هەواڵ
ڕاپۆرت
ساڵی 2006دا قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات نزیکەی (800 ملیۆن) دۆلار بووە. لە ساڵی 2008دا بەرز بووەتەوە بۆ (2.5 ملیار) دۆلار، تا لە ساڵی 2009دا گەیشتووەتە (5 ملیار) دۆلار
بڵاوکراوەتەوە لە : 23 تەمموز 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
درەو:
🔻 *قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان ئێران و عێراق*
🔹 ساڵی 2006دا قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات نزیکەی (800 ملیۆن) دۆلار بووە. لە ساڵی 2008دا بەرز بووەتەوە بۆ (2.5 ملیار) دۆلار، تا لە ساڵی 2009دا گەیشتووەتە (5 ملیار) دۆلار.
🔹 بەپێی ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی گەشەپێدانی بازرگانیی ئێران لە کانوونی دووەمی 2021دا، پشکی 20 وڵاتی بەکاربەری بەرهەمە ئێرانییەکان (32 ملیار و 537 ملیۆن) دۆلار بووە (کە بەرامبەرە بە 92٪ ی کۆی هەناردەکان)، لە نێو وڵاتانی عەرەبیشدا عێراق پلەی یەکەمی گرتووە بە (6 ملیار و 780 ملیۆن) دۆلار (کە 19٪ی پێکدەهێنێت) .
🔹 لە نیسانی 2022دا عێراق لە نێوان پێنج وڵاتی یەکەمدا بووە لە هاوردەکردنی بەرهەمی ئێرانی و بە دیاریکراوی لە پلەی سێیەمدا هاتبوو بە بڕی (426 ملیۆن) دۆلار (کە 5.11٪ ی کۆی هەناردەی ئێران بوو).
🔹 ئێران چەندین جۆر کەلوپەلی بۆ عێراق هەناردە کردووە، لەوانە: (چیمەنتۆ، بەنزین، ڕۆنی سووک، ئۆتۆمبێل، تراکتۆری کشتوکاڵی، شیشی، ستیل، ئامێرەکانی ناوماڵ، ساردکەرەوە، ئامێرەکانی چێشتخانە، پێڵاو، سیرامیک، بەرهەمەکانی شیرەمەنی، ئایسکرێم، سێو، تەماتە، خەیار، شووتی، دۆشاوی تەماتە، پەنیر، مڕەبا و چەندین بەرهەمی دیکە).
🔹 ئێران ئەم بەرهەمانەی لە عێراقەوە هاوردە کردووە: (هایدرۆکاربۆنی گازی شل، پاشماوەی ئەلەمنیۆم، مس، داڕشتەی ئەلەمنیۆم، تایەی ئۆتۆمبێل، ئاوێتەی هایدرۆکاربۆنی بۆندار و بەرهەمی تر).
ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان ئێران و عێراق
پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان ئێران و عێراق تا ڕادەیەک بە یەک ئاڕاستەدایە؛ چونکە عێراق بە شێوەیەکی بەربڵاو پشتی بە کەلوپەل و بەرهەمەکانی ئێران بەستووە. بەپێی خەمڵاندنەکان، بازرگانیی نێوان هەردوو وڵات لە ساڵی 2003ەوە بە ڕێژەی نزیکەی (30٪) زیادی کردووە؛ بە جۆرێک لە ساڵی 2006دا قەبارەی ئاڵوگۆڕەکە لە (800 ملیۆن) دۆلار زیاتر بووە. دواتر ئاڵوگۆڕەکە بەرەبەرە ڕووی لە هەڵکشان کردووە، بە شێوەیەک قەبارەی هەناردەکردنی ئێران بۆ عێراق لە ساڵی 2007دا گەیشتە (1.250 ملیار) دۆلار، لە ساڵی 2008دا بەرز بووەتەوە بۆ (2.5 ملیار) دۆلار، تا لە ساڵی 2009دا گەیشتە (5 ملیار) دۆلار.
ئامارە فەرمییەکانی فەرمانگەی گومرگی ئێران دەریانخستووە کە قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان ئێران و عێراق لە ساڵی 2012ەوە بەربەستی (5 ملیار) دۆلاری ئەمریکی تێپەڕاندووە. بەپێی ئەم ئامارانە، قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان هەردوو وڵات گەیشتووەتە زیاتر لە (5.2 ملیار) دۆلار، کە گەشەی (14.9٪) نیشان دەدات.
هەروەها ئێران چەندین جۆر کەلوپەلی بۆ عێراق هەناردە کردووە، لەوانە: (چیمەنتۆ، بەنزین، ڕۆنی سووک، ئۆتۆمبێل، تراکتۆری کشتوکاڵی، شیشی، ستیل، ئامێرەکانی ناوماڵ، ساردکەرەوە، ئامێرەکانی چێشتخانە، پێڵاو، سیرامیک، بەرهەمەکانی شیرەمەنی، ئایسکرێم، سێو، تەماتە، خەیار، شووتی، دۆشاوی تەماتە، پەنیر، مڕەبا و چەندین بەرهەمی دیکە). لە بەرامبەردا، ئێران ئەم بەرهەمانەی لە عێراقەوە هاوردە کردووە: (هایدرۆکاربۆنی گازی شل، پاشماوەی ئەلەمنیۆم، مس، داڕشتەی ئەلەمنیۆم، تایەی ئۆتۆمبێل، ئاوێتەی هایدرۆکاربۆنی بۆندار و بەرهەمی تر).
هەروەها ژووری بازرگانیی هاوبەشی عێراق-ئێران ڕایگەیاندووە، کە قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان هەردوو وڵات لە ساڵی 2013دا گەیشتووەتە زیاتر لە (6 ملیار و 300) ملیۆن دۆلار، کە ڕێژەی هەناردەی عێراق بۆ ئێران لەو بڕە نزیکەی (83 ملیۆن) دۆلار بووە.
لە ساڵی 2019دا هەناردەی ئێران بۆ عێراق گەیشتە نزیکەی (9 ملیار) دۆلار، و لە ساڵی 2021دا گەیشتە نزیکەی (7.44 ملیار) دۆلار. بەپێی ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی گەشەپێدانی بازرگانیی ئێران لە کانوونی دووەمی 2021دا، پشکی 20 وڵاتی بەکاربەری بەرهەمە ئێرانییەکان (32 ملیار و 537 ملیۆن) دۆلار بووە (کە بەرامبەرە بە 92٪ ی کۆی هەناردەکان)، لە نێو وڵاتانی عەرەبیشدا عێراق پلەی یەکەمی گرتووە بە (6 ملیار و 780 ملیۆن) دۆلار (کە 19.3٪ی پێکدەهێنێت) و لە دوای چینەوە لە پلەی دووەمدا هاتبوو، بەرامبەر بەمە ئیماراتی عەرەبیی یەکگرتوو لە پلەی دووەمی عەرەبی و دوای تورکیا لە پلەی چوارەمی جیهانیدا هاتبوو بە (3 ملیار و 436 ملیۆن دۆلار (کە 8.9٪ پێکدەهێنێت).
هەروەها عێراق یەکێک بووە لە گرنگترین بەکاربەرانی بازاڕی ئێرانی؛ بە جۆرێک لە ساڵی 2021دا بە قەبارەی بڕی (8 ملیار و 745 ملیۆن) دۆلار ئاڵوگۆڕی ئەنجامداوە. بەپێی ڕاپۆرتی گشتیی ئەنجامدانی سیستەمی بازرگانیی ئێران، لە نیسانی 2022دا عێراق لە نێوان پێنج وڵاتی یەکەمدا بووە لە هاوردەکردنی بەرهەمی ئێرانی و بە دیاریکراوی لە پلەی سێیەمدا هاتبوو بە بڕی (426 ملیۆن) دۆلار (کە 5.11٪ ی کۆی هەناردەی ئێران بوو).
جێی ئاماژەیە بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی گەشەپێدانی بازرگانیی ئێران بۆ ساڵی 2021، عێراق لە پلەی دووەمی پێنج وڵاتی یەکەمی بەکاربەری بازاڕی ئێرانی هاتبوو بە (8 ملیار و 915 ملیۆن) دۆلار و بە ڕێژەی (18.3٪)، بەمەش لە هەمان ساڵدا بووە سێیەم هاوبەشی ئێران لە دوای چین و تورکیاوە.
ئەمەش قەبارەی گرنگیی ئابووریی بازرگانی لەگەڵ ئێراندا نیشان دەدات، بە هۆکاری پەیوەست بە دراوی ئێرانی و دابەزینی بەهای، کە تێچووی کەمتر فەراهەم دەکات؛ ئەمەش ڕێگە بە ئێران دەدات بەرهەمهێنان فراوانتر بکات و لە ئاکامدا لەگەڵ تێکڕای داهاتی تاكی عێراقیدا دەگونجێت، کە لە ڕێگەیەوە دەتوانێت پێداویستییە سەرەکییەکانی لە کەلوپەلی ئێرانی دابین بکات. هەردوو وڵات چەندین ڕێککەوتنی ئابووری و بازرگانییان ئیمزا کردووە، هەروەها ئێران کۆمیتەیەکی تایبەتی ڕاسپاردووە بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕێگەکانی بەردەوامیدان بە گەشەپێدانی پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ عێراقدا، و هاوکاریی دارایی تەرخانکردووە بە مەرجێک ڕاستەوخۆ نەدرێتە حکومەتی عێراق، بەڵکو بۆ دامەزراندنی پڕۆژەی ژێرخانی ئابووری لە باشووردا بەکاربهێنرێت، بەتایبەتی لە نەجەف و کەربەلا.
قەبارەی پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان ئێران و عێراق (2010 - 2022)
سەرچاوە؛
مصطفى السراي، الدبلوماسية الاقتصادية بين العراق وإيران بعد 2003 فرص التكامل وتحديات النفوذ، سلسلة اصدارات مركز البيان للدراسات والتخطيط، 2026/6/30؛
https://www.bayancenter.org/wp-content/uploads/2026/06/Economic-diplomacy-between-Iraq-and-Iran-after-2003.pdf
