هەواڵ
ڕاپۆرت
دزەکردنی هەندێک زانیاری لە سەرچاوە سیاسییە باڵاکانی عێراقەوە ئاماژەی بەوە کردووە، کە بیرۆکەی ئەمریکی پێشکەش بە هێزە دەسەڵاتدارەکان کراوە بۆ دامەزراندنی وەزارەتی ئاسایشی نیشتمانی، کە پێکهاتە ئەمنییە فەرمییەکان، لەگەڵ فەسایلە چەکدارەکانی عێراق و هێزەکانی پێشمەرگە لەخۆبگرێت.
بڵاوکراوەتەوە لە : 18 تەمموز 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
🔻 ڕاپۆرتی؛ تۆڕی عێراقی بۆ ڕۆژنامەوانیی بنکۆڵکاری "NIRIJ"
دزەکردنی هەندێک زانیاری لە سەرچاوە سیاسییە باڵاکانی عێراقەوە ئاماژەی بەوە کردووە، کە بیرۆکەی ئەمریکی پێشکەش بە هێزە دەسەڵاتدارەکان کراوە بۆ دامەزراندنی وەزارەتی ئاسایشی نیشتمانی، کە پێکهاتە ئەمنییە فەرمییەکان، لەگەڵ فەسایلە چەکدارەکانی عێراق و هێزەکانی پێشمەرگە لەخۆبگرێت.
🔹 بڕگەی پێنجەمی ماددەی 121ی دەستوور، ئەگەری داواکاری حکومەتی عێراق بۆ هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە لە داهاتوودا دەکاتە بابەتێکی چاوەڕوانکراو، یان سووربوون لەسەر تێکەڵکردنی لەگەڵ پێکهاتەکانی وەزارەتی ناوخۆ یان بەرگریدا، هاوشێوەی ئەو داواکارییانەی کە پەیوەستن بە هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی.
🔹 بەهۆی ترسی هەردوو حزب لە کۆنترۆڵکردنی لایەنەکەی تر بەسەر ئەوی تریاندا لە ڕێگەی هێزی سەربازییەوە و سەپاندنی بڕیار بە زەبری چەک، لەگەڵ بڕوای هەردووکیان بەوەی چەک گەرەنتی مانەوەی دەسەڵاتیانە بێ گوێدانە لێکەوتەکانی لەسەر بەردەوامی دابەشبوونی هەرێم، سیاسەتی حزبی زاڵ بوو بەسەر کارەکانی هێزەکانی پێشمەرگەدا و هەوڵەکانی یەکخستنەوە شکستیان هێنا.
🔹 سەرەڕای ڕاگەیاندنی یەکخستنی چەندین لیوا لە ساڵانی ڕابردوودا، بەڵام ناکۆکییە سیاسییەکانی نێوان هەردوو حزبی دەسەڵاتدار لەسەر دەسەڵات و نفووز، ڕێگری دەکەن لە تەواوکردنی یەکخستنی ئەم هێزە سەربازییە.
🔹 سەرەڕای پشتگیری دارایی و سەربازی نێودەوڵەتی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، بەتایبەت لەلایەن هاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە، بەڵام هەر حزبێک هەوڵی داوە هاوکارییەکان بەکاربهێنێت بۆ بەهێزکردنی نفووز و دەزگاکانی خۆی لەسەر حیسابی گەشەپێدان و یەکخستنی پێشمەرگە.
🔹 هەرێم بەرگەی لاوازکردنی زیاتری قەوارە دەستوورییەکەی ناگرێت بەهۆی عینادی هەردوو حزب و دروستنەبوونی خوێندنەوەی ورد بۆ ڕەوتی پێشهاتەکان، چونکە هەندێک دۆسیە و بابەت هەن کە بەرگەی دواخستن و کات بەڕێکردن ناگرن.
سەرەتا
لەگەڵ ڕاگەیاندنی بەرنامەی حکومەتی عێراق بۆ داماڵینی چەکی گرووپە چەکدارەکان و کۆتاییهێنان بە هەر چەکێکی دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت و خستنەژێرباری هەموو پێکهاتە شەڕکەر و ئەمنییەکان بۆ ژێر دەسەڵاتی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان (سەرۆک وەزیرانی عێراق)، سەرچاوە نافەرمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم ملکەچکردنە هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانیش دەگرێتەوە، بەو پێیەی وەک پێکهاتەی حزبی سەیر دەکرێن و بە شێوەیەکی کرداری بەپێی دەقی دەستوور نەبوونەتە هێزی پاسەوانی هەرێم (حرس الإقليم)، چونکە پێشتر بەهۆی سەرقاڵبوونی هێزە عێراقییەکان بە شەڕی دژی تیرۆرەوە لە ماوەی دە ساڵ و نیوی ڕابردوودا ئەم مەلەفە تاوتوێ نەکراوە.
سەرچاوە عێراقییەکان دەڵێن، چەندین هێزی عێراقی، لەنێویاندا لەناو چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعەی فەرمانڕەوا، کە لەژێر فشار و هەڕەشەکانی ئەمریکادا ئامادەیی خۆیان بۆ ڕادەستکردنی چەکی گرووپەکانیان و خستنەژێرباری سەرجەم شەڕکەرەکانیان بۆ ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت (سەرۆک وەزیران) نیشانداوە، داوایان کردووە کە پرۆسەی کۆنترۆڵکردنی چەک هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانیش بگرێتەوە، بەتایبەت لە سایەی دابەشبوونی ڕێکخستنییان لە نێوان دوو گەورەترین حزبی کوردی، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
بەپێی یاسای ژمارە (19)ی ساڵی 2007ی تایبەت بە وەزارەتی پێشمەرگەی هەرێمی کوردستانی عێراق، کە لەلایەن پەرلەمانی هەرێمەوە دەرچووە، هێزەکانی پێشمەرگە بە دەسەڵاتێکی شەرعیی ڕێکخراو (نظامی) دادەنرێن کە لەژێر فەرمانی وەزیری پێشمەرگەدان، و بەرپرسیارن لە پاراستن و پاسەوانیکردنی هەرێمی کوردستان و بەرگریکردن لێی و دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییە نیشتمانی و نەتەوەییەکانی، هەروەها پاراستنی قەوارەی سیاسیی هەرێم و سیستمی حوکمڕانیی دیموکراتییەکەی و بەرگریکردن لە دامەزراوە دەستوورییەکانی، و پشتیوانیکردنی حکومەتی فیدراڵی لە بەرگریکردن لە سەروەری و ئاسایشی عێراق بەپێی دەستووری فیدراڵی و دەستووری هەرێم.
بەپێی یاسای ژمارە 1ی ساڵی 2005ی تایبەت بە سەرۆکایەتی هەرێم، هێزەکانی پێشمەرگە دەکەونە ژێر دەسەڵاتی سەرۆکی هەرێمەوە وەک فەرماندەی گشتیی هێزەکانی پێشمەرگە لە کوردستان.
پێکهاتە چەکدارییە ناڕێکخراوەکان.. هەرێمێکی دابەشکراو
شەڕی ناوخۆیی هەرێمی کوردستان لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، لەسەر پاشخانی دەستوەردانەکانی تورکیا و ئێران، بووە هۆی دابەشبوونی هەرێمی کوردستان بۆ دوو ناوچەی جوگرافی کە هەریەکەیان لەلایەن حزبێکی دیاریکراوەوە لە ڕێگەی هێزە ئەمنییە تایبەتەکانی خۆیەوە بەڕێوەدەبرا. تەنانەت دوای کۆتاییهاتنی شەڕ و ڕێککەوتنی ئاشتیی نێوان هەردوو حزب (لە ساڵی 1998) و "پێکهێنانی حکومەتێکی یەکگرتوو و یەکخستنی سەرجەم دامەزراوە ناوخۆییەکان، بە پێکهاتە حزبییەکانیشەوە بۆ ئەوەی بە فەرمی بکەونە ژێر چاودێری وەزارەتی پێشمەرگەی سەر بە حکومەتی هەرێم"، دابەشبوونی جوگرافی و ئەمنی-سەربازی لەسەر زەوی بە زیندوویی مایەوە.
دوای نزیکەی سێ دەیە لەو ڕێککەوتنەی کە بە سەرپەرشتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ یەکخستنی هەرێم کرا، کە گرنگییەکەی دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق لە نیسانی 2003 و لەگەڵ ڕاگەیاندنی یەکخستنی هەوڵەکانی هەردوو حزبی دەسەڵاتدار کە گەیشتە واژۆکردنی "ڕێککەوتنی ستراتیژی" بۆ کاری هاوبەش زیاتر بوو، ناکۆکییە حزبییەکان بە بەردەوامی مانەوە و ڕێگر بوون لە یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە و کۆتاییهێنان بە دۆخی دابەشبوونی ناوچەیی.
هەرێم دابەش بووە بەسەر "زۆنی زەرد" کە تەواوی پارێزگای دهۆک لەگەڵ بەشی هەرە زۆری پارێزگای هەولێر دەگرێتەوە، کە پارتی نفووزی سەربازی، ئەمنی و ئابووری خۆی بەسەردا سەپاندووە.
وە "زۆنی سەوز"، کە تەواوی پارێزگای سلێمانی لەگەڵ هەڵەبجە و بەشێک لە پارێزگاکانی هەولێر و کەرکوک دەگرێتەوە، کە بڕیاری یەکەمی ئەمنی و ئابووری تێیدا بۆ یەکێتی دەگەڕێتەوە.
هەریەک لەم دوو حزبە هێزێکی تایبەتی پێشمەرگەی خۆی پاراستووە کە کاروباری بە شێوەیەکی حزبی بەڕێوەدەبرێت و ڕێنماییەکان لە سەرکردایەتی حزبی وەردەگرن، ئەگەرچی زۆربەی لیواکانی بە شێوەیەکی ڕواڵەتی سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەن.
پێشمەرگە.. مێژوویەک لە شەڕ و دابەشبوون
پێشمەرگە کە بە زمانی کوردی بە واتای "ئەوانەی بە پێشکەشکردنی گیانیان ڕووبەڕووی مردن دەبنەوە" دێت، ئەو ناوەیە کە بەسەر سەرجەم فەسایلە چەکدارە کوردییەکاندا دەبڕدرێت کە لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە دژی ڕژێمە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق جەنگاون کە هەوڵی سنووردارکردنی ناسنامەی کوردییان دەدا؛ پێشمەرگە بۆ کورد هێمایەکی نیشتمانی و نەتەوەییە و ئەمڕۆش بە یەکێک لە دیارترین هێزە سەربازییەکان لە عێراقدا دادەنرێت.
پێشمەرگە لە کاتی دروستبوونی هەرێمەوە ڕۆڵێکی سەرەکی لە پاراستنیدا گێڕاوە، و شانبەشانی هێزە عێراقییەکان و بە پاڵپشتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، چووە ناو شەڕێکی چوار ساڵە دژی ڕێکخراوی داعش کە دەستی بەسەر ناوچە هاوسنوورەکانی هەرێم و ناوچەکانی تری ژێر کۆنترۆڵی خۆیدا گرتبوو؛ لەو ماوەیەدا زیاتر لە 1300 پێشمەرگە شەهید بوون و هەزارانی تریش بریندار بوون.
ناکۆکی و ململانێ حزبییەکان لە هەرێمی کوردستان لە دوای دامەزراندنی دامەزراوەکانی حوکمی خۆبەڕێوەبەری لە پاش ڕاپەڕینی گەلی کوردستان لە ساڵی 1991 و دواتریش پاش ڕێککەوتننامەی ستراتیژی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ساڵی 2006 کە لەسەر کاغەز کۆتایی بە سیستمی دوو ئیدارەیی لە کوردستان هێنا، ڕێگربوون لەوەی یەکگرتنەکە بە شێوەیەکی پراکتیکی بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، بەتایبەتی لە بواری یەکخستنی هێزە سەربازی و ئەمنییە حزبییەکان لەژێر چەتری دامەزراوەیەکی سەربازی و ئەمنی یەکگرتوودا.
بەهۆی ترسی هەردوو حزب لە کۆنترۆڵکردنی لایەنەکەی تر بەسەر ئەوی تریاندا لە ڕێگەی هێزی سەربازییەوە و سەپاندنی بڕیار بە زەبری چەک، لەگەڵ بڕوای "ئاشکرا و نەشاردراوەی" هەردووکیان بەوەی چەک گەرەنتی مانەوەی دەسەڵاتیانە بێ گوێدانە لێکەوتەکانی لەسەر بەردەوامی دابەشبوونی هەرێم، سیاسەتی حزبی زاڵ بوو بەسەر کارەکانی هێزەکانی پێشمەرگەدا و هەوڵەکانی یەکخستنەوە شکستیان هێنا، تەنانەت دوای هاتنە ناوەوەی واشنتۆن لە ساڵانی ڕابردوودا بۆ دۆسیەی یەکخستنی ئەو هێزانە لە ڕێگەی پڕۆژەیەکی ڕاوێژکاری و داراییەوە.
شکستهێنانی پڕۆژەی دۆزینەوەی میکانیزمی یەکخستنی ئەو هێزانە، و تاوتوێنەکردنی مەلەفی "دەسەڵاتەکان، سنووری بڵاوبوونەوە، جۆری چەک و مەرجەعی بڕیارەکانیان" لەگەڵ حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی بەغدا لە دوای ساڵی 2005ەوە، ئەم مەلەفەی بە هەڵپەسێردراوی هێشتووەتەوە بەبێ ئەوەی دەستووریبوونی مسۆگەر بکات، ئەمەش وەک توێژەرانی کورد هۆشداری لێدەدەن، پێشمەرگە دەخاتە بەردەم مەترسییەکی بوونی؛ بەتایبەت کە هێزە سیاسییەکانی عێراق هەمیشە ناڕەزایەتی دەردەبڕن بەرامبەر دەسەڵاتەکانی پێشمەرگە و لادانی لەژێر بڕیاری دەسەڵاتی فیدراڵی و بە هێزێکی حزبی ناوی دەبەن.
پێشتر موقتەد سەدر، ڕێبەری ڕەوتی نیشتمانیی شیعە، هێزەکانی پێشمەرگەی بە "میلیشیا" وەسف کردبوو، وەک ئاماژەیەک بۆ پێویستی مامەڵەکردن لەگەڵ بابەتەکانی "هەڵوەشاندنەوە و تێکەڵکردنیان" هاوشێوەی فەسایلەکانی تری عێراقی دەرەوەی دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵی.
لەگەڵ دەستبەکاربوونی فەرمیی تۆم باراک بە بەرپرسیارێتی بەڕێوەبردنی مەلەفی عێراق، لە دوای دەستنیشانکردنی لەلایەن دۆناڵد ترەمپەوە وەک نێردراوی سەرۆکایەتی بۆ عێراق و سووریا، بەتایبەت لە پەیوەندی بە دۆسیەی ئەمنییەوە، بەتایبەتیش تێکەڵکردنی فەسایلەکان لەناو هێزە سەربازییەکانی سەر بە حکومەتی عێراقدا، مەلەفی "بارودۆخی پێشمەرگە" دیسانەوە زیندوو بووەوە، لە سایەی ترسی لایەنە کوردییەکان لە سیاسەتەکانی باراک، کە وا دیارە پشتگیری لە حکومەتە ناوەندییەکان دەکات لەسەر حیسابی هێزە ناوخۆییەکان، و پێی باشترە ڕێککەوتننامە لەگەڵ کارەکتەرە گەورەکاندا ئیمزا بکات بەبێ ڕەچاوکردنی هەستیارییە نەتەوەییەکان و مێژووی پەیوەندی و متمانە و هاوکاری هاوبەشی نێوان ئەمریکا و کورد.
ئەوەی مەترسییەکانی کورد زیاتر دەکات، ئەزموونی باراکە لە سووریا، کە فشارەکانی خستبووە سەر هەڵوەشاندنەوەی "هێزەکانی سووریای دیموکرات" و دۆزینەوەی میکانیزمی دواندنیان لەناو پێکهاتەکانی سوپای نوێی سووریادا. ئەمەش لەکاتێکدا بوو کە هێزە کوردییەکان نزیکەی دە ساڵ شانبەشانی هێزەکانی ئەمریکا دژی ڕێکخراوی داعش شەڕیان کردبوو، هەروەها چەندین سەرکردەی سوپای نوێی سووریا، کە داوا لە کورد دەکرا بچنە پاڵیان، پێشتر تۆمەتبار بوون بە تیرۆر و سەرکردایەتی گرووپی تیرۆریستییان دەکرد، وەک "دەستەی تەحریری شام" کە ئەبو محەمەد جۆلانی سەرکردایەتی دەکرد پێش ئەوەی ببێتە سەرۆکی سووریا و ناوەکەی بگۆڕێت بۆ ئەحمەد شەرع.
دزەکردنی هەندێک زانیاری لە سەرچاوە سیاسییە باڵاکانی عێراقەوە ئاماژەی بەوە کردبوو کە بیرۆکەی ئەمریکی پێشکەش بە هێزە دەسەڵاتدارەکان کراوە بۆ دامەزراندنی وەزارەتی ئاسایشی نیشتمانی، کە پێکهاتە ئەمنییە فەرمییەکان، لەگەڵ فەسایلە چەکدارەکانی عێراق و هێزەکانی پێشمەرگە لەخۆبگرێت.
شکستهێنانی پڕۆژەی یەکخستنەوە
دوای کۆنترۆڵکردنی ناوچەکانی ڕۆژاوا و ناوەڕاستی عێراق لەلایەن ڕێکخراوی داعشەوە، وڵاتانی هاوپەیمانی هەرێمی کوردستان لەو هاوپەیمانێتییەی بە (هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بۆ شەڕی دژی داعش) ناسراوە، لە پێشەنگیاندا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا)، ئەڵمانیا و هۆڵەندا، دەستیان کرد بە کارکردن لەسەر پڕۆژەیەک بۆ یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە، کە بڕیار بوو پێش کۆتایی ساڵی 2026 تەواو بێت.
پڕۆژەکە کە لە ڕووی کوردییەوە بە ستراتیژی وەسف دەکرێت، یەکخستنەوەی ئەو هێزانە و دووبارە بنیاتنانەوەیان لە ڕووی عەقیدەی سەربازی و ڕێکخستنی هەرەمی، هاوێشتنی ژێرباری، چەکدارکردن، سەرچاوەکانی دابینکردنی دارایی و نەخشەی دابەشبوون و بڵاوبوونەوەیان، جگە لە مەشق و ڕاهێنان دەگرێتەوە.
سەرەڕای ڕاگەیاندنی یەکخستنی چەندین لیوا لە ساڵانی ڕابردوودا، بەڵام ناکۆکییە سیاسییەکانی نێوان هەردوو حزبی دەسەڵاتدار لەسەر دەسەڵات و نفووز، ڕێگری دەکەن لە تەواوکردنی یەکخستنی ئەم هێزە سەربازییە، بەپێی وتەی ئەمینداری گشتی پێشووی وەزارەتی پێشمەرگە و شارەزای سەربازی فەریق جەبار یاوەر.
بەرپرسانی ئەم مەلەفە دەڵێن، بەرەوپێشچوونەکان زۆر خاوە، سەرەڕای هۆشدارییەکانی وڵاتانی هاوپەیمانی هەرێم لە بەردەوامی دۆخی پارچەپارچەبوون و نەبوونی یەکگرتوویی، و هەڕەشەکانیان بۆ بڕینی هاوکارییە دارایی و پشتیوانییە تەکنیکی و مەشقییەکان بۆیان.
پڕۆژە یاسای بودجەی ئەمریکا بۆ ساڵی 2027 تەرخانکردنی 4.4 ملیار دۆلار بۆ بەردەوامبوونی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا، پاراستنی هێزەکان و چالاکییەکانی دژەتیرۆر لە ناوچەی ئۆپەراسیۆنەکانی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا لەخۆدەگرێت. بەڵام ئەم بودجەیە بە پێچەوانەی ساڵانی ڕابردووەوە هیچ تەرخانکردنێکی بۆ پێشمەرگە تێدا نییە، بەو پێیەی وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (پێنتاگۆن) گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە هاوکارییە سەربازییەکانیدا کردووە و بودجەی مەشق و پڕچەککردنی هێزەکانی پێشمەرگەی بە تەواوی هەڵوەشاندووەتەوە؛ لە کاتێکدا لە ساڵی 2025دا بڕی 57.8 ملیۆن دۆلار و لە ساڵی 2026دا بڕی 61 ملیۆن دۆلار بوو، بۆ ساڵی 2027 کەمکراوەتەوە بۆ 1 ملیۆن و 354 هەزار و 870 دۆلار کە تایبەتە بە دابینکردنی پێداویستییە پزیشکییەکان بۆ پشتگیریکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی تێکشکاندنی داعش و ڕاهێنانەکان.
پێنتاگۆن داوای 303 ملیۆن دۆلاری لە بودجەی ساڵی 2027 بۆ چالاکییەکانی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا (سێنتکۆم) کردووە، کە ئامانج لێی مەشقپێکردن و پڕچەککردنی هێزە هاوبەشەکانە لە شەڕی دژی ڕێکخراوی داعش لە عێراق، سووریا و ناوچەکەدا.
له كۆی گشتی بودجهكه، 119 ملیۆن دۆلار بۆ هاوكاری هێزه ئهمنییهكانی عێراق تهرخان كراوه، بێجگە لە هێزهكانی پێشمهرگه. هەروەها 130 ملیۆن دۆلار بۆ هاوبەشەکانی ئەمریکا لە سووریا، 36 ملیۆن دۆلار بۆ هێزە چەکدارەکانی لوبنان و 18 ملیۆن دۆلار بۆ هێزە چەکدارەکانی ئوردن تەرخانکراوە.
فەریق یاوەر دەڵێت، ژمارەی هێزەکانی پێشمەرگە نزیکەی 150 هەزار کەسە، و پلانەکە تێکەڵکردنی سەرجەم هێزەکان بوو تەنها لەناو دەزگاکانی وەزارەتی پێشمەرگەدا؛ لە ساڵی 2025دا هەڵوەشاندنەوەی هەردوو یەکەی سەربازی 70ی سەر بە یەکێتی و 80ی سەر بە پارتی بە ڕێنمایی سەرۆکی حکومەت ڕاگەیەندرا و خرانە چوارچێوەی دوو فەرماندەییەوە کە 13 فیرقەی سەربازی لەخۆدەگرن؛ ئەوانیش فەرماندەیی ناوچەی یەکەم کە ناوچەکانی هەولێر، دهۆک و نەینەوا لە چوارچێوەی حەوت فیرقەی سەربازیدا دەگرێتەوە، و فەرماندەیی ناوچەی دووەم کە ناوچەکانی سلێمانی، کەرکوک، دیالە و گەرمیان لەژێر ناوی 6 فیرقەی سەربازیدا دەگرێتەوە.
فەریق یاوەر ئاڵۆزییەکانی دۆسیەی یەکخستن و ئەگەرەکانی شکستهێنان و دەرئەنجامە گەورەکانی ناشارێتەوە، بەڵام هۆشداری دەدات لە کێشەیەکی گەورەتر کە خۆی لە ئەگەری داواکردنی هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و سەیرکردنیان وەک هێزێکی نانیزامی یان نافەرمی دەبینێتەوە، یان ئەگەری داواکردنی تێکەڵکردنیان لەگەڵ یەکێک لە پێکهاتەکانی وەزارەتی ناوخۆی عێراقدا.
یاوەر ئاماژە بەوە دەکات کە پرسی "دانانی پێشمەرگە لە چوارچێوەی سیستمی سەربازی عێراقیدا" کۆنە، و بۆ پشتڕاستکردنەوەی قسەکانی سوود لەو زنجیرە گفتوگۆیانە وەردەگرێت کە خۆی تێیاندا ئامادە بووە و تێیدا مەلەفەکە لەگەڵ حکومەتی فیدراڵیدا لە ساڵی 2006ەوە کاتێک نوری مالیکی سەرۆکی حکومەت بوو تاوتوێ کراوە، کە چۆنێتی ڕێکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە وەک هێزێکی سەربازی فەرمی و دانپێدانراو لە ڕووی یاساییەوە دەگرێتەوە.
بارودۆخی دەستووریی یەکلانەکراوە
ئەوەی ئەگەری کەوتنی پێشمەرگە لە "هاوکێشەی مەترسی وجودی" لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوە یان دۆزینەوەی میکانیزمی تێکەڵکردنی زیاتر دەکات، وەک چاودێرانی کورد هۆشداری دەدەن، نەبوونی هیچ بڕگەیەکی دیاریکراوە کە ئاماژە بە "بوون، کار و دەسەڵاتەکانیان" بکات لە دەستووری عێراقدا.
فەریق یاوەر هاوڕایە لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا، و باس لەوە دەکات کە پێشمەرگە لە ڕووی دەستوورییەوە بەشێک بێت لە سیستمی ئەمنی عێراق "نادروستە و زیادەڕۆیی لێ کراوە"، چونکە هیچ ماددە، بڕگە یان بەندێک لە دەستووردا نییە کە تایبەت بێت بە هێزەکانی پێشمەرگە و پارێزگاری لە ماف و بوونیان بکات.
یاوەر بۆچوونی خۆی بە هێنانەوەی بڕگەی پێنجەمی ماددەی 121ی دەستوور بەهێزتر دەکات کە تێیدا هاتووە هەرێم مافی پێکهێنانی سێ جۆر هێزی هەیە: یەکەمیان پۆلیسی ناوخۆییە، دووەمیان ئاسایشە و سێیەمیان هێزەکانی پاسەوانی هەرێمە (حرس الإقليم)، بەبێ ئەوەی بە یەک وشەش ئاماژە بە "پێشمەرگە" بکات؛ ئەمەش ئەگەری داواکاری حکومەتی عێراق بۆ هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە لە داهاتوودا دەکاتە بابەتێکی چاوەڕوانکراو، یان سووربوون لەسەر تێکەڵکردنی لەگەڵ پێکهاتەکانی وەزارەتی ناوخۆ یان بەرگریدا، هاوشێوەی ئەو داواکارییانەی کە پەیوەستن بە هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی.
یاوەر ئەو هەنگاوە بیردەخاتەوە کە نوری مالیکی سەرۆک وەزیرانی پێشووتری عێراق لە ساڵی 2008دا هاوێشتی، کاتێک فەرمانێکی دیوانی دەرکرد کاتێک سەرۆک وەزیران بوو، کە تێیدا گۆڕینی وەزارەتی پێشمەرگەی کوردی بۆ هێزێکی فیدراڵی لە ڕێگەی تێکەڵکردنی بە وەزارەتی ناوخۆی عێراقەوە لەخۆدەگرت، و نابێت ژمارەی چەکدارەکانی لە 60 هەزار کەس تێپەڕ بکات.
لای خۆیەوە، شارەزای یاسایی و ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، لەتیف شێخ مستەفا، نەبوونی ناوهێنانی ئاشکرای ناوی "پێشمەرگە" لە دەستووری عێراقدا ئاشکرا دەکات، و دەڵێت کە ناوی پێشمەرگە بە هیچ شێوەیەک وەک هێزێکی بەرگری لە هیچ بەند یان ماددەیەکی دەستووری ساڵی 2005دا نەهاتووە، چ لە پێشەکی (دیباجە) یان لە دەقەکەدا.
شێخ لەتیف لە ڕێگەی خوێندنەوەی یاسایی و دەستووریی خۆی بۆ پێگەی هێزەکانی پێشمەرگە، ئەو بۆچوونە سیاسییانە پووچەڵ دەکاتەوە کە پشت بە ماددەی (121) بڕگەی پێنجەم دەبەستن بۆ شەرعیەتدانی دەستووری بە هێزەکانی پێشمەرگە لەژێر ناوی "پاسەوانی هەرێمدا"، و پێی وایە هەرکەسێک پشت بەو ماددەیە ببەستێت، یان دەقەکەی بە وردی نەخوێندووەتەوە یان لە واتاکانی تەفسیرکردن و یاساییەکەی تێنەگەیشتووە.
ئەو ڕوونکردنەوە دەدات کە دەقەکە باس لە هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ دەکات نەک سوپا یان هێزە سەربازییەکان بە شێوە حزبییەی هەبووە.
هەروەها ڕەخنە لە بەردەوامی باڵادەستیی حزبی بەسەر جومگەکانی ئەم هێزانەدا دەگرێت، چونکە پێی وایە بەردەوامبوونی دابەشبوونیان بەسەر باڵە چەکدارەکانی سەر بە حزبە فەرمانڕەواکانی هەرێمدا لەگەڵ پرەنسیپەکانی یاسا و چەمکی دامەزراوەیی دەوڵەتدا ناگونجێت.
سیاسەتمەدارانی کورد دەترسن لەوەی پرۆسەی دووبارە ڕێکخستنەوەی سوپا و هێزە ئەمنییەکانی عێراق، بە هێنانی فەسایلە چەکدارە شیعەکان بۆ ناو سوپا و خستنەژێرباری هەموویان بۆ ژێر دەسەڵاتی فەرماندەی گشتی، ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی داواکاری لە پەرلەمان یان لە ناو حکومەتی عێراقدا بۆ هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە بەو پێیەی هێزێکن کە ناچنە ژێر باری دەسەڵاتی فیدراڵییەوە و بەپشتبەستن بە دەستووری عێراق.
بۆیە سنووردارکردنی ڕۆڵی هێزەکانی پێشمەرگە تەنها لەناو هەرێمی کوردستاندا، و نەبوونی هیچ یاسایەک، بڕگە یان بەندێکی دیاریکراو کە گەرەنتی مافەکانیان بکات لە دەستووری عێراقدا، دەرگا بەڕووی هەڵوێستی دژبەرانەی سیاسییەکانی عێراقدا دەکاتەوە، نەک تەنها لە لایەنی شیعە، بەڵکو لە لایەنی سوننەشەوە.
سەرۆکی پێشووی پەرلەمان و سەرۆکی پارتی تەقەدووم، محەمەد حەلبووسی، لە چاوپێکەوتنێکی پێشوویدا ڕەخنەی لە پڕچەککردنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بە تۆپخانەی پێشکەوتوو لەلایەن هاوپەیمانی نێودەوڵەتی گرتبوو، ئەمەش مشتومڕێکی بەرفراوان و ململانێی سیاسی توندی لێکەوتەوە، بەتایبەت کە هۆشداری دابوو لە ئەگەری بەکارهێنانی خراپی ئەو چەکانە لە داهاتوودا، کە مەبەستی هێزەکانی پێشمەرگە بوو.
چارەسەر لە نێوان واقیع و فشاری سیاسیدا
توێژەری سیاسیی کورد، ئۆراس عەزیز، پێی وایە کە "شکستهێنان" لە گۆڕینی هێزەکانی پێشمەرگە بۆ هێزێکی ڕێکخراو دەگەڕێتەوە بۆ ململانێی حزبی و حەزی هەریەک لە حزبەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی پێشمەرگە لە پێناو بەرژەوەندییە تایبەتەکانی خۆیدا، بەمەش حزبەکان خۆیان بەرپرسیارێتی لێکەوتەکانی ئەم مەلەفە هەڵدەگرن؛ چونکە حزبەکان نەیانتوانی پێشمەرگە لە دەستووردا وەک هێزێکی فەرمی جێگیر بکەن.
بەپێی وتەی عەزیز، ئەم کێشەیە سەرۆک وەزیرانی نوێی عێراق دەخاتە "دۆخێکی شەرمەزارکەرەوە" سەبارەت بە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ پێشمەرگەدا، لە سایەی هەڵوێستی ڕوونی نێودەوڵەتی کە هەمیشە داوا لە حکومەتی عێراق دەکات چەک تەنها لەدەست دەوڵەتدا بێت.
بۆیە بەهۆی ئەوەی هێزەکانی پێشمەرگە هێشتا وەک هێزێکی فەرمی سەر بە وەزارەتێک یان دەستەیەکی یەکگرتوو ڕێکنەخراون، و ناچنە ژێر چاودێری یەک بەرپرس، و لە ڕووی ڕێکخستن، کارگێڕی یان داراییەوە سەر بە وەزارەتی بەرگری عێراق نین، بۆ هیچ سەرۆک وەزیرانێک ئاسان نابێت چەکی سەرجەم فەسایلە چەکدارەکان دابماڵێت، کە زۆربەیان شیعەن، بەبێ ئەوەی دەست بۆ مەلەفی پێشمەرگە ببات.
لەسەر ڕۆشنایی ئەم مەترسییانە، توێژەرە کوردەکە جەخت لەسەر پێویستی پەلەکردن لە یەکخستن و دووبارە ڕێکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و دەرکردنی یاسایەکی تایبەت بەوان دەکات، هاوشێوەی یاسای دەزگای دژەتیرۆری عێراق، لەگەڵ یەکخستنی هەوڵەکانی حزبە کوردییەکان لەم پێناوەدا.
لەگەڵ ئەوەشدا، توێژەرەکە ئەگەری "هەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە" بە دوور دەزانێت و پێشبینی دەکات بگەنە جۆرە جیاوازێکی یاسایی کە هەردوولا ڕازی بکات، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە کە پێی دەڵێت "تایبەتمەندییە ناوچەییەکان"، بەڵام پێی وایە دوور نییە هەندێک لە لایەنە سیاسییەکانی عێراق "فشار دژی پێشمەرگە" بەکاربهێنن.
هاوشانی پێشمەرگە بە لیوا جیاوازەکانیەوە، حزبە باڵادەستەکان لە کوردستان خاوەنی دەزگای ئەمنی، سەربازی و هەواڵگری تایبەت بە خۆیانن، کە بە شێوەیەکی حزبی و بە بودجەیەکی زۆرەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت و بە چەک و پێداویستی سەربازی هاوچەرخ پڕچەک دەکرێن، و مەشق و ڕاهێنانی ئاست بەرزیان پێدەکرێت.
بەو چەکانەی هەیانە و ئەو ئەزموونە جەنگییەی پێیانە، لە دۆخێکی باشتردان بەراورد بە هێزەکانی پێشمەرگە، کە زۆربەی کات چەکی کلاسیکی سووکیان پێیە و پشت بە شێوازی جەنگ و مەشقی کلاسیکی دەبەستن، هەروەها ئەفسەرەکانیان زۆربەیان تەمەنیان گەورەیە و پێویستیان بە خولی ڕاهێنان و مەشقی بەپەلە هەیە، بەپێی وەسفی شارەزای ئەمنیی کورد، نەوزاد مستەفا.
ئەو دەڵێت کە سەرەڕای پشتگیری دارایی و سەربازی نێودەوڵەتی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، بەتایبەت لەلایەن هاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە، بەڵام هەر حزبێک هەوڵی داوە هاوکارییەکان بەکاربهێنێت بۆ بەهێزکردنی نفووز و دەزگاکانی خۆی لەسەر حیسابی گەشەپێدان و یەکخستنی پێشمەرگە.
زۆرێک لە بەرپرسانی کورد گومانکردن لە دەستووریبوونی هێزەکانی پێشمەرگە و بەستنەوەی بارودۆخی ئەوان بە بارودۆخی هەندێک لە فەسایلە چەکدارەکان کە لە ساڵانی ڕابردوودا دەرکەوتوون بۆ ئەنجامدانی ڕۆڵی دیاریکراو و زۆربەیان تۆمەتبار دەکرێن بە لایەنگری بۆ ئێران، ڕەتدەکەنەوە.
ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە فراکسیۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان، شێروان دوبەردانی، دەڵێت کە پێشمەرگە هێزێکی فەرمییە و بەشێکی دانەبڕاوە لە هێزەکانی بەرگری نیشتمانی، و جەخت لەسەر پێویستی مامەڵەکردن لەگەڵیدا دەکات هاوشێوەی هێزە فەرمییەکانی عێراق وەک سوپا، پۆلیسی فیدراڵی، یەکەکانی دژەتیرۆر و هێزە سەربازییەکانی تر.
دوبەردانی بڕوای خۆی نیشان دەدات بە مەحاڵبوونی هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە یان تێکەڵکردنیان بە وەزارەتی بەرگری عێراق، و دەڵێت بابەتەکە جێگەی گفتوگۆ نییە، بەڵام لە هەمان کاتدا داوای ڕێکخستن و یەکخستنیان دەکات وەک یەک هێز بۆ چەسپاندنی پێگەی فەرمی و دەستوورییان.
چەسپاندنی بوون.. چارەسەرکردنی کەموکوڕییەکان
سیاسەتمەداران پێیان وایە کە دانپێدانانی فەرمی بە هێزەکانی پێشمەرگە وەک هێزێکی فەرمی، و پێدانی شەرعیەتی دەستووری، لە هێزە کوردییەکان دەخوازێت کار بۆ چەسپاندنی بوونی پێشمەرگە بکەن بە شێوازێکی یاسایی کە لەگەڵ دەقی دەستووردا بگونجێت.
ئەمەش قسەی سامان عەلییە، ئەندامی "ڕەوتی هەڵوێست"ی ئۆپۆزسیۆن لە کوردستان، کە پێی وایە یەکخستنی پێشمەرگە و کردنی بە بەشێک لە سیستمی بەرگری عێراق، پارێزگاری کارگێڕی، دارایی، ڕێکخستنی و یاسایی بۆ زیاد دەکات.
ئەو پێی وایە ئەمە لە ڕێگەی یاسایەکی تایبەتەوە بەدی دێت کە لەژێر چەتری پەرلەمانی عێراقدا دەربچێت، کە بوونی ئەو هێزانە بچەسپێنێت، مافەکانی پێشمەرگە بپارێزێت، و لەژێر دەسەڵاتی حزبی دووری بخاتەوە.
نووسەری کورد، حوسێن ئەسکەندەر، دوورخستنەوەی پێشمەرگە لە هەر "ململانێیەکی سیاسی" و مەترسییەکانی "تێکەڵکردن، هەڵوەشاندنەوە یان دابەشکردن" دەبەستێتەوە بە ئامادەیی حزبە فەرمانڕەواکانی کوردستان بۆ وازهێنان لە بەرژەوەندییە تایبەتەکانی خۆیان و وەستان لە سەرکێشیکردن بە چارەنووسی ئەم هێزانە و چارەنووسی هەرێمەوە، لە ڕێگەی کۆتاییهێنان بە سیاسەتی بەحزبییکردنی دامەزراوەکان.
ئەو دەڵێت کە پێشمەرگە خاوەنی شەرعیەتێکی خەباتگێڕانەی مێژووییە، بەڵام بوونی وەک دامەزراوەیەک لە دەوڵەتدا پێویستی بە یەکخستنی ڕیزەکانی و کۆتاییهێنان بە باڵادەستیی حزبی بەسەریدا هەیە، و پاشان پاراستنی یاسایی لە ڕێگەی دەرکردنی یاسایەکەوە کە بنیاتنانی وەک دامەزراوەیەکی دەرەوەی کاریگەری حزبی بسەلمێنێت.
ئەو لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت، کە هەموو ئەمانە پێویستیان بە کاراکردنەوەی پەرلەمانی پەککەوتووی کوردستان و پێکهێنانی حکومەتێک هەیە بە عەقڵییەت و دیدگایەکی نوێ، و پێش ئەوەش بوونی ئیرادەیەک لە لایەن هەردوو حزبی دەسەڵاتدارەوە بۆ وازهێنان لە بەرژەوەندییە تایبەتەکانیان لەم دۆسیەیەدا.
لە کۆتاییدا دەڵێت: "هەرێم بەرگەی لاوازکردنی زیاتری قەوارە دەستوورییەکەی ناگرێت بەهۆی عینادی هەردوو حزب و دروستنەبوونی خوێندنەوەی ورد بۆ ڕەوتی پێشهاتەکان، چونکە هەندێک دۆسیە و بابەت هەن کە بەرگەی دواخستن و کات بەڕێکردن ناگرن".
سەرچاوە
شاهين علي؛ في ظل دعوات حل التشكيلات المسلحة.. هل يفضي الانقسام الكردي إلى تفكيك قوات البيشمركة؟، الشبكة العراقية للصحافة الاستقصائية "NIRIJ"، 14 يوليو، 2026؛
https://shorturl.at/MSG4J
