ئامانج ڕەحیم- سکرتێری ئەنجومەنی وەزیران
بە گوێرەی ماددەی (٩٤)ی دەستووری عێراق، بڕیاری دادگای باڵای فیدڕاڵی ژمارە (٢٢٤ و یەکخراوەکەی ٢٦٩/اتحادية/٢٠٢٣) کە لە ٢١ـی شوباتی ٢٠٢٤ دەرچووە، کۆتایی و پابەندکارە بۆ سەرجەم دەسەڵاتەکان، لەوانە وەزارەتی دارایی فیدڕاڵی، ئەنجومەنی وەزیران.
تەنانەت ئەنجومەنی نوێنەرانیش؛ بۆیان نیە هیچ ماددە و بڕگەیەک لە یاسای بودجەی فیدڕاڵ دابڕێژن دژ بە ناوەڕۆک و حوکمەکانی ئەم بڕیارەی دادگای باڵای فیدڕاڵی بێت، بە تایبەتی مەرجی ناڕەوای وابەستکردنی خەرجکردنی مووچەی هەرێم بە پێوەری ئینفاقی فیعلی، و بڕین لە تەمویلی مووچە لە کاتی ناکۆکی لە نێوان هەردوو حکومەت، و نایەکسانی لە نێوان مووچەخۆرانی هەرێم و فیدڕاڵی، لە کاتێکدا مووچە پشکی حکومەت نیە بەڵکو استحقاقی قانونی مووچەخۆرە لە بەرامبەر ئەدائی وەزیفەکەی و دەبێت پارێزراو بێت لە ناکۆکیە دارایی و سیاسیەکان.
لەبەر ئەوە، لە داڕشتنی دەقە پەیوەندیدارەکانی بودجەی ٢٠٢٧دا، بە تایبەتی ئەو دەقانەی پەیوەندییان بە مووچە و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستانەوە هەیە، پێویستە ناوەڕۆک و حوکمەکانی ئەم بڕیارە بنەمای یاسایی و دەستووری بن و هەر دەقێک کە پێچەوانەی ئەو بڕیارە بێت، ناڕەوا و نادەستوورییە.
ئەرکی نوێنەران و کوتلە کوردستانییەکانیشە کە پارێزگاری لە جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە بکەن و ڕێگە نەدەن هیچ دەقێکی یاسایی لە بودجەدا دابڕێژرێت کە لەگەڵ ناوەڕۆک و حوکمەکانی ئەم بڕیارەی دادگای فیدڕاڵیی ناکۆک بێت، بە پێچەوانەوە ئەگەر شێوازو مەرج و میکانیزمی تەرخانکردنی خەرجییەکانی مووچەی هەرێم لە ساڵی ۲٠۲۷ بە هەمان کۆت و بەندەکانی ماددەکانی ۱۱ـ۱۲ـ۱۳ی یاساکانی بوودجەی ساڵانی پێشووبێت ئەوا کێشەکان بەردەوام دەبن.
بۆ ئاسانکاریی و بەرچاوڕوونی لە خوارەوە، دەقی عەرەبیی ڕەسەنی ئەو بەشانەی بڕیارەکەی دادگای فیدڕاڵیی کە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە مووچە و مافە داراییەکانی هەرێمی کوردستانەوە هەیە، بەبێ هیچ دەستکاری، ڕاڤە یان کۆمێنتێک دەخەمەڕوو؛ دواتریش وەرگێڕانی کوردیی هەمان دەقەکان بە جیا دەخەمە بەردەست بە هیوام بەهەوڵی هەموو لایەک جێگیریان بکەین لە ناو یاسای بوودجە.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
یەکەم: دەقی عەرەبیی ڕەسەنی بڕیارەکە
١. یەکسانی لە مامەڵەکردن — لاپەڕە (٤)
«يقتضي معاملة جميع الموظفين، والمتقاعدين، ومستفيدي شبكة الحماية الاجتماعية، وجميع منتسبي دوائر الدولة مدنيين، وعسكريين في إقليم كوردستان معاملة واحدة مع أقرانهم لدى الجهات والمؤسسات الحكومية التابعة للحكومة الاتحادية.»
٢. دادپەروەری و لابردنی هەموو بەربەست و بیانووەکان — لاپەڕە (٤)
«وجوب تحقيق العدالة بين المواطنين كافة، لا سيما فيما يتعلق برواتب الإقليم، وتسخير الإمكانيات كافة لدى الحكومة الاتحادية، ولدى حكومة الإقليم لتنفيذ ذلك، وتذليل جميع المعوقات وعدم خلق الأعذار التي تعرقل أو تؤخر ذلك.»
٣. دواخستن یان کەمکردنەوەی مووچە پێشێلکردنی مافەکانە — لاپەڕە (٤)
«إن الواجب الإنساني والأخلاقي والوطني يستوجب تظافر كل الجهود من أجل معالجة عدم تسلّم الرواتب الشهرية في موعدها المحدد وإن تأخير تسلّم الرواتب أو اجتزائها مثلما يحصل في الإقليم حالياً يمثل انتهاكاً للحقوق ويخالف أحكام المادة (30/أولاً) من الدستور.»
٤. نایەکسانی لە بڕی مووچە و کاتی شایستەبوون — لاپەڕە (٧)
«إن عدم المساواة بين أفراد الشعب الواحد بمقدار الراتب ضمن الفئة المتماثلة وظيفياً وبمواعيد استحقاقها يخالف كل تلك القيم.»
٥. ناکۆکی نێوان حکومەتی فیدڕاڵی و حکومەتی هەرێم نابێتە هۆکاری نەگەیشتنی مووچە — لاپەڕە (١١)، بڕگەی «سادساً»
«إن الخلاف بين الحكومة الاتحادية وحكومة الإقليم حول تنفيذ مواد قانون الموازنة العامة الاتحادية لجمهورية العراق رقم (13) لسنة 2023، لا سيما المادتين (12 و13) منه، حيث أوجبت المادة (12/ثانياً/هـ) بأن تلتزم وزارة المالية الاتحادية بتمويل مستحقات الإقليم بموجب أحكام قانون الموازنة شهرياً بعد قيام الإقليم بتنفيذ الفقرات (أ، ب، ج، د) من نفس المادة، يجب أن لا يكون هو السبب الرئيس في عدم استلام الموظفين والمتقاعدين ومستفيدي شبكة الحماية الاجتماعية في الإقليم لرواتبهم الشهرية في موعدها المحدد.»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
دووەم: وەرگێڕانی کوردیی دەقەکان
١. یەکسانی لە مامەڵەکردن — لاپەڕە (٤)
پێویستە مامەڵەی یەکسان لەگەڵ سەرجەم فەرمانبەران، خانەنشینان، سوودمەندانی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی و سەرجەم کارمەندانی دامەزراوەکانی دەوڵەت، چ مەدەنی و چ سەربازی، لە هەرێمی کوردستان بکرێت؛ بە هەمان شێوەی هاوتاکانیان لە دەزگا و دامەزراوە حکومییەکانی سەر بە حکومەتی فیدڕاڵی.
٢. دادپەروەری و لابردنی هەموو بەربەست و بیانووەکان — لاپەڕە (٤)
پێویستە دادپەروەری لە نێوان سەرجەم هاوڵاتیاندا جێبەجێ بکرێت، بە تایبەتی لە بابەتی مووچەکانی هەرێمدا؛ هەردوو حکومەتی فیدڕاڵی و هەرێم هەموو تواناکانیان بخەنە گەڕ بۆ جێبەجێکردنی ئەمە و هەموو بەربەستەکان لاببەن و هیچ بیانوویەک دروست نەکرێت کە ببێتە هۆی پەکخستن یان دواخستنی جێبەجێکردن.
٣. دواخستن یان کەمکردنەوەی مووچە پێشێلکردنی مافە دەستوورییەکانە — لاپەڕە (٤)
ئەرکی مرۆیی، ئەخلاقی و نیشتمانی پێویست دەکات هەموو هەوڵەکان یەکبخرێن بۆ چارەسەرکردنی نەگەیشتنی مووچەی مانگانە لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا؛ دواخستنی مووچە یان کەمکردنەوەی، وەک ئەوەی لە هەرێم ڕوودەدات، پێشێلکردنی مافەکانە و دژ بە حوکمەکانی ماددەی (٣٠/یەکەم)ی دەستوورە.
٤. ڕەتکردنەوەی نایەکسانی لە بڕی مووچە و کاتی شایستەبوون — لاپەڕە (٧)
نایەکسانی لە نێوان تاکەکانی یەک گەلدا، لە بڕی مووچەی ئەو کەسانەی لە ڕووی پلە و پۆستی کارەوە هاوشێوەن و هەروەها لە کاتی شایستەبوونی مووچەکانیاندا، دژ بە هەموو ئەو بەها و بنەمایانەیە.
٥. ناکۆکی نێوان هەردوو حکومەت نابێتە هۆکاری سەرەکیی نەگەیشتنی مووچە — لاپەڕە (١١)
ناکۆکی نێوان حکومەتی فیدڕاڵی و حکومەتی هەرێم سەبارەت بە جێبەجێکردنی ماددەکانی یاسای بودجەی گشتیی فیدڕاڵیی کۆماری عێراق ژمارە (١٣)ی ساڵی ٢٠٢٣، بە تایبەتی ماددەکانی (١٢ و ١٣)، نابێت ببێتە هۆکاری سەرەکیی نەگەیشتنی مووچەی مانگانەی فەرمانبەران، خانەنشینان و سوودمەندانی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی لە هەرێم لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا.
دادگای باڵای فیدڕاڵی ساڵی ۲٠۲٤ سەبارەت بە مووچە چی لە هەرێم داوا کرد؟ هەرێم چی جێبەجێ کرد؟
باسم لە ماف و شایستەکانی مووچەخۆرانی هەرێم کرد بەگوێرەی بڕیاری دادگای فیدڕاڵیی؛ لێرهدا لایەنی دیکەی هەمان بڕیاری دادگای فیدڕاڵیی دەخەمەڕوو:
پابەندییەکانی هەرێم و چۆنیەتی جێبەجێکردنیان.
بڕیاری دادگای باڵای فیدڕاڵی ژمارە (٢٢٤ و یەکخراوەکەی ٢٦٩/اتحادية/٢٠٢٣) لە ٢١ـی شوباتی ٢٠٢٤، چەند پابەندییەکی ڕوونی خستووەتە سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان. ئایا هەموو ئەو پابەندییانە جێبەجێ کراون؟
١ـ بە بانکی کردنی وەرگرتنی مووچە:
هەموو مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان بایۆمەتریان بۆ ئەنجام دراوە و خۆیان تۆمار کردووە بۆ وەرگرتنی مووچە لە ڕێگەی سیستەمی بانکییەوە. هەروەها بە نووسراوی ڕوونی دادگای باڵای فیدڕاڵی، هەر بانکێک کە مۆڵەتی بانکی ناوەندی عێراقی هەبێت و لە ژێر چاودێری و ڕێنماییەکانی بانکی ناوەندی بێت، بۆ ئەم پرۆسەیە پەسەندکراوە.
کەواتە، گواستنەوە بۆ سیستەمی بانکی جێبەجێ کراوە.
٢ـ لیستی مووچە و داتای مووچەخۆران:
هەموو مانگێک لیستی مووچە و داتای مووچەخۆرانی هەرێم ڕەوانەی وەزارەتی دارایی فیدڕاڵی دەکرێت بە هەمان شێواز و ڕێکاری ژمێریاری فیدڕاڵیی؛ لەلایەن فەرمانگە پەیوەندیدارەکانی وەزارەتی دارایی فیدڕاڵەوە پێداچوونەوە و وردبینی بۆ دەکرێت و پەسەند دەکرێت ئینجا مووچەکە خەرج دەکەن.
واتە ژمارەی مووچەخۆران، پلەکانیان، بڕی مووچە و زانیارییە دارایییە پەیوەندیدارەکان هەموو مانگێک لە ژێر وردبینی و پێداچوونەوەی وەزارەتی دارایی فیدڕاڵیدان.
٣ـ میزان المراجعة و حساباتەکانی هەرێم
(میزان المراجعة)ی تەواوی داهات و خەرجییەکانی هەرێم بە بەردەوامی ڕەوانەی وەزارەتی دارایی فیدڕاڵی دەکرێت و تا میزان المراجعەی مانگی پێشتر نەگاتە وەزارەتی دارایی فیدڕاڵ مووچەکە خەرج ناکەن.
جگە لەوەش، هەموو سێ مانگ جارێک دیوانی چاودێری دارایی فیدڕاڵی پێداچوونەوە و وردبینی بۆ داهات و خەرجی و حساباتەکانی هەرێم دەکات. بەمەش پابەندییەکانی پەیوەست بە پێشکەشکردنی حسابات و چاودێری دارایی جێبەجێ کراون.
٤ـ داهاتی نانەوتی
سەبارەت بە داهاتی نانەوتی، بەپێی بڕیاری ژمارە (٥٥٠)ی ئەنجومەنی وەزیرانی فیدڕاڵی ساڵی ۲٠۲٥ بڕی ١٢٠ ملیار دینار مانگانە دیاری کراوە.
ئەم بڕە پارەیە هەموو مانگێک لە تەمویلی مووچەی هەرێمی کوردستان کەم دەکرێتەوە؛ واتە پابەندیی هەرێم سەبارەت بەو بڕە داهاتە نانەوتییەی دیاریکراوە، بە شێوەی کرداری جێبەجێ دەکرێت.
٥ـ نەوت و داهاتی نەوتی
لە بابەتی نەوتدا، کە ساڵانێک یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی ناکۆکی نێوان هەولێر و بەغدا بوو، ئێستا پێشکەوتنێکی بنەڕەتی بەدەستهاتووە.
هەرێمی کوردستان ژێرخانی نەوت و ووزە و بۆری هەناردەی خۆی خستووەتە خزمەتی عێراق و لەئێستادا زیاتر لە ٢٥٠ هەزار بەرمیل نەوت ڕۆژانە لە ڕێگەی ئەم ژێرخانەوە دەگوازرێتەوە بۆ بەندەری جەیهان و لەوێ دەفرۆشرێت، و داهاتی فرۆشتنەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ خەزێنەی فیدڕاڵی سەرەڕای ۱۲٠ ملیار دینارەکەی داهاتی ناوخۆ.
بەمەش پابەندیی هەرێم لە بابەتی نەوت و داهاتی نەوتیدا جێبەجێ کراوە، و هەرێم ئێستا خۆی بە داهاتی کاشی نەوتی و نانەوتی خۆی ڕێژەیەکی بەرچاوی داهاتی فیدڕاڵیی بۆ عێراق دابین دەکات.
کەواتە، ئەنجامەکە ڕوونە:
بە بانکی کردنی مووچە جێبەجێ کراوە؛ لیستی مووچە مانگانە وردبینی و پەسەند دەکرێت؛ میزان المراجعة و حسابات پێشکەش دەکرێن؛ دیوانی چاودێری دارایی فیدڕاڵی بەردەوام وردبینی دەکات؛ ١٢٠ ملیار دیناری داهاتی نانەوتی مانگانە حساب دەکرێت؛ نەوت هەناردە دەکرێت و داهاتەکەشی بۆ خەزێنەی فیدڕاڵی دەگەڕێتەوە.
واتە، هەموو ئەو پابەندییانەی بڕیاری دادگای باڵای فیدڕاڵی خستوویەتیە سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان، جێبەجێ کراون.
ئێستا پرسیارێکی سادە و ڕەوا دەمێنێتەوە:
کاتێک هەرێم پابەندییەکانی خۆی جێبەجێ کردووە، بۆچی مووچەی خەڵک دەبێت هێشتا بە ناکۆکییەکانی دیکەی نێوان هەولێر و بەغداوە ببەسترێتەوە؟
خودی بڕیاری دادگای باڵای فیدڕاڵی جەخت لەوە دەکاتەوە کە ناکۆکیی نێوان حکومەتی فیدڕاڵی و حکومەتی هەرێم نابێت ببێتە هۆکاری ئەوەی فەرمانبەران، خانەنشینان و سوودمەندانی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی مووچەی مانگانەیان لە کاتی خۆیدا وەرنەگرن.
لەبەر ئەوە، لە سەروبەندی داڕشتنی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی فیدڕاڵی بۆ ساڵی ٢٠٢٧دا، پێویستە ئەم بنەمایە بە ڕوونی جێگیر بکرێت:
هەرێم پابەندییەکانی خۆی جێبەجێ کردووە؛ مووچەخۆرانی هەرێمیش دەبێت ماف و شایستە داراییەکانی خۆیان بە بەردەوامی و لە کاتی خۆیدا وەربگرن.
مووچە مافی خەڵکە؛ نابێت ببێتە بەشێک لە ناکۆکیی نێوان دوو حکومەت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
سەرچاوە:
بڕیاری دادگای باڵای فیدڕاڵی ژمارە (٢٢٤ و یەکخراوەکەی ٢٦٩/اتحادية/٢٠٢٣)، لە ٢١/٢/٢٠٢٤، بڵاوکراوەتەوە لە الوقائع العراقية، ژمارە (٤٧٦٤) له ١١-٣–٢٠٢٤.
https://www.moj.gov.iq/upload/pdf/4764_953.pdf
