هەواڵ
تایبەت
بازگە لە هەرێمدا، بە تایبەتی ئەو بازگانەی زۆنە جیاوازەکانی حوکمڕانیی لە هەرێمدا لەیەکدی جیادەکەنەوە، بازگەی «دێگەڵە» بە نموونە، ئامرازی دروستکردنی دابەشکردن و پارچەپارچەکردنێکی شاقوڵیی هەرێمەکەیە، دەزگای دابڕانی دوو زۆنە لەیەکتری
بڵاوکراوەتەوە لە : 20 ئەیلوول 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
مەریوان وریا قانع یەكشەممان تایبەت بە (درەو) دەینوسێت
مرۆڤ لەناو سنوورەکانی وڵاتەکانی ئەوروپادا، بە تایبەتی لەناو سنوورەکانی ئەوروپای یەکگرتوودا، لە باشورەوە بۆ باکور و لە خۆرهەڵاتەوە بۆ خۆرئاوا دەڕوات، بەبێ ئەوەی هەست بەبوونی سنوور و لەسەر سنوورەکانیش هەست بە بوونی بازگە بکات. جۆرێک لە ئازادیی هاتوچوو لەم بەشەی دونیادا هەیە کە رەنگدانەوەی ئەو ئازادییانەیە تاکەکەس و کۆمەڵگاکان لەو بەشەی دونیادا هەیانە. نەبوونی بازگە لەسەر ئەم سنوورانە و لەنێوان ئەو وڵاتانەدالەلایەکەوە و لەناو هەریەکێک لەو وڵاتانەشدا بەتەنها، لەلایەکی دیکەوە، تەنها هێما بۆ ئازادیی مرۆڤەکان ناکات لە جوڵە و هاتوچۆ و تێپەڕین بەناو نیشتیمانە جیاوازەکاندا، بەڵکو هێماش بۆ مۆدێلێکی تایبەت لە دەسەڵات و شێوازێکی دیاریکراو لە حوکمڕانیش دەکات. هاوکات هێما بۆ پێگەی مرۆڤ و بۆ شێوازی مامەڵەکردنی وەک بوونەوەرێکی خاوەن ماف دەکەن. هێماش بۆ جۆرێک لە هەندەسەی سیاسیی چاودێریکردن و لە تەکنیکی کۆنترۆڵ و دیسپلینکردنی مرۆڤ دەکات. نە لەناو هەندەسەی سیاسیی چاودێریکردن و نە لەناو تەکنیکەکانی کۆنترۆڵ و دیسپلینکردندا ترس ئامادەنییە و کارناکات. واتە ترس بەشێک لە تەکنیکەکانی دروستکردنی کەسایەتیی مرۆڤ نییە.
بازگە رووبەرێکی مادیی تایبەتە، یاسای تایبەتی خۆی هەیە، فۆرمی تایبەتی مامەڵەکردنی مرۆڤی تێدایە، کە زۆرجار جۆرێکی تایبەتن لە بێیاسایی و پێشێلکردنی یاسا. ئەوەی لە بازگەدا کاردەکات، خاوەنی دەسەڵاتێکی تایبەتە، زۆرجار دەسەڵاتێکی رووت، کە خواست و ویست و کەسایەتی ئەوەی لە بازگەکەدا کاردەکات ئاراستەی دەکات. ئەوەی لە بازگەکاندا روودەدات دەرخەری دیوە ڕاستەقینەکەی دەسەڵاتە لە دەرەوەی بازگەکانیشدا.
زۆرجار بازگە دەسەڵاتی ئیهانەکردن و زەلیلکردن و بچوککردن و بێماناکردن و بێنرخکردنی کەسەکانی ناو بازگەکەی هەیە. گلدانەوە، رێگرتن لە تێپەڕین، لێپرسینەوە، بەکارهێنانی توڕەیی و قسەی زبر و مامەڵەی زبر، بەشێکن لە تەکنیکەکانی چۆنیەتی کارکردنی دەسەڵات لەناو بازگەکانیدا. لە هەندێک شوێندا ئەم شێوازی مامەڵەکردنە دەشێت تا سنوورەکانی کوشتن و بریندارکردنی سەختی کەسەکان، بڕوات. لەم ئاستەدا بازگەکان دەتوانن ئەو خاڵانەی دەسەڵاتبن کە تیایدا مرۆڤ لە لە چەمکی «هۆمۆساکەر»، لای فەیلەسوفی ئیتالی ئاگامبن نزیکدەکەنەوە. واتە بازگە وەک «شوێن»ێک کاردەکات تیایدا مرۆڤ بۆ بوونەوەرێک دەگۆڕێت دابڕاو لە هەر مافێکی سەرزەمینیی و ئاسامانیی. مرۆڤێک ژیانی بێ هیچ پشت و پەنەیاک لە بەردەمی دەسەڵاتدابێت، بە تەواوی دابرابێت لە هەر مافێک. لەو ساتانەدا ژیانی مرۆڤ خۆیشی دەتوانێت بگۆرێت بۆ «ژیانێکی رووت». ژیانێک کورتکرابێتەوە بۆ ژیانێکی بایۆلۆژیی بە تەنها و رووتکراوە لە هەر ماف و پارێزبەندییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی و یاسایی. بوونی بازگە بەو مانایە هێما بۆ بوونی دەسەڵاتێک دەکات کە لەباتی کارکردن لەسەر ژیان، لەسەر مەرگ کاربکات.
بازگە لە هەرێمدا، ئامرازی دروستکردنی دابەشکردن و پارچەپارچەکردنێکی شاقوڵیی هەرێمەکەیە، دەزگای دابڕانی دوو زۆنە لەیەکتری
بێگومان مەرجنییە هەموو بازگەیەک بەو شێوەیە کاربکات کە من لێرەدا باسیدەکەم، مەرجنییە بازگە بەردەوام ئەو تەکنیکە تایبەتەی پیادەکردنی دەسەلات بێت، بەڵام هەموو بازگەیەک دەتوانێت و ئەگەری ئەوەی تێدایە وایلێبێت و بەو شێوەیە مامەڵەی مرۆڤەکان بکات، کە باسمکرد.
لە ساڵانی هەفتا و هەشتاکاندا، یەکێک لە تەکنیکە سەرەکییەکانی حوکمرانییکردنی بەعس لە عێراقدا بەگشتیی و لە کوردستاندا بەتایبەتیی، بریتییبوو لە دروستکردنی دەیەها، ئەگەر نەڵێم سەدەها بازگەی جیاواز لەنێوان شار و گوند و ناوچە جیاوازەکانی ئەو وڵاتەدا. هەندێکجاریش دروستکردنی جۆری تایبەت لە بازگە لەناو خودی شارەکان خۆیاندا، لەسەر شەقامە گشتییەکان و لەناو بازاڕەکاندا. هەر بازگەیەکیش دەسەڵاتی ئەوەی هەبوو هەموو سووکایەتیی و ئیهانەیەک بەو کەسانە بکات کە بەو بازگایانەدا تێدەپەڕین.
بازگەکانی بەعس لە ڕێگای راوەستاندن و دابەزاندن و ڕیزکردن و پشکنین و لێپرسینەوە لە وردترین و شەخسیترین زانیاری لەسەر ژیانی کەسەکان کاریدەکرد. لەهەریەکێک لەم راوەستاندن و دابەزاندن و ڕیزکردن و پشکنینانەدا دەکرا کەسەکان ڕووبەرووی ئیهانە و سوکایەتیی و زەلیکردنی هەمەجۆر ببنەوە. مرۆڤ لەناوەوە و لە دەرەوەڕا برینداربکرێت. بازگە لە ڕاستیدا هێمایەکی سیاسیی و سەربازیی و ئەمنی بوو بۆ چییەتی دەسەڵاتی بەعس، دەسەڵاتێک دابڕاو لە لانی هەرەکەمی بەرپرسیارێتیی و لە رێزگرتنی ماف و لە کارکردن بە یاسا. بەعس لە رێگای بازگەکانییەوە بە هەموو عێراقیەکی دەگوت کە ئەو توانای لێپرسینەوە و پشکنین و ئیهانە و تۆمەتبارکردنی هەرکەسێکی هەیە، دەتوانێت دەستبخاتە ناو شەخسیترین رەهەندەکانی ژیانی ئینسانیی عێراقییەوە، لە پشکنینی جل و بەرگ و روخسار و لەشەوە بیگرە، بۆ پشکنینی فیکر و بیرکردنەوە و جانتا و دەفتەر و کتێب و ناسنامەی مرۆڤەکان. لەمەشدا چۆنی بوێت و چۆن بخوازێت،، بەو شێوازە مامەڵەی ئەو کەسانە بکات کە ڕێیان دەکەوتە ناو بازگەکانەوە. لەناو ئەو بازگانەدا مرۆڤی عێراقیی رووە هەرە رۆژانەیی و هەرە راستەقینەکەی دەسەڵاتی بەعسی دەبینیی و ئەزمووندەکرد. رووخساری بەعس وەک بەعس، بەعس بە بەرجەستەبوویی لەبەردەم هەموواندا، لەو کردەوە و مامەڵەکردنانەدا دەردەکەوت، کە لە بازگەکاندا پیادەیدەکرد.
بازگە لە فۆرمە بەعسییەکەیدا شوێنێک بوو بۆ دروستکردن و دەستەمۆکردنی جەستەی مرۆڤەکان
بازگە لە فۆرمە بەعسییەکەیدا شوێنێک بوو بۆ دروستکردن و دەستەمۆکردنی جەستەی مرۆڤەکان، بۆ دروستکردنی لەشێک تۆقیو لە دەسەلات، جەستەیەک دەستەمۆ و تەسلیم بەو ترسەی بەعس دەیویست لەناو هەر مرۆڤێکی عێراقیدا دروستیبکات. بەم مانایە بازگە خاڵی مەشقکردن بوو بە لەش، مەشق لەسەر تەسلیمبوون و گوێڕایەڵی رەها. مەشقێک ترس یەکە هەرەسەرەکییەی بوو هەم ترس خۆیشی ئاراستەی دەکرد. بازگەکان شوێنی ئامادەکردنی مرۆڤەکان بوو بۆ بەئاسایی وەرگرتنی ترس و سوکایەتیی، بۆ قبووڵکردنی ئیهانەکردن و زەلیکردن. لە بازگەکاندا مرۆڤ نرخێکی ئەوتۆی نەدەما و بە «رووتی» دەخرایە بەردەمی کۆی تەکنیکەکانی حوکمرانیی بەعس.
بە کورتییەکەی، بازگە یەکێک لە تەکنۆلۆژیا سەرەکیی و بنەڕەتییەکانی دەسەڵات بوو لە عێراقی سەردەمی بەعسدا. لە ئێستای هەرێمی کوردستاندا بازگە بەو رادەیەی سەردەمی بەعس تەکنۆلۆژیای دروستکردنی مرۆڤی ترساو نییە، بەو رادەیەش ئامرازی دەستەمۆکردنی مرۆڤەکان، نییە، بەڵام بازگە لە هەمان کاتدا لەوە نەکەوتوە یەکێک لە تەکنۆلۆژیا تایبەتەکانی دەسەڵاتدارێتی لە هەرێمەکەدا نەبێت. بازگە لە هەرێمدا، بە تایبەتی ئەو بازگانەی زۆنە جیاوازەکانی حوکمڕانیی لە هەرێمدا لەیەکدی جیادەکەنەوە، بازگەی «دێگەڵە» بە نموونە، ئامرازی دروستکردنی دابەشکردن و پارچەپارچەکردنێکی شاقوڵیی هەرێمەکەیە، دەزگای دابڕانی دوو زۆنە لەیەکتری، سنووری جیاکردنەوەی ماڵە رەهاکانی حیزبە لەیەکتری. بەم مانایە بازگە لەهەرێمدا پێگەی مادیی و بینراوی ژمارە یەکی جیاکارییکردن و دابڕینە، ئامرازی دابەشکردنێکی شاقوڵییانەی هەرێمەکەیە، تەکنۆلۆژیای رێگرتنە لە دروستبوونی «نیشتیمان» وەک سەرزەمینی هاوبەشی دانیشتوانی هەرێمەکە. بازگە لە هەرێمدا تەکنۆلۆژیای گواستنەوەی دابەشبوون و پارچەپارچەبوونە سیاسیی و حیزبیی و بنەماڵەییەکانە، بۆناو لەشی دەستەجەمعیی نیشتیمان و لەشی پێکەوەیی نەتەوە.
ئەگەر بازگە لە ئەزموونی بەعسدا هەمابووبێت بۆ مامەڵەکردنی بەشە جیاوازەکانی وڵاتەکە و دانیشتوانەکەی وەک یەک کەرەستەی گەورەی کۆنترۆڵکراوی ژێردەستی بەعس، بازگە لە هەرێمدا، هێمایە بۆ دابران و دابەشکردنێکی شاقڵی هەرێمەکە بۆ زۆنی سیاسیی جیاواز.
