کاتێک حیزب لە نیشتمان گەورەتر دەبێت و حیزب دەبێتە سنووری نیشتمان
بڵاوکراوەتەوە لە : 6 تشرینی دووەم 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
بڵاوکراوەتەوە لە : 6 تشرینی دووەم 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
د. شەونم یەحیا - دکتۆرا لە زانکۆی سۆربۆن، توێژەر لە ناوەندی دیموکراسی عەرەبی لە بەرلین
شیکردنەوەیەکی ستراتیژیە لە قەیرانی دەسەڵات، فرەپارچەبوونی سیاسی، لاوازیی ناسنامەی نیشتمانی و مەترسییەکانی داهاتووی کوردستان.
لە مێژووی سیاسیی گەلاندا، هەندێک قۆناغ هەن کە ناکۆکییە سیاسییەکان تەنها ناکۆکیی نێوان حیزب و ڕێکخراوەکان نین، بەڵکو دەبنە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ بنەماکانی بوونی سیاسی و نیشتمانیی ئەو گەلە. ئەوەی ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستاندا ڕوودەدات، پێویستە لەم چوارچێوەیەدا بخوێندرێتەوە.
ناکۆکیی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، بە تایبەتی لە ئاستی دەسەڵات، بەڕێوەبردن، دابەشکردنی بەرپرسیارییەکان، ناوچەی نفووز و دامەزراوە حکومییەکاندا، لە سنووری جیاوازییە ئاساییەکانی بەرنامە و ڕوانگەی سیاسی تێپەڕیوە. ئەم ناکۆکییە زیاتر پەیوەندی بە پرسی خاوەندارێتیی دەسەڵات، کۆنترۆڵی سەرچاوەکان و سنووری نفووزی سیاسیی هەر یەک لە دوو هێزەکەوە هەیە.
لە سیستەمێکی دیموکراتیدا، بوونی دوو یان چەند هێزی سیاسی و ناکۆکیی نێوانیان شتێکی ئاساییە؛ بەڵام کێشە لەو کاتەدا دەست پێ دەکات کە ناکۆکیی سیاسی دەگوازرێتەوە بۆ دامەزراوەکان، ئابووری، ئاسایش و جوگرافیای دەسەڵات. لەو کاتەدا، حیزب لە ئاستی ڕکابەرێکی سیاسییەوە دەگۆڕێت بۆ هێزێک کە هەوڵ دەدات سنووری بوونی سیاسی و ئیداریی خۆی لە سنووری نیشتمان جیا بکاتەوە.
پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا هەرێمی کوردستان لە قۆناغێکی گواستنەوەی سیاسییەوە بەرەو دوو سیستەمی ئیداری و دەسەڵاتی جیاواز دەچێت؟ ئەگەر ئەم ئاراستەیە بەردەوام بێت، ئایا ئەو دابەشبوونە لە دوو ناوچەی سیاسی و ئیداری وەستێت، یان دەبێتە سەرەتای پرۆسەیەکی فراوانتری فرەپارچەبوون؟
ئەمە تەنها پرسیارێکی پێشبینیی سیاسی نییە؛ بەڵکو پرسیارێکە لەسەر داهاتووی پڕۆژەی نیشتمانیی کوردستان، لەسەر توانای کۆمەڵگەی کوردی بۆ بەرهەمهێنانی دەسەڵاتێکی هاوبەش و لەسەر ئەوەی کە ئایا کوردستان خاوەنی دامەزراوەیە یان دامەزراوەکانی خاوەن حیزبن.
یەکەم: قەیرانی دەسەڵات؛ کێشەکە ناکۆکیی دوو حیزب نییە، کێشەی بنەمای دەسەڵاتە
بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ئێستای هەرێمی کوردستان، پێویستە جیاوازیی نێوان دەسەڵاتی یاسایی و دەسەڵاتی ڕاستەقینە بناسین.
لە ڕووی یاساییەوە، هەرێمی کوردستان حکومەت، پەرلەمان، دامەزراوەی دادوەری و دامەزراوە ئەمنییەکانی هەیە. بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە: تا چەند ئەم دامەزراوانە سەربەخۆن لە بڕیار و ئاراستەی هێزە سیاسییەکان؟
لە زۆرێک لە سیستەمە سیاسییەکانی کە لە قۆناغی گواستنەوەی دیموکراتیدان، جیاوازییەکی گەورە لە نێوان بوونی دامەزراوە بە ناوی یاسایی و توانای ئەو دامەزراوانە بۆ جێبەجێکردنی بڕیاری سەربەخۆ هەیە. ئەگەر دامەزراوەیەک لە ڕووی یاساییەوە هەبێت، بەڵام لە ڕووی بڕیاردانەوە پشت بە حیزبێکی سیاسی ببەستێت، ئەوا ئەو دامەزراوەیە ناتوانێت بە تەواوی نوێنەرایەتیی بەرژەوەندیی گشتی بکات.
لە ڕوانگەی تیۆری دەوڵەت و دەسەڵاتی ماکس ڤیبەرەوە، یەکێک لە بنەماکانی دەسەڵاتی مۆدێرن ئەوەیە کە دەسەڵات لە چوارچێوەی یاسا و دامەزراوە دیاریکراوەکاندا جێگیر بێت، نەک لەسەر بنەمای پەیوەندیی کەسی، حیزبی و تۆڕی نفووز.
کاتێک ئەم بنەمایە لاواز دەبێت، دامەزراوەکان لە خزمەت هاوڵاتییەکانەوە دەگوازرێنەوە بۆ خزمەت پاراستنی توازن و بەرژەوەندیی هێزە سیاسییەکان.
لە هەرێمی کوردستاندا، ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی، ئەمنی و ئیداری بە شێوەیەکی نایەکسان لە نێوان دوو هێزی سەرەکی دابەش بکرێت، ئەوا ئەگەری دروستبوونی دوو ناوەندی بڕیاردان زیاتر دەبێت. لەو حاڵەتەدا، حکومەت لە ڕووی ناونیشانەوە یەکە، بەڵام لە ڕووی کارکردنەوە دەکرێت چەندین ناوەندی دەسەڵاتی جیاواز هەبن.
ئەمە ئەو قۆناغەیە کە دەتوانین بە «یەک حکومەت و چەندین دەسەڵات» ناوی بنێین.
مەترسییەکە لەوەدایە کە ئەم دۆخە بە تێپەڕبوونی کات ببێتە نەریتێکی سیاسی و کۆمەڵگەش بە شێوەیەکی ئاسایی وەریبگرێت.
دووەم: لە دوو ئیدارەوە بۆ دوو هەرێمی سیاسی؛ گواستنەوەی قەیران لە ئاستی حیزبەوە بۆ جوگرافیا
ئەگەر ناکۆکیی نێوان پارتی و یەکێتی لە ئاستی سیاسی و ڕێککەوتنی حیزبییەوە بگوازرێتەوە بۆ ئاستی دامەزراوەیی و جوگرافیایی، ئەوا ئەگەری جێگیرکردنی دوو ناوەندی ئیداری و سیاسیی جیاواز بەهێزتر دەبێت.
لەم دۆخەدا، هەرێمی کوردستان ڕەنگە لە ڕووی ناونیشانی یاساییەوە هەرێمێکی یەکگرتوو بمێنێتەوە، بەڵام لە ڕووی کردارەوە دوو سیستەمی بەڕێوەبردن، دوو ناوەندی بڕیاردان و دوو تۆڕی نفووزی سیاسی دروست ببن.
ئەمە تەنها دابەشبوونی ئیداری نییە؛ بەڵکو جۆرێکە لە فرەپارچەبوونی دەسەڵات.
بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی ئەم مەترسییە، پێویستە سێ ئاستی جیاواز لە دابەشبوون بناسین:
١. دابەشبوونی سیاسی: کاتێک دوو هێزی سەرەکی لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەکانی خۆیان دوو بلۆکی سیاسیی جیاواز پێکدەهێنن.
٢. دابەشبوونی دامەزراوەیی: کاتێک دامەزراوەکانی حکومەت، ئاسایش، بودجە و بەڕێوەبردن بە شێوەیەکی جیاواز کار دەکەن.
٣. دابەشبوونی کۆمەڵایەتی و ناسنامەیی: کاتێک هاوڵاتییان خۆیان بە پێی ناوچە، حیزب، پەیوەندیی سیاسی و تۆڕی دەسەڵات پۆلێن دەکەن، نەک تەنها بە ناسنامەی هاوبەشی نیشتمانی.
ئاستی سێیەم لە هەموویان مەترسیدارترە؛ چونکە لەو قۆناغەدا دابەشبوون تەنها بە بڕیاری سەرکردە سیاسییەکانەوە ناوەستێت، بەڵکو دەچێتە ناو ژیانی ڕۆژانەی هاوڵاتییانەوە.
سێیەم: ناوچەی ژێر دەسەڵاتی پارتی؛ کێشەی فرەڕەنگی و مافەکانی پێکهاتەکان
ناوچەکانی ژێر نفووزی پارتی لە ڕووی جوگرافیایی، نەتەوەیی و ئایینییەوە پێکهاتەیەکی جۆراوجۆریان هەیە. بوونی مەسیحییەکان، ئێزیدییەکان، تورکمان، عەرەب و کۆمەڵگە ئایینی و کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان، ئەم ناوچانە دەکاتە بەشێکی گرنگ لە فرەڕەنگیی کوردستان.
بەڵام لێرەدا پێویستە جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان فرەڕەنگی و کێشەی بەڕێوەبردنی فرەڕەنگی بکەین.
فرەڕەنگی بەخۆی هەڕەشە نییە؛ بەڵکو سەرمایەیەکی کۆمەڵایەتی و نیشتمانییە. هەڕەشە لەو کاتەدا دروست دەبێت کە دەسەڵات نەتوانێت یەکسانیی هاوڵاتیبوون، دادپەروەری و نوێنەرایەتیی ڕاستەقینە بۆ هەموو پێکهاتەکان دابین بکات.
ئەگەر ناوچەی ژێر دەسەڵاتی پارتی ببێتە یەکەیەکی سیاسیی جیاواز، ئەوا پرسیاری نوێ لەسەر پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و پێکهاتەکانی ئەو ناوچەیە دروست دەبێت.
ئایا مەسیحییەکان و ئێزیدییەکان بەشێکی یەکسان لە بڕیاردانی سیاسی و بەڕێوەبردنی ناوچەکانی خۆیان دەبن؟ ئایا مافەکانیان لە ڕووی نوێنەرایەتی، زمان، کولتوور، پاراستنی ئایینی و خودبەڕێوەبردنەوە بە یاسا مسۆگەر دەکرێت؟
هەمان پرسیار بۆ تورکمان و عەرەبەکانی ئەو ناوچانەش دەکرێت.
لە ڕوانگەی تیۆرییەکانی ناسنامەی سیاسی، کاتێک هاوڵاتی هەست بکات ناسنامەی نەتەوەیی یان ئایینییەکەی لە چوارچێوەی دەسەڵاتدا بە تەواوی نوێنەرایەتی ناکرێت، ڕەنگە داواکارییەکانی بۆ بەشداریی سیاسی، پاراستنی ماف و خودبەڕێوەبردن بەهێزتر ببێت.
ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە هەر پێکهاتەیەکی ئایینی یان نەتەوەیی بە ناچاری بەرەو جیاوازیی سیاسی دەچێت؛ بەڵکو مانای ئەوەیە کە لاوازیی دامەزراوە هاوبەشەکان دەتوانێت جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان بکاتە بنەمای داواکاریی سیاسی.
لە لایەکی تریشەوە، گۆڕانی پێکهاتەی دانیشتووان و فراوانبوونی بەکارهێنانی زمانە جیاوازەکان، بە تایبەتی لە هەولێر و دەوروبەری، پێویستی بە لێکۆڵینەوەی دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتیی ورد هەیە. نابێت بەکارهێنانی زمانی عەرەبی یان بوونی دانیشتووانی عەرەب بەخۆی وەک هەڕەشەیەکی نەتەوەیی لێک بدرێتەوە. پرسیاری زانستی ئەوەیە: ئەم گۆڕانکارییانە چۆن لەگەڵ سیاسەتی نیشتمانی، مافەکانی دانیشتووان و هاوسەنگیی کۆمەڵایەتی تێکدەچن؟
بەبێ زانیاریی ئاماری و توێژینەوەی زانستی، نابێت گۆڕانکاریی دیمۆگرافی بە شێوەیەکی سیاسی و ترسێنەر لێک بدرێتەوە.
چوارەم: ناوچەی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی؛ فرەیی سیاسی و قەیرانی نوێنەرایەتی
لە ناوچەکانی ژێر نفووزی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیشدا، ئەگەر دابەشبوونی ئیداری جێگیر بێت، کێشەکە تەنها پاراستنی دەسەڵاتی یەکێتی نابێت؛ بەڵکو پرسی بەشداریی هێزە سیاسییە جیاوازەکان دەبێتە بابەتێکی سەرەکی.
سلێمانی و ناوچەکانی دەوروبەری لە ڕووی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە خاوەنی فرەییەکی بەرچاون. بوونی هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان، ڕەوتە سیاسییە نوێکان، ڕێکخراوە مەدەنییەکان و بزووتنەوە جیاوازەکان، ئەم ناوچەیە دەکاتە مەیدانێکی فرەڕەهەندیی سیاسی.
ئەگەر ناوچەی سلێمانی ببێتە یەکەیەکی ئیداریی جیاواز، یەکێتی ڕووبەڕووی پرسیارێکی گرنگ دەبێتەوە: ئایا دەسەڵاتی سیاسی لە ناوچەکەدا بە شێوەیەکی هاوبەش دابەش دەکرێت، یان هەمان مۆدێلی دەسەڵاتی حیزبی بەردەوام دەبێت؟
لەو حاڵەتەدا، ئەگەری ئەوە هەیە کە ملمـلانێی نێوان دوو حیزبی سەرەکی بگۆڕێت بۆ ملمـلانێی نێوان چەندین هێزی سیاسی و ناوچەیی.
ئەگەر هێزە سیاسییەکانی تر هەست بکەن لە بڕیاردان و بەڕێوەبردندا بەشێکی ڕاستەقینەیان نییە، ڕەنگە داواکارییەکانیان بۆ دەستەبەریی یاسایی، دەسەڵاتی ناوخۆیی و بەشداریی زیاتر لە دامەزراوەکان بەهێز بکەن.
بەڵام مەترسییەکە تەنها لە حیزبەکاندا نییە؛ بەڵکو لەوەدایە کە کۆمەڵگەش بەرەو پۆلێنکردنی خۆی لەسەر بنەمای ناوچە و پەیوەندیی سیاسی بچێت.
پێنجەم: ئابووریی سیاسی؛ کاتێک سەرچاوەکان دەبنە ئامرازی پاراستنی دەسەڵات
هیچ شیکردنەوەیەکی قووڵ لەسەر داهاتووی هەرێمی کوردستان ناتوانێت ئابووریی سیاسی لەبەرچاو نەگرێت.
قەیرانی نێوان هێزە سیاسییەکان تەنها قەیرانی بڕیاردان نییە؛ بەڵکو پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە پرسی سەرچاوە ئابوورییەکان، داهاتی نەوت، بودجە، مووچە، بازرگانی، سنوورەکان و دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکانی دەسەڵات هەیە.
لە سیستەمێکدا کە ئابووری بە شێوەیەکی زۆر پشت بە داهاتی گشتی و سەرچاوەکانی حکومەت دەبەستێت، کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان دەتوانێت ببێتە بەشێک لە ملمـلانێی سیاسی.
ئەگەر هەر ناوچەیەک سیستەمی دارایی و ئیداریی تایبەت بە خۆی دروست بکات، ئەوا پرسی دابەشکردنی داهات و بەرپرسیارییەکان قەیرانێکی نوێ دروست دەکات.
لەو حاڵەتەدا، ئەم پرسیارانە دێنە ئاراوە:
- داهاتی گشتی چۆن دابەش دەکرێت؟
- مووچەی فەرمانبەرانی حکومەت لە کام دەسەڵاتەوە دابین دەکرێت؟
- ئایا سەرچاوە نەوتی و گومرگییەکان دەبنە موڵکی دەسەڵاتی ناوچەیی؟
- کێ بەرپرسیاریی قەرز و خەرجییە گشتییەکان دەگرێتە ئەستۆ؟
- ئایا هاوڵاتییەکانی هەولێر و سلێمانی بە هەمان شێوە دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە گشتییەکان دەبێت؟
لە ڕوانگەی ئابووریی سیاسییەوە، ئەگەر سەرچاوە ئابوورییەکان لە خزمەت بەرهەمهێنانی دادپەروەری و گەشەی هاوبەشدا نەبن، دەکرێت ببنە ئامرازی دروستکردنی پەیوەندییەکانی وابەستەیی سیاسی.
ئەمە مەترسییەکی قووڵە، چونکە هاوڵاتی لەبری ئەوەی وەک خاوەنی ماف و بەشدارێکی یەکسان لە دەوڵەتدا سەیر بکرێت، ڕەنگە ببێتە بەشێک لە تۆڕی پەیوەندییەکانی دەسەڵات بۆ دەستڕاگەیشتن بە مووچە، کار و خزمەتگوزاری.
بەم پێیە، دابەشبوونی ئیداری دەتوانێت نەک تەنها دابەشبوونی دامەزراوەکان، بەڵکو دابەشبوونی ژیانی ئابووریی هاوڵاتییانیش بەدوای خۆیدا بهێنێت.
شەشەم: ڕۆڵی هێزە دەرەکییەکان؛ کوردستان لە نێوان هاوسەنگیی ناوخۆ و ملمـلانێی ژیۆپۆلیتیک
هەرێمی کوردستان لە ناوچەیەکی هەستیار و ستراتیژیدا هەڵکەوتووە؛ ناوچەیەک کە بەرژەوەندییەکانی عێراق، تورکیا، ئێران و هێزەکانی تر تێیدا یەکدەگرنەوە و لە هەندێک بواردا پێکدادەن.
لە ژیۆپۆلیتیکدا، هێزە دەرەکییەکان زۆرجار لە ڕێگەی پەیوەندییە دوولایەنەکان، هاوکاریی ئابووری، ئەمنی و سیاسییەوە هەوڵ دەدەن کاریگەرییان لەسەر ئاراستەی ناوخۆی ناوچەکان بهێڵنەوە.
ئەگەر هەرێمی کوردستان خاوەنی بڕیاری هاوبەش و سیاسەتی دەرەکیی هاوئاهەنگ نەبێت، ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە هێزە دەرەکییەکان لە ڕێگەی پەیوەندیی جیاواز لەگەڵ هێزە ناوخۆییەکانەوە کاریگەریی زیاتریان هەبێت.
لێرەدا مەترسییەکە ئەوە نییە کە هەر پەیوەندییەکی دەرەکی بە مانای دەستێوەردان بێت؛ بەڵکو مەترسییەکە لەوەدایە کە لاوازیی ناوخۆیی بگۆڕدرێت بۆ دەرفەتێک بۆ بەرژەوەندیی ژیۆپۆلیتیکیی دەرەکی.
کاتێک دوو هێزی سیاسی لە ناوخۆدا سیاسەتی دەرەکیی هاوئاهەنگیان نەبێت، دەکرێت هەر یەکەیان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆی پشت بە هاوپەیمانێتییەکی دەرەکیی جیاواز ببەستێت. ئەمەش دەتوانێت کوردستان بکاتە مەیدانی ڕکابەریی بەرژەوەندییەکانی دەرەکی، لەبری ئەوەی ببێتە یەکەیەکی سیاسیی خاوەن بڕیاری هاوبەش.
بە واتایەکی تر، کاتێک یەکگرتوویی ناوخۆ لاواز دەبێت، توانای چانه‌دان و پاراستنی بەرژەوەندیی نیشتمانی لە دەرەوەش لاواز دەبێت.
حەوتەم: قەیرانی ناسنامە؛ کاتێک هاوڵاتی لە نیشتماندا خۆی بە پێی حیزب دەناسێت
یەکێک لە قووڵترین دەرئەنجامەکانی دابەشبوونی سیاسی، گۆڕینی ناسنامەی هاوبەشە.
لە کۆمەڵگەیەکدا کە مێژووی خەبات و قوربانیی هاوبەشی هەیە، ناسنامەی نیشتمانی دەبێت لە سەرەوەی ناسنامە حیزبی و ناوچەییەکان بێت. بەڵام ئەگەر حیزب بتوانێت سنووری پەیوەندیی هاوڵاتی بە دەوڵەت و دامەزراوەکان دیاری بکات، ئەوا ناسنامەی حیزبی دەکرێت ببێتە ناسنامەی سەرەکیی کۆمەڵگە.
لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە، ناسنامە تەنها شتێکی مێژوویی یان کولتووری نییە؛ بەڵکو لە ڕێگەی دامەزراوەکان، سیاسەت، پەروەردە، میدیا و ئەزموونی ژیانی ڕۆژانەوە بەرهەم دەهێنرێت و بەردەوام نوێ دەکرێتەوە.
ئەگەر منداڵێک لە ناوچەیەکدا لە سیستەمێکی پەروەردەیی و میدیایی و سیاسیی جیاوازدا گەورە ببێت و منداڵێکی تر لە ناوچەیەکی تردا ئەزموونێکی تەواو جیاوازی هەبێت، ئەوا لە داهاتوودا ئەگەری دروستبوونی دوو تێگەیشتنی جیاواز لە نیشتمان و دەسەڵات هەیە.
ئەمە مەترسییەکی درێژخایەنە؛ چونکە دابەشبوونی سیاسی دەتوانێت لە نەوەیەکدا ببێتە دابەشبوونی هۆشیاریی سیاسی لە نەوەیەکی تردا.
بۆیە، پاراستنی یەکپارچەیی کوردستان تەنها بە یەک حکومەت و یەک پەرلەمان بەدەست نایەت؛ بەڵکو پێویستی بە دروستکردنی هەستی هاوبەشی نیشتمانی، دادپەروەری و خاوەندارێتیی هاوبەش هەیە.
هەشتەم: ئایا دوو ئیدارە دەبنە چەند ئیدارە؟ لە دابەشبوونی دووانەوە بۆ فرەپارچەبوونی سیاسی
ئەمە بەڕای من گرنگترین بەشی شیکردنەوەکەیە.
کاتێک دوو هێزی سیاسی بە هۆی ناکۆکییەکانیان دوو ناوچەی دەسەڵاتی جیاواز دروست دەکەن، ئەوا هەر یەک لەو ناوچانە لە ناوخۆی خۆیدا کۆمەڵێک جیاوازی و بەرژەوەندیی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەیە.
هیچ ناوچەیەک بە تەواوی یەکڕەنگ و یەکدەست نییە.
لە ناوچەی ژێر نفووزی پارتی، کێشەکانی پەیوەندیدار بە فرەڕەنگیی نەتەوەیی و ئایینی، مافەکانی پێکهاتەکان و نوێنەرایەتیی سیاسی دەتوانن ببنە بابەتی داواکاریی نوێ.
لە ناوچەی ژێر نفووزی یەکەتیشدا، فرەیی حیزبی و بوونی هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان و ڕەوتە سیاسییە جیاوازەکان دەتوانن پرسی دابەشکردنی دەسەڵات و خودبەڕێوەبردنی ناوخۆیی بخەنەڕوو.
ئەمە واتە ئەو دابەشبوونەی لە سەرەتاوە بە مەبەستی جیاکردنەوەی دوو هێزی سیاسی دەست پێ دەکات، لەوانەیە لە داهاتوودا ببێتە سەرچاوەی داواکارییە سیاسییەکانی تر.
بەڵام پێویستە جیاوازیی نێوان دوو شت بپارێزرێت: یەکەم، مافە ڕەواکانی پێکهاتەکان بۆ بەشداری و خودبەڕێوەبردن؛ دووەم، دابەشبوونی دەسەڵات بە شێوەیەک کە یەکپارچەیی و دادپەروەریی سیاسی لاواز بکات.
خودبەڕێوەبردن بەخۆی هەڕەشە نییە. ئەگەر لە چوارچێوەی یاسا، هاوڵاتیبوونی یەکسان و یەکپارچەیی دامەزراوەیی داڕێژرابێت، دەتوانێت چارەسەرێک بێت. بەڵام ئەگەر ببێتە ئامرازی دروستکردنی سنووری حیزبی و کۆنترۆڵی ناوچەیی، ئەوا دەکرێت قەیرانی نوێ دروست بکات.
مەترسیی گەورە ئەوەیە کە هیچ هێزێک ناتوانێت دڵنیایی بدات کە دوای دابەشبوونی یەکەم، داواکاریی دابەشبوونی دووەم و سێیەم دروست نابێت.
نۆیەم: ئەگەر لێکترازان قووڵتر بێت، چ داهاتوویەک چاوەڕێی کوردستان دەکات؟
بۆ خوێندنەوەی ستراتیژیی داهاتووی هەرێمی کوردستان، دەتوانین سێ سیناریۆی سەرەکی لەبەرچاو بگرین:
سیناریۆی یەکەم: بەردەوامبوونی دۆخی دوو دەسەڵات لە ناو یەک هەرێمدا
لەو دۆخەدا، هەرێمی کوردستان لە ڕووی یاساییەوە یەکپارچە دەمێنێتەوە، بەڵام لە ڕووی کارکردنەوە دوو ناوەندی دەسەڵات بەردەوام دەبن. ئەم سیناریۆیە ڕەنگە لە کورتخایەندا ڕێگری لە پێکدادانی ڕاستەوخۆ بکات، بەڵام قەیرانی دامەزراوەیی و نایەکسانیی خزمەتگوزاری و دەرفەتەکان بەردەوام دەکات.
سیناریۆی دووەم: جێگیرکردنی دوو ئیدارەی سیاسی و ئابووریی جیاواز
لەو دۆخەدا، دوو ناوچەی دەسەڵات بە شێوەیەکی فەرمیتر و دامەزراوەییتر لە یەکتر جیا دەبنەوە. ئەمە دەتوانێت کێشەی بەڕێوەبردن لە کورتخایەندا سادەتر بکات، بەڵام پرسی داهات، ئاسایش، یاسا، بودجە و پەیوەندییە دەرەکییەکان قووڵتر دەکاتەوە.
سیناریۆی سێیەم: فرەپارچەبوونی ناوخۆیی و دروستبوونی داواکارییە نوێیەکانی دەسەڵات
ئەمە مەترسیدارترین سیناریۆیە. لەم دۆخەدا، هەر یەک لە دوو ناوچەکە ڕووبەڕووی داواکارییە ناوخۆییەکان دەبێتەوە؛ داواکارییەکانی نوێنەرایەتی، خودبەڕێوەبردن، پاراستنی ناسنامە و دابەشکردنی سەرچاوەکان.
بەم شێوەیە، کێشەیەک کە لە نێوان دوو حیزبی سیاسی دەستی پێ کردووە، دەکرێت ببێتە کێشەیەک لە نێوان چەندین ناوەندی دەسەڵات.
ئەم سیناریۆیانە پێشبینیی دڵنیانین؛ بەڵکو ڕێڕەوی ئەگەریین کە بۆ تێگەیشتن لە مەترسییەکانی داهاتوو پێویستە لەبەرچاو بگیرێن.
دەیەم: ڕێگای دەرچوون لە قەیران؛ پێویستمان بە یەکگرتوویی نییە، بەڵکو بە یەکگرتوویی دامەزراوەییە
چارەسەری قەیرانی ئێستای کوردستان نابێت تەنها لە بانگەشەی یەکگرتوویی حیزبی و داواکردنی سازش لە سەرکردەکاندا کورت بکرێتەوە. ئەزموونی سیاسی نیشان دەدات یەکگرتوویی بەبێ دامەزراوەی بەهێز، یاسای جێبەجێکراو و متمانەی گشتی، ناتوانێت درێژخایەن بێت.
بۆیە، پێویستە چەند گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیستەمی سیاسیی هەرێمدا ئەنجام بدرێت:
١. گەڕاندنەوەی دەسەڵات بۆ دامەزراوەکان
پەرلەمانی کوردستان دەبێت لە ئاستی دامەزراوەیەکی ڕاستەقینەی چاودێری و یاساداناندا کار بکات. دەبێت هیچ حیزبێک خۆی بە سەر یاسا و پەرلەماندا نەبینێت.
٢. یەکخستنی دامەزراوە ئەمنییەکان و سەربازییەکان
بوونی چەندین ناوەندی بڕیاری ئەمنی و سەربازی مەترسییەکی ستراتیژییە. پێویستە یەک سیستەمی ئەمنیی پیشەیی، لە ژێر چاودێریی دامەزراوە یاساییەکاندا، دروست بکرێت.
٣. دروستکردنی سیستەمێکی دارایی و بودجەییی ڕوون
داهاتی گشتی و خەرجییەکان دەبێت لە ژێر چاودێریی یاسایی و ڕاپۆرتی داراییی ڕووندا بن. هاوڵاتی مافی ئەوەی هەیە بزانێت داهاتی گشتی چۆن بەکار دەهێنرێت.
٤. پاراستنی مافەکانی هەموو پێکهاتەکان
مافی مەسیحییەکان، ئێزیدییەکان، تورکمان، عەرەب و هەموو پێکهاتەکانی تر دەبێت لە چوارچێوەی هاوڵاتیبوونی یەکساندا مسۆگەر بکرێت. هیچ پێکهاتەیەک نابێت بەهۆی ناسنامەی نەتەوەیی یان ئایینییەوە لە مافە سیاسی و مەدەنییەکانی خۆی بێبەش بکرێت.
٥. گۆڕینی سیستەمی نوێنەرایەتی
پێویستە نوێنەرایەتیی سیاسی لەسەر بنەمای دەنگی هاوڵاتی و ڕکابەریی ئازاد بێت، نەک تەنها لەسەر بنەمای توازن و ڕێککەوتنی نێوان سەرکردە حیزبییەکان.
٦. بەهێزکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی و میدیای سەربەخۆ
کۆمەڵگەی مەدەنی و میدیای ئازاد دەبێت بتوانن بەبێ فشار و ترس چاودێریی دەسەڵات بکەن. بێ چاودێریی گشتی، هیچ دامەزراوەیەک ناتوانێت بەرپرسیارێتییەکانی خۆی بە تەواوی جێبەجێ بکات.
٧. پەیمانێکی نوێی نیشتمانی
پێویستە پەیمانێکی نوێ لە نێوان هەموو هێزە سیاسییەکان، ئۆپۆزسیۆن، کۆمەڵگەی مەدەنی و نوێنەرانی پێکهاتەکان دروست بکرێت. ئەم پەیمانە دەبێت لەسەر بنەمای یەکپارچەیی دامەزراوەیی، دیموکراسی، هاوڵاتیبوونی یەکسان، دادپەروەری و دەسەڵاتی یاسا بێت.
٨. جیاکردنەوەی حیزب لە دامەزراوەی حکومەت
هیچ حیزبێک نابێت خۆی بە خاوەنی حکومەت، ئابووری، دامەزراوە ئەمنییەکان و سەرچاوە گشتییەکان بزانێت. حکومەت موڵکی هاوڵاتییە، نەک موڵکی حیزب.
کۆتایی: نیشتمان لە حیزب گەورەترە
ئەوەی ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستاندا ڕوودەدات، نابێت تەنها وەک ناکۆکییەکی ئاسایی لە نێوان دوو حیزبی سیاسی سەیر بکرێت. ئەمە قەیرانێکی قووڵترە؛ قەیرانی پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و دامەزراوە، نێوان ناسنامەی حیزبی و ناسنامەی نیشتمانی، و نێوان بەرژەوەندیی تایبەت و بەرژەوەندیی گشتی.
کێشەی گەورە ئەوە نییە کە پارتی و یەکێتی لەسەر بەرنامە و سیاسەت ناکۆکن؛ کێشەکە ئەوەیە کە ئایا هەر دوو هێزەکە ئامادەن دەسەڵات لە چوارچێوەی یاسا و دامەزراوە هاوبەشەکاندا بەڕێوەببەن، یان هەر یەکەیان بەردەوام دەبێت لە هەوڵی فراوانکردنی سنووری نفووزی خۆیدا؟
مێژووی سیاسیی کوردستان پڕە لە قوربانی و خەباتی نەوەیەک کە بۆ ماف، ئازادی و بوونی نیشتمانی تێکۆشاوە. ئەو مێژووە نابێت ببێتە سەرچاوەی ڕەوایی بۆ هیچ حیزبێک کە خۆی بە سەر گەل و نیشتماندا بزانێت.
هەر حیزبێک مافی ئەوەی هەیە بۆ دەسەڵات ڕکابەری بکات، بەڵام هیچ حیزبێک مافی ئەوەی نییە چارەنووسی نیشتمان بکاتە بەشێک لە بەرژەوەندیی حیزبیی خۆی.
ئەگەر ئەمڕۆ دابەشبوونی سیاسی بە شێوەیەکی دامەزراوەیی جێگیر بێت، سبەی پرسیارەکە تەنها ئەوە نابێت کە کام حیزب لە کام ناوچەدا دەسەڵات دەگرێتە دەست؛ بەڵکو دەبێتە ئەوەی کە چۆن دەتوانین ناسنامەی هاوبەش، متمانەی گشتی و یەکپارچەیی سیاسی بپارێزین.
کوردستان نابێت ببێتە جوگرافیای دوو یان چەندین حیزب؛ دەبێت ببێتە ماڵی هاوبەشی هەموو هاوڵاتییەکانی.
لە کۆتاییدا، پرسیارەکە ئەوە نییە کە کام حیزب دەسەڵاتی زیاتر دەبێت؛ پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا نەتەوەکەمان دەسەڵاتی خۆی لەسەر چارەنووسی خۆی دەپارێزێت، یان دەبێتە قوربانیی ملمـلانێی دەسەڵاتی حیزبەکان؟
چونکە کاتێک حیزب لە نیشتمان گەورەتر دەبێت، نیشتمان بە هێواشی بچووک دەبێتەوە.
کوردستان پێویستی بە دوو هەرێمی حیزبی نییە؛ پێویستی بە یەک پڕۆژەی نیشتمانی، دامەزراوەیەکی بەهێز، دادپەروەریی سیاسی و هاوڵاتییەکی ئازاد و یەکسان هەیە.
