هەواڵ
ڕاپۆرت
لە یاداشتكێدا بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە مرۆیی و ژینگەییە نێودەوڵەتییەکان، کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان (KNK) رایدەگەیەنێت سوپای پاسدارانی ئێران چەکی قەدەغەکراوی (فۆسفۆری سپی) و سووتانی هاووڵاتییان و ماددەی کیمیایی قەدەغەکراوی بەكارهێناوە.
بڵاوکراوەتەوە لە : 24 تەمموز 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
درەو:
لە یاداشتكێدا بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە مرۆیی و ژینگەییە نێودەوڵەتییەکان، کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان (KNK) سوپای پاسدارانی ئێران چەکی قەدەغەکراوی (فۆسفۆری سپی) و سووتانی هاووڵاتییان و ماددەی کیمیایی قەدەغەکراوی بەكارهێناوە.
یاداشتێکی فەرمی و بەپەلە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە مرۆیی و ژینگەییە نێودەوڵەتییەکان
بۆ/ سەرجەم ڕێکخراو و ناوەندە نێودەوڵەتییەکانی داکۆکیکار لە مافەکانی مرۆڤ و پاراستنی ژینگە
بابەت: پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و ژینگەکوژی (ئیکۆساید) لە هەرێمی کوردستان
ئێمە لە کۆمیسیۆنی مافی مرۆڤ و کۆمیسیۆنی ژینگەی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان (KNK)، نیگەرانیی قووڵی خۆمان ئاراستەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکەین و بە توندی سەرکۆنەی توندبوونەوەی هێرشە سەربازییەکانی ڕژێمی ئێران و گرووپە چەکدارە هاوپەیمانەکانی دەکەین بۆ سەر خاک، دارستان و ژینگەی هەرێمی کوردستان - عێراق لەم ساڵەدا. ئەم هێرشە بەردەوامانە لە کاتێکدا ئەنجام دەدرێن کە نە هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان و نە پارتە ئۆپۆزیسیۆنەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، هیچ کامێکیان بەشێک نین لە جەنگ و ململانێی هێزە دەرەکییەکان (ئەمریکا-ئیسرائیل / ئێران).
لەم یاداشتەدا، سەرنجی لایەنە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئامارە فەرمییەکان، بەڵگەکانی بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراو و کاریگەرییە کارەساتبارە مرۆیی و ژینگەییەکانی ئەم هێرشانە ڕادەکێشین:
یەکەم: ئاماری هێرشە موشەکی و درۆنییەکان بۆ سەر هەرێمی کوردستان - عێراق (تا تەممووزی ٢٠٢٦)
بەپێی ڕاپۆرت و بەدواداچوونە مەیدانی و فەرمییەکان، قەبارەی هێرشەکان لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦ەوە گەیشتووەتە ئاستێکی بێپێشینە:
• ئاماری فەرمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان - عێراق (KRG): فەرمانگەی میدیا و زانیاری ڕایگەیاندووە کە تەنیا لە ماوەی نێوان ٢٨ی شوبات تا ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦، هەرێمی کوردستان بە ٨٠٩ هێرش (٧٠١ درۆنی خۆکوژ و ١٠٨ هێرشی موشەکی) کراوەتە ئامانج.
• ئاماری ڕێکخراوی (CPT-IK): تیمی دروستکەرانی ئاشتی کۆمەڵایەتی ڕاپۆرتی داوە کە لە سێ مانگی یەکەمی ململانێکاندا (٢٨ی شوبات تا ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦)، کۆی گشتی ٧٥١ هێرش تۆمار کراوە، لەو ژمارەیە ٢٩٨ هێرشیان لەلایەن سوپای پاسدارانی ئێرانەوە ئەنجام دراون و ٤٥٣ هێرشەکەی تریش لەلایەن گرووپە چەکدارە عێراقییەکانی سەر بە هاوپەیمانی ئێرانەوە ئەنجام دراون.
• دوایین ئامارەکان تا تەمووزی ٢٠٢٦: بەپێی چاودێرییە میدیاییەکان، ژمارەی کۆی گشتی درۆن و موشەکە تەقێندراوەکان بۆ سەر هەرێمی کوردستان لە دەستپێکی جەنگەکەوە ٩٠٠ هێرشی تێپەڕاندووە (زیاتر لە ٩٢٧ هێرش)، کە بەشێکی زۆریان پارێزگای هەولێر، دەوروبەری بنکەکانی هاوپەیمانان و کەمپی پارتەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ڕۆژهەڵاتی کوردستانیان بە ئامانج گرتووە.
دووەم: بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراوی (فۆسفۆری سپی) و سووتانی هاووڵاتییان
بۆ یەکەمین جار لەم ململانێیەدا، بەڵگەی مەترسیدار لەسەر بەکارهێنانی ماددەی کیمیایی قەدەغەکراو لەلایەن سوپای پاسدارانی ئێرانەوە دەرکەوتووە:
• ڕووداوەکەی ١٩ی تەمووزی ٢٠٢٦: پارتی ئازادیی کوردستان (PAK) بە فەرمی ڕایگەیاندووە کە لە هێرشێکی درۆنی سوپای پاسدارانی ئێران لە بەرەبەیانی ١٩ی تەمووزی ٢٠٢٦دا بۆ سەر یەکێک لە بنکەکانیان لە دەوروبەری ناوچەی دارەشەکران (ڕۆژئاوای هەولێر)، تەقەمەنی تێکەڵ بە فۆسفۆری سپی بەکار هێنراوە( ٩کەس برينداربون وێنەی چەندقوربانيەك هاوپێچە).
• بەڵگە پزیشکییەکان: لەم هێرشەدا ٩ پێشمەرگە تووشی سووتانی قووڵی پلە دوو و سێ بوون (کە گەیشتووەتە سەر ئێسک) ، لەگەڵ نیشانەکانی ژەهراویبوون بەپێی ڕاگەیاندنی پارتی ئازادیی کوردستان (PAK) پشکنینە پزیشکییە سەرەتاییەکان و ئاگری گڕگرتووی شوێنی ڕووداوەکە،گومانی بەهێز لە بوونی ماددەی قەدەغەکراو پشتڕاست دەکەنەوە.
سێیەم: کارەساتی ژینگەیی و پرۆسەی ژینگەکوژی (ئیکۆساید)
هێرشەکانی ئێران و گرووپە چەکدارەکان بوونەتە هۆی تێکدانی هاوسەنگی سروشتی کوردستان بۆ ماوەیەکی درێژخایەن:
1. ئاگرتێبەربوونی چیای گۆیژە لە سلێمانی شەوی ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ : سووتانی بەردەوامی سەدان دۆنم لە دارستان و ناوچە گەشتیاری و سروشتییەکانی سلێمانی لە ئەنجامی کاریگەریی گرژییە سەربازییەکان، لە کاتێکدا هیچ بارەگایەکی سەربازی یان سیاسی لەو چیایەدا نییە (سوپای پاسداران بەفەرمی ئەم كارەی خستوەتە ئەستۆی خۆی).
2. سووتانی زڕگوێز (١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦): لە ئەنجامی هێرشە موشەکییەکەی سەر کەمپەکانی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە زڕگوێزی سلێمانی (کە تێیدا ١٠ پێشمەرگە شەهید و بریندار بوون)، سەدان دۆنم باخ و ڕەز و پاوانی هاووڵاتییانی مەدەنی سووتا و زیانی گەورەی دارایی بە جووتیارانی ناوچەکە گەیاند.
3. پیسبوونی خاک و ئاوی ناوچەکە بەهۆی فۆسفۆرەوە: فۆسفۆری سپی لە خاکە کەم ئۆکسجینەکاندا بۆ دەیان ساڵ بە جێگیری دەمێنێتەوە و بە کێڵانی خاکەکە دووبارە کڵپە دەسێنێتەوە. کاتێک دەچێتە ناو ئاوەوە، ناتوێتەوە و بۆ ماوەیەکی درێژ دەبێتە هۆی ژەهراویبوونی زیندەوەرانی ناو ئاو و باڵندە کێوییەکان، کە لە کۆتاییدا لە ڕێگەی زنجیرەی خۆراکەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ. ترشبوونی خاکەکە (Acidification) گەشەی ڕووەکەکان ڕادەگرێت و خاک بۆ کشتوکاڵ نەشیاو دەکات. ئەم زیانە ژینگەییە فراوانە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە ژینگەکوژی (ئیکۆساید) پێناسە دەکرێت.
چوارەم: پێگەی یاسایی ئەم هێرشانە لە یاسای نێودەوڵەتیدا
بەپێی پڕۆتۆکۆلی سێیەمی ڕێککەوتننامەی قەدەغەکردنی هەندێک چەکی تەقلیدی (CCW)، بەکارهێنانی چەکە سووتێنەرەکان (لەوانەش فۆسفۆری سپی ئەگەر وەک چەکی سووتێنەر بەکار بهێنرێت) لە دژی مەدەنییەکان یان لە ناوچە چڕ و ئاوەدانەکاندا کە هاووڵاتی مەدەنی لێ بێت، بە توندی قەدەغە کراوە و بە تاوانی جەنگ دادەنرێت.
داواکاری کۆمیسیۆنی مافی مرۆڤ و کۆمیسیۆنی ژینگە لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی:
1. داوا لە Fact – Finding Mission /UN Human Right Council لێکۆڵینەوەی سەربەخۆی نێودەوڵەتی بۆ ئەم هێرشانە بکەن.
2. داوا ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکە کیمیاییەکان (OPCW) دەکەین لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ پێک بهێنن: بۆ پشکنینی پزیشکی و مەیدانیی ڕووداوەکەی ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ لە دارەشەکران، بە مەبەستی سەلماندنی فەرمیی بەکارهێنانی فۆسفۆری سپی.
3. داوا ڕێکخراوی (UNEP)دەکەین بۆهەڵسەنگاندنی زيانە ژینگەييەكان لە هەرێمی كوردستان.
4. داوا لە حكومەتی عێراق دەکەین بۆتۆماركردنی ئەم هێرشانە لەنەتەوەیەكگرتوەكان و پاراستنی سەروەری هەرێمی کوردستان وعێراق. وە فشاری دیپلۆماسی بخەنە سەر ڕژێمی ئێران بۆ ڕاگرتنی دەستبەجێی هێرشەکانی بۆ سەر خەڵکی مەدەنی، پەنابەران و ژینگەی هەرێمی کوردستان.
سوپاسی ماندووبوون و هەوڵە بەردەوامەکانتان دەکەین لە پێناو پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و ژینگە.
لەگەڵ ڕێز و پێزانیندا..
کۆمیسیۆنی مافی مرۆڤ و کۆمیسیۆنی ژینگەی
کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان (KNK)
