سندوقی نیشتمانی بۆ دیموکراسی پاڵپشتی دارایی درەو دەکات

null

نه‌وتی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست بایه‌خی جارانی لای ئه‌مریكا ماوه‌؟

بڵاوکراوەتەوە لە : 12 تشرینی دووەم 2021

قەبارەی دەقەکان

قەبارەی دەقەکان

فه‌رهاد حه‌مزه‌ 

لای هه‌مووان ڕوونه‌ كه‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست چه‌ندێك ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ سامانی نه‌وت و غاز ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ هه‌ڵكه‌وته‌ جوگرافییه‌كه‌ی كه‌ رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا پێكه‌وه‌ گرێ‌ ده‌دات ، سه‌ره‌رای ئه‌مه‌ش چه‌ندین ڕێره‌وی ئاوی گرنگی وه‌ك ته‌نگه‌ی هرمز له‌خۆ ده‌گرێت . هه‌ر له‌دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانییه‌وه‌ ئه‌مریكا چه‌ندین پلان و پیلانی داڕشت تا جێ‌ پێی خۆی له‌م ناوچه‌ گرنگه‌ بكاته‌وه‌ و ده‌ست به‌سه‌ر ئه‌و سامانه‌ بێشووماره‌دا بگرێت ، له‌م پێناوه‌دا چه‌ندین شه‌ڕ و شۆڕی ناوه‌ته‌وه‌ چه‌ندین كوده‌تای سه‌ربازی ئه‌نجام داوه‌ .تاقه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی ئه‌مریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستدا دابینكردنی ئاسایشی وزه‌یه‌ به‌ مانایه‌كی تر ده‌ست كه‌وتنی وزه‌ی نه‌وت و غاز به‌ نرخێكی گونجاو كه‌ توانای كێبركێی پیشه‌سازی بپارێزێت بۆ خۆی و هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ په‌یمانی ناتۆ به‌مه‌ش ده‌توانێت مامه‌ڵه‌ نێو ده‌وڵه‌تییه‌كان به‌ دۆلاری ئه‌مریكی بهێڵێته‌وه‌ هه‌ر هه‌وڵێكیش بۆ دانانی نرخی نه‌وت به‌ دراوێكی تر هێڵی سووره‌ بۆ ئه‌مریكا ناكرێت چاوی لێ‌ بپۆشرێت .
له‌ دوای دابه‌زینه‌ مێژوویه‌كه‌ی نرخی نه‌وت له‌ ساڵی 2008 تێبینی ده‌كه‌ین تێڕوانینی ئه‌مریكا بۆ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست وه‌ك خۆی نه‌ماوه‌ته‌وه‌ و گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌ ، لێره‌دا سێ‌ فاكته‌ری سه‌ره‌كی له‌ ئارادایه‌ وای له‌ ئه‌مریكا كردووه‌ كه‌متر پشت به‌ نه‌وتی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست ببه‌ستێت كه‌ ئه‌مانه‌ن :-
1-دابه‌زینی خواستی ناوخۆ و كه‌مبوونه‌وه‌ی به‌كاربردنی نه‌وت. 
ئاشكرایه‌ كه‌رتی گواستنه‌وه‌ كه‌ زیاتر ئۆتۆمبێل ده‌گرێته‌وه‌ 70% ی به‌روبوومه‌ نه‌وتییه‌كان خه‌رج ده‌كات به‌ڵام ئێستا ئۆتۆمبێلی كاره‌بایی به‌ بڕێكی زۆر بازاڕی داگیر كردووه‌ جێگه‌ی به‌نزین و دیزلی گرتۆته‌وه‌ . له‌ راپۆرتێكی رێكخراوی ئۆپیك دا هاتووه‌ كه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت له‌ ساڵی 2040 دا ڕێژه‌ی ئۆتۆمبێلی كاره‌بایی بگاته‌ 13% هه‌موو ئۆتۆمبێلی جیهان كه‌ ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری له‌سه‌ر خواستی نه‌وت به‌ بڕی 3 ملیۆن له‌ رۆژێكدا كه‌م ده‌كاته‌وه‌ . ئاژانسی وزه‌ی جیهانی  (EIA) كه‌ ئاژانسێكی ئه‌مریكییه‌ له‌ راپۆرتێكیدا هاتووه‌ :-
له‌ ساڵی 2007 پێویستیمان به‌ 21 ملیۆن به‌رمیل نه‌وت هه‌بووه‌ به‌ڵام له‌ ساڵی 2011 رۆژانه‌ 19 ملیۆن به‌رمیل نه‌وتمان به‌كار هێناوه‌ ، ئاژانسه‌كه‌ راشیده‌گه‌یه‌نێت داواكاری له‌سه‌ر نه‌وت له‌ ئه‌مریكا گه‌یشتووه‌ته‌ لوتكه‌ ساڵانه‌ به‌ ڕێژه‌ی 1% دا ده‌به‌زێت .
2- به‌رزبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌می ناوخۆ 
ئه‌مریكا له‌ رێگه‌ی پیاده‌كردنی ته‌كنه‌لۆجیایه‌كی نوێوه‌ نه‌وتی به‌ردین به‌رهه‌م ده‌هێنێت و ساڵانه‌ بڕی 200 هه‌زار به‌رمیل له‌ رۆژێكدا زیاد ده‌كات . ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ به‌رهه‌می غازی به‌ردین كه‌ ئه‌ویشیان له‌ به‌رزبوونه‌وه‌دایه‌ ، ئه‌م پرۆسه‌یه‌ وای له‌ ئه‌مریكا كردووه‌ به‌ رێژه‌ی 50% كه‌متر متمانه‌ بكاته‌ سه‌ر نه‌وتی هاورده‌كراو .
3- به‌رزبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ له‌ نیوه‌ی رۆژئاوایی گۆی زه‌وی 
شان به‌ شانی به‌رزبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌می نه‌وتی ئه‌مریكا بری به‌رهه‌مهێنان له‌ چه‌ند وڵاتێكی تری كیشوه‌ری ئه‌مریكا زیادی كردووه‌ كه‌ به‌رازیڵ و كه‌نه‌دا به‌ پله‌ی یه‌كه‌م دێن به‌ جۆرێك له‌ 5 ملیۆن به‌رمیلی رۆژانه‌ نزیك بووه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌كاته‌ دوو هێنده‌ی ئه‌و بڕه‌ی ئه‌مریكا له‌ وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست (سعودیه‌ و عێراق و كوێت ) ده‌یكرێت .
سه‌رباری كه‌مبوونه‌وه‌ی بایه‌خی نه‌وتی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست به‌ لای ئه‌مریكاوه‌ به‌ڵام هێشتا ئه‌مریكا نایه‌وێت به‌یه‌كجاری ده‌ست به‌رداری بێت و گۆره‌پانه‌كه‌ به‌ جێبهێڵێت به‌ڵكو ده‌یه‌وێت به‌ شێوه‌یه‌كی كه‌میش بێت بمێینێته‌وه‌ تا رَێگری له‌ چین و رووسیا بكات له‌ كۆنترۆڵكردنی ناوچه‌كه‌ و لاسه‌نگ بوونی ته‌رازووی هێز به‌ لایاندا . هێشتا ئه‌مریكا پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ ئاسایشی وزه‌ بۆ هاوپه‌یمانه‌كانی مسۆگه‌ر بكات ، مانه‌وه‌یه‌كی رووكه‌شیش به‌ پێویست ده‌زانێت تا وڵاتانی به‌رهه‌مهێنی نه‌وت نه‌كه‌ونه‌ ژێر ره‌حمه‌تی چین و رووسیاوه‌ . به‌ جێهێشتنی ئه‌فغانستان و  كه‌مكردنه‌وه‌ی هێزه‌كانی له‌ عێراقدا و ئاماژه‌ دان به‌ كشانه‌وه‌ له‌ سوریا هه‌موو ئه‌مانه‌ ئاماژه‌ن بۆ كه‌م بایه‌خبوونی نه‌وتی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست به‌ لای ئه‌مریكاوه‌ .

 

* كۆمپانیای نه‌وتی باكوور

null

داهاتی گشتی (نەوتی و نانەوتی) عێراق لە (8) مانگی یەکەمی 2026

null

خۆداپۆشین بە قەیران

ئەمانەش ببینە

زیاتر ببینە
null

داگیرکردنی شوێن، لەناوبردنی یادەوەریی شار

null

دیدێك سه‌باره‌ت به‌ قه‌یرانی سیاسی ئێستای هه‌رێم

null

کاتێک حیزب لە نیشتمان گەورەتر دەبێت و حیزب دەبێتە سنووری نیشتمان

null

تەمبەڵی عەقڵی و کۆمەڵگای جنێو!