هەواڵ
ڕاپۆرت
داخستنی گەرووی هورمز لە لایەن ئێرانەوە و لێکەوتە سەربازی و دیپلۆماسییەکانی، پرسیارێکی یاسایی زۆر ورد دەوروژێنێت کە تا ئێستا یەکلایی نەکراوەتەوە: ئایا ئێران مافی یاسایی هەیە "باجی تێپەڕبوون" (Passage Dues) بەسەر ئەو کەشتیانەدا بسەپێنێت کە بە ناو گەرووەکەدا تێپەڕ دەبن؟
بڵاوکراوەتەوە لە : 27 ئازار 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
درەو:
وەرگێڕان: خالد عصام الإسلامبولي - المجلة
داخستنی گەرووی هورمز لە لایەن ئێرانەوە و لێکەوتە سەربازی و دیپلۆماسییەکانی، پرسیارێکی یاسایی زۆر ورد دەوروژێنێت کە تا ئێستا یەکلایی نەکراوەتەوە: ئایا ئێران مافی یاسایی هەیە "باجی تێپەڕبوون" (Passage Dues) بەسەر ئەو کەشتیانەدا بسەپێنێت کە بە ناو گەرووەکەدا تێپەڕ دەبن؟ یان ئەم ڕێڕەوە ستراتیژییە ملکەچی سیستمێکی یاسایی نێودەوڵەتییە کە هەر دەوڵەتێک لە پیادەکردنی سەروەری (Sovereignty) بەسەریدا بێبەری دەکات؟
ئێران لە ٢٤ی ئازاردا ئەم پرسیارەی لە چوارچێوەیەکی تیۆرییەوە گۆڕی بۆ واقیعێکی کردەیی، کاتێک سەپاندنی باجی بە بڕی تا دوو ملیۆن دۆلار بەسەر هەندێک کەشتی لە بەرامبەر ڕێگەدان بە تێپەڕبوونیان ڕاگەیاند؛ ئەمەش پێشینەیەکی مەترسیدارە کە گەڕانی نێودەوڵەتی لەم ڕێڕەوەدا پێشتر بە خۆیەوە نەدیوە.
ئەم پێشهاتە مەیدانییە خێرایانە دوو پرسیاری بنەڕەتی دەوروژێنن: ئایا لە ڕووی یاساییەوە بۆ ئێران دروستە باجی لەو شێوەیە لە گەرووەکەدا بسەپێنێت، هاوشێوەی ئەو باجانەی لە کەناڵە نێودەوڵەتییەکانی وەک (سوێس، پەنەما و کیل لە ئەڵمانیا) دەسەپێنرێن؟ یان ئەم گەرووە ڕێڕەوێکی نێودەوڵەتییە و بۆ هیچ دەوڵەتێک نییە سیمای سەروەریی لێ پیادە بکات، وەک سەپاندنی باج یان ڕێگریکردن لە کەشتییەکان؟
تاران بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پشت بە هەمان ئەو لۆژیکە دەبەستێت کە لە کەناڵەکانی ئەو وڵاتانەدا پەیڕەو دەکرێت، کە تێیدا دەوڵەتە کارپێکەرەکان (Operating States) داهاتی دارایی لە بەرامبەر خزمەتگوزارییەکانی دەریاوانی بەدەست دەهێنن. بەڵام جیاوازییەکی جەوهەری لە نێوان هورمز و ئەو کەناڵانەدا هەیە؛ هورمز گەروویەکی سروشتییە و بەگوێرەی "ڕێککەوتننامەی یاسای دەریاکان" (UNCLOS) ملکەچی سیستمی "مافی تێپەڕبوونی ترانزێت" (Right of Transit Passage) دەبێت، کە ئازادی تێپەڕبوون بۆ کەشتییەکان بەبێ مۆڵەتی پێشوەختە یان باجی زۆرەملێ مسۆگەر دەکات، لە کاتێکدا کەناڵە دەستکردەکان (Artificial Canals) بە تەواوی دەکەونە ژێر سەروەریی نەتەوەیی دەوڵەتێکی دیاریکراوەوە.
ئەوەی دیمەنەکە ئاڵۆزتر دەکات ئەوەیە کە ئێران "ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان"ی واژۆ کردووە، بەڵام پەسەندی (Ratification) نەکردووە، ئەمەش دەرگا بۆ لێکدانەوەی دژبەیەک دەربارەی پابەندبوونی ئێران بەو بڕگانە دەکاتەوە.
لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦دا، ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشی سەربازییان کردە سەر ئێران، تاران وەک وەڵامدانەوەیەک گەرووی هورمزی بە کردەیی داخست و کەشتییە نەوتهەڵگرەکان و وڵاتانی کەنداوی عەرەبی کردە ئامانج، ئەمەش بووە هۆی داڕمانی جوڵەی دەریاوانی و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بۆ ئاستێکی پێوانەیی. لە ٢١ی ئازاردا، سەرۆک ترەمپ ئینزارێکی ٤٨ کاتژمێریی دەرکرد و هەڕەشەی لێدانی وێستگەکانی وزەی ئێرانی کرد، پێش ئەوەی وادەکە درێژ بکاتەوە بە پاساوی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی سەرەتایی کە تاران بە تەواوی ڕەتی کردەوە. لە ٢٤ی ئازاردا، ئێران رێرەوی رووداوەکانى گۆڕی کاتێک سەپاندنی باجی بەسەر کەشتییەکاندا ڕاگەیاند، کە ئەم ڕێکارە چەقی ئەو مشتومڕە یاساییەیە کە ئەم راپۆرتە باسی دەکات.
هەروەها ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەکانی ئەمریکا پەردەیان لەسەر گفتوگۆی جددی لە ناو ئیدارەی ترەمپ لادا دەربارەی بژاردەی ناردنی هێزی زەمینی یان دەریایی بۆ سەپاندنی کۆنتڕۆڵ بەسەر **دوورگەی "خارک"**ی ئێرانی؛ کە دوورگەیەکی سەر بە ئێرانە و لە ناوەڕاستی گەرووەکەدایە و کۆنتڕۆڵی دەریاوانی دەکات، هەروەها %٩٠ی هەناردەی نەوتی ئێرانی لێوە دەردەچێت، ئەمەش بۆ ناچارکردنی تاران بە کردنەوەی گەرووەکە.
لە لایەکی ترەوە، بەحرەین بە نوێنەرایەتی وڵاتانی کەنداو پڕۆژەبڕیارێکی پێشکەش بە ئەنجومەنی ئاسایش کردووە، کە ڕێگە بە هەر دەوڵەتێک دەدات "هەموو ئامرازە پێویستەکان" بەکاربهێنێت بۆ مسۆگەرکردنی ئازادی دەریاوانی لە گەرووی هورمزدا.
ئایا ئێران بۆی هەیە باج (رسوم) بەسەر تێپەڕبوون لە گەرووی هورمزدا بسەپێنێت؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بە قووڵییەکی یاسایی، پێویستە جیاکاری بکرێت لە نێوان چەمکی "گەرووە دەریاییەکان" و "کەناڵە دەریاییەکان" کە لێکچوونیان هەیە. گەرووە نێودەوڵەتییەکان بریتین لە "ڕێڕەوی دەریایی سروشتی کە بۆ دەریاوانی نێودەوڵەتی بەکاردێن و بەشێک لە دەریای ئازاد یان ناوچەیەکی ئابووریی تایبەت بە بەشێکی تری هاوشێوە دەبەستنەوە".
لە بەرامبەردا، کەناڵی دەریایی بریتییە لە "ڕێڕەوێکی ئاویی دەستکرد کە بە مەبەستی ئاسانکاری بۆ دەریاوانی دروست کراوە و زۆرجار هەردوو بەری دەکەوێتە ناو خاکی دەوڵەتێکەوە، هەربۆیە وەک بەشێک لە خاکی ئەو دەوڵەتە هەژمار دەکرێت. لەبەر ئەوە، ئەو دەوڵەتە مافی هەیە هەموو جۆرە پیادەکردنێکی سەروەریی بەسەردا بکات بە جۆرێک کە دژ نەبێت لەگەڵ ئازادی دەریاوانیدا؛ بۆیە باجی تێپەڕبوونی بەسەردا دەسەپێنێت و یاسا نیشتمانییەکانی خۆی تێدا جێبەجێ دەکات و دەسەڵاتی جێبەجێکردن و دادوەریی خۆی بەسەر ئەو کەشتیانەدا پیادە دەکات کە بە ناو کەناڵەکەدا تێپەڕ دەبن".
بە گشتی، تێپەڕبوون لە کەناڵەکاندا بەگوێرەی ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییە تایبەتەکان ڕێکدەخرێت کە هاوسەنگی ڕادەگرن لە نێوان مافەکانی دەوڵەتی هاوسنوور و سەروەرییەکەی لەگەڵ مافەکانی دەریاوانی نێودەوڵەتی بۆ دەوڵەتانی دیکە. لە کاتێکدا گەرووە نێودەوڵەتییەکان ملکەچی بنەماکانی یاسای دەریاکانن کە لە ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا هاتووە.
چوارچێوەی یاسایی بۆ بنەماکانی تێپەڕبوون لە گەرووە نێودەوڵەتییەکاندا
چوارچێوەی یاسایی بۆ تێپەڕبوون لە گەرووە نێودەوڵەتییەکاندا بە یەکێک لە دیارترین دەستکەوتەکانی "ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان" (UNCLOS) ی ساڵی ١٩٨٢ دادەنرێت. ئەم ڕێککەوتننامەیە سیستمێکی نوێی بۆ دەریاوانی داهێنا کە ئەویش **"تێپەڕبوونی ترانزێت" (Transit Passage)**ـە، بۆ ئەوەی ببێتە ڕێکخستنێکی ناوەند لە نێوان دوو چەمکدا:
١. لە لایەکەوە، "ئازادیی دەریاوانی" (Freedom of Navigation) کە لە ئاوە نێودەوڵەتییەکان و دەریای ئازاددا پەیڕەو دەکرێت؛ وەک مافێکی ڕەها کە بە هیچ مەرجێکی تێپەڕبوون سنووردار نەکراوە و دوورە لە سەروەریی هەر دەوڵەتێک.
٢. لە لایەکی ترەوە، "تێپەڕبوونی ئاشتاییانە کە لە ئاوە هەرێمییەکانی دەوڵەتی کەناراویدا پەیڕەو دەکرێت؛ ئەمەیان سنووردارە بە ڕێگەدان بە دەریاوانی تەنها لەسەر ئاستی ڕووی ئاوەکە، هەروەها دەکرێت بەهۆی هۆکاری ئەمنییەوە ڕابگیرێت، و دەبێت "بێوەی" بێت و زیان بە دەوڵەتی هاوسنوور نەگەیەنێت.
سیستمی "تێپەڕبوونی ترانزێت" ماف بە هەموو کەشتی و فڕۆکەکان دەدات لە گەرووە نێودەوڵەتییەکاندا کە ئازادیی دەریاوانی و فڕین پیادە بکەن تەنها بە مەبەستی تێپەڕبوونی بەردەوام و خێرا، ئەمەش مافێکە کە ناكرێت ڕێگریی لێ بکرێت یان ڕابگیرێت. ڕێککەوتننامەکە ئەرکەکانی دەوڵەتانی هاوسنووری گەرووەکەی دیاری کردووە بەوەی کە: بۆیان نییە باجی تێپەڕبوون لە گەرووەکەدا بسەپێنن یان ڕێگری لە تێپەڕبوونی ترانزێت بکەن، هەروەها دەبێت بە شێوەیەکی گونجاو ئاگاداری دەربارەی هەر مەترسییەک بڵاو بکەنەوە کە هەڕەشە لە دەریاوانی یان فڕین لە ناو گەرووەکەدا یان بەسەریدا دەکات و ئاگاداری بن، و بە هیچ جۆرێکیش بۆیان نییە تێپەڕبوونی ترانزێت ڕابگرن.
ئاستی جێبەجێبوونی "تێپەڕبوونی ترانزێت" لەسەر گەرووی هورمز وەک بنەمایەکی یاسایی ئیلتیزامدار
گەرووی هورمز لە ڕووی جوگرافی و یاساییەوە بە ڕوونی وەک گەروویەکی نێودەوڵەتی پۆلێن دەکرێت کە ملکەچی ئەم سیستمەیە، چونکە کەنداوی عەرەبی (ناوچەی ئابووریی تایبەت) بە دەریای عومان (دەریای ئازاد) دەبەستێتەوە. بەڵام کێشە یاساییەکە لەوەدایە کە هەریەک لە ئەمریکا و ئێران ئەم ڕێککەوتننامەیەیان واژۆ کردووە، بەڵام تا ئێستا پەسەندیان نەکردووە، هەربۆیە ناتوانرێت وەک دوو لایەنی ناو ڕێککەوتننامەکە هەژمار بکرێن.
تەنانەت ئێران لە کاتی واژۆکردنی ڕێککەوتننامەکە لە ساڵی ١٩٨٢دا، ڕاگەیەندراوێکی فەرمی دەرکرد و تێیدا بە ڕاشکاوی جەختی کردەوە کە هەندێک لە بڕگەکانی ڕێککەوتننامەکە (لەوانەش سیستمی تێپەڕبوونی ترانزێت)، تەنها بەرهەمی "ڕێککەوتنێکی گشتگیر" ن، بۆیە مەرج نییە ببێتە بنەمایەکی نێودەوڵەتیی ئیلتیزامدار بۆ ئەو، و تەنها لە نێوان ئەو دەوڵەتانەدا جێبەجێ دەکرێت کە ئەندامی ڕێککەوتننامەکەن. هەروەها جەختی کردەوە کە لە جیاتی ئەوە، سیستمی "تێپەڕبوونی ئاشتییانە" کە قابیلی ڕاگرتن نییە پەیڕەو دەکات، ئەوەش بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی کۆنی یاسای دەریاکان کە لە ساڵی ١٩٥٨ لە جنێف واژۆ کراوە.
ئەم ئاراستەیە لە ساڵی ١٩٩٣دا زیاتر چەسپا، کاتێک ئێران یاسایەکی ناوخۆیی بە ناوی "یاسای ناوچە دەریاییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران" دەرکرد، کە بەپێی ئەو یاسایە و بە شێوەیەکی تاکلایەنە، ئاوە هەرێمییەکانی ئێران دیاری کران، لەوانەش گەرووی هورمز. ئەمەش بە پشتبەستن بە هەژمارکردنی "هێڵی بنەڕەتی" دەستپێکی ئاوە هەرێمییەکان، کە کۆمەڵێک دوورگە لە هەردوو لای گەرووەکە دەگرێتەوە، لە نێویاندا سێ دوورگەکە (تەنبی گەورە، تەنبی بچووک و ئەبو موسا) کە ئێران لە ساڵی ١٩٧١دا دەستی بەسەردا گرتن، دوای سەربەخۆبوونی عومان و ئیمارات و قەتەر و بەحرەین لە داگیرکاریی بەریتانیا. بەپێی ئەم یاسایە، تێپەڕبوون لە گەرووەکەدا بەپێی بنەمای "تێپەڕبوونی ئاشتییانە" ڕێکخراوە و ڕێگە دەدات دەریاوانی بەپێی بەرژەوەندییە ئابووری و ئەمنی و نەتەوەییەکانی ئێران ڕێکبخرێت، لەوانەش مافی ئێران بۆ سەپاندنی باجی تێپەڕبوون و مەرجدارکردنی تێپەڕبوونی هەندێک کەشتی بە وەرگرتنی مۆڵەتی پێشوەختە.
بۆیە، هەڵوێستی ئێران لە قەیرانی ئێستادا بە ڕوونی پشت دەبەستێت بە پەسەندنەکردنی ڕێککەوتننامەکە و هەژمارکردنی گەرووەکە وەک ناوچەیەکی ملکەچی سەروەریی هەرێمیی ئێران، لەگەڵ هەبوونی مافی گرتنەبەری ڕێکاری بەرگریی پێویست، لەوانەش داخستنی گەرووەکە بە ڕووی دەریاوانیدا.
ڕوانگەی ئەمریکا و وڵاتانی کەنداوی عەرەبی لە ڕووبەڕووبوونەوەی پێشێلکارییەکانی ئێراندا
ئەمریکا و وڵاتانی کەنداوی عەرەبیی هاوسنوور لەگەڵ گەرووی هورمز (سعوودیە، ئیمارات، عومان، کوێت، بەحرەین و قەتەر) پێیان وایە کە کردەوەکانی ئێران پێشێلکاریی قورسن بۆ بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتیی دەریاکان. لە پێشەنگی ئەم پێشێلکارییانەشدا: داخستنی کردەیی گەرووەکە لە لایەن ئێرانەوە، کردنە ئامانجی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان بە مین و مووشەک، جگە لە هەوڵدان بۆ سەپاندنی باجی تێپەڕبوون یان "باجی ئەمنی". ئەم هەنگاوانە بە سەرپێچییەکی ڕاشکاو دادەنرێن بۆ بنەمای "ناڕەوایی سەپاندنی هەر جۆرە باجێک" بەسەر تێپەڕبوونی ترانزێتدا کە ناكرێت ڕابگیرێت، وەک ئەوەی لە ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکانی ساڵی ١٩٨٢دا ڕێکخراوە.
لەم بارەیەوە، ئەمریکا پشت بە بنەمایەکی یاسای نێودەوڵەتیی عورفی دەبەستێت کە بە "بنەما یان تاقیکردنەوەی ڕووداوی کارۆلاین" (Caroline Affair Test) دەناسرێت. بەپێی ئەم بنەمایە، ویلایەتە یەکگرتووەکان و وڵاتانی کەنداو مافی ئەوەیان هەیە بە شێوەیەکی "پێشوەختە بەرگری لە خۆیان بکەن" (Anticipatory Self-Defense) بەرامبەر ئەم پێشێلکارییانە بە هەموو ئامرازە گونجاوەکان، بەو مەرجەی پێشێلکارییەکان "ئەوەندە بەپەلە و ناچارکەر بن کە هیچ دەرفەتێک بۆ هەڵبژاردنی ئامراز یان کاتێک بۆ ڕاوێژ و تاوتوێکردن نەهێڵنەوە". هەروەها دەبێت ئەو ئامرازەی بەکاردێت لەگەڵ قەبارەی پێشێلکارییەکاندا گونجاو بێت، بەپێی "بنەمای هاوسەنگی" (Proportionality).
لەم سۆنگەیەوە، هەر کاردانەوەیەک وەک ڕێکارێکی بەرگریی ڕەوا و هاوسەنگ بۆ پاراستنی دەریاوانی نێودەوڵەتی هەژمار دەکرێت، نەک وەک دەستدرێژی بۆ سەر سەروەریی ئێران؛ بەڵکو وەک ڕاستکردنەوەی ئەو پێشێلکارییە بەردەوامانەی کە هەڕەشە لە بەرژەوەندییەکانی تەواوی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکەن.
کۆنتڕۆڵی سەربازی وەک ئامرازێک بۆ چەسپاندنی یاسای نێودەوڵەتی
یەکێک لە دیارترین سیناریۆ پێشنیارکراوەکان لەم ڕووەوە، بریتییە لە کۆنتڕۆڵێکی سەربازیی سنووردار بەسەر گەرووی هورمز یان بە دیاریکراوی دوورگەی "خارک" کە جووڵەی دەریاوانی لە گەرووەکەدا کۆنتڕۆڵ دەکات. بەپێی ئەم تێڕوانینە، ئەم کۆنتڕۆڵە سەربازییە بە واتای "داگیرکاریی تەقلیدی" نایەت بۆ خاکێکی سەر بە دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری، بەڵکو ڕێکارێکی پارێزگاریی (Precautionary) هاوسەنگە کە ئامانجی گەڕانەوەی دۆخی یاسایی دروستی گەرووەکەیە بۆ پێشوو. لێرەوە، ئەمە دەبێتە ئامرازێکی ڕەوا بۆ جێبەجێکردنی یاسای نێودەوڵەتی و پاراستنی ئازادیی دەریاوانی، نەک دەستدرێژی بۆ سەر سەروەریی ئێران؛ بەڵکو ڕاستکردنەوەی ئەو پێشێلکارییانەی تارانە بۆ پابەندییە دەریاییەکانی، کە هەندێک کەس دەتوانن بە شێوەیەک لە شێوەکانی "چەتەیی دەوڵەتی" (Sovereign Piracy) وەسفی بکەن. ئێران بەو هۆیەوە ڕێڕەوێکی ئاویی نێودەوڵەتیی گۆڕیوە بۆ ڕێڕەوێکی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆسەپێنەرانەی خۆی بەبێ هیچ بنەمایەکی یاسایی، ئەمەش هەڕەشە لە ئازادیی دەریاوانی دەکات وەک بەرژەوەندییەکی گشتی بۆ هەموو جیهان، و زیان بە ئابووریی وڵاتانی هەناردەکار و هاوردەکاری نەوت دەگەیەنێت و دەرگا بە ڕووی پشێوییەکی دەریایی جیهانیدا دەکاتەوە.
ئەگەر وڵاتانی کەنداوی عەرەبی سەرکەوتوو بن لە تێپەڕاندنی ئەو پڕۆژە بڕیارەی بەحرەین پێشکەشی ئەنجومەنی ئاسایشی کردووە، ئەوا دەبێتە پاڵپشتێکی یاسایی بەهێز کە تێیدا نەتەوە یەکگرتووەکان چرای سەوز بۆ دەوڵەتانی ئەندام دادەگیرسێنێت بۆ بەکارهێنانی "هەموو ئامرازە پێویستەکان"، لەوانەش هێزی سەربازی لە سنووری گەرووی هورمز و دەوروبەریدا. ئەمەش ئاوە هەرێمییەکانی دەوڵەتانی هاوسنوور دەگرێتەوە بۆ دابینکردنی ئاسایشی تێپەڕبوون و کۆنتڕۆڵکردن و بێلایەنکردن و ڕێگریکردن لە هەر هەوڵێک بۆ داخستن یان ئاستەنگ دروستکردن یان دەستوەردان لە دەریاوانی نێودەوڵەتیدا. لەگەڵ ئەوەشدا، بەهۆی سروشتی تایبەتی یاسای نێودەوڵەتی، ئەم بابەتە لە "ناوچەیەکی خۆڵەمێشی" زۆر ئاڵۆزدا دەمێنێتەوە و هاوکێشەی بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتانی پەیوەندیداری تێدا تێکەڵ دەبێت، بێ گوێدانە سروشتی بنەما یاساییە گشتییە موجەرەدەکان.
