راپۆرت: درەو
ئەمڕۆ بەغدادو بەسرەو ژمارەیەك لە پارێزگاكانی تری ناوەڕاست و باشوری عێراق خۆپیشاندان و مانگرتنی دوكاندارو بازرگانەكانی بەخۆوە بینی، ئەمە ناڕەزایەتییە دژ بە جێبەجێكردنی پێناسی نوێی گومرگی و سیستەمی ئیسكۆدا لە دەروازە سنورییەكان. 
خۆپیشاندەران داوای هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەكانی تایبەت بە پێناسی نوێی گومرگی یاخود هەمواركردنەوەی دەكەن، بەوپێیەی بە قسەی دوكاندارو بازرگانان ئەم سیستەمە نوێیە لەگەڵ واقعی بازاڕی ناوخۆیی عێراق ناگونجێت و توانای كڕین لای هاوڵاتیان لاواز دەكات. 
بەڵام لە قوڵایی ئەم بابەتەدا وەكو كەسانی پسپۆڕ دەڵێن ئابوری نیشتمانی فراوانتر هەیە؛ كە پەیوەندیدارە بە پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و رێكخستنی بازرگانیی دەرەكی و چارەكردنی ئەو كێشە درێژخایەنانەی كە زیاتر لە یەك دەیەیە روبەڕووی ئابوری عێراق بووەتەوە.
ئەم دۆخە نوێیە پرسیاری جددی دروستكردووە لەبارەی ئەوەی ئایا لە شارەكانی عێراق دوكاندارو بازرگانەكان بەرگری لە قوتی خەڵك دەكەن یاخود دەترسن ئەو دەستكەوتانە لەدەستبدەن كە بەهۆی ناڕێكی سیستەمی گومرگی لە عێراق چەندین ساڵە لێی بەهرەمەندبوون. 
سایتی (سۆمەریەنیوز) بە پێچەوانەی هاواری بازرگانەكانەوە راپۆرتێكی كردووەو لە چەند خاڵێكدا سودی سیستەمە گومرگییە نوێیەكە دەسەلمێنێت، كە كورتەكەی بەمشێوەیە: 

بەرگری لە خەڵك ناكەن!
بازرگانەكان لە خۆپیشاندانەكانیاندا دروشمی ئەوە بەرزدەكەنەوە كە پێناسی گومرگی دەبێتە هۆی لاوازبوونی توانای كڕین لای هاوڵاتیان، بەڵام شیكاری جوڵەی بازاڕی عێراق بەتەواوەتی پێچەوانەی ئەمە دەسەلمێنێت، بازرگانی عێراق وەكو هەر ئەكتەرێكی ئابوری بەشوێن قازانجدا دەگەڕێت و، دەستبەجێ هەر زیادبوونێكی تێچووی هاوردەكردن دەخاتە سەر نرخی كۆتایی بەكاربەر.
بەڵام ئەوەی جێگەی سەرەنجە، لە عێراق پەیوەندی بازرگان و بەكاربەر "پەیوەندییەكی یەكلایەنە"یە؛ كاتێك تێچوو بەرزدەبێتەوە، لەماوەی چەند كاتژمێرێكدا نرخەكان بەرزدەبنەوە، بەڵام كاتێك تێچووی گومرگی دادەبەزێت یاخود سەقامگیر دەبێت زۆر بەكەمی هاوڵاتی هەست بەم دابەزینە دەكات،  ئەگەر رووشبدات چەند مانگێكی پێدەچێت. بۆیە دانانی داواكاری بازرگانان لەو چوارچێوەی كە "نوێنەرایەتی بەرژەوەندی گەل دەكەن" هەڵەیەكی لۆژیكییەو شەڕە راستەقینەكەیان بۆ پاراستنی پەراوێزی ئەو قازانجە زۆرەیە، نەك بەرگریكردن لە سفرەو خوانی هەژاران.
 زۆرێك لە گۆشەیەكی تەسكەوە تەماشای پێناسە گومرگییەكان دەكەن و وەكو هۆكاری راستەوخۆی بەرزبوونەوەی نرخەكان تەماشای دەكەن، رۆڵی پێناسەكە وەكو ئامێزێكی سەرەكی ئابوری نادیدە دەگرن كە وڵاتانی بەكاریدەهێنن بۆ رێكخستنی بازرگانی خۆیان، بەرزكردنەوەی پێناسی گومرگی تەنیا بە واتای زیادبوونی نرخەكان نییە، بەڵكو كۆمەڵێك سودی گشتیشی هەیە لەوانە پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی كشتوكاڵی و پیشەسازی، كە ملیۆنان دەرفەتی كار دەڕەخسێنت و، خۆبژێوی بەشێوەیەكی رێژەیی بەهێز دەكات و پشتبەستنی زۆر بە هاوردەكردن كەمدەكاتەوە. 
هەروەك پێناسە گومرگییەكە داهاتەكانی دەوڵەت زیاد دەكات، ئەمەش بایەخێكی گەورەی هەیە بۆ وڵاتێك كە زیاتر لە نیوەی دانیشتوانەكەی بەشێوەیەكی راستەوخۆ پشت بە خەرجییەكانی حكومەت دەبەستن  جا ئیتر لەریگەی موچەوە بێت یاخود خانەنشینی یان تۆڕەكانی چاودێری كۆمەڵایەتی. هەر گرفتێك دارایی گەورە رەنگە ببێتە هۆی قەیرانێك كە هەڕەشە لەسەر توانای كڕینی هاوڵاتیان بكات و، بەشێوەیەكی نەرێنی بشكێتەوە بەسەر چالاكی ئابوریدا، ئەمەش بەواتای ئەوە دێت پاراستنی دارایی گشتی دەچێتە خزمەتی بەرژەوەندی هەمووانەوە بە بازرگانانیشەوە. 

ماددە خۆراكییەكان لە جیهاندا لە گومرگ بەخشراون؟
یەكێك لەو بانگەشانەی كە لە خۆپیشاندانەكاندا دووبارە دەبێتەوە ئەوەیە كە ماددە خۆراكییەكان لە هەموو وڵاتانی جیهان پێناسی گومرگییان سفرە و، عێراق ئەم بنەمایەی پێشێل كردووە. زۆرینەی وڵاتانی جیهان، بەوانەشیانەوە كە لە سیستەمی ئیسكۆدا پەیڕەو دەكەن، باجی گومرگی بەسەر ماددە خۆراكییەكاندا دەسەپێنن بە رێژەی 5% بۆ 20%، رەنگە ئەم رێژەیە بۆ ئەو كاڵایانەی كە لە ناوخۆدا پارێزگارییان لێ دەكرێت باجەكەی زۆر بەرزتریش ببێتەوە.
لە عێراق، ئەو پێناسە گومرگییەی كە بۆ زۆربەی ماددە خۆراكییەكان پشتی پێ دەبەسترێت رێژەكەی تەنیا 5%ە، كە ئەمەش رێژەیەكی كەمە بەراورد بە پێوەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان. هەروەك بازاڕی عێراق بەدەست بەرزی نرخەكانەوە ناناڵێنێت ئەگەر بەراوردی بكەی بە وڵاتانی دراوسێ، بەڵكو نرخی خۆراك تێیدا لەخوار تێكڕای نرخی ناوچەییەوەیە و گونجاوە لەگەڵ داهاتی تاكدا. 
نالۆژیكییە هەندێك كاڵای هاوردەی وەكو ماسی (تونە)و (سەردین) وا وێنا بكرێت كە پێكهاتەی بنەڕەتی خۆراكی چینە هەژارەكانن، لەكاتێكدا كە بەدیلی ئەم جۆرە خۆراكە لە ناوخۆدا هەرزانترو كوالیتییەكەشیان باشترەو گونجاوترە لەگەڵ نەریتی خۆراكیی لە عێراق. 

ئایفۆن 17و كەمالیاتی چینی خۆشگوزەران
یەكێك لەو نمونانەی تر كە زۆر باسدەكرێت، ئەوەیە كە گوایا پێناسە گومرگییە نوێیەكە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی موبایلەكان لەوانە "ئایفۆن 17" بۆ ئاستێكی خەیاڵی، دەوترێت نرخەكەی دەگاتە 1800 دۆلار. بەڵام ئەم بەراوردكارییە راستییەكی پشتگوێخستووە كە نرخی ئامێرە ئەلیكترۆنییەكان لە وڵاتێكەوە بۆ یەكێكی تر جیاوازە، بەگوێرەی سیاسەتی كۆمپانیای بەرهەمهێن، پاشان بەپێی باج و پێناسی كارپێكراو لە هەر وڵاتێك. 
لە زۆرێك لە وڵاتانی ئەوروپا، نرخی فەرمی ئامێرەكە لە عێراق بەرزترە، پاشان پێناسی گومرگی و باجی بەهای زیادكراو  (VAT)ی دەخرێتەسەر، كە وا دەكات نرخی كۆتایی زۆر زیاتر بێت، لەبەرامبەردا لە عێراق باجی  (VAT)یان باجی كڕین بوونی نییە، ئەمەش وادەكات ئەو بەراوردكارییە ورد نەبێت. 
هەروەك ئەم جۆرە كاڵایانە بە كەمالیات (ناپێویست) ئەژمار دەكرێن و ئەوانە دەیكڕن كە داهاتیان مامناوەند یاخود بەرزە نەك هەژاران، لە ڕووی ئابورییەوە لۆژیكییە پێناسی زیاتر بەسەر كاڵا ناپێویستەكاندا بسەپێندرێت لەبەرامبەر پاراستنی كاڵا بنەڕەتییەكاندا كە كاریگەرییان لەسەر ژیانی هەموو هاوڵاتیان هەیە. 
زۆرێك لەوانەی ناڕەزایەتی دەردەبڕن راستییەك پشتگوێ دەخەن (ئەمە بەقسەی پسپۆڕان)، ئەویش ئەوەیە عێراق لەو وڵاتە كەمانەیە كە باجی بەهای زیادكراو جێبەجێ ناكەن، لەكاتێكدا زۆرینەی وڵاتانی جیهان لەناویاندا وڵاتانی كەنداو پشت بەم جۆرە باجە دەبەستن، ئەم باجە بەسەر نرخی كۆتایی فرۆشتندا دەسەپێندرێت، نەك تەنیا بەسەر نرخی هاوردەكردندا، ئەمەش دەبێتە بارگرانی راستەقینە لەسەر بەكاربەر لەو وڵاتانە، زیاتر لەوەی كە لە عێراق هەیە. 
لەكاتی ژماركردنی كۆی پێناس و باجەكان تاوەكو كاڵا دەگاتە دەستی بەكاربەری كۆتایی، بەشێوەیەكی رێژەیی نرخ لە بازاڕی عێراقدا هەرزانترە، ئەمەش بانگەشەكانی "گرانی بێ پێشینە" پوچەڵدەكاتەوە. 

پاراستنی بەكاربەر بەواتای پشێوی هاوردەكردن نییە
پاراستنی بەكاربەر تەنیا لەوەدا كورت نابێتەوە نرخەكان بە نزمی بهێڵدرێنەوە، بەڵكو كوالیتی كاڵاكان و رێگری لە پڕبوونی بازاڕ بە كاڵای ناستاندارد و، بەدیهێنانی هاوسەنگی لە هاوردەو بەرهەمهێنانی ناوخۆیش دەگرێتەوە. كردنەوەی دەرگای هاوردەكردن بەبێ كۆنترۆڵ، وەكو ئەوەی لە ساڵانی پێشووی هەبووە، بووەتە هۆی لاوازبوونی پیشەسازی نیشتمانی و گۆڕینی عێراق بۆ بازاڕێكی تەواوەتی بەكارهێنان، ئەمە بەپێی قسەی پسپۆڕان. 
لەم روانگەیەوە، سەپاندنی باجی گومرگی بەگوێرەی جۆری كاڵاكە، رێكارێكی ئاساییە لەچوارچێوەی پاراستنی بازاڕدا، بەئامانجگرتنی بازرگاكان یاخود هاوڵاتیان نییە. 

رێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان.. مەرج نەك لێخۆشبوونی رەها
هاوكات پرسی ڕێککەوتنە بازرگانییەکان دەوروژێنرێت، لەگەڵ ئەو بانگەشەیەی کە زۆربەی کاڵای عەرەبی یان بیانی دەبێ بە لێخۆشبوونی تەواوەوە بچنە ناو عێراقەوە. بەڵام رێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان بە مەرجی دیاریكراو جێبەجێ دەكرێن، لە گرنگترینیان ئەوەیە كە سەرچاوەی راستەقینەی كاڵاكان دەبێت وڵاتی هەناردەكار بێت، نەك تەنیا دووبارە هەناردەكردنەوە بەبێ بەهای زیادكراو. 
تەنانەت لەناو یەكێتیی ئەوروپا، بازرگانی تەواو بەبێ باج لەنێوان هەموو وڵاتاندا نییە، پۆلێنبەندییە ئاڵۆزەکان ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکان بەڕێوەدەبەن. هەروەك ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا خۆشی بەمدواییانە دەستیكردووە بە سەپاندنی باجی گەورە بەسەر ژمارەیەكی زۆر لە وڵاتاندا، لەناویاندا وڵاتە هاوپەیمانەكانی، ئەمەش جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە سیاسەتی پێناسی گومرگی ئامرازێكی رەوای سەروەرییە. 
لە كۆتایدا دەكرێت بوترێت- قسەی هەندێك لە پسپۆڕان- ئەو ناڕەزایەتییەی كە ژمارەیەك لە بازرگاكان رێبەرایەتی دەكەن دژ بە پێناسی گومرگی و سیستەمی ئیسكۆدا، سەرباری رەوایەتی لە گۆشەی گوزارشتكردن لە بەرژەوەندییەكان، نابێت وەكو دەنگی بەرژەوەندی گشتی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت. پێناسە گومرگییەكە ئامرازێكی ریفۆرمی ئابورییە كە لەمێژە چاوەڕوان دەكرێت و، جێبەجێكردنی رۆڵی دەبێت لە روبەڕووبونەوەی قاچاخچێتی و رێكخستنەوەی دەروازە سنورییەكان و پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و دراوی قورس. 
بەرژەوەندی نیشتمانی وا پێویست دەكات ریفۆرم بخرێتە پێش بەرژەوەندییە تەسكەكان و، پێداگری بكرێت لەسەر جێبەجێكردنی ئەم بڕیارانە كە توێژینەوە ئابورییەكان و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان داوایان كردووە. ئاساییە ئەم ریفۆرمانە روبەڕووی بەرەنگاری سودمەندبووانی پشێووی پێشوو ببێتەوە، بەڵام سەركەوتنی هەنگاوێكی بنەڕەتییە بە ئاڕاستەی ئابورییەكی هاوسەنگترو دادپەروەرتردا، كە وەكو یەك خزمەت بە هاوڵاتی و بازرگانی راستەقینەش بكات.