هەواڵ
ڕاپۆرت
حوکمڕانیی تاوانکاری بەو دۆخە دەوترێت کە تێیدا گرووپە چەکدارەکان، تۆڕەکانی قاچاخچێتی یان کارتلەکان، نەزمێکی کۆمەڵایەتی (Social Order) بەسەر دانیشتووانی ناوچەیەکی دیاریکراودا دەسەپێنن و هەژموونی بەردەوامی خۆیان بەسەر ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیاندا جێگیر دەکەن.
بڵاوکراوەتەوە لە : 30 ئەیلوول 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
درەو:
توێژینەوەی: دکتۆر ماوریسیۆ ڤیێرا
زانکۆی ئاشتی (University for Peace - UPEACE) بە هاوبەشی لەگەڵ کۆمیسیۆنی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان
پێشەکی: پێویستیی گۆڕینی هاوکێشەی چەمکسازی
بۆ ماوەی چەندین دەیە، ئەدەبیاتی ئاسایشی نێودەوڵەتی، دەزگاکانی هەواڵگری و ناوەندەکانی داڕشتنی سیاسەت بە شێوازێکی دابڕاو مامەڵەیان لەگەڵ دوو دیاردەی هاوتەریبدا کردووە: لە لایەک تاوانی ڕێکخراو (Organized Crime) و لە لایەکی تر دیاردەی گەندەڵی (Corruption). لەم ڕوانگە تەقلیدییەدا، تاوان وەک لادان لە یاسا لە قەڵەم دەدرا کە لە لایەن گروپە نایاساییەکانەوە ئەنجام دەدرێت، و گەندەڵیش وەک لادانی فەرمانبەرانی دەوڵەت و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات بۆ بەرژەوەندیی کەسی پێناسە دەکرا.
بەڵام توێژینەوە نوێیەکەی زانکۆی ئاشتی بە شێوەیەکی ڕیشەیی ئەم هاوکێشەیە هەڵدەوەشێنێتەوە. بەپێی ئەم توێژینەوەیە، ئێمە چیتر لەبەردەم سەرپێچیی بازرگانی یان بەرتیلخۆریی باودا نین، بەڵکو لەبەردەم سەرهەڵدانی دیاردەیەکی نوێداین بە ناوی حوکمڕانیی تاوانکاری (Criminal Governance). ئەم دیاردەیە کاتێک دروست دەبێت کە سنوورەکانی نێوان دەوڵەت و تاوانکاران دەسڕێنەوە، و تۆڕە نایاساییەکان لە جیاتی ئەوەی تەنیا قازانج کۆبکەنەوە، دەست دەکەن بە پیادەکردنی ئەرکەکانی دەوڵەت: لە داڕشتنی یاسای خۆجێیی، سەپاندنی باج، یەکلاکردنەوەی ناکۆکییە کۆمەڵایەتییەکان، دابینکردنی ئەمنییەت، و تەنانەت پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی گشتی بە هاووڵاتیان.
بۆ هەرێمێکی وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت عێراق و ناوچە جێناکۆکەکان کە خاوەنی جوگرافیایەکی ناسەقامگیر، سنووری دەربازپێکراو، و فرەیی هێزە چەکدارە نادەوڵەتییەکانن، ئەم چەمکە دەبێتە کەرەستەیەکی پێویست بۆ هەڵسەنگاندنی هەڕەشەکان لەسەر بنەمایەکی زانستی و واقیعی.
بەشی یەکەم: کڕۆکی چەمکی حوکمڕانیی تاوانکاری (Criminal Governance)
حوکمڕانیی تاوانکاری بەو دۆخە دەوترێت کە تێیدا گرووپە چەکدارەکان، تۆڕەکانی قاچاخچێتی یان کارتلەکان، نەزمێکی کۆمەڵایەتی (Social Order) بەسەر دانیشتووانی ناوچەیەکی دیاریکراودا دەسەپێنن و هەژموونی بەردەوامی خۆیان بەسەر ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیاندا جێگیر دەکەن.
ئەم حوکمڕانییە لەسەر چوار بنەمای سەرەکی کار دەکات:
١. قۆرغکردنی توندوتیژی و دابینکردنی ئاسایشی بەدیل
گرووپە تاوانکارییەکان تەنیا توندوتیژی بۆ لێدانی نەیارەکانیان بەکارناهێنن، بەڵکو توندوتیژی بە شێوازێکی یاساییئاسا بۆ ڕاگرتنی ئاسایش لە ناوچەکەیاندا پەیڕەو دەکەن. لەو شوێنانەی پۆلیس و هێزە فەرمییەکان بوونیان نییە یان متمانەیان لەدەستداوە، ئەم گرووپانە دەبنە دادوەر؛ دزی و گێچەڵ قەدەغە دەکەن، ڕێگری لە پشێوی دەکەن و لە بەرامبەردا داوای ملکەچبوونی تەواو لە هاووڵاتیان دەکەن.
٢. سەپاندنی باج و سەرانە (Extortion as Taxation)
پارەوەرگرتن چیتر تەنیا هەڕەشەی مافیا نییە، بەڵکو لە چوارچێوەی حوکمڕانیی تاوانکاریدا شێوازێکی فەرمی و دەوری وەردەگرێت. دوکاندارەکان، شۆفێرانی بارهەڵگر، کۆمپانیاکانی بیناسازی و تەنانەت فەرمانگە گشتییەکان، بڕەپارەیەکی دیاریکراو و بەردەوام دەدەن بەو گرووپانە لە بەرامبەر مۆڵەتی کارکردن و پاراستنی سەروماڵیان. ئەم پارەیە وەک باجی فەرمی لێدێت بەڵام بۆ خەزێنەی گروپە نادەوڵەتییەکان دەڕوات.
٣. چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان (Dispute Resolution)
کاتێک دادگاکانی دەوڵەت خاو و گەندەڵ بن یان دەستیان بە هەندێک ناوچە نەگات، هاووڵاتیان کێشە خێزانی، بازرگانی، و عەشایەرییەکانیان دەبەنە بەردەم فەرماندە یان سەرکردەی ئەو تۆڕە تاوانکارییانە. بڕیارەکانی ئەم سەرکردانە دەستبەجێ جێبەجێ دەکرێن، چونکە هێزی چەکداری خێرایان لەپشتە؛ ئەمەش جۆرێک لە شەرعییەتی دیفاکتۆیان پێ دەبەخشێت.
٤. پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری و خێرخوازیی دەستکرد
تۆڕە تاوانکارییەکان بەشێک لە سامانی دزراو یان داهاتی قاچاخچێتی لە کڕینی دەرمان بۆ هەژاران، ڕاکێشانی هێڵی کارەبا و ئاو، یان نۆژەنکردنەوەی شوێنە گشتییەکان خەرج دەکەن. ئەم کارە بۆ خۆشەویستی نییە، بەڵکو سەرمایەگوزارییەکی ستراتیژییە بۆ ئەوەی خەڵکی ناوچەکە وەک قەڵغانی مرۆیی لە بەرامبەر هێزە ئەمنییەکانی دەوڵەتدا پشتیوانییان لێ بکەن.
بەشی دووەم: چەمکی داگیرکردنی دەوڵەت (State Capture) لە ڕوانگەیەکی نوێوە
یەکێک لە گرنگترین تەوەرەکانی پەڕتووکەکە، شیکارییە بۆ شێوازی پەیوەندیی نێوان ئەم گرووپانە و دامەزراوە فەرمییەکان. توێژینەوەکە پێداگری دەکات کە ئەم گرووپانە نایانەوێت دەوڵەت بە تەواوی لەناوببەن؛ چونکە دەوڵەتێکی داڕماو خزمەت بە بەرژەوەندییەکانیان ناکات. ئەوان پێویستیان بە چوارچێوەیەکی فەرمیی دەوڵەت هەیە کە پاسپۆرت، مۆڵەتی گومرگی، حساباتی بانکی و پارێزبەندیی یاساییان بۆ دابین بکات.
پرۆسەی داگیرکردنی دەوڵەت بە سێ قۆناغی سەرەکیدا تێدەپەڕێت:
قۆناغی یەکەم: دزەکردن (Infiltration)
کڕینی بەرپرسانی ئاستی نزم، ئەفسەرانی خاڵە سنورییەکان و دادوەرە ناوخۆییەکان لە ڕێگەی پێدانی بەرتیل یان هەڕەشەی ڕاستەوخۆ، بە مەبەستی چاوپۆشیکردن لە هێڵەکانی قاچاخ و سپیکردنەوەی پارە.
قۆناغی دووەم: تێکەڵبوون و بەکارهێنانی دەسەڵات (Co-optation)
دانانی کاندیدی تایبەت بە خۆیان لە ناو ئەنجومەنە هەڵبژێردراوەکان، شارەوانییەکان، و پەرلەمان. لەم قۆناغەدا نوێنەرانی ئەم تۆڕانە یاسا و ڕێساکان بە شێوازێک دادەڕێژنەوە کە ئاسانکاری بۆ قۆرغکاریی بازرگانیی نایاسایی و شاردنەوەی سەرچاوەی داهاتە تاوانکارییەکان بکات.
قۆناغی سێیەم: دروستبوونی کارەکتەری فرەڕەهەند (Hybridization)
ئەمە ترسناکترین قۆناغە؛ کە تێیدا هیچ جیاوازییەک نامێنێت لە نێوان ئەوەی کێ بەرپرسی دەوڵەتە و کێ سەرکردەی تۆڕی تاوانکارییە. بەرپرسە باڵاکان پێگەی فەرمی و دەزگا ئەمنییەکانی دەوڵەت بەکاردەهێنن بۆ پاراستنی هێڵەکانی قاچاخچێتی، بازرگانیی نایاسایی چەک و نەوت، و سەرکوتکردنی ئەو ڕکابەرانەی کە دەیانەوێت دەست بۆ بەرژەوەندییەکانیان بەرن. دەوڵەت لێرەدا دەبێتە ڕووکارێکی یاسایی بۆ ئیدارەدانی ئابوورییەکی نایاسایی.
بەشی سێیەم: ئابوورییە نایاساییەکان وەک کەرەستەی دروستکردنی دەسەڵات
پەڕتووکەکە بە داتای ورد دەیسەلمێنێت کە ئابووریی نایاسایی چیتر کایەیەکی پەراوێزخراو نییە، بەڵکو بووەتە بزوێنەری سەرەکیی دەسەڵاتی سیاسی لە زۆربەی وڵاتە ناسەقامگیرەکاندا. ئەم تۆڕانە پشتیان بە چەند کەرتی سەرەکی بەستووە:
١. خاڵە سنورییە دەربازپێکراوەکان و قاچاخی
کۆنترۆڵکردنی دەروازە سنورییەکان (فەرمی و نافەرمی) گەورەترین سەرچاوەی داهاتە. قاچاخیی سووتەمەنی، ماددەی هۆشبەر، چەک، و کاڵای بەکاربەری بێ باج، ڕۆژانە ملیۆنان دۆلار دەخاتە دەستی ئەم گرووپانەوە. ئەم سەرمایە زەبەلاحە بەشێکی بۆ بەهێزکردنی باڵی سەربازی بەکاردێت و بەشەکەی تری بۆ کڕینی دەنگی دەنگدەران و دڵسۆزیی سیاسی لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا.
٢. سپیکردنەوەی پارە لە ڕێگەی کەرتی گشتی و بیناسازییەوە
داهاتی تاوانەکان دەخرێتە ناو پڕۆژە فەرمییەکانی نیشتەجێبوون، کەرتی پەیوەندییەکان، و گرێبەستە گشتییەکانی دەوڵەت. کاتێک پارەی نایاسایی دەچێتە ناو سیستەمی فەرمیی ئابوورییەوە، کەسایەتییە تاوانکارەکان دەگۆڕێن بۆ سەرمایەداری بەڕێز و خێرخواز، کە ئەمەش لێپێچینەوەی یاسایی لە دژیان زۆر ئەستەم دەکات.
بەشی چوارەم: بۆچی سیاسەتی "دەستی ئاسنین" و وەڵامدانەوەی سەربازی شکستی هێناوە؟
بەشێکی بنەڕەتیی توێژینەوەکەی دکتۆر ڤیێرا تەرخانکراوە بۆ هەڵسەنگاندنی ئەو هەڵمەتە سەربازییانەی کە حکومەتە جیاوازەکان لە ژێر ناوی "جەنگ دژ بە تاوان" یان سیاسەتی دەستی ئاسنین (Mano Dura) پیادەیان کردووە. نووسەر دەیسەلمێنێت کە بۆچی ئەم ڕێبازە نەک کێشەکەی چارەسەر نەکردووە، بەڵکو زۆرجار تەنگژەکەی قووڵتر کردووەتەوە:
١. پەرتەوازەبوونی توندوتیژی (Fragmentation)
کاتێک دەوڵەت هێرش دەکاتە سەر سەرکردەی یەکەمی کارتلێک یان تۆڕێکی چەکدار و دەیکوژێت یان دەستگیری دەکات، گرووپەکە لەناو ناچێت؛ بەڵکو دابەش دەبێت بۆ چەندین باڵی بچووکتر و توندڕەوتر. ئەم باڵە نوێیانە بۆ سەلماندنی هێزی خۆیان و کۆنترۆڵکردنی ناوچە، دەکەونە شەڕی خوێناوی لەگەڵ یەکتردا، کە بەهۆیەوە ڕێژەی کوشتن و توندوتیژی لەناو کۆمەڵگەدا چەند هێندە بەرز دەبێتەوە.
٢. لەدەستدانی متمانەی کۆمەڵگە و پێشێلکاریی مافەکانی مرۆڤ
ئۆپەراسیۆنە سەربازییە گەورەکان زۆرجار بەهۆی کوێرانەبوونیان و بەکارهێنانی هێزی لەڕادەبەدەر، زیان بە خەڵکی سڤیل دەگەیەنن. کاتێک سوپا یان هێزە ئەمنییەکان بێ جیاوازی هەڵکوتانە سەر ماڵان ئەنجام دەدەن و گەنجان دەستگیر دەکەن، هاووڵاتیان دەوڵەت وەک هێزێکی داگیرکەر دەبینن، و لە ڕووی دەروونییەوە زیاتر لە گرووپە تاوانکارییە خۆجێییەکان نزیک دەبنەوە کە خەڵکی ناوچەکەن.
٣. چارەسەرنەکردنی هۆکارە بنەڕەتییەکان
دەستی ئاسنین دەتوانێت چەکدارێک بکوژێت، بەڵام ناتوانێت بێکاری، هەژاری، گەندەڵیی دادگاکان، و نەبوونی خزمەتگوزاری نەهێڵێت. تا ئەو کاتەی بازاڕی ڕەش هەلی کاری سەرەکی بێت بۆ گەنجان، بە لەناوچوونی هەر قاچاخچییەک، دەستبەجێ دە کەسی تر جێگەکەی دەگرنەوە.
بەشی پێنجەم: ستراتیژی بونیادنانی خۆڕاگری (Resilience)؛ چۆن ڕووبەڕووی حوکمڕانیی تاوانکاری ببینەوە؟
لە جیاتی ڕێبازی سەربازیی ڕووت، کتێبەکە پێشنیاری چەمکی "بونیادنانی خۆڕاگریی دامەزراوەیی و کۆمەڵایەتی" دەکات. ئەم چەمکە بە مانای ئەوە دێت کە دەبێت دەوڵەت و کۆمەڵگە توانای ئەوە پەیدا بکەن کە لە بەرامبەر دزەکردنی تۆڕە نایاساییەکاندا خۆیان بپارێزن و داڕمان ڕوونەدات.
ستراتیژیی بونیادنانی خۆڕاگری لە چوار هێڵی تەریب پێکدێت:
یەکەم: هەواڵگریی دارایی پێشکەوتوو (Follow the Money)
لە جیاتی ڕاوکردنی چەکدارە بچووکەکان لەسەر شەقام، پێویستە دەزگا ئەمنییەکان سەرنج بخەنە سەر تۆڕە داراییەکان، سیستەمی حەواڵە، سپیکردنەوەی پارە لە کەرتی خانووبەرە، و ئاشکراکردنی ئەو کۆمپانیا وەهمییانەی کە لەلایەن بەرپرسانی باڵاوە بۆ داپۆشینی داهاتی نایاسایی بەکاردەهێنرێن. لێدانی سەرمایەی گرووپە تاوانکارییەکان دەبێتە هۆی لەکارخستنی تەواوی توانای چەکداری و نفوزی سیاسییان.
دووەم: پڕکردنەوەی بۆشایی حوکمڕانی (Reclaiming Governance)
دەوڵەت ناتوانێت کۆنترۆڵی ناوچەیەک بکاتەوە ئەگەر تەنیا بازگەی ئەمنیی تێدا دابنێت. پێویستە لەگەڵ هێزی ئەمنیدا، نەخۆشخانە، دادگای پاک، قوتابخانە و خزمەتگوزاریی سەرەتایی بگەنە ئەو ناوچانەی پەراوێز خراون. کاتێک هاووڵاتی کێشە یاساییەکانی بە دادپەروەری لە دادگای دەوڵەتدا چارەسەر بوو، چیتر پەنا بۆ فەرماندەی میلیشیا و تۆڕی تاوانکاری نابات.
سێیەم: دروستکردنی پارێزبەندی بۆ کەرتی دادوەری و پۆلیس
تۆڕە تاوانکارییەکان بەهۆی هەڕەشە و بەرتیلەوە دەست بەسەر دادوەرەکان و پۆلیسی ناوخۆییدا دەگرن. بۆ پاراستنی ئەم کەرتە، پێویستە سیستەمی پاراستنی دادوەران، ئاڵوگۆڕپێکردنی بەردەوامی ئەفسەرانی خاڵە سنورییەکان، و پێکهێنانی یەکەی تایبەتی دژەگەندەڵی کە لە دەرەوەی فشاری سیاسیی ناوخۆیی کار بکەن، دابمەزرێنرێت.
چوارەم: هاندانی چاودێریی مەدەنی و ڕۆژنامەگەریی لێکۆڵینەوە
لە زۆربەی وڵاتاندا، یەکەم لایەن کە پەرژین لەسەر گەندەڵی و تۆڕە نایاساییەکان لادەبات، هێزە ئەمنییەکان نین، بەڵکو ڕۆژنامەنووسانی لێکۆڵەر و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنین. پاراستنی ئازادیی زانیاری و هاندانی چاودێریی مەدەنی، ئاستی تێچووی گەندەڵی بۆ بەرپرسە تاوانکارەکان بەرز دەکاتەوە.
بەشی شەشەم: تێڕوانینی شیکاری بۆ ژینگەی ئەمنیی عێراق و هەرێمی کوردستان
کاتێک ئەم تێز و دەرئەنجامانە لەسەر ژینگەی ئەمنیی خۆمان جێبەجێ دەکەین، چەندین خاڵی لێکچووی مەترسیدار بەدی دەکرێن کە پێویستە ناوەندی تاك (TACK) بە وردی چاودێرییان بکات:
١. کێشەی دەروازە سنورییە نافەرمییەکان
بوونی دەیان خاڵی پەڕینەوەی نایاسایی لە سنورەکانی نێوان عێراق و وڵاتانی دراوسێ، زەمینەیەکی گونجاوی بۆ دروستبوونی تۆڕی چەکداری دروست کردووە کە لەسەر قاچاخیی نەوت، ماددەی هۆشبەر، و جگەرە دەژین. داهاتی ئەم خاڵانە هێزێکی سەربازی و دارایی ئەوتۆی بەخشیوە بە هەندێک لە کارەکتەرەکان کە بە ئاسانی یاساکانی دەوڵەت رەتدەکەنەوە.
٢. دیاردەی داگیرکردنی فەرمانگە گشتییەکان لە ناوچە جێناکۆکەکان
لە هەندێک ناوچەی بۆشایی ئەمنیدا، گرووپە چەکدارەکان بە تەواوی ڕۆڵی حوکمڕانی تاوانکاری دەگێڕن؛ باج لە جووتیاران و شۆفێران دەستێنن و مامەڵە بازرگانییەکان لەژێر دەسەڵاتی ئەواندا تێدەپەڕێت، کە ئەمەش هەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی هەرێمی کوردستان.
٣. تێکەڵبوونی هێزی سیاسی لەگەڵ بزنسی پارێزراودا
گەشەکردنی کۆمپانیا و سەرمایەدارگەلێک کە لە پشتی پەردەوە پشت بە هێزی چەکدار دەبەستن بۆ یەکلاییکردنەوەی تەندەر و پڕۆژە ئابوورییەکان، سەرەتای قۆناغی داگیرکردنی دەوڵەتە (State Capture)، کە ئەگەر پێشی پێ نەگیرێت، کۆنتڕۆڵکردنی ئابووری و سەقامگیری لە دەستی دامەزراوە فەرمییەکان دەردەهێنێت.
ڕاسپاردە ستراتیژییەکان بۆ دەزگا ئەمنییەکان و داڕێژەرانی سیاسەت
١. دامەزراندنی ناوەندی هاوبەشی هەواڵگریی دارایی (Financial Intelligence Fusion Center)
پێویستە هەماهەنگییەکی تەواو لە نێوان دەزگا ئەمنییەکان، دەستەی دەستپاکی، و بانکی ناوەندیدا هەبێت بۆ بەدواداچوونی سەرچاوەی سامانی گوماناوی و سپیکردنەوەی پارە بە شێوازێکی زانستی.
٢. بەئەلیکترۆنیکردنی دەروازە سنورییەکان و گومرگ
لابردنی دەستی مرۆیی لە وەرگرتنی باج و گومرگ و بەستنەوەی سەرجەم دەروازەکان بە سیستەمی چاودێریی دیجیتاڵی، گورزێکی کوشندە لە سەرچاوەی دارایی تۆڕە نایاساییەکان دەوەشێنێت.
٣. چاکسازی لە کەرتی خزمەتگوزاری و دادوەری لە ناوچە پەراوێزخراوەکان
بۆ ڕێگریکردن لەوەی خەڵکی پەنا بۆ دەسەڵاتی نافەرمی و عەشایەری ببەن، دەبێت پڕۆسەی دادوەری خێرا و شەفاف بێت و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان لە لایەن دەوڵەتەوە دابین بکرێن تا بۆشایی بۆ هیچ گروپێکی تاوانکاری نەمێنێتەوە.
٤. هۆشیارکردنەوەی فەرماندە ئەمنییەکان لەسەر سروشتی هەڕەشە نوێیەکان
پێویستە ئەفسەران و شیکارکارانی ئەمنی تێبگەن کە شەڕی داهاتوو تەنیا لەگەڵ تیرۆری کلاسیکدا نییە، بەڵکو لەگەڵ ئەو تۆڕە پێشکەوتووانەدایە کە لە ڕێگەی تێکەڵکردنی پارە، دەسەڵات و توندوتیژییەوە دەیانەوێت جڵەوی کۆمەڵگە بگرنە دەست.
