درەو:
🔻 بەراوردی ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت لە عێراق و هەرێمی کوردستان
🔹 لە هەرێمی کوردستاندا (بۆشایی و نەرمی یاسایی): نەبوونی دەستوورێکی جێگیر، وایکردووە کە توندبوونەوەیەکی کاتی هاوشێوەی بەغدا بوونی نەبێت. ئەم نەرمییە یاساییە ڕێگەی داوە بە لایەنەکان کە گفتوگۆکان بێ سنوور درێژ بکەنەوە.
🔹 لە بەغدا، هاوکێشەکان تەنها لە نێوان دوو جەمسەردا نییە، بەڵکو هاوپەیمانێتییەکان (شیعە، سوننە، کورد) لە ناو خۆیان و لەگەڵ یەکتردا دەگۆڕێن. درێژترین چەقبەستوویی عێراق (368 ڕۆژ لە 2021) کاتێک ڕووی دا کە ململانێی "ناوماڵی شیعە" (سەدر دژ بە چوارچێوەی هەماهەنگی) گەیشتە بنبەست.
🔹 لە هەرێمدا، پرۆسەکە هەمیشە بەندە بە ڕێککەوتنی دوو هێزی سەرەکی (پارتی و یەکێتی). کاتێک ئەم دوو هێزە لەسەر پۆستەکان، داهات، یان زۆنەکان ناڕێک بن، پرۆسەکە بە تەواوی پەککەوتە دەبێت.
🔹 درێژبوونەوەی کاتی چاوەڕوانی واتا مانەوەی حکومەتە کۆنەکان بە دەسەڵاتێکی کەمکراوەوە. ئەمەش شەرعییەتی سندوقەکانی دەنگدان لاواز دەکات؛ چونکە هاووڵاتی دەنگ دەدات بۆ گۆڕانکاری.
🔹 کاتێک دەنگدەر دەبینێت دوای تێپەڕبوونی سەدان ڕۆژ (لە عێراق 368 ڕۆژ و لە هەرێم 590 ڕۆژ) هێشتا لایەنەکان ناتوانن لەسەر مێزی گفتوگۆ دابنیشن، متمانەی بە خودی پرۆسەی دیمۆکراسی سست دەبێت. ئەمەش هۆکاری سەرەکییە بۆ دابەزینی ڕێژەی بەشداری لە هەڵبژاردنە یەک لەدوای یەکەکاندا.
🔹 داتاکان پێمان دەڵێن کە مۆدێلی "دیمۆکراسیی پشکپشکێنە" لە هەردوو ئاستی هەرێم و عێراقدا تووشی پەککەوتن بووە. بەڵام، بارودۆخی هەرێمی کوردستان لە خولی شەشەمدا زیاتر چووەتە قۆناغی مەترسییەوە، چونکە درێژبوونەوەی ماوەکە بۆ نزیکەی 21 مانگ بەبێ ئاسۆیەکی ڕوون، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە میکانیزمە ناوخۆییەکانی هەرێم بۆ چارەسەری قەیرانەکان پێویستیان بە داڕشتنەوەی بنەڕەتی و یاسایی هەیە.
یەکەم: هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان
پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی کوردستانیش (بەتایبەت لە دوای ساڵی 1992 و پێکهێنانی یەکەم کابینەی حکومەت) خاوەنی داینامیکی تایبەت بە خۆیەتی. لە زۆربەی خولەکاندا، ماوەی نێوان ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی و گەیشتن بە ڕێککەوتنی کۆتایی بۆ پێکهێنانی کابینە وەزارییەکان، کات و گفتوگۆی زۆری خایاندووە.
1. خولی یەکەم (کابینەی یەکەم - فوئاد مەعسوم - 1992)
· بەروارەکان: 19-05-1992 بۆ 04-07-1992
· ڕووداوەکە: یەکەمین هەڵبژاردنی پەرلەمانیی هەرێمی کوردستان دوای ڕاپەڕین و کشانەوەی دامەزراوەکانی ڕژێمی بەعس، کە تێیدا یەکەم کابینەی حکومەت بە سەرۆکایەتی فوئاد مەعسوم پێکهێنرا.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 46 ڕۆژ (1 مانگ و 15 ڕۆژ).
2. خولی دووەم (کابینەی پێنجەم - یەکگرتنەوە - نێچیرڤان بارزانی - 2005-2006)
· بەروارەکان: 30-01-2005 بۆ 07-05-2006
· ڕووداوەکە: پرۆسەی گفتوگۆ و پێکهێنانی کابینەی یەکگرتنەوەی ئیدارەکانی هەولێر و سلێمانی دوای چەندین ساڵ لە دابەشبوونی کارگێڕی، کە ئەرکی سەرۆکایەتییەکەی بەخشرا بە نێچیرڤان بارزانی.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 462 ڕۆژ (1 ساڵ و 3 مانگ و 7 ڕۆژ).
3. خولی سێیەم (کابینەی شەشەم - بەرهەم ساڵح / کابینەی حەوتەم - نێچیرڤان بارزانی - 2009)
· بەروارەکان: 25-07-2009 بۆ 28-10-2009
· ڕووداوەکە: ماوەی گفتوگۆکان دوای هەڵبژاردنی خولی سێیەم کە تێیدا ڕێککەوتنی ستراتیژی نێوان پارتی و یەکێتی جێبەجێکرا بۆ ئاڵوگۆڕی پۆستی سەرۆک وەزیران (سەرەتا بەرهەم ساڵح و پاشان نێچیرڤان بارزانی).
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 95 ڕۆژ (3 مانگ و 3 ڕۆژ).
4. خولی چوارەم (کابینەی هەشتەم - نێچیرڤان بارزانی - 2013-2014)
· بەروارەکان: 21-09-2013 بۆ 18-06-2014
· ڕووداوەکە: ماوەی ململانێ و دانوستانە چڕەکانی نێوان لایەنەکان دوای دەرکەوتنی بزووتنەوەی گۆڕان وەک هێزی دووەم، کە پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتی بنکەفراوانی بە سەرۆکایەتی نێچیرڤان بارزانی درێژکردەوە.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 270 ڕۆژ (9 مانگ بە تەواوی).
5. خولی پێنجەم (کابینەی نۆیەم - مەسرور بارزانی - 2018-2019)
· بەروارەکان: 30-09-2018 بۆ 10-07-2019
· ڕووداوەکە: خولی پێکهێنانی تەلاری کابینەی نۆیەم بە سەرۆکایەتی مەسرور بارزانی، کە بەهۆی چڕی ململانێ نێوخۆییەکان لەسەر پۆستەکان و دۆخی دوای ڕووداوەکانی 16ی ئۆکتۆبەر و کەرکوک، کاتێکی زۆری خایاند.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 283 ڕۆژ (9 مانگ و 10 ڕۆژ).
6. خولی شەشەم (کابینەی دەیەم - 2024-2026)
· بەروارەکان: 20-10-2024 تا ئێستا (02-06-2026)
· ڕووداوەکە: قۆناغی ئێستای هەرێمی کوردستان و درێژترین چەقبەستوویی سیاسی؛ گفتوگۆکان دوای هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمان هێشتا بەردەوامن و بەهۆی قووڵی ناکۆکی جەمسەرە سەرەکییەکان کابینەی دەیەم پێکنەهاتووە.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن تا ئێستا: 590 ڕۆژ (1 ساڵ و 7 مانگ و 13 ڕۆژ).
تێبینییە سەرەکییەکان
· درێژترین چەقبەستوویی سیاسی: خولی شەشەمی ئێستایە (2024-2026) کە گەیشتووەتە 590 ڕۆژ و بە فەرمی بووەتە درێژترین ماوەی گفتوگۆ لە مێژووی هەرێمدا، تەنانەت پێش قۆناغی پێکهێنانی حکومەتی یەکگرتنەوەش (462 ڕۆژ) کەوتووە.
· کورتترین ماوە: خولی یەکەم بوو لە ساڵی 1992 (کابینەی فوئاد مەعسوم) کە تەنها 46 ڕۆژی خایاند، چونکە سەرەتای پرۆسەکە بوو و جۆرێک لە کۆدەنگی نیشتمانیی فریاگوزاری لە ئارادا بوو.
· تێکڕای گشتی (مێژوویی): بە لادانی خولە نائاساییەکان (یەکەم و شەشەم)، تێکڕای کاتی پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان لە نێوان 3 بۆ 9 مانگدا دەسووڕێتەوە، کە نیشان دەدات داینامیکی ڕێککەوتنی دووقۆڵی ساڵ بە ساڵ ئاڵۆزتر و سەختتر بووە.
خشتەی (1)
خوێندنەوەی خشتەکە بەپێی ڕەوتی مێژوویی:
· سەردەمی دامەزراندن و گواستنەوە (1992 - 2006): پرۆسەکە لە کورتترین ماوەوە (46 ڕۆژ) بەهۆی پێویستی خێرا بە دامەزراوە، گۆڕا بۆ درێژترین چەقبەستوویی ئەو سەردەمە (462 ڕۆژ) کە هۆکارەکەی پرۆسەی ئاڵۆزی یەکگرتنەوەی ئیداری هەردوو زۆنی سەوز و زەرد بوو.
· قۆناغی ململانێی فرەڕەهەند (2009 - 2019): دوای ساڵی 2009، ماوەی پێکهێنانی حکومەتەکان بە شێوەیەکی بەرچاو هەڵکشا (لە 95 ڕۆژەوە بۆ 270 و 283 ڕۆژ)؛ ئەمەش بەهۆی گۆڕانی نەخشەی سیاسی هەرێم، هێنانە پێشەوەی چەمکی حکومەتی بنکەفراوان و قورسیی ڕێککەوتن لەسەر دابەشکارییە دارایی و کارگێڕییەکان.
· خولی شەشەمی ئێستا (2024 - 2026): ئەم قۆناغە بە بەرزترین ئاستی چەقبەستوویی (590 ڕۆژ) دادەنرێت لە مێژووی هەرێمدا، کە دەری دەخات کێشە نێوخۆییەکان و کارتێکەرە نیشتمانی و هەرێمییەکان گەیشتوونەتە ئاستێک کە جێبەجێکردنی دەرەنجامی سندوقەکانی دەنگدانی بە تەواوی پەکخستووە.
دووەم: هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت لە عێراقدا
1. خولی یەکەم (کابینەی ئیبراهیم جەعفەری - 2005)
· بەروارەکان: 30-01-2005 بۆ 28-04-2005
· ڕووداوەکە: ماوەی نێوان یەکەمین هەڵبژاردنی کۆمەڵەی نیشتمانی ڕاگوزەر (دوای ڕووخانی ڕژێم) و پێکهێنانی حکومەتی ڕاگوزەر بە سەرۆکایەتی ئیبراهیم جەعفەری.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و متمانەدان بە حکومەت: 88 ڕۆژ (2 مانگ و 29 ڕۆژ).
2. خولی دووەم (کابینەی یەکەمی نووری مالیکی - 2005-2006)
· بەروارەکان: 15-12-2005 بۆ 20-05-2006
· ڕووداوەکە: یەکەمین هەڵبژاردنی پەرلەمانیی هەمیشەیی بەپێی دەستووری نوێ، و ماوەی گفتوگۆکان تا ڕاگەیاندنی کابینەی یەکەمی نووری مالیکی.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و متمانەدان بە حکومەت: 156 ڕۆژ (5 مانگ و 5 ڕۆژ).
3. خولی سێیەم (کابینەی دووەمی نووری مالیکی – 2010)
· بەروارەکان: 07-03-2010 بۆ 25-11-2010
· ڕووداوەکە: یەکێک لە درێژترین قەیرانە سیاسییەکان؛ ماوەی نێوان هەڵبژاردنی پەرلەمانی و ڕێککەوتنی لایەنەکان (دوای ڕێککەوتننامەی هەولێر) بۆ ڕاسپاردنەوەی نووری مالیکی بۆ کابینەی دووەم.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و متمانەدان بە حکومەت 263 ڕۆژ (8 مانگ و 18 ڕۆژ).
4. خولی چوارەم (کابینەی حەیدەر عەبادی - 2014)
· بەروارەکان: 30-04-2014 بۆ 08-09-2014
· ڕووداوەکە: ماوەی نێوان هەڵبژاردنی گشتی و پێکهێنانی حکومەت لە لایەن حەیدەر عەبادییەوە، کە هاوکت بوو لەگەڵ شەڕی دژ بە داعش و گۆڕانکاری لە سەرکردایەتی هاوپەیمانی نیشتمانیدا.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و متمانەدان بە حکومەت: 131 ڕۆژ (4 مانگ و 9 ڕۆژ).
5. خولی پێنجەم (کابینەی عادل عەبدولمەهدی - 2018)
· بەروارەکان: 12-05-2018 بۆ 24-10-2018
· ڕووداوەکە: ماوەی نێوان هەڵبژاردنەکان و پێکهێنانی حکومەتی عادل عەبدولمەهدی دوای تێپەڕبوونی چەندین مانگ لە ململانێ و جیاکردنەوەی دەستیی دەنگەکان.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و متمانەدان بە حکومەت: 165 ڕۆژ (5 مانگ و 12 ڕۆژ).
6. خولی شەشەم (کابینەی محەمەد شیاع سودانی - 2021-2022)
· بەروارەکان: 10-10-2021 بۆ 27-10-2022
· ڕووداوەکە: درێژترین چەقبەستوویی سیاسی لە مێژووی نوێی عێراقدا؛ ماوەی نێوان هەڵبژاردنی پێشوەختە و دەرچوونی کاندیدی چوارچێوەی هەماهەنگی (محەمەد شیاع سودانی) بۆ پێکهێنانی حکومەت دوای کشانەوەی ڕەوتی سەدر.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و متمانەدان بە حکومەت: 382 ڕۆژ (1 ساڵ و 17 ڕۆژ).
7. خولی حەوتەم (کابینەی عەلی زەیدی - 2025-2026)
· بەروارەکان: 11-11-2025 بۆ 14-05-2026
· ڕووداوەکە: ماوەی نێوان هەڵبژاردنەکان و پێکهێنانی حکومەتی عەلی زەیدی دوای تێپەڕبوونی چەند مانگێک لە ململانێی ڕکابەرە شیعییەکانی نێو چوارچێوەی هەماهەنگی.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و متمانەدان بە حکومەت: 184 ڕۆژ (6 مانگ و 3 ڕۆژ).
تێبینییە سەرەکییەکان
· درێژترین چەقبەستوویی سیاسی: خولی ساڵی 2021 بوو (کابینەی سودانی) کە بەهۆی کشانەوەی سەدرییەکان و ململانێی توند لەسەر "کوتلەی گەورەتر" زیاتر لە ساڵێکی تەواوی خایاند.
· کورتترین ماوە: خولی یەکەم بوو لە ساڵی 2005 (کابینەی جەعفەری) کە تەنها 88 ڕۆژی خایاند، چونکە قۆناغی گواستنەوە بوو و دەستووری هەمیشەیی هێشتا نەنووسرابوو.
· تێکڕای گشتی (مێژوویی): بە لادانی درێژترین و کورتترین ماوە، تێکڕای کاتی پێکهێنانی حکومەت لە عێراق لە نێوان 4 بۆ 6 مانگدا دەسووڕێتەوە، کە ئەمەش ڕەنگدانەوەی سروشتی دەستووری و سیستەمی پشکپشکێنەی حزبییە لە وڵاتەکەدا.
خشتەی (2)
خوێندنەوەی خشتەکە بەپێی ڕەوتی مێژوویی:
· سەردەمی سەقامگیریی ڕێژەیی (2005 - 2014): ماوەی پێکهێنانی حکومەت لە دوای هەڵبژاردنی 2010 گەیشتە لووتکە (263 ڕۆژ) بەهۆی کێبڕکێی توندی نێوان کوتلەی "العراقیة" و "دەوڵەتی یاسا"، پاشان لە 2014دا کەمبووەوە بۆ 131 ڕۆژ بەهۆی بارودۆخی فریاگوزاری و شەڕی داعش.
· قۆناغی چەقبەستوویی گەورە (2018 - 2022): لەم قۆناغەدا تێکڕای کاتی پێکهێنانی حکومەت بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، بە تایبەت لە خولی 2021 کە بەرزترین ڕێژەی تۆمارکرد لە مێژووی سیاسی عێراقدا (382 ڕۆژ).
· خولی حەوتەم (2025 - 2026): ئەم خولە نیشانی دەدات کە ماوەی گفتوگۆکان گەڕاوەتەوە بۆ تێکڕای ناوەندی (184 ڕۆژ)، کە نزیکەی 6 مانگی خایاندووە بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنی کۆتایی.
سێیەم: بەراوردی نێوان سیستەمی سیاسیی عێراق و هەرێمی کوردستان لە ڕووی هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەتەکان
لە ژێر ڕۆشنایی ئەو داتایانەی کە پێشتر خستمانەڕوو، دەتوانین بەراوردێکی پوخت و قووڵ و چڕ لە نێوان سیستەمی سیاسیی عێراق و هەرێمی کوردستاندا بکەین. ئەم ژمارانە تەنها ڕۆژژمێر نین، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ململانێ، هێز، دەقە دەستوورییەکان و سروشتی دیمۆکراسیین لە هەردوو ئاستدا.
لێرەدا خوێندنەوەیەکی هاوبەش لە سێ ڕەهەندی سەرەکییەوە پێشکەش دەکەین:
1. خوێندنەوەی یاسایی و دەستووری
یاسا و دەستوور داڕێژەری بنەڕەتی کاتی یەکلاکردنەوەی حکومەتەکانن، بەڵام جێبەجێکردنیان لە عێراق و هەرێم جیاوازە:
· لە عێراقدا (سیستەمی توند): دەستووری 2005ی عێراق ڕێوشوێنی توندی دیاریکردووە (بۆ نموونە: 15 ڕۆژ بۆ هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار، 30 ڕۆژ بۆ سەرۆک وەزیران بۆ پێشکەشکردنی کابینەکەی). هەرچەندە ئەم ماوانە لە ساڵەکانی 2010 و 2021 بەهۆی چەمکی "کوتلەی گەورەتر" و لێکدانەوەکانی دادگای فیدراڵی داخران، بەڵام هێشتا وەک فشارێکی یاسایی مانەوە.
· لە هەرێمی کوردستاندا (بۆشایی و نەرمی یاسایی): نەبوونی دەستوورێکی جێگیر و پشت بەستن بە یاسای ژمارە 1ی ساڵی 1992ی پەرلەمانی کوردستان، وایکردووە کە توندبوونەوەیەکی کاتی هاوشێوەی بەغدا بوونی نەبێت. ئەم نەرمییە یاساییە ڕێگەی داوە بە لایەنەکان کە گفتوگۆکان بێ سنوور درێژ بکەنەوە، وەک ئەوەی لە خولی شەشەمی هەڵبژاردن "ئێستا"دا دەبینرێت کە گەیشتووەتە 590 ڕۆژ بەبێ بوونی ڕێگرێکی یاسایی یەکلاکەرەوە.
2. خوێندنەوەی سیاسی و داینامیکی هێز
ژمارەی ڕۆژەکان پێوەرێکی ڕاستەوخۆن بۆ ئاستی ڕکابەری و ململانێی نێوان لایەنەکان:
· عێراق (دابەشبوونی فرەلایەن و گۆڕاو): لە بەغدا، هاوکێشەکە تەنها لە نێوان دوو جەمسەردا نییە، بەڵکو هاوپەیمانێتییەکان (شیعە، سوننە، کورد) لە ناو خۆیان و لەگەڵ یەکتردا دەگۆڕێن. درێژترین چەقبەستوویی عێراق (368 ڕۆژ لە 2021) کاتێک ڕووی دا کە ململانێی "ناوماڵی شیعە" (سەدر دژ بە چوارچێوەی هەماهەنگی) گەیشتە بنبەست.
· هەرێمی کوردستان (سیستەمی دوو جەمسەریی جێگیر): لە هەرێمدا، پرۆسەکە هەمیشە بەندە بە ڕێککەوتنی دوو هێزی سەرەکی (پارتی و یەکێتی). کاتێک ئەم دوو هێزە لەسەر پۆستەکان، داهات، یان زۆنەکان ناڕێک بن، پرۆسەکە بە تەواوی پەککەوتە دەبێت. خولی شەشەمی ئێستا (590 ڕۆژ) و خولی دووەم (462 ڕۆژ) دەری دەخەن کە ململانێی دوو جەمسەری لە کوردستاندا قورستر و درێژخایەنترە لە ململانێی فرەجەمسەری لە بەغدا، چونکە لێرەدا هێزی سێیەم نییە کە بتوانێت هاوسەنگییەکە ڕابگرێت یان وەک ناوبژیوان ڕۆڵ ببێنێت.
3. خوێندنەوەی دیمۆکراسی و متمانەی گشتی
لەم ڕووەوە، درێژبوونەوەی ماوەی پێکهێنانی حکومەت زیانی گەورە لە جەوهەری دیمۆکراسی دەدات:
· دیاردەی "حکومەتی کاربەڕێکەر": لە هەردوو بارەکەدا، درێژبوونەوەی کاتی چاوەڕوانی واتا مانەوەی حکومەتە کۆنەکان بە دەسەڵاتێکی کەمکراوەوە. ئەمەش شەرعییەتی سندوقەکانی دەنگدان لاواز دەکات؛ چونکە هاووڵاتی دەنگ دەدات بۆ گۆڕانکاری، بەڵام بۆ ماوەی ساڵێک یان ساڵ و نیوێک هەمان دەموچاوە کۆنەکان بەردەوام دەبن لە بەڕێوەبردنی وڵات.
· ساردبوونەوەی دەنگدەر: کاتێک دەنگدەر دەبینێت دوای تێپەڕبوونی سەدان ڕۆژ (لە عێراق 368 ڕۆژ و لە هەرێم 590 ڕۆژ) هێشتا لایەنەکان ناتوانن لەسەر مێزی گفتوگۆ دابنیشن، متمانەی بە خودی پرۆسەی دیمۆکراسی سست دەبێت. ئەمەش هۆکاری سەرەکییە بۆ دابەزینی ڕێژەی بەشداری لە هەڵبژاردنە یەک لەدوای یەکەکاندا.
خشتەی (3)
کۆتایی
داتاکان پێمان دەڵێن کە مۆدێلی "دیمۆکراسیی پشکپشکێنە" لە هەردوو ئاستی هەرێم و عێراقدا تووشی پەککەوتن بووە. بەڵام، بارودۆخی هەرێمی کوردستان لە خولی شەشەمدا زیاتر چووەتە قۆناغی مەترسییەوە، چونکە درێژبوونەوەی ماوەکە بۆ نزیکەی 21 مانگ بەبێ ئاسۆیەکی ڕوون، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە میکانیزمە ناوخۆییەکانی هەرێم بۆ چارەسەری قەیرانەکان پێویستیان بە داڕشتنەوەی بنەڕەتی و یاسایی هەیە.
