هەواڵ
ڕاپۆرت
دۆسیەیی نەوت
وەزارەتی نەوتی عێراق لەبری بۆری نەوتی هەرێم، بۆری نەوتی ( كەركوك – موسڵ – توركیا) بەكار دەهێنێت، هەرچەندە (16) كیلۆمەتر بەناو خاكی هەرێمی كوردستاندا تێپەڕ دەبێت و وێستگەی كۆتایی لە زاخۆیە، بەڵام بۆری كۆمپانیای نەوتی باكوری سەربە وەزارەتی نەوتی عێراقە.
بڵاوکراوەتەوە لە : 16 ئازار 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
درەو:
وەزارەتی نەوتی عێراق لەبری بۆری نەوتی هەرێم، بۆری نەوتی ( كەركوك – موسڵ – توركیا) بەكار دەهێنێت، هەرچەندە (16) كیلۆمەتر بەناو خاكی هەرێمی كوردستاندا تێپەڕ دەبێت و وێستگەی كۆتایی لە زاخۆیە، بەڵام بۆری كۆمپانیای نەوتی باكوری سەربە وەزارەتی نەوتی عێراقە.
حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق ڕایگەیاند: عێراق بەبێ ئەوەی بۆری نەوتی هەرێمی کوردستان بەكاربهێنێت، دەست بە هەناردەكردنی نەوتی خاو لە کێڵگەکانی کەرکوکەوە بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا دەکات، لە ئێستادا بۆرییەکە توانای ( 200 بۆ 250 هەزار) بەرمیل نەوتی هەیە لە ڕۆژێکدا، لە ئێستادا پشكنینی بۆ دەكرێت و چاوەڕوان دەكرێت لەماوەی یەك هەفتەیەدا نەوتی كەركوك رەوانەی بەندەری جەیهان بكرێت.
بۆری نەوتی (كەركوك - موسڵ- توركیا) لە شەڕی داعشدا زیانی زۆری بەركەوت لەماوەی دوو سێ ساڵی رابردوودا وەزارەتی نەوتی عێراق بە چڕی كاری تێداكردو نۆژەنكرایەوە، ئەم بۆریە لە كەركوكەوە دەستپێدەكات بەم شێوەیە، بۆریەكە نەوت لە كێڵگە نەوتییەكانی كەركوكەوە دەگوازێتەوە لە (K1 )ەوە دەستپێدەكات و درێژدەبێتەوە بۆ ( IT1) لە نزیك تەللوەرد و مەلا عەبدوڵا، لەوێوە بۆریەكە درێژدەبێتەوە بۆ (IT1A ) لە نزیك بێجی، لەوێشەوە درێژدەبێتەوە بۆ ( IT2) لە نزیك شەرگات، لەوێشەوە بۆ وێستگەی كۆتایی لە زاخۆ بەناوی (MS ) واتا وێستگەی پێوانەكردن، لەوێ بە درێژیی (16) كیلۆمەتر دەچێتە ناو خاكی هەرێمی كوردستانەوە بەڵام ئەو وێستگەیە بە بەردەوامی (18-20) كارمەندی كۆمپانیای نەوتی باكوری لێیە.
بۆری نەوتی هەرێمی كوردستانیش بە هەمان شێوە لە خورمەڵەوە دەستپێدەكات لەوێشەوە بۆ وێستگەی كۆتایی لە زاخۆ بەناوی (MS ) واتا وێستگەی پێوانەكردن، هەرچەندە لەدوای شەڕی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆسەر ئێران هەناردەی نەوتی هەرێم وەستاوە، بەڵام حكومەتی عێراق ئێستا بڕیاریداوە بۆری نەوتی هەرێم بەكار نەهێنێت و بۆری كەركوك – توركیا بەكار بهێنێت. لە ئێستادا وەزارەتی نەوتی عێراق بەشێوەی چڕ كار لە بۆری نەوتی (كەركوك - موسڵ- توركیا) دەكات دوو بۆریە بۆری یەكەم (40) ئینجەو بۆری دووەم (46) ئینجە كە بەرهەدووكیان توانای رەوانەكردنی (ملیۆنێك و 600) هەزار بەرمیل نەوتیان هەیە.
ئەو بۆریە لەناو كێلگەی نەوتی كەركوكەوە (k1)ەوە دەردەچێت و لە تەلوەردەوە بۆ ناحیەی ریازی سەربە حەویجەو لەوێشەوە بۆ بێجی لەوێوە بۆ فەتجە بۆ موسڵ تا وێستگەی (MS) لە رۆژئاوای زاخۆ، لەوێ فەرمانبەری كۆمپانیای نەوتی باكۆری لێیەو پێوانەی نەوتی رەوانەكراو دەكەن رۆژانە دووجار.
لەبارەی بۆری نەوتی (كەركوك - موسڵ -توركیا)
لەبارەی مێژووی درووستكردنی ئەو بۆری نەوتی (كەركوك – موسڵ – توركیا)ەوە ئەندازیار فەرهاد هەمزە لە كۆمپانیای نەوتی باكور پێشتر نوسنێكی لەسەر ئەو بۆریە بڵاوكردووەتەوە:
لە سەردەمی حوكمی پاشایەتیەوە كاربەدەستانی حكومەتی عێراق هەوڵدەدەن جگە لە هێڵی سوریا ڕێڕەوێكی تر بۆ فرۆشتنی نەوتی كەركوك بدۆزنەوە بەڵام هۆكارە سیاسیەكان ڕێگر بوون لە بەدیهێنانی ئەو ئامانجە, تا ئەو كاتەی بەعسیەكان دەسەڵاتیان گرتە دەست و رێگایان لە بەردەم تەخت بوو. سەرەتا لە ساڵی 1972 نەوتی كەركوكیان لە دەست ئینگلیزەكان دەرهێناو خۆماڵیان كرد, پاشان لە 26/12/1974 رێكەوتنامەی دامەزراندنی هێڵی عێراق – توركیا لەنێوان هەردوو حكومەت دا ئیمزاكرا، لە 7ی نیسانی 1975 دەستكرا بە كاركردن لەو هێڵە لەلایەن كۆمپانیای (مانسمان)ی ئەڵمانیەوە، پرۆژەكەش بریتی بوو لەراكێشانی لوولەیەكی 40 ئینجی بەتوانای 750هەزار بەرمیل لەرۆژێكدا، ئەمە جگە لەدانانی چەند ویستگەیەكی پاڵنان (محطات ضخ) لەهەردوو بەری عێراق و توركیادا، لەگەڵ دانانی ویستگەیەكی ژماردن (محطە القیاسات Measurmg station) لە نزیك زاخۆ، درێژی هێڵەكە 985.3 كم لە ویستگەی IT1 كە دەكەوێتە دووری 26كم لە رۆژئاوای كەركوكەوە دەست پێ دەكات، ماوەی 345كم ی پرۆژەكە دەكەوێتە ناو خاكی عێراقەوە واتە لە كەركوكەوە تا زاخۆ، 640.3 كیلۆمەتریشی دەكەوێتە خاكی توركیاوە، هێڵەكە بە تەریبی لەگەڵ هێڵی عێراقی سوری دەروات لە رووباری دجلە و زێی خاپوور دەپەڕێتەوە دەچێتە خاكی توركیاوە.
لە كانونی دووەمی 1977 طه محی الدین معروف جێگری سەرەك كۆماری ئەوسای عێراق پرۆژەی بۆری نەوتی عێراق توركیای كردەوە، لەكاتی كردنەوەكە دا ئاهەنگێكی گەورە سازكرا كە سلێمان دیمریل سەرەك وەزیرانی ئەوسای توركیا و ژمارەیەك وەزیری تری لەگەڵدا بوو ، لەسەرەتای ئاهەنگەكە (تایە عبدالكریم) وەزیری نەوتی عێراقی ووتی: ئەمڕۆ لەگەڵ میوانە ئازیزەكانمان لە دراوسێی دۆستمانەوە توركیا كۆئەبینەوە.
لەم بارەیەوە رۆژنامەی (وطن) كە لەتوركیا دەردەچێ ستایشی پرۆژەكەی كرد و نووسیبوی عێراق پاش خەباتێكی دژوار دژی كۆمپانیا مۆنۆپۆڵەكان نەوتی خۆی خۆماڵی كردووە و ئەو ئاواتەی بەدی هێناوە كە گەلی عەرەب لە ماوەی 50 ساڵ خەبات دژی مۆنۆپۆڵە بێگانەكاندا خەونی پێوە دەبینی.
لە ساڵی 1986 هێڵەكە فراوانییەكی تری بەخۆوە دی و لوولەیەكی تری 46 ئینجی بۆ راكێشرا, كە توانای هەناردنی هەردوو لوولەكە گەیشتە 1.600.000 بەرمیل لە رۆژێكدا.
لە بەری عێراقی هێڵەكە سێ ویستگەی پاڵنان هەیە لەبەری توركیاش سێ ویستگەی پاڵنانی سەرەكی هەیە ps3 (جەزیرە) ps4 (ماردین)، ps-5 (غازی عەنتەب) دواجار دەگاتە بەندەری (جەیهان)ی توركی لە ناوچەی (ئەدەنە).
ساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو سەردەمی زێرینی ئەم هێڵەبوو لە توانایدا بوو 1.600.000 بەرمیل لە رۆژێكدا هەناردە بكات.
بێگومان عێراق بەرانبەر هەر بەرمیلێك نەوتی هەناردەكراو بڕێك پارە باجی بە توركیا دەدا, لە سەرەتادا ڕێك كەوتن بە (42) سەنت بەرانبەر هەر بەرمیلێك ئەگەر بڕی هەناردەكردن لە سەرووی ( 1,5 ) ملیۆن بەرمیل بێت, (75) سەنت ئەگەر بڕی هەناردەكردن لە خوار ( 750 ) هەزار بەرمیلەوە بێت. لە دوای ساڵی 2003 ئەم رێكەوتنە دەستكاری كراو بەم چەشنەی لێهات:-
(70) سەنت ئەگەر بڕی هەناردەكراو لە 400 هەزار بەرمیل زیاتر بێت, (112) سەنت ئەگەر بڕەكە لە 200 هەزار كەمتر بێت.
لەبارەی بۆری نەوتی هەرێمەوە
بۆری نەوت لە سنوری هەرێمی کوردستان، لە ساڵی (2010)ەوە دەست بە دروستکردنی کراوە، کۆتایی ساڵی (2013) بۆ یەکەمجار لەڕێگەیەوە نەوتی هەرێمی کوردستانی گواسترایهوه بۆ بەندەری جەیهانی تورکی (ئهم پرۆسهیه له فهرههنگی سیاسی ئهوكاتی حكومهتی ههرێمدا كه نێچیرڤان بارزانی سهرۆكایهتی دهكرد ناوی لێنرابوو ئابوری سهربهخۆ).
کۆمپانیای (کار) بۆری نەوتی كوردستانی دروستکردووەو (40%) خاوەندارێتی بۆرییەکە هی کۆمپانیای ناوبراوە، بەپێی زانیارییەکان بۆرییەکە نزیەکەی (600) ملیۆن دۆلار تێچوونەکەی بووە.
(60%)ی بۆری نەوتی هەرێم خاوەندارێتییەکەی بۆ کۆمپانیای (رۆسنەفتی ڕوسی) دەگەڕێتەوە، لە 2/6/2017دا لە شاری (سانپترسبورگ)، بە ئامادەبوونی سەرۆکی حکومەتی هەرێم و جێگرەکەی و وەزیری سامانە سروشتییەکانی لە کابینەی هەشتەم گرێبەستێک لەگەڵ بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای (رۆسنەفت) واژۆکرا، بهگوێرهی ئهم گرێبهسته رۆسنهفت بوو به خاوهنی (60%)ی بۆری نەوتی کوردستان بهبههای (1 ملیارو 700 ملیۆن) دۆلار، لێرهوه ئیتر روسهكان جێ پیی خۆیان له كهرتی نهوتی ههرێمدا چهسپاند، ئهوكات دهسهڵاتدارانی ههرێم نیگهران بوون له ئهمریكا بههۆی ئهوهی پاڵپشتی له ریفراندۆمی سهربهخۆیی ههرێم نهدهكرد، بۆئهمهش پهنایان بۆ روسیا برد.
درێژی بۆری نەوتی هەرێمی کوردستان (896) کیلۆمەترە، لەسنوری هەرێمی کوردستان لە کێڵگەی خورمەڵەوە دەستپێدەکات و بەنێو بلۆکە کانزاییەکانی (هەولێر، بەردەڕەش، عەین سەفنی، جەبەل کەند، ئەلقوش، دهۆک و سلیڤانی)یدا تێدەپەرێت و دەگات بە (فیشخابور)، (221) کیلۆ مەترە، بەم پێیەش رێژهی (25%)ی بۆری نەوت لە سنوری هەرێمی کوردستاندایە.
ئەو بەشەی لە سنوری تورکیایە، خاوەندارێتییەکەی بۆ کۆمپانیای وزەی تورکی دەگەڕێتەوە کۆمپابیای "بۆتاش" سەرپەرشتی دەکات. لە فیشخابوورەوە تا دەگات بە بەندەری جەیهانی تورکی (675) کیلۆ مەترەو (75%)ی درێژی بۆرییەکە پێکدەهێنێت.
بەپێی یاداشتەکە ئەم گرێبەستە ئەوەندە لە سودی کۆمپانیای رۆسنەفت بووە، بەپێی بەیاننامە داراییەکانی لقی سەنگافورەی کۆمپانیای رۆسنەفت کە تایبەتە بە هەرێمی کوردستان، کۆمپانیای رۆسنەفت بڕی (250 ملیۆن) دۆلاری داوەتە ڕاوێژکارێکی دەرەکی تاوەکو دڵنیابێتەوە لە بەدەستهێنانی ڕێککەوتنە نەوتییەکانی لە هەرێمی کوردستان.
وەزارەتی سامانە سروشتییەكان باس لە بەكارهێنانی بۆری هەرێم دەكات و لە بەیاننامەیەكدا بڵاوی كردووەتەوە:
ڕوونکردنەوەیەک بۆ ڕای گشتی هەرێمی کوردستان و عێراق
وەزارەتی نەوتی عێراق بەیاننامەیەکیان بلاوکردووەتەوە کە گوایا هەرێمی کوردستان ئامادە نیە نەوت بە ڕێگەی بۆڕی بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا هەناردە بکات. بۆ ڕای گشتی ئەم خالانەی خوارەوە ڕوون دەکەینەوە:
١- ئەوەی ڕاستی بێت لە بەیانەکەدا هەموو ڕەهەندەکانی کێشەکە باس نەکراون و بابەتەکەیان شێواندووە و هەوڵی تۆمەتبارکردنی هەرێمی کوردستانیان داوە بۆ چەواشەکردنی رای گشتی.
٢- حکومەتی ئیستای بەغدا لە مانگی یەکەوە ئابلوقەیەکی خنکێنەری بە بیانووی جێگیرکردنی سیستەمی ئەسیکۆدا خستووەتە سەر هەرێمی کوردستان و ڕێگە نادات دۆلار بۆ بازرگانەکانی کوردستان بەردەست بێت و لەو کاتەوە، هیچ جوڵەیەکی بازرگانی نەماوە و ئامادە نیە کاتی پێویست بۆ هەرێم تەرخان بکات بو جێگیرکردنی سیستەمەکە، کە هەر لە سەرەتای ئەم قەیرانەوە داوامان کردووە.
٣-میلیشیاکانی لە یاسا دەرچوو، هەموو کێڵگە و پالاوگەکانی نەوت وگاز و وزەی هەرێمیان کردووەتە ئامانج و لە ئەنجامی ئەم هێرشە تیروریستیانەدا، بەرهەمهێنان وەستاوە و هیچ بەرهەمێکی نەوتی نەماوە لە کوردستان تا هەناردەی دەرەوە بکرێت.
٤- بەغدا ئامادە نیە ڕووبەڕووی ئەو هێرشە تیروریستیانە ببێتەوە کە دەکرێنە سەر هەرێمی کوردستان و رێگرییان لێ بکات. تا ئێستا هیچ رێکارێکی کاریگەر بەدی ناکرێت بۆ وەستاندنی ئەم هێرشانە.
٥- بەشێکی زوری ئەم هێرشبەرانە لە بەغدا مووچە وەردەگرن و پڕچەک کراون و پارەدار دەکرێن، لە کاتێکدا کە مووچەی خەڵکی کوردستان هەمیشە دوا دەکەوێت و کەمتر لە گوژمەی پێویست دەنێردرێت.
٦- هەرێمی کوردستان بە هەموو شێوەیەک ئامادەیی خوی دەربڕیوە کە عێراق و هەرێمی کوردستان لەم قەیرانە دەرباز بکات و ئەمە چەندین جارە داوا لە بەغدا دەکەین گفتگۆیەکی بنیادنەر بوچارەسەری کۆی ئەم کێشانە دەست پێ بکرێت، بەڵام داواکاری ئێمە پشتگوێ خراوە و هەوڵ دراوە ئەجندای نادەستوری و نایاسایی لە سەر هەرێم بسەپێندرێت.
جارێکی دیکەش دووپاتی دەکەینەوە کە ئامادەین بۆ ئەوەی هەرچی زووتر، تیمە بسپۆرەکان لە سەر ئەم خاڵانەی جێی ناکۆکین دانیشتن بکەن و بگەینە ئەنجامێکی خێرای وا کە هەموو عێراق لیێ سوودمەند بێت و کوردستانیش چیتر ستەمی لێ نەکرێت.
وەزارەتی سامانە سروشتیەکان
حکومەتی هەرێمی کوردستان
2026/3/15
وەزارەتی نەوتی عێراق لە بەیاننامەیەكدا سەبارەت بە رێگری لە بەكارهێنانی بۆری نەوتی هەرێم دەڵێت:
لە ڕێگەی پەیوەندی بەردەوام لەگەڵ هاوکارانمان لە وەزارەتی سامانە سروشتییەکان لە هەرێمی کوردستان لە سەرەتای قەیرانی ناوچەكەوە، وەزارەتی نەوت ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردن، بە بڕی لە 300 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا زیاتر نەبێت، لە ڕێگەی بۆری هەناردەکردنی ناو هەرێم بۆ بەندەری جەیهان. ئەمەش جگە لەو بڕە نەوتەی لە کێڵگەکانی ناو هەرێم کە پێش هەلومەرجی ئێستا هەناردە دەکران، کە بڕەکەی لە ٢٠٠ هەزار بەرمیل کەمتر نەبووە لە ڕۆژێکدا، ئەوە لەكاتێكدایە توانای هەناردەکردنی بۆرییەکە نزیکەی ٩٠٠ هەزار بەرمیلە لە ڕۆژێکدا.
وەزارەتی نەوتی عێراق ئاماژە بەوەشدەكات: وەزارەتی سامانە سروشتییەکان رەتیکردۆتەوە لەم کاتەدا هەناردەکردن دەستپێبکاتەوە و چەند مەرجێکیشی داناوە کە پەیوەندییان بە پرسی هەناردەکردنی نەوتی خاوەوە نییە.
ئێمە ڕوونمان کردۆتەوە کە دەتوانرێت دواتر باس لەو مەرجانە بکرێت، هاوتەریب لەگەڵ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت، چونکە دواکەوتنی هەناردەکردن عێراق بێبەش دەكات لە سەرچاوەی دارایی وەک قەرەبووی وەستانی هەناردەکردن لە بەندەرەکانی باشورەوە.
لە ڕێگەی ئەم بەیاننامەیەوە داواکاریی خۆمان بۆ وەزارەتی سامانە سروشتییەکان دووپات دەکەینەوە کە دەستبەجێ هەناردەکردن دەستپێبکاتەوە، لەسەر بنەمای بەرژەوەندی باڵای نیشتمانی و بەگوێرەی دەستور و یاسای بودجە.
