.مەریوان وریا قانع یەكشەممان تایبەت بە (درەو) دەینوسێت
زۆرینەی هەرەزۆری دانیشتوانی هەرێمیش ئەو راستییە سادەیە دەزانن، هیچ هێزێکی دەرەکیی، بەوانەیشەوە کە ساڵانێکی درێژە لە نزیکەوە هاریکاریی هەرێم دەکەن، نە لەو فۆرمی حوکمڕانییەکە و نە لە جۆری ئیدارەدان و نە لەپەیوەندیی هێزە باڵادەستەکانی هەرێم لەگەڵیەکدا، رازی نین. ئەم هێزانە یەکتری وەک نەیار و دوژمن دەبینن و مامەڵەدەکەن و هەموو هەوڵێکی باشترکردنی حوکمڕانییەکە لەبەردەم رق و بوغز و عەقڵەیتی سیاسیی سنوورداریاندا، بەچۆکدا دێت. ئەوان نەک تەنها گوێ لە دەنگە رەخنەییە ناوەکییەکان ناگرن، بەڵکو گوێ لەو دەنگە دەرەکییانەش ناگرن کە زیاد لە دوو دەیە بوونی ئەوانی پاراستوە و بەبەردەوامی هاریکاریی کردوون. وەک نووسەرێک دەڵێت: "لەکۆی پێنج وڵاتی ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، سێ وڵاتیان ڕاستەوخۆ خەریکی یەکخستنەوەی هێزی پێشمەرگەن، بەڵام بەهۆی ململانێی ناوخۆییەوە، ئەم هێزەیان پێ یەکناخرێتەوە".
بێگومان کێشەکان تەنها کێشەی یەکخستنەوەی هێزە چەکدارەکانی هەرێم نییە، کە ناهێڵن لە میلیشیای حیزبییەوە بگۆرێن بۆ سوپایەکی فەرمیی و یەکگرتوی نیشتیمانی، بەڵکو چەندان کێشەی گەورەی تریش هەن کە یەخەی حوکمڕانییەکە و یەخەی خودی هەرێمەکەیان گرتوە. بەشێوەیەک وێنەکە تەواو تەڵخ و دۆخەکە تەواو ترسناک دەکەن. با لێرەدا لەسەر هەندێک لە کێشە سەرەکییانە بوەستین.
ئێستا کەس نییە پارتی و یەکێتی لەیەکتری نزیکبخاتەوە
یەکەمین شتێک دەیبینین بێتوانایی حوکمڕانانی هەرێمە لە پاراستنی خودی ئەو دیکۆرە سیاسییەی لە دونیای دوای راپەریندا، وەک دیکۆرێکی دیموکراسی، بە دانیشتوانی هەرێمەکە بەگشتیی و و بە دونیای دەرەوەیان، تایبەتیی، دەفرۆشت. لەم ئاستەدا سەرجەمی دەزگاکانی حوکمرانییەکە لەوە کەوتون وەک دەزگا هەبن و کاربکەن. نە حیزب دەزگایە، نە پەرلەمان، نە وەزارت و بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەکان و نە دەزگاکانی داوەریکردن و لێپرسینەوە و نە میدیا و نە بەشێکی بەرچاوی رێکخراوەکانی کۆمەڵگا مەدەنی، هتد... هیچ یەکێک لەمانە وەک دەزگای خاوەن بریار و خاوەن کارکردنی سەربەخۆ بوونی نییە. ئەوەی هەیە و کاردەکات، ئەوەی کۆی بڕیارە گرنگ و ستراتیژییەکان دەدات، خواست و ویست و زەوق و تێگەیشتنی سنوورداری چەند کەسایەتییەکی نارسیستیی فوتێکراوی ناو چەند خێزان و بنەماڵەیەکی سیاسیی حوکمڕانە. ئەمانە لە دەرەوەی هەڵبەزودابەزیی سایکۆلۆژیی و لەدەرەوەی رق و بوغز و تێگەیشتنی سنوورداری خۆیاندا، حیساب بۆ هیچ شتێکی دیکە،،ناکەن. هەر کەسێکیش تاقەتی هەبێت دوو چرکە سەیری هەرێمەکە بکات، ئەم دۆخە تراژیدییە دەیبینێت و هەستیپێدەکات. لە ئێستادا ئەم دۆخە بە ئاستێک گەیشتوە، دوای نزیکەی دوو ساڵ لە ئەنجامدانی هەڵبژاردن، نە پەرلەمان بە مانا هەرە کارتۆنیەکەی لەئارادایە، نە حکومەتی هەرێم خۆیشی، نە هیچ هەوڵێکیش بۆ تێپەراندنی ئەم دۆخی ئیفلیجبوونە سیاسییە سەرتاسەرییە. سەرجەمی حوکمڕانییەکە گرێدراوە بۆ خواست و ویست و تێگەیشتن و زەوقی کەسانی یەکەمی ناو حکومەتەکە و دەرەوەی حکومەتەکەوە. لەم ئاستەدا ڕادەی گوێنگەرتن و نەبیستن و بێباکیی لە بەرزتیرن پلەدایە.
دووهەم: ئەو دۆخەی سەرەوە لەناو لاوازبوونێکی بونیادیی و هەمەلایەنەی هەرێمدا روودەدات، تا ئەو شوێنەی لەزۆر سەرەوە هەرێمەکە لە ژێڕ رەحمەتی بەغدا و نوخبە سیاسییە باڵادەستەکەی بەغدادایە. ئەم لاوازییە، زۆر هۆکاری هەیە، بەڵام لەزۆر سەرەوە پەیوەستە بە دوو هەڵەی ستراتیژیی حوکمڕانانی هەرێمەوە. یەکەمیان سیاسەتی «ئابوری سەربەخۆ» کە هەم پەیوەندیی نێوان هەرێم و بەغدای تێکدا، هەم هەرێمەکەشی خستۆتە ژێر باری قەرزێکی گەورەوە کە دەربازبوون لێی زەحمەتە. دووهەمیان هەڵەی ستراتیژیی ئەنجامدانی ریفراندۆم بوو، کە دیسانەوە پەیوەندیی هێرێم و بەغدا و هەرێم و وڵاتە دەرەکییە دۆستەکانیشی تێکدا و دۆخێکی دروستکرد هەرێم تیایدا ناچاربوو لەبەرامبەر بەغدادا، نوچ بدات.
سێهەم: ئەوەی لەم ساتەدا لە رووی ئابوورییەوە لە هەرێمدا ئامادەیە وێرانەیەکی تەواوە. بەغدا مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم نەنێرێت، بەشێکی گەورەی موچەخۆرانی هەرێمەکە توانای دابینکردنی لانی هەرەکەمی پێدایوستییە سەرەتاییەکانی ژیانی رۆژانەیان نابێت. ساڵانی تەمەنی ئابوری سەربەخۆ، هەرێمی نەک تەنها خستۆتە ژێر قەرزێکی دەرەکیی گەورەوە، بەڵکە ناچاریشیکردن بەشەکی گرنگیی سەرچاوە ئابورییە سەرەکییەکانی هەرێەکە تەسلیم بە بەغداد بکەن.
چوارهەم: دابەشبوونی هەمەلایەنی دوو هێزە حوکمڕانەکەی هەرێم بەسەر لایەنە ئیقلیمیە جیاوازەکاندا وایکردوە کوردستان ببێتە شوێنی تەڕاتێنی سوپا و دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەو وڵاتانە و بەشەکی گەورەی بڕیاری سیاسیی ناو هەرێمەکەش گەر لە دەستی ئەو هێز و لایەنە ئیقلیمیانەشدا نەبن، بەپێی خواست و چاوەروانییەکانی ئەوان بدرێت.
نارسیزمێکی فوتێکراوی بیماریش سەرجەمی ئەم کێشانە ئاراستە دەکات
پێنجەم: لەناو ئەو وێرانە سیاسییەدا، دوو پارتە حوکمرانەکە ناکۆکییە سیاسییەکانیان بە ئاستێک گەیاندوە بە زمانی شەری ناوخۆ و یەکتری بەخائین و ناپاککردن قسە بکەن. ئەم دوو هێزە، بەتایبەتی پارتی، خۆیان وەک حاکمی ئەبەدی هەرێمەکە دەبینن. لەم حاکمبوونەشدا پارتی پێوایە پەویستە تا قیامەت هەموو پۆستە سەرەکییەکانی هەرێمی لەژێردەستی ئەودا بێت و هەموو هێزەکانی تر لە دوای ئەوەوە بڕۆن. پارتی لەم ئاستەدا بە زمانی ئاغا لەگەڵ رەعیەتی سیاسیدا قسەدەکات، نەک بەزمانی هێزێک کە مەرج نییە سەرجەمی پێگە سەرەکییەکانی ناو حوکمرانییەکەی لەژێردەستدا بێت. هەم ئەو عەقڵیەتەی ململانێکان ئاراستە دەکات و هەم ئەو زمانەی رۆژانە لەناو ئەو ململانێیانەدا بەکاردێت، عەقڵەیت و زمانی بەیەکدادان و دابەشبوون و پارچەپارچەبوونی زیاترە. نارسیزمێکی فوتێکراوی بیماریش سەرجەمی ئەم کێشانە ئاراستە دەکات.
شەشەم: لە دۆخی هەبوون و قەڵەوکردنی میلیشیای حیزبیی و پەکخستنی دروستکردنی سوپایەکی یەکگرتووی نیشتیمانی دەرەوەی دەسەلاتی حیزبەکاندا، جەنگ و پێکدادانی ناوخۆ، نەک تەنها دەکاتە ئەگەرێکی ناوەکیی بەهێز، بەڵکو دەشیکاتە یەکێک لە سیناریۆ سەرەکییەکانیش. ئەم هەموو نارسیزم و رق و توندتیژییە ناوەکییەش لەکاتێکدایە، هێزە حوکمڕانەکانی هەرێم هەموو ئامادەگییەکیان بۆ سازشکردن لەگەڵ هێزە دەرەکییەکاندا هەیە، کە زۆربەیان نەیاری سەرسەختی مانەوەی هەرێم وەک هەرێم و نەیاری مانەوەی عێراقیشن وەک سیستمێکی فیدراڵی.
حەوتەم: هەموو ئەمانە ئەو مێژووە بیمار خوێناوییەی ساڵانی نەوەدمان بیردەهێننەوە، کە زۆر لە دوامانەوە نییە. ئەم دوو هێزە، لەناو ئەو ناوچەی دژە فریندا کە کۆمەڵگای نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی کورد لە رژێمەکەی سەدام حوسەین دروستیکرد، لە ساڵی ١٩٩٤دا شەرێکی خوێناویان دەستپێکرد کە ساڵانێکی درێژەی خایند و بووە هۆکاری کوشتنی هەزاران کەس. لەو ساڵانەدا رێک لەوکاتەدا کە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی رەوایەتی بە بوونی پەرلەمان و حکومەتی هەرێم دەبەخشی، ئەوان سوپای وڵاتانی دراوسێیان دەهێنایە سەر یەکتری. لە ساڵی ١٩٩٨دا، چوار ساڵ دوای ئەو هەموو جەنگ و پەلامارە، ئەمریکییەکان بەزۆر سەرکردایەتی ئەو دوو هێزەیان لەیەکتری نزیکردەوە. ئێستا کەس نییە ئەم دوو هێزە لەیەکتری نزیکبخاتەوە، ئاخر دۆستەکانیش تاقەتی سەریەشەی سیاسیی هەمیشەیی و بەردەوام ئەم دووهێزەیان نەماوە.
