ڕاپۆرت
هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان، دوای (725 ڕۆژ) لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ئاسۆی پێکهێنانی کابینەی 10 ناڕوونە
بڵاوکراوەتەوە لە : 17 تشرینی یەکەم 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
شیكاری: درەو
🔻 هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان
🔹 لە هەرێمی کوردستاندا نەبوونی دەستوورێکی جێگیر، وایکردووە پێداگری بۆ پێکهێنانی حکومەت جدی نەبێت. ئەم نەرمییە یاساییە ڕێگەی داوە بە لایەنەکان کە گفتوگۆکان بێ سنوور درێژ بکەنەوە.
🔹 لە هەرێمی کوردستنادا، پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت هەمیشە بەندە بە ڕێککەوتنی دوو هێزی سەرەکی (پارتی و یەکێتی). کاتێک ئەم دوو هێزە لەسەر پۆستەکان، داهات، یان زۆنەکان ناڕێک بن، پرۆسەکە بە تەواوی پەکی دەکەوێت.
🔹 درێژبوونەوەی کاتی چاوەڕوانی واتا مانەوەی حکومەتە کۆنەکان بە دەسەڵاتێکی کەمکراوەوە. ئەمەش شەرعییەتی سندوقەکانی دەنگدان لاواز دەکات؛ چونکە هاووڵاتی دەنگ دەدات بۆ گۆڕانکاری.
🔹 کاتێک دەنگدەر دەبینێت دوای تێپەڕبوونی سەدان ڕۆژ (بۆ نمونە 725 ڕۆژ لە هەرێم) هێشتا لایەنەکان ناتوانن لەسەر مێزی گفتوگۆ دابنیشن، متمانەی بە خودی پرۆسەی دیمۆکراسی سست دەبێت. ئەمەش هۆکاری سەرەکییە بۆ دابەزینی ڕێژەی بەشداری لە هەڵبژاردنە یەک لەدوای یەکەکاندا.
🔹 داتاکان پێمان دەڵێن کە مۆدێلی "دیمۆکراسیی پشکپشکێنە" لەسەر ئاستی هەرێم لە ڕابردوودا تووشی پەککەوتن بووە. بەڵام، بارودۆخی هەرێمی کوردستان لە خولی شەشەمدا زیاتر چووەتە قۆناغی مەترسییەوە، چونکە درێژبوونەوەی ماوەکە بۆ نزیکەی 2 ساڵ بەبێ ئاسۆیەکی ڕوون، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە میکانیزمە ناوخۆییەکانی هەرێم بۆ چارەسەری قەیرانەکان پێویستیان بە داڕشتنەوەی بنەڕەتی و یاسایی هەیە.
یەکەم؛ هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان
پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی کوردستان (بەتایبەت لە دوای ساڵی 1992 و پێکهێنانی یەکەم کابینەی حکومەت) خاوەنی داینامیکی تایبەت بە خۆیەتی. لە زۆربەی خولەکاندا، ماوەی نێوان ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی و گەیشتن بە ڕێککەوتنی کۆتایی بۆ پێکهێنانی کابینە وەزارییەکان، کات و گفتوگۆی زۆری خایاندووە.
1. خولی یەکەم (کابینەی یەکەم - فوئاد مەعسوم - 1992)
· بەروارەکان: 19-05-1992 بۆ 04-07-1992
· یەکەمین هەڵبژاردنی پەرلەمانیی هەرێمی کوردستان دوای ڕاپەڕین و کشانەوەی دامەزراوەکانی ڕژێمی بەعس، کە تێیدا یەکەم کابینەی حکومەت بە سەرۆکایەتی فوئاد مەعسوم پێکهێنرا.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 46 ڕۆژ (1 مانگ و 15 ڕۆژ).
2. خولی دووەم (کابینەی پێنجەم - یەکگرتنەوە - نێچیرڤان بارزانی - 2005-2006)
· بەروارەکان: 30-01-2005 بۆ 07-05-2006
· پرۆسەی گفتوگۆ و پێکهێنانی کابینەی یەکگرتنەوەی ئیدارەکانی هەولێر و سلێمانی دوای چەندین ساڵ لە دابەشبوونی کارگێڕی، کە ئەرکی سەرۆکایەتییەکەی بەخشرا بە نێچیرڤان بارزانی.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 462 ڕۆژ (1 ساڵ و 3 مانگ و 7 ڕۆژ).
3. خولی سێیەم (کابینەی شەشەم - بەرهەم ساڵح / کابینەی حەوتەم - نێچیرڤان بارزانی - 2009)
· بەروارەکان: 25-07-2009 بۆ 28-10-2009
· ماوەی گفتوگۆکان دوای هەڵبژاردنی خولی سێیەم کە تێیدا ڕێککەوتنی ستراتیژی نێوان پارتی و یەکێتی جێبەجێکرا بۆ ئاڵوگۆڕی پۆستی سەرۆک وەزیران (سەرەتا بەرهەم ساڵح و پاشان نێچیرڤان بارزانی).
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 95 ڕۆژ (3 مانگ و 3 ڕۆژ).
4. خولی چوارەم (کابینەی هەشتەم - نێچیرڤان بارزانی - 2013-2014)
· بەروارەکان: 21-09-2013 بۆ 18-06-2014
· ماوەی ململانێ و دانوستانە چڕەکانی نێوان لایەنەکان دوای دەرکەوتنی بزووتنەوەی گۆڕان وەک هێزی دووەم، کە پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتی بنکەفراوانی بە سەرۆکایەتی نێچیرڤان بارزانی درێژکردەوە.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 270 ڕۆژ (9 مانگ بە تەواوی).
5. خولی پێنجەم (کابینەی نۆیەم - مەسرور بارزانی - 2018-2019)
· بەروارەکان: 30-09-2018 بۆ 10-07-2019
· خولی پێکهێنانی تەلاری کابینەی نۆیەم بە سەرۆکایەتی مەسرور بارزانی، کە بەهۆی چڕی ململانێ نێوخۆییەکان لەسەر پۆستەکان و دۆخی دوای ڕووداوەکانی 16ی ئۆکتۆبەر و کەرکوک، کاتێکی زۆری خایاند.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەت: 283 ڕۆژ (9 مانگ و 10 ڕۆژ).
6. خولی شەشەم (کابینەی دەیەم - 2024-2026)
· بەروارەکان: 20-10-2024 تا ئێستا (15-10-2026)
· قۆناغی ئێستای هەرێمی کوردستان و درێژترین چەقبەستوویی سیاسی؛ گفتوگۆکان دوای هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمان هێشتا بەردەوامن و بەهۆی قووڵی ناکۆکی جەمسەرە سەرەکییەکان کابینەی دەیەم پێکنەهاتووە.
· ماوەی نێوان هەڵبژاردن تا ئێستا: 725 ڕۆژ (1 ساڵ و 11 مانگ و 25 ڕۆژ).
تێبینییە سەرەکییەکان
· درێژترین چەقبەستوویی سیاسی: خولی شەشەمی ئێستایە (2024-2026) کە گەیشتووەتە 725 ڕۆژ و بووەتە درێژترین ماوەی گفتوگۆ لە مێژووی هەرێمدا، تەنانەت پێش قۆناغی پێکهێنانی حکومەتی یەکگرتنەوەش (462 ڕۆژ) کەوتووە.
· کورتترین ماوە: خولی یەکەم بوو لە ساڵی 1992 (کابینەی فوئاد مەعسوم) کە تەنها 46 ڕۆژی خایاند، چونکە سەرەتای پرۆسەکە بوو و جۆرێک لە کۆدەنگی نیشتمانیی فریاگوزاری لە ئارادا بوو.
· تێکڕای گشتی (مێژوویی): بە لادانی خولە نائاساییەکان (یەکەم و شەشەم)، تێکڕای کاتی پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان لە نێوان 3 بۆ 9 مانگدا دەسووڕێتەوە، کە نیشان دەدات داینامیکی ڕێککەوتنی دووقۆڵی ساڵ بە ساڵ ئاڵۆزتر و سەختتر بووە.
خشتەکە
خوێندنەوەی خشتەکە بەپێی ڕەوتی مێژوویی:
· سەردەمی دامەزراندن و گواستنەوە (1992 - 2006): پرۆسەکە لە کورتترین ماوەوە (46 ڕۆژ) بەهۆی پێویستی خێرا بە دامەزراوە، گۆڕا بۆ درێژترین چەقبەستوویی ئەو سەردەمە (462 ڕۆژ) کە هۆکارەکەی پرۆسەی ئاڵۆزی یەکگرتنەوەی ئیداری هەردوو زۆنی سەوز و زەرد بوو.
· قۆناغی ململانێی فرەڕەهەند (2009 - 2019): دوای ساڵی 2009، ماوەی پێکهێنانی حکومەتەکان بە شێوەیەکی بەرچاو هەڵکشا (لە 95 ڕۆژەوە بۆ 270 و 283 ڕۆژ)؛ ئەمەش بەهۆی گۆڕانی نەخشەی سیاسی هەرێم، هێنانە پێشەوەی چەمکی حکومەتی بنکەفراوان و قورسیی ڕێککەوتن لەسەر دابەشکارییە دارایی و کارگێڕییەکان.
· خولی شەشەمی ئێستا (2024 - 2026): ئەم قۆناغە بە بەرزترین ئاستی چەقبەستوویی (725 ڕۆژ) دادەنرێت لە مێژووی هەرێمدا، کە دەری دەخات کێشە نێوخۆییەکان و کارتێکەرە نیشتمانی و هەرێمییەکان گەیشتوونەتە ئاستێک کە جێبەجێکردنی دەرەنجامی سندوقەکانی دەنگدانی بە تەواوی پەکخستووە.
دووەم: سیستەمی سیاسیی هەرێمی کوردستان لە ڕووی هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەتەکان
لە ژێر ڕۆشنایی ئەو داتایانەی کە پێشتر خستمانەڕوو، ئەم ژمارانە تەنها ڕۆژژمێر نین، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ململانێ، هێز، دەقە یاساییەکان و سروشتی دیمۆکراسیین، لێرەدا چەند خوێندنەوەیەک دەخەینە ڕوو؛
1. خوێندنەوەی یاسایی و دەستووری
یاسا و دەستوور داڕێژەری بنەڕەتی کاتی یەکلاکردنەوەی حکومەتەکانن، بەڵام جێبەجێکردنیان لە هەرێم جیاوازە: لە هەرێمی کوردستاندا نەبوونی دەستوورێکی جێگیر و پشت بەستن بە یاسای ژمارە 1ی ساڵی 1992ی پەرلەمانی کوردستان، وایکردووە کە توندبوونەوەیەکی کاتی هاوشێوەی بەغدا بوونی نەبێت. ئەم نەرمییە یاساییە ڕێگەی داوە بە لایەنەکان کە گفتوگۆکان بێ سنوور درێژ بکەنەوە، وەک ئەوەی لە خولی شەشەمی هەڵبژاردن "ئێستا"دا دەبینرێت کە گەیشتووەتە 725 ڕۆژ بەبێ بوونی ڕێگرێکی یاسایی یەکلاکەرەوە.
2. خوێندنەوەی سیاسی و داینامیکی هێز
ژمارەی ڕۆژەکان پێوەرێکی ڕاستەوخۆن بۆ ئاستی ڕکابەری و ململانێی نێوان لایەنەکان: لە هەرێمدا، پرۆسەکە هەمیشە بەندە بە ڕێککەوتنی دوو هێزی سەرەکی (پارتی و یەکێتی). کاتێک ئەم دوو هێزە لەسەر پۆستەکان، داهات، یان زۆنەکان ناڕێک بن، پرۆسەکە بە تەواوی پەککەوتە دەبێت. خولی شەشەمی ئێستا (590 ڕۆژ) و خولی دووەم (462 ڕۆژ) دەری دەخەن کە ململانێی دوو جەمسەری لە کوردستاندا قورستر و درێژخایەنترە لە ململانێی فرەجەمسەری لە بەغدا، چونکە لێرەدا هێزی سێیەم نییە کە بتوانێت هاوسەنگییەکە ڕابگرێت یان وەک ناوبژیوان ڕۆڵ ببێنێت.
3. خوێندنەوەی دیمۆکراسی و متمانەی گشتی
لەم ڕووەوە، درێژبوونەوەی ماوەی پێکهێنانی حکومەت زیانی گەورە لە جەوهەری دیمۆکراسی دەدات:
· دیاردەی "حکومەتی کاربەڕێکەر": درێژبوونەوەی کاتی چاوەڕوانی واتا مانەوەی حکومەتە کۆنەکان بە دەسەڵاتێکی کەمکراوەوە. ئەمەش شەرعییەتی سندوقەکانی دەنگدان لاواز دەکات؛ چونکە هاووڵاتی دەنگ دەدات بۆ گۆڕانکاری، بەڵام بۆ ماوەی ساڵێک یان زیاتر هەمان دەموچاوە کۆنەکان بەردەوام دەبن لە بەڕێوەبردنی وڵات.
· ساردبوونەوەی دەنگدەر: کاتێک دەنگدەر دەبینێت دوای تێپەڕبوونی سەدان ڕۆژ (لە لە هەرێم 725 ڕۆژ) هێشتا لایەنەکان ناتوانن لەسەر مێزی گفتوگۆ دابنیشن، متمانەی بە خودی پرۆسەی دیمۆکراسی سست دەبێت. ئەمەش هۆکاری سەرەکییە بۆ دابەزینی ڕێژەی بەشداری لە هەڵبژاردنە یەک لەدوای یەکەکاندا.
کۆتایی
داتاکان پێمان دەڵێن کە مۆدێلی "دیمۆکراسیی پشکپشکێنە" لە سەر ئاستی هەرێم تووشی پەککەوتن بووە. بەڵام، بارودۆخی هەرێمی کوردستان لە خولی شەشەمدا زیاتر چووەتە قۆناغی مەترسییەوە، چونکە درێژبوونەوەی ماوەکە بۆ نزیکەی 2 ساڵ بەبێ ئاسۆیەکی ڕوون، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە میکانیزمە ناوخۆییەکانی هەرێم بۆ چارەسەری قەیرانەکان پێویستیان بە داڕشتنەوەی بنەڕەتی و یاسایی هەیە.
