەکرێت. ئەگەر ماوەی دیاریکراو بەبێ ئەنجامدانی تاوان تێپەڕێنرێت، بڕیاری “پێویست بە ئەنجامدانی دادگاییکردن ناکات” یان بڕیاری “داخستنی کەیس” دەردەچێت.
دواخستنی سزاکان: سزای زیندانیکردن بە کۆی گشتی ١٥ ساڵ یان کەمتر بۆ ماوەی ٥ ساڵ، کۆی گشتیی زیاتر لە ١٥ ساڵ زیندانیکردن لەگەڵ سزادان بە بەندکردنی هەتاهەتایی یان بەندکردنی هەتاهەتایی قورس، بە مەرجێک ڕێگای تانەدان کراوە بێت، بە بڕیاری دادوەری جێبەجێکردنی سزا بۆ ماوەی ١٠ ساڵ دوا دەخرێت.
ئەگەر ماوەی دواخستنەکە بەبێ ئەنجامدانی تاوان تێپەڕێنرێت، ئەو سزایەی کە براوەتەوە بە جێبەجێکراو ئەژمار دەکرێت.
پووچەڵبوونەوەی کات: لە ماوەکانی دواخستندا، ماوەکانی پووچەڵبوونەوەی داواکاری و سزا (بەهۆی تێپەڕبوونی کاتەوە) بەگەڕ ناکەون و گۆڕانکارییان بەسەردا نایەت.
بێبەشبوون لە مافەکان: بڕیارەکانی دواخستن بە شێوەیەکی خولیی لەلایەن لیژنەوە هەڵسەنگاندنیان بۆ دەکرێت. لیژنەکە لە کاتی پێویستدا دەتوانێت لە دادوەریی سزای ئاشتی دادگا یان دادوەری جێبەجێکردنی سزا داوا بکات کە بێبەشبوون لە مافەکان، کە بەهۆی لێکۆڵینەوە/دادگاییکردن/سزادانەوە هاتووەتە ئاراوە، تەواوی دەرئەنجامەکانی بۆ هەڵبگیرێت و پووچەڵ بكرێتەوە.
بۆ ئەو بڕیارانەی دواخستن کە بە پێنج ساڵ دراون، پێویستە لە بەرواری دەرچوونی بڕیارەکەوە دوو ساڵ تێپەڕیبێت و بۆ ئەو بڕیارانەی بە ١٠ ساڵ دراون، پێویستە سێ ساڵ تێپەڕیبێت.
بەدواداچوون، هەماهەنگی و جێبەجێکردن: لیژنەیەک بە سەرۆکایەتیی جێگری سەرۆک کۆمار و بە ئەندامێتیی وەزیری داد، وەزیری دەرەوە، وەزیری ناوخۆ، وەزیری بەرگریی نیشتیمانی، سکرتێری گشتیی سەرۆکایەتی کۆمار، سەرۆکی هەواڵگری نیشتمانی (میت) و سکرتێری گشتیی ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتیمانی؛ کارەکانی بەدواداچوون و هەڵسەنگاندن بۆ جێبەجێکردنی ئەم یاسایە ئەنجام دەدەن.
پێشبینی کراوە کە هەماهەنگیی لیژنەکە لەلایەن سکرتاریەتی گشتیی سەرۆکایەتی کۆمارەوە ئەنجام بدرێت.
کۆمسیۆنی چاودێریی پەرلەمانی تورکیا لە (١٧ ئەندام) پێکدەهێنرێت و چاودێریی چالاکییەکانی چوارچێوەی ئەم یاسایە دەکات.
تۆمارکردنی چەک: ڕێنمایی تایبەت بە پرۆسەی تۆمارکردن، بە وەرگرتنی ڕای دامەزراوە ئەمنییەکان، بە هاوبەشی لەلایەن وەزارەتی بەرگریی نیشتیمانی و وەزارەتی ناوخۆوە ئامادە بكرێت.
ماوەی پێشکەشکردنی داواکاری: دوای بڵاوبوونەوەی بڕیاری ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتیمانی لە ڕۆژنامەی فەرمیدا، پێویستە لە ماوەی شەش مانگدا داواکاریی نووسراو پێشکەش بكرێت بۆ سوودمەندبوون لەم یاسایە.
