سندوقی نیشتمانی ئەمریکا بۆ دیموکراسی پاڵپشتی دارایی درەو دەکات
هەواڵ
Translation not available for key: DOSIA VIDEO
مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو)
بڵاوکراوەتەوە لە : 9 ئازار 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو)
ئایا بەشداربوون لەم جەنگەدا قازانج و دەسکەوتی ستراتیژیی بۆ کورد بەگشتیی و بۆ کوردانی رۆژهەلات بەتایبەتی، دەبێت؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بە بەڵێ یاخود نەخێر هەم هێجگار زەحمەتە و هەم دابڕاوە لە هەر بیرکردنەوەیەک تەسلیم بە حەماسەتی ئەم ساتەوەختە کورتخایەنە، نەبێت. ئەوەی دەشێت وەک راستییەک بیبینین و مامڵەی بکەین، ئەوەیە کردنی کوردستان بە زۆنی جەنگ، جەنگێکی گەورە کە توانای بکەرەکانی لە توانای بەرگریکردنی میلەتی ئێمە و هێزە سیاسییەکانی لە خۆیان گەورەتر و هەمەلایەنترە، هەڵەیە، هەڵەیەکی ستراتیژیش. جەنگەکە جەنگی دەوڵەتە گەورەکانی ناوچەکە و جیهانە لەسەر هەیمەنەی سیاسیی و سەربازیی و ئابوریی و رەمزیی، میلەتی ئێمەش، گەمەکەرە سیاسیی و ئابوریی و سەربازییە هەرە لاوازەکەی ناو ئەم جەنگەیە.
ئەم جەنگە لە کاتێکدا روودەدات ناوچەکە بە دۆخێکی تەواو ناجێگیر و تەواو گەمارۆدراو بە ململانێی گەورە و هەمەلایەندا تێدەپەرێت. هێرشەکانی ٧ ئۆکتۆبەر سەرەتای ئەم دۆخە تازەیەبوو. ئەم جەنگە تا ئێستا هەم بەشەکی گەورەی فەلەستینیی بە وێرانکردن داوە، هەم جەنگەکە بۆ لوبنان و یەمەن و سوریا گواسترایەوە، هەم ئێران بوو بەیەکەێک لەلایەنە سەرەکییەکانی جەنگەکە و هەم وڵاتانی کەنداویش لە جەنگەکەوە ئاڵاوان. لە هەموو ئەم رووداوانەدا ئەمریکا لە پشتی ئیسرائیلەوە بووە و ئەمریکا پارێزەرێکی گەورەی ئیسرائیل بووە.
لەم جەنگە تازەیەدا، سەرەتا ئیسرائیل سڵی لە پیادەکردنی جینۆساید لە غەزەدا نەکردەوە، سڵیشی لەوەنەکردنەوە بە فرۆکە پەلاماری قەتەر بدات و کێشەیەکی دیپلۆماتی گەورە لەناوچەکەدا دروستبکات.
بە دیوی ئەودیودا رژێمەکەی ئەسەد خرا و هێزیێکی سونی جیهاندیست، بە هاریکاریی تورکیا و قەتەر و رازیبوونی ئەمریکا و ئیسرائیل و سعودیە، بەسەر ئەو ولاتەدا سەپێنرا، هەم پەلاماری کوردانی رۆژئاوا درا و خەریکبوو بکەونە ناو ئەگەری جینۆسایدەوە.
ئەوەی میلەتی ئێمە پێویستیەتی «دان بەخوداگرتنی ستراتیژیی»ە، واتە تەسلیم نەبوون بە پاڵنەرە کاتییەکانەوە
لە ناوچەکەدا ململانێ سەرەکییەکە لە نێوان ئیسرائیل و ئێراندایە. دەیان سالە ئێران بە ئاشکرا باس لە سڕینەوەی ئیسرائیل لەناو نەخشەی ناوچەکەدا دەکات و ئیسرائیلیش بۆ هەلێک دەگەرێت رژێمی ئێرانی بەهەمان دەرد ببات. لەم ململانێیەدا ئیسرائیل کار لەسەر ئەوەدەکات وڵاتانی کەنداو بەلای خۆیدا رابکێشێت و بیانکاتە بەرەیەک دۆست بەخۆی و دژ بە ئێران. بەڵام ئەم وڵاتانە تا ئەم ساتەش نەچوونەتەوە ناو ئەو خواست و هاوکێشەیەوە ئیسرائیل دەخوازێت لە ناوچەکەدا دروستیبکات. نەک هەر ئەمە بەڵکو زیاد لە ولاتێکی کەنداو سیاسەتی بونیادنانی پەیوەندیی دیپلۆماسیی و خۆپاراستن لە ململانێ و شتێک لە پێکەوەژیانیان لەگەڵ ئێراندا، پەیرەوکردوە. بۆ ئیسرائیل ململانێ لەگەڵ ئێراندا ململانێیە لەگەڵ دەوڵەتەکدا کە هەڕەشەی وجودیی لە ئیسرائیل دەکات، لە ئێستاشدا ئەم ململانێیە رەهەندێکی دینیی گەورەی وەرگرتوە و وەک پێکدادانی دوو دینیش دەردەکەوێت. بەڵام بۆ وڵتانی خەلیج ململانێکە بەو شێوەیە نییە و لەزۆر ااستدا هێمنترە، ئەگەرچی هەڵگری چەندان هەڕەشە و تەحەدای ئابوریی و ئەمنی و سەربازیی گەورە و هەمەلایەنە.
لەدوای کەوتنی سۆڤیەت و کۆتایی جەنگی ساردیشەوە، وڵاتانی کەنداو دەیانەوێت ببنە یەکێک لە سێنتەرە هەرە گەورەکانی سەرمایەداریی لە جیهاندا. شارەکانی وەک دوبەی و ریاز و دەوحە شاری وەبەرهێنانی ملیارەها دۆلارن و بەرەو ئەوەش دەچن ببن بە سێنتەرە سەرەکییەکانی گەشتوگوزاریی و وەبەرهێنان لە جیهاندا. وڵاتانی کەنداو دەشیانەوێت وەک ناوەندی بازاڕەکانی وزەی جیهانی و وەک سێنتەری جوڵەی سەرمایە لە جیهاندا بمێننەوە، نەک بکەونە ناو شەڕێکی درێژخایەنی ئیقلیمییەوە، هەڕەشە لە دەسکەوتانە بکات و بیانخاتە مەترسییەوە. ئەمە وادەکات هەموو هەوڵی وڵاتانی کەنداو بۆ ئەوەبێت ناوچەکەیان نەبێتە ناوەندی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی بەردەوام.
ئەگەرچی ئێران لە رۆژانی رابردوودا زیاد لە پایتەخت و فرۆکەخانە و ناوەندێکی وڵاتانی کەنداوی داوەتە بەر ساروخ و لە ئاسمانەوە هێرشی کردوونەتەسەر، کەچی وڵاتانی کەنداو تا ئەم ساتەش نەچوونەتەوە ناو دۆخی وەلامدانەوەی سەربازییانەی ئێرانەوە. ئەم وڵاتانە نایەنەوێت ململانێکە لە ململانێو نێوان ئێران و ئیسرائیلەوە ببێت بە ململانێیەکی ئیقلیمیی و وڵاتانی کەنداویش ببن بە بەشێکی لێی. بۆیە تا ئەم ساتەش ململانەکە وەک ململانێی نێوان ئیسرائیل و ئەمریکا لەلایەکەوە و ئێران، لە لەیەکی دیکەوە، ماوەتەوە. ولاتانی کەنداو، بەو هەموو تووانا ئابوورییە زەبەلاح و بەو چەک و تەکنۆلۆژیا گەورەیەی جەنگەوە کە هەیانە، نایەنەوێت ببن بە بەشێک لە جەنگەکە. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا ولاتانی کەنداو بە هەڵوێستی بێلایەنی خۆیاندا دەچنەوە بەشداری جەنگەکە دەبن یان نا؟ ئەم بڕیارە کاریگەرییەکی گەورە لەسەر جارەنووسی جەنگەکە بەجێدەهێڵێت.
هاوکات ئەم جەنگە رەهەندێکی ئابووریی جیهانیشی هەیە کە پێناچەت مەودا بە درێژەخایەنیی جەنگەکە بدات. ئەم جەنگە هەڕەشەی گەورەی تێکدانی رێگاکانی گواستنەوەی وزە بۆ بازارەکانی جیهان و تێکدانی هێڵەکانی فڕۆکەوانی لە ئاستی جیهاندا، دەکات. تەنگە سەرەکییەکانی گواستنەوەی وزە لە کەنداوەوە بۆ جیهان گەمارۆدراون، گەروی هورمز و باب ئەلمەندەب، وەک نموونە. نرخی وزە، لەوانەش نەوت و بەنزین، لە بەرزبوونەوەیەکی بەردەوامدایە. بۆیە درێژخایەنیی شەڕەکە مەترسیی گەورە بۆسەر ئابووریی ناوچەکە و جیهان دەبێت. هەموو ئەمانەش دەشێت وابکەن جەنگەکە رەهەندێکی جیهانیی وەربگرێت. لەگەڵ چوونەپێشەوەی جەنگەکە و بەردەوامیی ئێران لە پەلاماردانی ولاتانی کەنداویشدا، دەوڵەتانی کەنداو ڕووبەڕووی فشاری زیاتر بۆ تۆڵەسەندنەوە لە ئێران، دەبنەوە. وەک ووتم ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی کەنداو و ئێران دەتوانێت جەنگەکە زوو بە بارێکدا بخات.
لەم جەنگەدا ئیسرائیل و ئەمریکا کوردیان، لە سەرەتاوە تا کۆتایی، وەک کارتێکی سەربازیی دەوێت، وەک پرۆکسییەکی سەربازیی کاتی کە جەنگی بە وەکالەتیان بۆ بکات، نەک وەک میلەتێکی چەوساوە کە هەڵگری خەون و خواست و بەرنامەی سیاسیی تایبەتە. جەنگەکە بەهیچ مانایەک جەنگی کورد نییە بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە سیاسییەکانی، بەڵکو وەک ووتم جەنگی بەوەکالەتە. جەنگی بە وەکالەتیش جەنگی راستەقینەی میلەتی ئێمە نییە. ئێمە وەک میلەت لە جیهانێکدا دەژین لۆژیکی هێز لۆژیکی باڵادەستە و ئەم لۆژیکەش ئاراستەی رووداوەکانی دەکات و پەیوەندییەکانی ناوی بەڕێوەدەبات. وەک وتیشم ئێمە لەناو ئەو هاوکێشانەی هێزدا لە ناوچەکەدا سەروەرە، هەم لایەنە لاواز و هەم لایەنە تەنهاکەین. دەوڵەتانی ناوچەکە تا بینەقاقایان پڕ چەکن و تا بینەقاقاشیان رقیان لە کورد و کوردبوون و مافە سیاسیی و کۆمەلایەتیی و فەرهەنگییەکانی میلەتی ئێمەیە. وەک دوژمنێک دەمانبینین و مامەڵەمان دەکەن. تێوەگلانی کورد لە جەنگێکەوە کە گەمەکەرەکانی ناوی هەر هەموویان چەندەها جار لە کورد بەهێزترن، هەڵەیە، هەڵەیەکی ستراتیژیی. چوونە ناو جەنگی بە وەکالاتیشەوە وادەکات هەم هەلگیرسان و هەم کۆتایی و هەم ئاشتیی دوای جەنگەکە لەژێر دەسەڵات و بڕیاری کوردا نەبێت. بەم شێوەیە میلەتی ئێمە دەبرێتە ناو هاوکێشەیەکەوە هیچ بەشەکی هاوکێشەکە لە ژێر دەسەڵات و لەناو تونا سنووردارەکانی میلەتی ئێمەدا نەبێت.
ئەوەی میلەتی ئێمە پێویستیەتی «دان بەخوداگرتنی ستراتیژیی»ە، واتە تەسلیم نەبوون بە پاڵنەرە کاتییەکانەوە. ئەمەش مانای ئەوەیە ئەمە پێویستە گەمە ستراتیژییە گەورەکان و گەمەکەرە سەرەکییەکان و مەترسییە جاوەروانکراوەن ببنین و هەوڵبدەین بە کەمترین زیان و بە زۆرترین قازانجەوە لێیان بێینە دەرەوە.
«دان بەخوداگرتنی ستراتیژیی» مانای ئەوەی لەباتی بڕیاری خێرا و کاردانەوەی راستەوخۆ، هەم چاوەڕوانبیت و هەم چاودێری پێشهاتەکان بکەیت، بڕیارە سەرەکییەکان هەلبگریت بۆ ئەو ساتانەی دەرئەنجامەکان لەبارتر و گونجاوتر و باشتربن. دان بەخوداگرتنی ستراتیژیی پێویستی بیرکردنەوەی درێژخایەن هەیە، دستکەوتی راستەوخۆ و کورتخایەن جوڵێنەر و ژێرخانی بڕیارەکان نەبێت. ️دان بەخوداگرتنی ستراتیژیی مانای هیچ نەکردن و پاڵدانەوە نییە، بەڵکو مانای خۆرێکخستنی ناوەکیی زیاتر و زیاتر و چاوەروانیکردنی دروستبوونی لاوازیی گەورە لای نەیارەکان بۆ وەڵمدانەوەیان لە کاتی خۆیدا. بەئاگابوون و وریابوون بە دروستبوون و هاتنەکایەی،دەرفەتی نوێ، دوورکەوتنەوە لە مەترسیی ناپێویست، بەشەکی گرنگیی دان بەخوداگرتنی ستراتیژیین.
پاراستن و بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی کورد لەگەڵ ئەمریکا و تەنانەت لەگە ئیسرائیلدا، ستراتیژیەتێکی سیاسییە قابیلی پەرەپێدانێکی پراگماتیانەیە، لە دۆخێکدا سەرجەمی وڵاتانی ناوچەکە دژ بە کوردن
پاراستن و بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی کورد لەگەڵ ئەمریکا و تەنانەت لەگە ئیسرائیلدا، ستراتیژیەتێکی سیاسییە قابیلی پەرەپێدانێکی پراگماتیانەیە، لە دۆخێکدا سەرجەمی وڵاتانی ناوچەکە دژ بە کوردن. لە تورکیاوە بۆ سوریا و ئێران و زیاد لە هێزێک لە عێراقدا، بە تێپەڕین بەناو هێزە سەرەکییەکانی کەنداودا، سعودیە و قەتەر لەپێش هەمووانەوە. ستراتیژیەتی مانەوە و خۆپاراستن و خۆرەکخستنی زیتر. لەناو ئەم هاوکێشە گەورانەدا وەک ملیەتێکی گەمارۆدراو، بەوە نابێت ببچیتە ناو جەنگێکەوە زۆر گەورەتر و فراوانتر لە تواناکانی ئەو میلەتێک. میلەتێک هێزی بەرگریکردنی لە مسەلە نەتەوەیی و نیذشتیمانییەکەی لە بوونی هێزێکی سەربازییدا نییە، بەڵکو لە مانا ئینسانیی و یژدانیی و ئەخلاقیی و سیاسییەکانی ئەو مەسەلەیەدایە وەک مەسەلەی میلەتێک زیاد لە سەدەیەکە بەرگریی لە بوون و مانەوەی خۆی دەکات و دژ بە تواندنەوە و سڕینەوە و ڕاگواستن و بێمافکردن و لەناوبردن، لەبەرگریکردندایە.
