درەو:
شیكاری: د. فهرزهند شێركۆ
پوختە
ئەم توێژینەوەیە شیکاری بۆ ئەو هەڵسەنگاندن و لێکدانەوە هەڵە ستراتیژییانە دەکات کە فۆڕمی جەنگی ئێران و عێراق (١٩٨٠-١٩٨٨)یان داڕشت، کە یەکێکە لە درێژخایەنترین و وێرانکەرترین جەنگەکانی نێوان دەوڵەتەکان لە سەدەی بیستەمدا.[1] لێکۆڵینەوەکە باس لە دوو پرسیاری سەرەکی دەکات: چی پاڵنەر بوو بۆ ئەوەی عێراق و ئێران بچنە ناو جەنگێکی درێژخایەنەوە، وە تا چەند سەرکردەکانیان پابەند بوون بە بنەما کلاسیکییەکانی جەنگ و ستراتیژەوە. بە پشتبەستن بە تیۆرییە ستراتیژییەکانی کارل ڤۆن کلاوزڤیتس و سون تزو، هەروەها لێکچوواندنی "ژیشک و ڕێوی"ـی ئیسایا بەرلین،[2] شیکارییەکە بەراورد لە نێوان شێوازی سەرکردایەتی و گریمانە ستراتیژییەکانی ئایەتوڵڵا خومەینی و سەدام حوسێندا دەکات.
وتارەکە پێی وایە کە تێچووە کارەساتبارە مرۆیی و مادییەکانی جەنگەکە تا ڕادەیەکی زۆر دەرئەنجامی شکستی هەردوو سەرکردەکە بوو لە گونجاندنی ئامانجە سیاسییەکان لەگەڵ توانا سەربازییەکاندا.[3] خومەینی بەدوای ئامانجێکی تاقانەی ئایدۆلۆژیدا دەگەڕا کە چڕببووەوە سەر پاراستن و فراوانکردنی شۆڕشی ئیسلامی، لە کاتێکدا سەدام ڕێبازێکی ستراتیژیی هەلپەرستانەتر بەڵام پچڕپچڕی گرتەبەر کە لەلایەن چەندین ڕەهەندی سیاسی و هەرێمییەوە داڕێژرابوو.[4] لە هەردوو حاڵەتەکەدا، باوەڕی ئایدۆلۆژی و خواستی سیاسی چەندین جار زاڵ بوون بەسەر بنەما ستراتیژییە کلاسیکییەکاندا کە جەخت لەسەر هاوتەریبکردنی ئامانجە سیاسییەکان لەگەڵ ئامرازە سەربازییە واقیعییەکان دەکەنەوە.[5]
توێژینەوەکە بەو دەرئەنجامە دەگات کە جەنگی ئێران و عێراق دەریدەخات چۆن چەقبەستوویی ئایدۆلۆژی، تێگەیشتنی هەڵەی ستراتیژی، و گریمانە هەڵەکانی سەرکردایەتی دەتوانن ناکۆکییە سیاسییە سنووردارەکان بگۆڕن بۆ جەنگێکی درێژخایەنی پووکاندنەوە. [6] هەروەها ململانێکە نەخشەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی ئایدۆلۆژی، کێبڕکێی بەوەکالەت، و ناسەقامگیریی هەرێمی تۆختر کردەوە، کە تا ماوەیەکی زۆر دوای کۆتایی هاتنی جەنگەکەش بەردەوام بوون لە داڕشتنی ژینگەی ستراتیژیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.[7]
پێشەکی
جەنگی ئێران و عێراق وەک یەکێک لە درێژخایەنترین و وێرانکەرترین ململانێکانی سەدەی بیستەم دەمێنێتەوە، کە بە جۆشوخرۆشی ئایدۆلۆژی و لێکدانەوەی هەڵەی ستراتیژیی قووڵ جیادەکرێتەوە.[8] ئەم وتارە بڕیارە ستراتیژییەکانی ئایەتوڵڵا خومەینی و سەدام حوسێن تاوتوێ دەکات لە ڕێگەی بەراوردکردنی ڕێبازەکانیان بۆ جەنگ، سەرکردایەتی، و بەکارهێنانی هێز. خومەینی، کە لەلایەن ئەرکێکی ئایینییەوە بۆ پاراستنی شۆڕشی ئیسلامی و سیستەمە سیاسییەکەی ئاراستە دەکرا، مۆدێلە بنچینەییەکەی "ژیشک"ەکەی ئیسایا بەرلینە، کە بەدوای یەک ئامانجی زاڵدا دەگەڕێت.[9] لە بەرامبەردا، سەدام حوسێن تایبەتمەندییەکانی "ڕێوی" نیشان دا، کە بەدوای چەندین خواستی سیاسی و هەرێمیدا دەگەڕا بەبێ پەرەپێدانی چوارچێوەیەکی ستراتیژیی یەکگرتوو.[10]
لە ڕێگەی ئەم هاوێنە شیکارییەوە، وتارەکە هەڵسەنگاندن دەکات بۆ ئەوەی تا چەند هەردوو سەرکردەکە پابەندی بنەما کلاسیکییەکانی جەنگ و ستراتیژ بوون،[11] و هەروەها هەڵسەنگاندن بۆ دەرئەنجامە هەرێمییە بەرفراوانەکانی بژاردەکانیان دەکات.[12] لەبری خستنەڕووی مێژوویەکی ئۆپەراسیۆنیی وردی ململانێکە، ئەم وتارە شیکارییەکی ستراتیژیی لێکدانەوەیی پێشکەش دەکات کە تیشک دەخاتە سەر بڕیاردانی سەرکردایەتی و پەیوەندی نێوان ئامانجە سیاسییەکان و ئامرازە سەربازییەکان.[13]
ئەم وتارە سێ ئارگومێنتی سەرەکی دەخاتە ڕوو. یەکەم، ئایەتوڵڵا خومەینی و سەدام حوسێن لە ڕێگەی لۆژیکی ستراتیژیی تەواو جیاوازەوە مامەڵەیان لەگەڵ جەنگەکەدا کردووە، کە ڕەنگدانەوەی جیاکارییەکەی ئیسایا بەرلینە لە نێوان "ژیشک" و "ڕێوی"دا.[14] خومەینی بەدوای یەک ئامانجی ئایدۆلۆژیدا دەگەڕا کە چڕببووەوە سەر مانەوە و فراوانکردنی شۆڕشی ئیسلامی، لە کاتێکدا سەدام ستراتیژییەتێکی هەلپەرستانەتر و پچڕپچڕی گرتەبەر کە لەلایەن چەندین ڕەهەندی سیاسی و هەرێمییەوە داڕێژرابوو.[15]
دووەم، سەرەڕای بوونی نەریتێکی دێرین لە بیری ستراتیژیی کلاسیکیدا کە لەلایەن بیرمەندانی وەک کارل ڤۆن کلاوزڤیتس و سون تزووە داڕێژراوە، هەردوو سەرکردەکە چەندین جار دیسپلینی ستراتیژییان خستە ژێر ڕکێفی پێویستییە ئایدۆلۆژی و سیاسییەکانەوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی شکستهێنان لە هاوتەریبکردنی ئامانجە سیاسییەکان لەگەڵ توانا سەربازییە واقیعییەکان.[16]
سێیەم، لێکدانەوە هەڵە ستراتیژییەکانی جەنگی ئێران و عێراق لاوازییەکانی هەردوو ڕژێمەکەیان دەرخست و ئەو نەخشانەی ڕووبەڕووبوونەوەی ئایدۆلۆژی، کێبڕکێی بەوەکالەت، و ناسەقامگیریی هەرێمیشیان تۆختر کردەوە کە تا ماوەیەکی زۆر دوای کۆتایی هاتنی جەنگەکە بەردەوام بوون لە داڕشتنی ژینگەی جیۆپۆلەتیکی.[17]
بۆیە دەبێت جەنگی ئێران و عێراق زیاتر له ململانێیەکی وێرانکەری نێوان دەوڵەتەکان، بەڵکو وەک قۆناغێکی پێکهێنەر لە مێژووی ستراتیژیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی مۆدێرندا بیبینین.[18] لە ڕێگەی شیکردنەوەی ئەوەی کە: چۆن خومەینی و سەدام لە پەیوەندی نێوان ئامانجە سیاسییەکان و ئامرازە سەربازییەکان تێنەگەیشتن، ئەم وتارە یارمەتیدەرە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە: بۆچی مۆدێلەکانی ڕووبەڕوبوونەوەی ئایدۆلۆژی و ناسەقامگیریی هەرێمی، تەمەنیان لە خودی جەنگەکە درێژتر بوو.[19]
بڕیارە ستراتیژییەکان
ئەو بڕیارە ستراتیژییانەی کە بوونە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی ئێران و عێراق لە دوو لۆژیکی سیاسیی تەواو جیاوازەوە سەرچاوەیان گرت.[20] لە کاتێکدا سەدام حوسێن لە ڕێگەی لێکدانەوەی جیۆپۆلەتیکیی هەلپەرستانەوە مامەڵەی لەگەڵ ململانێکەدا دەکرد، ئایەتوڵڵا خومەینی لە ڕێگەی هاوێنەی ئایدۆلۆژیی فراوانخوازیی شۆڕشگێڕانەوە لێکدانەوەی بۆ ڕووبەڕوبوونەوەکە دەکرد.[21] لێکۆڵینەوە لە هەڵسەنگاندنە ستراتیژییەکانی هەردوو سەرکردەکە یارمەتیدەرە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە چۆن گریمانە و لێکدانەوە هەڵەکانیان نەک تەنها بەشداربوون لە هەڵگیرسانی جەنگەکە، بەڵکو هۆکار بوون بۆ درێژەکێشانیشی.[22]
لێکدانەوەی ستراتیژیی عێراق
لە تشرینی دووەمی ١٩٧٩، نۆ مانگ دوای شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران، سەدام حوسێن و ڕاوێژکارەکانی یەکەمین کۆبوونەوەی تۆمارکراوی خۆیان ئەنجامدا بۆ تاوتوێکردنی ئەو هەڕەشانەی کە شۆڕشەکە لەسەر عێراق و جیهانی عەرەبی دروستی کردبوو.[23] سەدام بەتایبەتی نیگەران بوو لە هەوڵەکانی ئێران بۆ گۆڕینی هاوسەنگیی هێز لە کەنداوی عەرەبی.[24] لە میانی کۆبوونەوەکەدا، یەکێک لە ڕاوێژکارەکانی باسی لە هەماهەنگییە دیپلۆماسییەکانی ئێران لەگەڵ لوبنان و سووریا، و گەشتێکی دیپلۆماسیی ئێرانی بەناو چەند وڵاتێکی کەنداودا کرد. بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی عێراق، ئامانجی تاران کەمکردنەوەی ترس و دڵەڕاوکێی حکومەتە عەرەبییە سوننەکان بوو سەبارەت بە لێکەوتەکانی شۆڕشی شیعە بۆ ناوچەکە. سەرکردایەتیی بەعسی عێراقی گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی کە "چالاکییە دیپلۆماسییەکانی ئێران ئامانجی گۆشەگیرکردنی عێراقە لە جیهانی عەرەبی."[25]
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم هەڕەشە هەستپێکراوە، سەدام ڕایگەیاند کە "هەڵمەتی عێراق دژی ئێران دەبێت لەوپەڕی ئاستیدا جێبەجێ بکرێت" و "نابێت نەرم بین لەگەڵیاندا."[26]
سەدام پێی وابوو کە ئێران لە سەرەتای دەستپێکردنی شۆڕشەکەوە پلانی داڕشتووە بۆ لاوازکردنی عێراق. لە ئەنجامدا، ئارەزوویەکی کەم بۆ سازشکردن پیشان دەدا. هەروەها پلانەکانیشی بۆ پشتگیریکردنی کورد و عەرەبی ئێران ئاشکرا کرد بە مەبەستی هاندانی بزووتنەوەکانی ئۆتۆنۆمیی کەمینەکان و لاوازکردنی دەسەڵاتی مەرکەزیی ئێران. لە هەمان کاتدا، سەدام پێی وابوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆڵی هەبووە لە سەرهەڵدانی ئایەتوڵڵا خومەینیدا و بەنیازە دۆخەکە بقۆزێتەوە بۆ لاوازکردنی عێراق. ئەو ڕایگەیاند کە "ئەمریکا سەرکردایەتیی ئۆرکێسترای ڕووخاندنی شای ئێرانی کردووە" و ئارگومێنتی ئەوەی دەکرد کە "ئێران هەر لە سەرەتاوە پلانی داڕشتووە بۆ ئەشکەنجەدانی عێراق."[27]
هەروەها سەدام حوسێن پێی وابوو کە ڕێککەوتننامەی جەزائیری نێوان عێراق و ئێران کە لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥ واژۆ کرابوو، سازشێکی زۆری لەسەر حیسابی عێراق تێدابووە و چیتر لەگەڵ خواستی ئەودا ناگونجێت بۆ پیشاندانی عێراق وەک بەرگریکار لە نەتەوەی عەرەب.[28]
هەرچەندە سەدام ئامادەکاری دەکرد بۆ گرتنەبەری هەڵوێستێکی توند بەرامبەر بە ئێران، فەرماندە سەربازییەکانی عێراق پێشبینی ئەوەیان نەدەکرد جەنگ هێندە زوو هەڵبگیرسێت. لە کۆبوونەوەیەکی فەرماندەکانی سوپادا لە حوزەیرانی ١٩٨٠ بۆ تاوتوێکردنی ئەگەری جەنگ لەگەڵ ئێران، لیژنەکە گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی کە ململانێیەک "لەوانەیە لە ماوەی دوو ساڵدا ڕووبدات." [29] بەڵام لە واقیعدا جەنگەکە لە ماوەی دوو مانگدا دەستی پێکرد.
لە ڕوانگەی سەربازییەوە، عێراق دوای ڕووخانی ڕژێمی شا باڵادەستییەکی ڕێژەیی بەسەر ئێراندا هەبوو. سەدام درکی بەوە کرد کە هاوسەنگیی نێوان دوو وڵاتەکە لە بەرژەوەندیی عێراق گۆڕاوە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٠، عێراق نزیکەی ٢٠٠,٠٠٠ سەربازی هەبوو و دوو لیوای نوێی دامەزراندبوو.[30] خاوەنی نزیکەی ٢,٧٥٠ تانک، ٢,٥٠٠ ئۆتۆمبێلی شەڕکەری زرێپۆش، و ٩٢٠ سیستەمی تۆپخانە بوو. لە بەرامبەردا، ئێران خاوەنی نزیکەی ١,٧٥٣ تانک، ١,٧٣٨ ئۆتۆمبێلی شەڕکەری زرێپۆش، و ١,٠٠٠ سیستەمی تۆپخانە بوو.[31]
سەرباری ئەوەش، حکومەتی ئیسلامی، ڕێکخستنی سەربازیی نەریتیی ئێرانی (ئەرتەش) سەرلەنوێ ڕێکخستەوە و سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی وەک هێزێکی هاوتەریبی ئایدۆلۆژی دامەزراند. لە ئەیلوولی ١٩٧٩، هەشتا و پێنج ئەفسەری پلەبەرزی ئەرتەش لەسێدارەدران، لە کاتێکدا سەدان ژەنەراڵ و ئەفسەری باڵا زیندانی کران یان لە کار لادران.[32] تا کۆتایی ئەو ساڵە، زیاتر لە نیوەی ئەفسەرانی هێزی زەمینی، لە پلهی عەریفەوە تا عەقید، دوورخرابوونەوە، و زۆرێک لە سەربازانیش شوێنی کارەکانیان جێهێشت. لە ئەنجامدا، ژمارەی هێزە چەکدارەکانی ئێران لە نزیکەی ٢٨٥,٠٠٠ کەسەوە بۆ نزیکەی ١٥٠,٠٠٠ کەس دابەزی.[33] بۆیە هەواڵگریی عێراقی هەڵسەنگاندنی بۆ ئەوە کرد کە ئێران لە ماوەی کورتخایەندا ناتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر بەرگری لە خۆی بکات.[34]
پێش دەستپێکردنی جەنگ، دەوترێت سەدام پێی وابووە ململانێکە لە پێنج یان شەش ڕۆژدا کۆتایی دێت و سەرکەوتنێک بەدەست دەهێنێت هاوشێوەی سەرکەوتنی ئیسرائیل لە جەنگی عەرەب و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٦٧.[35] بەڵام یەک هەفتە دوای دەستپێکردنی شەڕەکە، ئەو پێداچوونەوەی بۆ پێشبینییەکەی کرد و ڕایگەیاند کە "ڕەنگە جەنگەکە شەش مانگ بۆ ساڵێک بخایەنێت."[36]
سەدام بە ئاشکرا ئامادەکاری بۆ جەنگ دژی ئێران دەکرد. شۆڕشی ئیسلامی خێرا هەستی ناسەقامگیریی لای ئەو زیاتر کردبوو. ئەو بڕوا زاڵەی لە بەغدا هەبوو ئەوە بوو کە تێکشکاندنی هێزەکانی ئێران لە ناوچە سنوورییەکان، دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆنی ناوخۆیی لە ئێران و، سوپا و دانیشتوانی ئێران هان دەدات بۆ ڕاپەڕین دژی ڕژێمی ئیسلامی.[37] جێگەی سەرنجە، حکومەتەکەی خومەینیش پێشبینییەکی هاوشێوەی بەرامبەر بە عێراق هەبوو: سەرکردەکانی سوپای پاسداران پێیان وابوو کە ئەگەر هێزەکانی ئێران چەند شارۆچکەیەکی سنووری کۆنتڕۆڵ بکەن، ئەوا دانیشتووە شیعەکانی عێراق دژی سەدام ڕادەپەڕن و ڕژێمەکەی دەڕووخێنن.[38]
لە ٤ی ئەیلولی ١٩٨٠، ئێران بە تۆپخانە بۆردومانی چەند ناوچەیەکی سنووریی عێراقی کرد.[39] دواتر سوپای بەعس چووە ناو خاکی ئێرانەوە و دوو ناوچەی داگیرکرد، زەین ئەلقەوس لە ٧ی ئەیلول و سەیف سەعد لە ١٠ی ئەیلول لە قەسری شیرین.[40] لە کۆبوونەوەیەکی سەرکردایەتیی قەومی عێراق و ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش لە ١٦ی ئەیلول، سەدام داوای لە ڕاوێژکارەکانی کرد خراپترین سیناریۆی کاردانەوەی ئێران لەبەرچاو بگرن. سەرەڕای ئەوەش، سوور بوو لەسەر ئەوەی کە "ئێران بە توندی وەڵام ناداتەوە بەهۆی لاوازیی باری سەربازییەوە،" بەو گریمانەیەی کە ئێران تەنها لە ڕێگەی دانوستان و سازشکردنەوە دەتوانێت ناوچە داگیرکراوەکان بگەڕێنێتەوە.[41]
لە ٢٢ی ئەیلولی ١٩٨٠، نۆ فیرقەی سەربازیی عێراقی بەبێ نەخشەی ورد، هەواڵگریی متمانەپێکراو لەسەر سروشتی زەوییەکە، یان لەبەرچاوگرتنی وردی تایبەتمەندییە بەرگرییەکان و پێکهاتەی هێزی ئێران، لە سنووری عێراق-ئێرانەوە پێشڕەوییان کرد.[42]
لە کاتێکدا هێزەکانی عێراق دەنێردرانە خاکی ئێرانەوە، سەدام حوسێن لە هەمان کاتدا بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە "ئێران پلانی هێرشکردنە سەر عێراقی هەبووە،" و هێرشەکەی وەک هێرشێکی دەستپێشخەرانە خستەڕوو. لە ٢٨ی ئەیلول، داوای ئاگربەستی کرد و سێ مەرجی خستەڕوو: ئێران مافەکانی عێراق بەسەر ڕێڕەوە ئاوییەکان و ناوچە جێناکۆکەکاندا بناسێنێت، دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆی عێراق و وڵاتانی کەنداو ڕابگرێت، و سێ دوورگە جێناکۆکەکەی کەنداو بگەڕێنێتەوە بۆ میرنشینە یەکگرتووەکانی عەرەب.[43]
ئەم گریمانانە پارادۆکسی سەرەکیی ستراتیژییەکەی سەدام دەردەخەن. هەرچەندە ئەو درکی بە چەندین گۆڕاوی سیاسی و سەربازی کردبوو، کە تایبەتمەندیی "ڕێوی"یەکەی ئیسایا بەرلینە، بەڵام حیساباتەکانی چوارچێوەیەکی ستراتیژیی یەکگرتوویان نەبوو بۆ بەستنەوەی ئامانجە سیاسییەکان بە توانا سەربازییە واقیعییەکانەوە.[44] لە ئەنجامدا، عێراق بە ئامانجی سیاسیی گەورەوە چووە ناو جەنگەکەوە، بەڵام بەبێ هەبوونی ستراتیژییەتێکی گونجاو بۆ بەدەستهێنانیان.[45]
لێکدانەوەی ستراتیژیی ئێران
سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران لە ١١ی شوباتی ١٩٧٩، کاریگەرییەکی دەستبەجێی لەسەر کۆمەڵگاکانی شیعەی عێراق هەبوو.[46] کاریگەرییەکەی لە سەرهەڵدانی بزووتنەوە ئۆپۆزسیۆنەکاندا ڕەنگی دایەوە کە باوەشیان بۆ ئایدۆلۆژیای شۆڕشگێڕانەی شیعە لە ناوخۆی عێراقدا کردبووەوە. ئەم گرووپانە هانی بەرگریکردنیان دەدا دژی ڕژێمی بەعس و هەڕەشەیەکی جدییان بۆ سەر سەقامگیرییەکەی دروستکرد.[47]
ئایەتوڵڵا خومەینی، کە چواردە ساڵ لە مەنفا لە عێراق ژیابوو، پەیوەندییەکی ئایدۆلۆژیی لەگەڵ سەرکردە کاریگەرەکانی شیعەدا دروستکردبوو، بەتایبەتی لە شارەکانی نەجەف و کەربەلا.[48] لەگەڵ ئەوەشدا، وا دیارە ئەو وای گریمانە کردووە کە هەموو شیعەکانی عێراق بە پشتبەستن بەم پەیوەندییانە شوێن سەرکردایەتیی ئەو دەکەون. ئەم گریمانەیە بە شێوەیەکی بەرچاو، شێوەی بە بیرکردنەوەی ستراتیژیی ئێران بەرامبەر عێراق دا، سەرەڕای ئاڵۆزیی واقیعە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەی عێراقی.[49]
خومەینی پێشبینی دەکرد شیعەکانی عێراق پێشڕەویی ئەوە بکەن کە ئەو وەک شۆڕشێکی جیهانیی ئیسلامی وەسفی دەکرد. لە کاتی مەنفاکەیدا لە نەجەف، دۆکتۆرینی "ویلایەتی فەقیهـ"ی پەرەپێدا و ئەم بیرۆکانەی لە ڕێگەی تۆڕە سیاسییە شیعەکانی عێراقەوە بڵاوکردەوە، وەک حزبی دەعوەی ئیسلامی، جەماعەتی عولەما، و حزبی فاتمی. ئەم بیرۆکانە لەلایەن پیاوانی ئایینیی کاریگەری وەک ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدرەوە پەرەیان پێدرا، کە داوای لە شوێنکەوتووانی کرد "لەناو ئیمام خومەینیدا بتوێنەوە، هەروەک چۆن ئەو لەناو ئیسلامدا تواوەتەوە."[50]
پەیوەندییەکانی نێوان شیعەکانی ئێران و عێراق لە ڕێگەی ڕێوڕەسمە ئایینییە هاوبەشەکان، تۆڕەکانی زیارەتکردن، و دەسەڵاتی مەرجەعەکانی شیعەوە بەهێزتر بوون. چەندین سەرکردەی شیعەی عێراقی کۆچیان کرد بۆ ئێران، و دوای شۆڕشیش ژمارەیەک ڕێکخراوی شیعەی دژە-سەدام چوونە ئەوێ.[51] لەو کەشوهەوایەی دوای شۆڕش دروست بوو، تەنها یەک هەفتە دوای ڕووخانی شا، خۆپیشاندان لە پارێزگا باشوورییە شیعەنشینەکانی عێراق سەریهەڵدا، کە خۆپیشاندەران دروشمی: "بەڵێ بۆ ئیسلام، نەخێر بۆ ڕژێمی بەعس و سەدام"یان دەوتەوە.[52]
خومەینی ڕووبەڕوبوونەوەکەی لەگەڵ عێراق لە چوارچێوەیەکی تەواو ئایینیدا داڕشت، و جەختی لە پشتیوانیی ئیلاهی دەکردەوە بۆ کۆماری ئیسلامی. ئەو ڕایگەیاند کە "خودا لە پاڵ باوەڕدارە ڕاستەقینەکاندا دەبێت لە جەنگێکی دژی بێباوەڕانی بەعسدا" و "شیعەکانی عێراق لە پاڵ شیعەکانی ئێراندا دەبن لە هەر ململانێیەکی نێوان هەردوو وڵاتدا."[53] کەمپەینەکەی خومەینی لە نیسانی ١٩٨٠ بۆ لاوازکردنی ڕژێمی بەعس، لەگەڵ پێکدادانە سنوورییە پەرەسەندووەکاندا، بەشداربوون لە بەرزبوونەوەی گرژییەکان کە لە کۆتاییدا بوونە هۆی هەڵگیرسانی جەنگ.[54]
لە سەرەتادا ئێران پێشوازی لە ڕووبەڕوبوونەوە کرد بەڵام سەرسام بوو بە قەبارەی هێرشەکەی عێراق. سەرەڕای ئەوەش، تاران ڕەتیکردەوە قبوڵی ئاگربەست بکات لە قۆناغی سەرەتای ململانێکەدا، چونکە سەرکردەکانیان ترسیان هەبوو لە پێگەیەکی لاوازەوە دانوستان بکەن لە کاتێکدا چەندین شاری ئێران لەژێر داگیرکاریی عێراقدا مابوونەوە. فەرماندەکانی سوپای پاسداران ئارگومێنتی ئەوەیان دەکرد کە دانوستان لەو جۆرە بارودۆخەدا، پێویست دەکات ئێران دەستبەرداری ئەو دەستکەوتە خاکی و سیاسییانە ببێت کە پێشتر لە ڕێگەی ڕێککەوتننامەی جەزائیرەوە بەدەستی هێنابوون.[55]
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئەمریکا لە سەرەتادا خۆی بەدوورگرت لە پێدانی هاوکاریی سەربازیی ڕاستەوخۆ بە عێراق و سیاسەتی دەستوەرنەدانی ئاشكرای لە ململانێ سنوورییە هەرێمییەکاندا پەیڕەو کرد.[56] پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان ئەمریکا و عێراق لە ساڵی ١٩٦٧ بەهۆی جەنگی عەرەب-ئیسرائیلەوە پچڕابوو. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاراستەی ئایدۆلۆژیی سەرکردایەتیی ئێران ڕێگربوو لەوەی تاران ئەمریکا وەک هاوبەشێکی ستراتیژیی شاراوە سەیر بکات. دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران و قەیرانی بارمتەکان کە بەدوایدا هات، [57] هەر جۆرە هاوکارییەکی لە ڕووی سیاسییەوە مەحاڵ کرد.
سەرکردایەتییەکی ئێرانیی پراگماتیکتر دەیتوانی لانی کەم لێکۆڵینەوە بکات لەوەی ئایا دەکرێت ڕێککەوتنێکی ستراتیژیی سنووردار لەگەڵ واشنتن ئهنجام بدرێت سەرەڕای ئەو بەربەستە سیاسییە سەختانەی قەیرانی بارمتەکان و سروشتی شۆڕشگێڕانەی ڕژێمە نوێیەکە دروستیان کردبوو. پێش شۆڕش، ئەمریکا دابینکەری سەرەکیی سەربازیی ئێران بوو. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠ بۆ ١٩٧٨، خەرجییە سەربازییەکانی ئێران بە ڕێژەی لەسەدا ٥٨٠ زیادی کرد، کە تا ڕادەیەکی زۆر بە پاڵپشتیی هاوکارییە سەربازییەکانی ئەمریکا بوو، لە کاتێکدا یەکێتیی سۆڤیەت لە هەمان قۆناغدا پشتگیری عێراقی دەکرد.[58] بەڵام ڕەچاوکردنە ئایدۆلۆژییەکان ڕێگربوون لەوەی سەرکردایەتیی ئێران بەدوای ڕێگایەکی لەو شێوەیەدا بگەڕێت.[59]
بەپێچەوانەی لێکدانەوە پچڕپچڕەکانی سەدامەوە، ڕێبازەکەی خومەینی ڕەنگدانەوەی لۆژیکی "ژیشک"ەکەی ئیسایا بەرلین بوو.[60] ستراتیژیی ئێران لەلایەن یەک ئامانجی زاڵەوە ئاراستە دەکرا کە ئەویش پاراستن و فراوانکردنی شۆڕشی ئیسلامی بوو، تەنانەت کاتێکیش کە پابەندبوونە ئایدۆلۆژییەکان لەگەڵ ڕەچاوکردنە ستراتیژییە پراگماتیکییەکان یان سوودە ستراتیژییە ئەگەرییەکاندا یەکیان نەدەگرتەوە.[61]
چوارچێوەی شیکاری
جێبەجێکردنی بنەما کلاسیکییەکانی جەنگ
بە گوتەی لۆڕێنس فریدمان، جەنگی نێوان عێراق و ئێران دەکرێت وەک "هاوسەنگییەکی ناسکی نەشارەزایی" وەسف بکرێت، کە تێیدا زۆرێک لە بنەما کلاسیکییەکانی جەنگ فەرامۆش کران، هەر لە هەڵبژاردنی ئامانجە واقیعییەکانی جەنگەوە تا دەگاتە بەڕێوەبردنی خودی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان.[62] کارە کلاسیکییەکانی بواری ستراتیژ جەخت لەوە دەکەنەوە کە ململانێ درێژخایەنەکان لە ڕێگەی سەرکردایەتییەکی کاریگەر، هەماهەنگییەکی بەهێز لە نێوان دامەزراوە سیاسی و سەربازییەکان، و توانای بەرگەگرتنی ئابووریی پێویستەوە شێوه دەگرن.[63] جەنگی ئێران و عێراق وێنایەکی ڕوونی پێچەوانەی ئەم دینامیکەیە.
مایکل هاندڵ ئارگومێنتی ئەوە دەکات کە لۆژیک و ئاراستەی عەقڵانیی جەنگ گەردوونین.[64] بەڵام جەنگی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران نەخشێکی سەرسوڕهێنەری لێکدانەوەی هەڵەی ستراتیژی و بڕیاردانی ئاراستەکراو لەلایەن سیاسەتەوە دەردەخات.
لە سەردەمی جەنگەکەدا، هەردوو کۆمەڵگەی عێراقی و ئێرانی باجێکی قورسیان دا بەهۆی دیدگای ستراتیژیی سنوورداری سەرکردەکانیان و شکستهێنانیان لە ڕەچاوکردنی ڕێڕەوە سیاسی و ستراتیژییە جێگرەوەکان. لەبری پێدانی گرنگیی بەردەوام بە ئامرازە دیپلۆماسی، ئابووری، یان سیاسییەکانی هێز، هەردوو سەرکردایەتییەکە بە شێوەیەکی سەرەکی پشتیان بە هێزی سەربازی بەست بەبێ گەڕان بەدوای جێگرەوە سیاسییەکاندا. بەم کارەیان، لە ڕاستیدا پەیوەندییە کلاسیکییەکەی نێوان سیاسەت و جەنگیان پێچەوانە کردەوە. لەبری ئەوەی دان بە جەنگدا بنێن وەک درێژکراوەی سیاسەت، بە شێوەیەکی پەرەسەندوو سیاسەتیان کورتکردەوە بۆ ئامرازێکی جەنگ.
هەروەک تامی دەیڤس تێبینی دەکات، "ستراتیژ ئەو ئەڵقەی پەیوەندییەیە لە نێوان ئامرازە سەربازییەکان و ئامانجە سیاسییەکاندا. بەبێ ستراتیژ، هیچ پاساوێک نییە بۆ ئەوەی کە چۆن هێزێک دەتوانێت ئەو ئامانجانە بەدەستبهێنێت کە شایەنی باجدان بن بە خوێن و سەروەت."[65] دەیان ساڵ دوای هەڵگیرسانی جەنگی ئێران و عێراق، هەردوو دەوڵەتەکە و کۆمەڵگەکانیان بەردەوامن لە هەڵگرتنی دەرئەنجامەکانی شتێک کە دەکرێت وەک ململانێیەکی تەواو دژە-ستراتیژی تێی بگەین.
سەرەکیترین شکستی هەردوو ڕژێمەکە لە بێتواناییاندا بوو لە گونجاندنی ئامانجە سیاسییەکان لەگەڵ توانا سەربازییە واقیعییەکان، کە یەکێکە لە بنەڕەتیترین بنەماکانی بیری ستراتیژیی کلاسیکی.[66]
مەبەست و ئامانجەکانی جەنگ
بەگوێرەی کارل ڤۆن کلاوزڤیتس، دەبێت دەوڵەت پێش چوونە ناو جەنگەوە بە ڕوونی ئامانجە سیاسییەکەی دیاری بکات.[67] گۆڕانکارییە بەردەوامەکان لە، مەبەست و ئامانجەکانی ململانێکە، یەکێک بوو لە لاوازییە سەرەکییەکانی ئایەتوڵڵا خومەینی و سەرکردایەتییە سەربازییەکەی ئێران لە ماوەی جەنگە هەشت ساڵەکەدا. ئەم گۆڕانکارییانە جەنگەکەیان درێژکردەوە و، باجێکی گەورەی سیاسی، سەربازی، و دامەزراوەییان خستە سەر ئێران. بەهۆی ئەوەی تاران ئامانجێکی جێگیر و یەکگرتووی نەبوو، نەیتوانی ئاگربەست قبوڵ بکات تا ئەو کاتەی بەشێکی زۆری توانا سەربازییەکەی لێ بڕا.
بە گوتەی ئەحمەدی خومەینی، دوای ئەوەی ئێران لە ئایاری ١٩٨٢ خۆڕەمشەهری لە داگیرکاریی عێراق ڕزگار کرد، ئایەتوڵڵا خومەینی لە سەرەتادا پێی وابوو کە "باشترە جەنگەکە بوەستێنرێت."[68] لەگەڵ ئەوەشدا، چەندین فەرماندەی سەربازی بەبێ دیاریکردنی ڕوونی ئامانجە ستراتیژییەکانیان، ئارگومێنتی ئەوەیان کرد کە "دەبێت جەنگ بەردەوام بێت."[69]
بۆ نموونە، هەندێک لە فەرماندەکان پێشنیاری پێشڕەویکردنیان دەکرد بەرەو شەتلعەرەب بۆ ئەوەی قەرەبوو لە عێراق وەربگرن. سەیاد شیرازی، کە ئەوکات فەرماندەی هێزە زەمینییەکانی ئەرتەش بوو، پێشنیاری بەردەوامبوونی لە هێرشەکە کرد بەرەو شاری عەمارە لە باشووری عێراق، کە دوای ئەوە ئێران دەیتوانی دامەزراندنی حکومەتێکی ئیسلامی لەوێ ڕابگەیەنێت. لە کانوونی دووەمی ١٩٨٣، موحسین ڕەزایی، فەرماندەی سوپای پاسداران، لە میانی کۆبوونەوەیەکی جەنگیدا ڕایگەیاند کە "سەدام ناڕووخێت تا ئێمە نەچینە بەغدا."[70]
لە کۆبوونەوەیەکی تری فەرماندەییدا لە هەمان مانگ، عەلی شەمخانی، جێگری فەرماندەی سوپای پاسداران، ئارگومێنتی ئەوەی کرد:
"گەلەکەمان دەڵێن ئێمە ئەم هەموو شەهید و بریندارەمان داوە تەنها بۆ ئەوەی بتوانین سەردانی کەربەلا بکەین. دوو ساڵ لەمەوبەر ئیمام خومەینی بەڵێنی بە نەتەوەی ئێران دا کە قودس ڕزگار دەکەین. چارەنووسی ئەو بەڵێنانە چییان لێ دێت؟ بۆیە، دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە هیچ بژاردەیەک نییە جگە لە بەردەوامبوون لە جەنگەکە."[71]
ئەم وتانە پیشانی دەدەن کە چۆن خواستە ئایدۆلۆژییەکان زیاتر جێگەی ئامانجە ستراتیژییە ڕوونەکانیان دەگرتەوە. دواتر یەکێک لە فەرماندەکان وەسفی ئەو بیرکردنەوە شۆڕشگێڕانەیەی کرد کە شێوەی بە دیدگای ستراتیژیی ئێران دابوو:
"ئێمە، منداڵەکانی شۆڕش، باوەڕمان وابوو کە سەدام هیچ نییە؛ لامان دەبرد، و دواتر بە هاوبەشی لەگەڵ عێراق ئیسرائیلمان داگیر دەکرد. دەمانگوت پشوو نادەین تا ئاڵای ئێران لەسەر بەرزترین لوتکەکانی جیهان نەشەکێتەوە."[72]
سەرەڕای ئەم خواستانە، ئێران لە نێوان ساڵانی ١٩٨٣ بۆ ١٩٨٥ ڕووبەڕووی سەختییەکی زۆری سەربازی بووەوە، و هێزە چەکدارەکانی بە زەحمەت دەیانتوانی بەردەوامی بدەن بە ئۆپۆراسیۆنە هێرشبەرییە کاریگەرەکان. سەرباری ئەوەش، دروستکردنی پەیوەندییە نهێنییەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا، لەگەڵ دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەکەی ڕۆبەرت مەكفارلەین بۆ تاران لە ساڵی ١٩٨٥، یارمەتیدەر بوون لە ژیانەوەی توانای ئۆپەراسیۆنیی سوپای پاسداران.[73] بە هاندانی ئەگەری پشتگیریی دەرەکی و بە هیوای ئەنجامدانی ئەوەی کە فەرماندەکان بە "ئۆپەراسیۆنێکی هەژێنەری جیهان" دژی عێراق وەسفیان دەکرد، سەرکردەکانی ئێران چاویان پۆشی لە دەرفەتەکانی ئاگربەست و لاوازییە ستراتیژییەکانی خۆیان فەرامۆش کرد.[74]
جەنگەکە لەبەر چەند هۆکارێک درێژکرایەوە. غولام عەلی ڕەشید، کە وەک جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی دەستەی هاوبەشی سوپای پاسداران کاری دەکرد، ئارگومێنتی ئەوەی دەکرد کە یەکێک لە هۆکارەکان بریتی بوو لە "شیکاریی ناتەواوی تواناکانی دوژمن."[75] هۆکارێکی تر سڵەمینەوەی فەرماندە سەربازییەکان بوو لە قسەکردنی ڕاستگۆیانە لەگەڵ خومەینیدا. بە گوتەی هاشمی ڕەفسەنجانی، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای بەرگری، "سەرکردەکانی سوپای پاسداران خۆ-سانسۆرییان دەکرد و خۆیان دەپاراست لەوەی واقیعی جەنگەکەی پێ بڵێن."[76] وا دیارە خودی خومەینیش بەرگری کردووە لە داننان بە واقیعە سەربازییەکانی ململانێکەدا، کە ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە دەکرێت بە بیرکردنەوەیەکی ستراتیژیی ئاسایی ژیشک-ئاسا وەسف بکرێت.
سون تزو بەناوبانگانە تێبینی ئەوەی کردووە کە "جەنگ پرسێکی زۆر گرنگە بۆ دەوڵەت، کایەی ژیان و مردنە، ڕێگای مانەوە یان وێرانبوونە."[77] ئەگەر سەدام حوسێن و ئایەتوڵڵا خومەینی بە هەستیارییەکی زیاترەوە بۆ ئەو لۆژیکە ستراتیژییەی کە سون تزو و کلاوزڤیتس جەختیان لەسەر دەکردەوە بچوونایەتە ناو ململانێکەوە، لەوانە بوو بە تێگەیشتنێکی ڕوونترەوە بۆ تێچوو و سنوورە پێشبینیکراوەکانی، بچوونایەتە ناو جەنگەکەوە و بەردەوامییان پێ بدایە. لەبری ئەوە، هەردوو سەرکردەکە ململانێکەیان درێژکردەوە بەبێ ئەوەی بە تەواوی دان بە چڕی، بەریەککەوتن (یان لێکخشاندن)، قووڵی، و ماوەکەیدا بنێن. بەم کارەش، دەوڵەتەکانیان خستە ناو جەنگێکی درێژخایەنی پووکاندنەوەوە. لەبری ئەوەی بەدوای ئامانجی سیاسیی جێگیر و ڕووندا بگەڕێن، بە شێوەیەکی پەرەسەندوو مامەڵەیان لەگەڵ جەنگدا دەکرد: وەک ئامرازێک بۆ بەرەوپێشبردنی خواستە ئایدۆلۆژییە گۆڕاوەکان.
ئەم شکستە لە دیاریکردن و هێشتنەوەی ئامانجە سیاسییە یەکگرتووەکاندا تەنها لە ڕووی چەمکدارییەوە نەبوون. بەڵکو ڕەنگدانەوەی لاوازییە قووڵەکانی تێگەیشتن، هەواڵگری، پلاندانانی سەربازی، و ناهەماهەنگیی مەدەنی-سەربازی بوون.
شکستە ستراتیژییەکان
هەڵسەنگاندنه ستراتیژییەکانی هەردوو وڵاتی عێراق و ئێران بەهۆی زنجیرەیەک شکستی سیستەماتیک لە تێگەیشتن، هەڵسەنگاندنی هەواڵگری، پلاندانانی سەربازی، و هەماهەنگیی مەدەنی-سەربازیدا لاواز بوون. ئەم لاوازییانە ڕوونی دەکەنەوە کە چۆن لێکدانەوەی هەڵە بۆ دوژمن، شیکاریی هەواڵگریی هەڵە، و کەموکوڕییە دامەزراوەییەکان یەکیان گرت بۆ بەرهەمهێنانی یەکێک لە درێژخایەنترین و وێرانکەرترین جەنگەکانی نێوان دەوڵەتەکان لە سەدەی بیستەمدا.[78]
وێنەدانەوەی ئاوێنەیی - بیرکردنەوەی هاوشێوەیی
لە ١٩ی نیسانی ١٩٨٠، پێنج مانگ پێش هەڵگیرسانی جەنگەکە، ئایەتوڵڵا خومەینی داوای لە سوپای عێراق کرد کە دژی سەدام حوسێن ڕاپەڕن.[79] خومەینی ڕایگەیاند کە "سەدام حوسێن خۆی بەپێی شەریعەت کافرە، و لە هەمان کاتدا لایەنگری کافرەکانیشە." لە لێدوانێکی ئاشکرادا، داوای کرد کە "پێویستە گەلی عێراق بە هەموو هێزی خۆیەوە هەوڵبدات بۆ لەناوبردنی ئەم کەسایەتییە گەندەڵە و لەناوبردنی ئەم گرووپە [بەعسییەکان] کە دژی بەرژەوەندییەکانی ئیسلام و قورئان کاردەکەن." هەروەها وتیشی:
"ئێوە، سوپای عێراق، دەبێت هەمان ئەو کارە بکەن کە سوپای ئێران بەرامبەر بە شای پێشووی ئێران کردی. هەروەک چۆن ئەوان سەربازگەکانیان جێهێشت و پەیوەندییان بە میللهتهوه کرد، ئێوەش دەبێت سەربازگەکانی خۆتان جێبهێڵن و هێزی خۆتان بەکاربهێنن بۆ لەناوبردنی ئەم بەکتریایەی گەندەڵی."
لە ڕێگەی ئەم پاساوهێنانەوەیە، خومەینی گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی کە "گەلی عێراق لەگەڵ سەدام حوسێن هاوڕا نین؛ ئەوان لەگەڵ ئیسلامدا هاوڕان." بە پاڵنەرێکی ئایدۆلۆژییەوە، لە کۆتاییدا هیوای ئەوەی خواست کە "حکومەتێک لەسەر بنەمای ئیسلام تەواوی جیهان داگیر بکات."[80]
ئەم هەڵسەنگاندنە نادروستەی خومەینی بۆ دوژمنەکەی و ژینگەی ستراتیژیی عێراق، تا ڕادەیەک لە ئەنجامی کەمیی ئاشنایەتیی ئەو بە کۆمەڵگەی عێراقی لە ساڵانی مەنفاکەیدا لە نەجەف دروست ببوو، کە لەوێ تا ڕادەیەکی زۆر لە ناو قوتابیانی ئایینی و تۆڕەکانی مەلایەتیدا دەژیا. لە ئەنجامدا، تێگەیشتنێکی گشتگیری بۆ دینامیکییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی عێراق نەبوو و، زۆرێک لە عێراقییەکانیش وەک سەرکردەیەکی سیاسی ئاشنای نەبوون. فاکتەرێکی تر کە ئەم تێگەیشتنە هەڵەیەی بەهێزتر کرد، ڕۆڵی مەحمود دوعایی بوو، باڵیۆزی خومەینی لە عێراق، کە بە بەردەوامی ڕاپۆرتی لە بەغداوە دەنارد بۆ خومەینی و میدیاکانی ئێران و بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە "گەلی عێراق تامەزرۆی شۆڕشێکی ئیسلامین." ئەم ڕاپۆرتانە باوەڕی خومەینییان پتەوتر کرد کە شۆڕشی ئێران بەم زووانە ئیلهامبەخش دەبێت بۆ ڕاپەڕینێکی هاوشێوە لە عێراق.[81]
ئەم پێشبینییە ڕەنگدانەوەی حاڵەتێکی کلاسیکیی "وێنەدانەوەی ئاوێنەیی" بوو لە بڕیاردانی ستراتیژیدا. وەک ڕۆبەرت جێرڤیس ڕوونی دەکاتەوە، سەرکردە سیاسییەکان زۆرجار لێکدانەوە بۆ ڕەفتار و پاڵنەرەکانی دوژمنەکانیان دەکەن لە ڕێگەی وێنەدانەوەی بیروباوەڕ، ئەزموون، و پێشبینییە سیاسییەکانی خۆیان بەسەریاندا.[82] خومەینی وای گریمانە دەکرد کە ئەو کۆکردنەوە شۆڕشگێڕانەیەی لە ئێراندا سەرکەوتنی بەدەستهێنا، بە هەمان شێوە لە عێراقیشدا ڕوودەدات. بەڵام ئەم گریمانەیە چاوی پۆشی لە جیاوازییە گەورە سیاسی، نەتەوەیی، و دامەزراوەییەکانی نێوان هەردوو کۆمەڵگەکە. ئەو کاریگەرییە بەهێزەی ئایدۆلۆژیای شۆڕشگێڕانەی شیعە لەناو کۆمەڵگەی ئایینی ئێراندا هەیبوو، وەرنەگێڕدرا بۆ هەمان شێوهی جووڵانەوەی سیاسی لە نێو شیعەکانی عێراقدا، کە زۆرێکیان بە گرێدراوی مانەوە بە ناسنامەی نیشتمانیی عێراقی، پێکهاتە خێڵەکییەکان، و دامەزراوە زۆرەملێکانی دەوڵەتی بەعسەوە.
وەک لۆڕێنس فریدمان ئاماژەی پێدەکات، لێکدانەوە هەڵە ستراتیژییەکان زۆرجار ئەو کاتە سەرهەڵدەدەن کە سەرکردەکان لە بارودۆخە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی دوژمنەکانیان تێناگەن و وای گریمانە دەکەن کە هەمان پاڵنەر یان کاردانەوە لە ژینگە ستراتیژییە جیاوازەکاندا سەرهەڵدەدەن.[83] لە کەیسەکەی خومەینیدا، وێنەدانەوەی ئاوێنەیی وایکرد سەرکردەکانی ئێران توانای شۆڕشگێڕانەی شیعەکانی عێراق گەورەتر لە قەبارەی خۆی ببینن، لە کاتێکدا توانای بەرگەگرتنی ڕژێمەکەی سەدام حوسێنیان بە کەمتر سەیر دەکرد.
هەواڵگریی ستراتیژی
هەردوو دەوڵەتەکە هەڵەی گەورەیان کرد لە هەڵسەنگاندنی هەواڵگریی ستراتیژیدا. خومەینی پێی وابوو شیعەکانی عێراق پشتگیری پێشڕەوی ئێران دەکەن بەرەو بەغدا و دژی ڕژێمی بەعس ڕادەپەڕن. سەدام حوسێنیش لێکدانەوەیەکی هەڵەی هاوتەریبی ئەنجامدا. پێی وابوو کە داگیرکردنی چەند شارێکی سنووری ئێران، هاندەر دەبێت بۆ ئەوەی سوپای ئێران، کوتلە سیاسییەکان، و تەواوی دانیشتوان دژی ڕژێمی ئیسلامی ڕاپەڕن.
خومەینی چاوەڕوانییەکی زۆری هەبوو سەبارەت بە کاریگەریی ئایدۆلۆژیای شیعە لەسەر کۆمەڵگەی شیعەی عێراق. لە ڕوانگەی ئەوەوە، پەیوەندییە ئایینی و ئایدۆلۆژییەکانی نێوان ئەم دوو کۆمەڵگەیە بە شێوەیەکی سروشتی دەگۆڕێن بۆ پشتیوانیی سیاسی بۆ شۆڕشی ئێران لە ناوخۆی عێراقدا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم گریمانەیە چاوی لە واقیعە ئاڵۆزەکانی کۆمەڵگەی عێراقی پۆشی، کە تێیدا ناسنامەی نیشتمانی، پەیوەندییە خێڵەکییەکان، و هێزی زۆرەملێی دەوڵەتی بەعس، ئەگەری ڕاپەڕینێکی شۆڕشگێڕانەی لەو شێوەیەی سنووردار دەکرد. لە کرداردا، زۆرێک لە شیعەکانی عێراق لە کاتی جەنگەکەدا دڵسۆز مانەوە بۆ دەوڵەتی عێراق، و ژمارەیەکی زۆریشيان لە ناو هێزە چەکدارەکانی سەدام حوسێندا خزمەتیان دەکرد سەرەڕای چاوەڕوانییەکانی ئێران بۆ ڕاپەڕینێکی مەزهەبی.[84]
سەدامیش لە لای خۆیەوە، هێزی ناسیۆنالیزمی ئێرانی و، توانای ڕژێمی ئیسلامیی لە چەسپاندنی دەسەڵات لە کاتی جەنگدا بە کەم زانی. لەبری ئەوەی حکومەتە شۆڕشگێڕەکە لاواز بکات، هێرشەکەی عێراق یارمەتیدەر بوو لە یەکخستنی کوتلە سیاسییە جیاوازەکانی ئێران و ڕەوایەتیی کۆماری ئیسلامیی لە چاوی زۆرێک لە ئێرانییەکاندا بەهێزتر کرد.[85] بۆیە جەنگەکە پێچەوانەی ئەوەی لێ کەوتەوە کە سەدام پێشبینی دەکرد: لەبری ئەوەی ببێتە هۆی داڕمانی ناوخۆیی، بەشداربوو لە چەسپاندنی دەوڵەتە شۆڕشگێڕەکەدا.
لەو ڕوانگەیەوە، هەردوو سەرکردەکە بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی دوژمنەکانیان بە هەڵە خوێندەوە. هەریەکەیان پێشبینی داڕمانی ناوخۆیی لە دەوڵەتی بەرامبەر دەکرد، بەڵام لێکدانەوە هەڵەکانیان لەبری ئەوە ورەی دوژمنەکانیانی بەهێزتر کرد و بەشداربوون لە درێژەکێشانی جەنگەکەدا. هەروەک ڕۆبەرت جێرڤیس ئاماژەی پێکردووە، سەرکردەکان زۆرجار ڕەفتار و نیازی دوژمنەکانیان لە ڕێگەی گریمانەی هەڵەوە سەبارەت بە دینامیکییە سیاسییە ناوخۆییەکانیان شی دەکەنەوە، کە ئەمەش نەخشێکە زۆرجار دەبێتە هۆی تێگەیشتنی هەڵەی ستراتیژی لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا.[86]
ئەم شکستە هەواڵگرییە هاوتەریبانە پیشانی دەدەن کە: چۆن هەردوو سەرکردایەتییەکە لە دینامیکییە ناوخۆییەکانی دوژمنەکانیان تێنەگەیشتن، و نەخشە گەورەکەی لێکدانەوەی هەڵەی ستراتیژییان تۆختر کردەوە، کە پێناسەی جەنگەکەی دەکرد.
دۆكترینی سەربازی
هەردوو وڵاتی عێراق و ئێران بە کەموکوڕییەکی گەورەی عەقیدەیی و ڕێکخراوەییەوە چوونە ناو ململانێیەکەوە، کە دواتر گۆڕا بۆ جەنگێکی درێژخایەن و وێرانکەر. هەروەک سون تزو تێبینی کردووە، دۆكترینی سەربازیی کاریگەر پێویستی بە ڕێکخستن و کۆنتڕۆڵکردنی هێزە چەکدارەکان، زنجیرەی فەرماندەیی ڕوون، بەڕێوەبردنی لۆجستیک و ڕێگاکانی دابینکردن، و دابینکردنی کەرەستەی سەربازیی پێویست هەیە.[87] بەڵام لە واقیعدا، هەردوو دەوڵەتەکە بەبێ ئامادەکارییەکی دۆكترینیی تەواو بۆ جەنگێکی بەردەوام، چوونە ناو ململانێکەوە.
خودى سوپای عێراق بە تەواوی ئامادە نەبوو بۆ جەنگ لەگەڵ ئێران و پێشبینی ئەوەی دەکرد تەنها دوای چەندین ساڵ، کە ململانێیەک ڕووبدات.[88] تەنانەت لە ناو هێزە چەکدارەکانی عێراقیشدا، هەماهەنگی سنووردار بوو. دەوترێت هێزی ئاسمانیی عێراقی تەنها دوو ڕۆژ پێش هەڵگیرسانی شەڕەکە بە پلانی جەنگەکەی زانیوە،[89] لە کاتێکدا هێزی دەریایی عێراق نزیکەی ٤٨ کاتژمێر دوای دەستپێکردنی هێرشەکە ئاگادار کراونەتەوە.[90] لە هەمان کاتدا، ئەو هێزە زەمینییانەی عێراق کە بە خێرایی پێشڕەوییان کردە ناو خاکی ئێرانەوە، چەند پلانێکی ئۆپەراسیۆنیی کەمیان دانابوو بۆ قۆناغەکانی دواتری کەمپەینەکە. بۆیە هێرشەکە دەستی پێکرد بەبێ هەبوونی عەقیدەیەکی ئۆپەراسیۆنیی تەواو-گەشەسەندوو کە توانای بەردەوامیدانی هەبێت بە ململانێیەکی درێژخایەن.[91]
ئێران ڕووبەڕووی قەیرانێکی دامەزراوەیی هێشتا گەورەتر ببووەوە.[92] لە سەرەتای هەڵگیرسانی جەنگەکەدا، دەوترێت حکومەتی ئێران تەنها ئەوەندە تەقەمەنیی پێبووە کە بەشی بەردەوامبوونی ئۆپەراسیۆنەکان بۆ نزیکەی یەک مانگ بکات.[93] زۆرێک لە ئەفسەرە سەربازییە خاوەن ئەزموونەکان لە سێدارە درابوون، زیندانی کرابوون، یان ناچار بە خانەنشینبوون کرابوون لە میانەی پاکتاوە شۆڕشگێڕییەکانی دوای ڕووخانی شادا.[94] لە هەمان کاتدا، سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی کە تازە دروستکرابوو، شارەزایی نەبوو لە جەنگی نەریتیدا و ناچار کرا بە خێرایی لە میلیشیایەکی شۆڕشگێڕییەوە فراوان بێت بۆ پێکهاتەیەکی سەربازیی گەورەتر، بەبێ مەشقی پیشەیی پێویست یان دۆكترینی ڕێکخراوەیی.[95]
لەو ڕوانگەیەوە، بیرکردنەوەی سەربازیی هەردوو سەرکردایەتییەکە، ڕەنگدانەوەی گریمانەی بنچینەیی جیاواز، بەڵام لە هەمان کاتدا کێشەدار بوو. سەدام حوسێن متمانەیەکی زۆری بە کەرەستەی سەربازی و سوودە تەکنەلۆژییەکانی عێراق بەخشی، و پێی وابوو هێرشێکی خێرا بە خێرایی دەوڵەتی ئێران دەڕووخێنێت. بەپێچەوانەوە، خومەینی باوەڕی ئایدۆلۆژیی خستە سەرووی ئامادەکاریی سەربازییەوە، و پێی وابوو کە پابەندبوونی ئایینی و خەباتکردن دژی ئەوەی کە ئەو بە بێباوەڕی وەسفی دەکرد، دەبێتە هۆی بەدەستهێنانی سەرکەوتن.
لە کرداردا، نە متمانەی تەکنەلۆژی و نە باوەڕی ئایدۆلۆژی نەیانتوانی جێگەی عەقیدەیەکی سەربازیی یەکگرتوو بگرنەوە. نەبوونی پلاندانانی ڕوونی ئۆپەراسیۆنی لە هەردوو لاوە، یارمەتیدەر بوو لە گۆڕینی ململانێکە بۆ جەنگێکی درێژخایەنی پووکاندنەوە.
پەیوەندییە مەدەنی و سەربازییەکان
تامی دەیڤس ئارگومێنتی ئەوە دەکات کە سەرکەوتنی ستراتیژیی باڵا پشت دەبەستێت بە هەماهەنگییەکی بنیاتنەرانە لە نێوان سەرکردایەتیی مەدەنی و دامەزراوە سەربازییەکاندا. [96] یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی جەنگی هەشت ساڵەی ئێران-عێراق ئەوە بوو کە هیچ کام لە دوو دەوڵەتەکە ئەزموونی ململانێی کراوەیان لە نێوان دەسەڵاتی مەدەنی و سەربازیدا نەکرد. ئەم نەبوونە ڕواڵەتییەی گرژی، ڕەنگدانەوەی هاوکارییەکی تەندروستی مەدەنی-سەربازی نەبوو. بەڵکو ئەنجامی ئەو ڕاستییە بوو کە: هیچ کام لە سیستەمەکان جیاکارییەکی ماناداریان لە نێوان کایەی مەدەنی و سەربازیدا نەپاراستبوو لە کاتی جەنگەکەدا.
لە عێراقی سەردەمی سەدام حوسێندا، دەسەڵاتی سیاسی بە قووڵی بە سەربازی کرابوو. بەرپرسە باڵاکان لە ناو دەوڵەتێکی ئەمنی زۆر مەرکەزیدا کاریان دەکرد کە تێیدا دامەزراوە سەربازی و هەواڵگرییەکان کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر بڕیاردانی سیاسی هەبوو. ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش و سەرکردایەتیی بەعس وڵاتیان لە ڕێگەی سیستەمێکەوە بەڕێوەدەبرد کە بە پلەی یەکەم لەلایەن پێشینە سەربازی و ئەمنییەکانەوە داڕێژرابوو.
سیستەمی شۆڕشگێڕیی ئێرانیش پەیڕەوی لە پێکهاتەیەکی جیاواز دەکرد بەڵام هەمان ئەنجامی بەدەستهێنا. دەسەڵاتی سیاسی لە دەستی ئایەتوڵڵا خومەینیدا کۆکرابووەوە، لە کاتێکدا سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی، کە وەک پاسەوانی سەرەکی شۆڕش دەرکەوت، ههر له ژێر دهستی خۆیدا بوو. لەگەڵ بەرەوپێشچوونی جەنگەکەش، سوپای پاسداران کاریگەریی زیاتری بەسەر بڕیارە ستراتیژییەکاندا بەدەستهێنا، کە زۆرجار شانبەشان کاریدەکرد و، هەندێک جاریش لە کێبڕکێدا بوو لەگەڵ سوپای نەریتیی ئێران.
بۆیە لە هەردوو دەوڵەتەکەدا، سیستەمە سیاسییە سەربازییەکان ڕێگرییان کرد لە ئەگەری بیرکردنەوەی ستراتیژیی مەدەنیی سەربەخۆ. لەبری ئەوەی دیالۆگێکی هاوسەنگ لە نێوان سەرکردە مەدەنییەکان و پیشەگەرە سەربازییەکاندا دروست بکەن، دەسەڵاتی سیاسی و هێزی سەربازی بە قووڵی تێکەڵ بەیەکتر بوون.
هەروەک بیدڵ تێبینی دەکات، "ستراتیژییەتی براوە پێویستی بە دیالۆگێکی چالاک لە نێوان دەسەڵاتی سەربازی و مەدەنیدا هەیە."[97] نەبوونی ئەم جۆرە دیالۆگە لە هەردوو وڵاتی ئێران و عێراقدا، بەشداربوو لە بڕیاردانی ستراتیژیی هەڵە و ململانێکەی درێژکردەوە. لە ئەنجامدا، بژاردە ستراتیژییەکان بەدەگمەن دەخرانە ژێر ڕەخنەی ناوخۆیی جدی لە هیچ کام لە سیستەمە سیاسییەکاندا.
جێبەجێکردنی فەرمانەکان
مایکل هاندڵ لە وتارەکەیدا سەبارەت بە سەرکردایەتی ستراتیژی ئاماژە بەوە دەکات کە ملکەچبوون بۆ دەسەڵاتی سیاسی یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی فەرماندەیی سەربازی.[98] لە هەمان کاتدا هۆشداری دەدات کە کاتێک فەرمانە سیاسییەکان دەستوەردان لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دەکەن و هەڕەشە لە کاریگەریی کەمپەینەکە دەکەن، دەبێت فەرماندەکان بە وردی هەڵسەنگاندن بۆ دەرئەنجامەکانیان بکەن.
لێکۆڵینەوە لەو فەرمانانەی کە لە تاران و بەغداوە بۆ بەرەکانی جەنگ دەنێردران و، پابەندبوونی فەرماندە مەیدانیيەکان بە جێبەجێکردنیان، پیشانی دەدات کە هەمیشە عەقڵانییەتی ستراتیژی لە بڕیاردانی کاتی جەنگدا بوونی نییە. لە سیستەمە زۆر مەرکەزی و دەسەڵاتخوازەکاندا، فەرماندە مەیدانییەکان بە دەگمەن سەربەخۆیی ئەوەیان هەیە کە بەرەنگاری بڕیارە سیاسییەکان ببنەوە، تەنانەت کاتێکیش کە ئەو فەرمانانە لە ڕووی ئۆپەراسیۆنییەوە نادروست بن یان ئەگەری کارەسات لەخۆ بگرن.
هەریەکە لە کلاوزڤیتس و سون تزو جەختیان لەوە کردۆتەوە کە سەرکردایەتییەکی سەربازيی کاریگەر، پێویستی بە پێدانی ئازادی مامەڵەکردنی پێویست هەیە بە فەرماندە مەیدانییەکان بۆ قۆستنەوەی دەرفەتەکان و گونجاندن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی بارودۆخی بەرەکانی جەنگدا.[99] بەڵام لە واقیعدا، جەنگی ئێران و عێراق زۆرجار پێچەوانەی ئەم نەخشەیەی پیشان دەدا. فەرمانە سیاسی و ئایدۆلۆژییەکان زۆرجار بەسەر واقیعە سەربازییەکاندا زاڵ دەبوون و، فەرماندەکانیان ناچار دەکرد بەدوای ئامانجێکدا بگەڕێن کە لەگەڵ بارودۆخی کرداری ئۆپەراسیۆنەکە یان ئەو توانایانەی لە بەرەکانی جەنگدا بەردەست بوون نەدەگونجان.
فشارێکی لەو جۆرە لەلایەن دەسەڵاتە سیاسییەکانەوە بارگرانییەکی زۆری خستە سەر فەرماندەکانی هێڵەکانی پێشەوە. لە چەندین حاڵەتدا، ئەفسەرە ئێرانییەکان ڕایانگەیاندووە کە پێشبینییە ئۆپەراسیۆنییە ناواقیعییەکان ئەوانی خستۆتە ژێر فشاری دەروونیی سەختەوە. دەوترێت ژەنەڕاڵ هیمەت، فەرماندەی فیرقەی ٢٧ی موحەمەد ڕەسوڵوڵڵا، بیری لە خۆکوشتن کردۆتەوە دوای داواکارییە دووبارەکانی بەرپرسە باڵاکان بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی هێرشبەرانە کە لە توانا و قەبارەی هێزەکانی تێپەڕیبوو.[100]
ئەم ڕووداوانە دەرئەنجامی پێکهاتە چەقبەستووەکانی فەرماندەیی دەردەخەن، کە تێیدا ملکەچبوون بۆ دەسەڵاتی سیاسی، سێبەری خستبووە سەر بڕیاردانی پیشەییانەی سەربازی. لەو ڕوانگەیەوە، کولتووری فەرماندەیی لە هەردوو ڕژێمەکەدا، ڕێگری لە هەڵسەنگاندنی ڕەخنەگرانەی بڕیارە ستراتیژییەکان دەکرد و، شکستەکانی پێشووتری لە بوارەکانی هەواڵگری، عەقیدە، و هەماهەنگیی مەدەنی-سەربازیدا قووڵتر دەکردەوە، کە ئەمەش ڕۆڵی هەبوو لە درێژەکێشان و وێرانکارییەکانی ململانێکەدا.
بنەما ستراتیژییەکانی سون تزو
ئاشتی وەک ئامانجێکی ستراتیژی
لۆڕێنس فریدمان ئارگومێنتی ئەوە دەکات کە "پێویستە ستراتیژ بە وشە دەرببڕدرێت بۆ ئەوەی ئەوانی تر پەیڕەوی بکەن"،[101] واتە دەبێت ستراتیژ بە ڕوونی دەرببڕدرێت بۆ ئەوەی ڕێنمایی هەنگاوە سیاسی و سەربازییەکان بکات. بەڵام لە کاتی جەنگی ئێران و عێراقدا، چەمکی ئاشتی پێگەیەکی سنوورداری هەبوو لە گوتاری ستراتیژیی تاراندا. یەکێک لە فەرماندەکانی جەنگی ئێران، عەمید دەروودیان، دواتر تێبینی ئەوەی کرد کە "ڕژێمی ئیسلامی ڕێگەی بە کەس نەدەدا بیر لە ئاشتی بکاتەوە."[102] لە تێڕوانینی دواترەوە، دەروودیان ئارگومێنتی ئەوەی کرد کە ئێران گرنگییەکی کەمی بە گۆڕەپانی نێودەوڵەتی دا، و تێبینی ئەوەی کرد کە "وەک دیدگای حکومەتی تاڵیبان، تاران دیپلۆماسییەتی لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا پشتگوێ خست."[103]
ئایەتوڵڵا خومەینی خۆی گومانی قووڵی بەرامبەر بە دیپلۆماسییەت دەربڕی و پێی وابوو کە "دەرئەنجامی جەنگ لە بەرەکانی جەنگدا یەکلایی دەکرێتەوە، نەک لەسەر مێزی دانوستان."[104] لە چوارچێوەی جەنگی ئێران و عێراقدا، دواتر چەندین چاودێر ئەو بۆچوونەیان خستەڕوو کە سەرکردایەتیی ئێران، بەتایبەتی دوای ساڵی ١٩٨٢، زیاتر لە بەغدا دژی کۆتاییهێنان بە جەنگەکە وەستابووەوە لەسەر بنەمای مەرجە سیاسییە پەسەندکراوەکان. [105] خومەینی زۆرجار ململانێکەی وەک ئامرازێکی پێویست بۆ پاراستنی شۆڕش وەسف دەکرد. بەناوبانگانە ڕایگەیاند کە "جەنگ دیارییەکی ئیلاهییە،" و لە هەمان کاتدا ڕایگەیاند کە "ئاشتی ناشتنی ئیسلامە."[106] کاتێک لە کۆتاییدا ئێران لە ساڵی ١٩٨٨ ئاگربەستی قبوڵ کرد، خومەینی بڕیارەکەی وەک خواردنەوەی "پێکێکی ژەهر" وەسف کرد.[107]
لێدوانی کەسایەتییە شۆڕشگێڕەکانی تریش لۆژیکی سیاسیی پشت ئەم هەڵوێستە بەهێزتر دەکەن. جەواد مەنسووری، یەکەم فەرماندەی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی، دواتر ڕوونی کردەوە کە جەنگەکە دەوڵەتە شۆڕشگێڕەکەی بەهێزتر کرد. بە گوتەی مەنسووری، "ئەگەر جەنگ نەبوایە، شۆڕش لەدەست دەچوو." ئەو ئارگومێنتی ئەوەی کرد کە ململانێکە یارمەتیدەر بوو لە چەسپاندنی شۆڕش لە ڕێگەی سەرکوتکردنی گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی ناوخۆ و بەهێزکردنی پایە دامەزراوەییەکانی کۆماری ئیسلامی.[108] دەیان ساڵ دواتر، ڕێبەری باڵای ئێران، عەلی خامنەیی، هەمان بۆچوونی دووپاتکردەوە بە ئارگومێنتکردنی ئەوەی کە جەنگە هەشت ساڵەکە بە شێوەیەکی بەرچاو ئاسایش و یەکگرتوویی نیشتمانیی ئێرانی بەهێزتر کرد.[109]
لە ڕووی ستراتیژییەوە، سڵەمینەوەی سەرکردایەتیی ئێران لە ڕەچاوکردنی چارەسەری دیپلۆماسی، جیابوونەوەیەک بوو لە بیری ستراتیژیی کلاسیکی، کە جەخت لەسەر یەکخستنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لەگەڵ دانوستانی سیاسی دەکاتەوە بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە جەنگەکان لەپێناو بەدەستهێنانی مەرجی لەبار.[110]
خەڵک و کاریگەریی مۆڕاڵی
یەکێک لە وەرچەرخانە هەرە گرنگەکانی جەنگەکە لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٨١ ڕوویدا.[111] لەکاتێکدا ئێران ڕووبەڕووی سەختی ببووەوە لە گەڕاندنەوەی ناوچە داگیرکراوەکان لە عێراق، حەسەن باقری، جێگری فەرماندەی هێزە زەمینییەکانی سوپای پاسداران، پێشنیاری گۆڕینی ستراتیژی جەنگی ئێرانی کرد. لە میانی کۆبوونەوەیەکدا کە بە ئامادەبوونی خامنەیی و بیست و نۆ فەرماندەی جەنگ بەڕێوەچوو، باقری پێشنیاری وازهێنانی کرد لە ئۆپەراسیۆنە پشتبەستراوەکان بە کەرەستە و چەک، لەپێناو گرتنەبەری ڕێبازێکی خەڵک-تەوەر. ئەو وتی: "ئێمە دەتوانین سوپای عێراق تێکبشکێنین، بەڵام دەبێت ستراتیژیی جەنگەکە بگۆڕین. با خەڵک بهێنینە ناو گۆڕەپانی جەنگەوە. با بە شەو شەڕ بکەین و بە ئۆپەراسیۆنی سنووردار دەست پێبکەین، نەک ئۆپەراسیۆنی بەرفراوان."[112]
ئەم ستراتیژییە جەختی لەسەر کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە خۆبەخشان دەکردەوە کە بە پاڵنەری ئایینی و ئایدۆلۆژی هان دەدران. هەرچەندە ئەمە بە ڕاستەوخۆیی لە دۆکتۆرینی ماویزمەوە سەرچاوەی نەگرتبوو، بەڵام ڕێبازەکە لە چەمکی فراوانتری جەنگی خەڵک-تەوەر دەچوو. هەروەک چۆن ماو تسی تۆنگ ئارگومێنتی ئەوەی دەکرد کە چەک بە تەنها سەرکەوتن لە جەنگدا دیاری ناکات؛ "خەڵک یەکلاکەرەوەن، نەک شتەکان."[113]
لەکاتی گێڕانەوەی یادەوەرییەکانی جەنگەکەدا دەیان ساڵ دواتر، خامنەیی جەختی کرد لە گرنگیی ئەم ستراتیژییەی کۆکەرە. بە گوتەی ئەو، ناسنامەی ئایینیی بەرگریکاران وایکرد "بەرگری پیرۆز" لە بنەڕەتەوە جیاواز بێت لە ململانێ نەریتییەکان. تیشکی خستە سەر ئەوەی کە چۆن هەوڵەکانی جەنگ تێکەڵ بە ژیانی ڕۆژانە کرابوو لە ڕێگەی قوتابخانەکان، مزگەوتەکان، زانکۆکان، و ناوەندە ئیسلامییەکانەوە، کە وەک ناوەندی وەرگرتن و تۆڕەکانی پشتیوانیی لۆجستیکی خزمەتیان دەکرد.[114]
سون تزو جەختی لە گرنگیی "کاریگەریی مۆڕاڵی" دەکردەوە و وەک هێزێک پێناسەی دەکرد کە خەڵک لەگەڵ سەرکردەکانیاندا یەکدەخات بۆ ئەوەی بە ویستی خۆیان و بەبێ ترس بچنە ناو مەترسییەوە.[115] سەرەڕای کەموکوڕییە گەورەکان لە پلاندانانی ستراتیژیدا، وا دیارە خومەینی لە هێزی کۆکەرەوەی کاریگەریی مۆڕاڵی تێگەیشتووە و بە شێوەیەکی کاریگەر لە کاتی ململانێکەدا بەکاری هێناوە.
کلاوزڤیتس بە هەمان شێوە جەختی لەسەر ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی فاکتەری سایکلۆژی و مۆڕاڵی لە جەنگدا کردەوە.[116] لە ڕێگەی وتاری ئایینی و گوتاری شۆڕشگێڕانەوە، خومەینی توانی ئیلهام ببەخشێتە ژمارەیەکی زۆر لە خۆبەخشان و ئەندامانی سوپای پاسداران، بۆ ئەوەی بەردەوام بن لە شەڕکردن سەرەڕای قوربانییەکی زەبەلاح. بەڵێنەکانی شەهیدبوون، پاداشتی ڕۆحی، و شەرەفی هەتاهەتایی بوونە ئامرازی پاڵنەری بەهێز بۆ بهردهوامیدان به جهنگ.
لە بەرامبەردا، سەدام حوسێن تێگەیشتنێکی زۆر لاوازتری بۆ ڕەهەندە مۆڕاڵییەکانی جەنگ نیشان دا. سوپای عێراق زیاتر پشتی بە خزمەتی سەربازیی زۆرەملێ و سەپاندن دەبەست تا کۆکردنەوەی ئایدۆلۆژی. لە ئەنجامدا، سەدام ئەو یەکگرتووییەی بە کەم زانی کە ئایدۆلۆژیای ئایینی دەیتوانی لە ناو هێزە شۆڕشگێڕەکانی ئێراندا دروستی بکات. بۆیە پابەندبوونی ئایدۆلۆژیی سوپای پاسداران و شەڕکەرە خۆبەخشەکان، ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە هێشتنەوەی بەرگریی ئێران لە ماوەی جەنگەکەدا.[117]
ناسینەوەی خود و دوژمن
سون تزو لە وتە بەناوبانگەکەیدا دەڵێت: "دوژمنەکەت بناسە و خۆشت بناسە؛ لە سەد جەنگدا هەرگیز ناکەویتە مەترسییەوە."[118] هەردوو لایەن لە جەنگی ئێران و عێراقدا نەیانتوانی بە تەواوی لەم بنەمایە تێبگەن. ناسنامەی شۆڕشگێڕانەی شیعەی کۆماری ئیسلامی، دوژمنایەتییەکی زۆری لەناو زۆرێک لە حکومەتە عەرەبییە سوننەکاندا دروستکرد، کە ئەمەش ڕێگەی بۆ عێراق خۆش کرد تا پشتیوانیی هەرێمی بۆ هەوڵەکانی جەنگەکەی کۆبکاتەوە.[119]
سەدام حوسێن پەرەی بە ناسیۆنالیزمی عەرەبی دەدا وەک هێزێکی هاوسەنگکەرەوە بەرامبەر بە ئایدۆلۆژیای شۆڕشگێڕانەی ئێران، و عێراقی وەک بەرگریکار لە جیهانی عەرەبی دەخستە ڕوو. لە هەمان کاتدا، خومەینی پێی وابوو کە شیعەکانی عێراق هاوکاریی بڵاوبوونەوەی شۆڕش دەکەن لە ناوخۆی عێراقدا. لەگەڵ ئەوەشدا، تایبەتمەندییە مەزهەبییەکەی شۆڕشەکە، کاریگەریی ئێرانی لە ناو جیهانی بەرفراوانتری عەرەبیدا سنووردار کرد.[120]
چەندین دەوڵەتی عەرەبی بە ئاشکرا پشتیوانییان لە عێراق کرد، لە کاتێکدا هەندێکی تریان هاوکاریی ناڕاستەوخۆیان دابین کرد. لە ڕێگەی داڕشتنی ململانێکە لە چوارچێوەی ناسیۆنالیزمی عەرەبیدا، عێراق توانی هاوپەیمانییەکی هەرێمیی فراوانتر دروست بکات. بەپێچەوانەوە، پشتبەستنی ئێران بە پەیامێکی شۆڕشگێڕانەی مەزهەبی، ڕۆڵی هەبوو لە گۆشەگیرکردنە دیپلۆماسییەکەیدا.[121]
ئەگەر خومەینی بە تەواوی لە لێکەوتە جیۆپۆلەتیکییەکانی شۆڕشەکە و ئەو ترسەی لەناو دەوڵەتە عەرەبییە سوننەکاندا دروستی کردبوو تێبگەیشتایە، لەوانە بوو گوتارێکی ئیسلامیی فراوانتری بگرتایەتە بەر، کە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی بانگەشەکەی سەدامی هەبوایە بۆ ناسیۆنالیزمی عەرەبی.
خۆلادان لە سەرکەوتن
نە سەدام حوسێن و نە خومەینی، نەیانتوانی ئەو زەمینە ستراتیژییانە بڕەخسێنن کە پێویست بوون بۆ بەدەستهێنانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە، بەو مانایەی کە لە بیری سەربازیی کلاسیکیدا وەسف کراوە. خومەینی چاوی پۆشی لە مەترسییەکانی بەردەوامیدان بە ئامانجە هێرشبەرییە بەرفراوانەکان، لە کاتێکدا کە هاوسەنگیی توانای سەربازی لەبار نەبوو. ئێران لە دۆخێکی سەربازیی لاوازدا چووە ناو جەنگەکەوە، بەتایبەتی دوای پاکتاوە شۆڕشگێڕییەکان کە زیانێکی گەورەیان بە دەستەی ئەفسەرە پیشەگەرەکانی گەیاندبوو. [122]
هەروەها خومەینی نەیتوانی بە تەواوی لاوازییە ناوخۆییەکانی دوژمنەکەی بقۆزێتەوە. سەرەڕای بوونی ئەفسەر و سەربازی شیعە لە ناو سوپای عێراقدا، ئێران ئەو دابەشبوونە شاراوەیانەی نەگۆڕی بۆ سوودێکی ستراتیژیی کاریگەر و دژی ڕژێمەکەی سەدام بەکارینەهێنا.[123]
لە لایەکی ترەوە، سەدام حوسێن هەوڵیدا هەندێک بارودۆخ بقۆزێتەوە کە لە سەرەتای جەنگەکەدا لەبار دەردەکەوتن. ئەو لە کاتێکدا هێرشی کرد کە ئێران لە ڕووی دامەزراوەییەوە لاواز دەرکەوت، و هەروەها هەوڵیدا سوود لە گرژییە نەتەوەییەکانی ناو ئێران وەربگرێت لە ڕێگەی هاندانی پشێوی لە ناو کەمینە عەرەب و کوردەکان و بە پشتگیریکردنی هەوڵی کودەتای نۆژە. [124]
سەرەڕای ئەوەش، ستراتیژییەکەی سەدام لاوازیی بنچینەیی تێدابوو. هەرچەندە ئەو لە ژێر كاریگهریی بارودۆخێکی تا ڕادەیەک لەباردا ململانێکەی دەستپێکرد، بەڵام نەخشەیەکی ئۆپەراسیۆنیی گشتگیری نەبوو کە توانای بەدەستهێنانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی هەبێت. هەروەک سون تزو تێبینی کردووە، "سەرکەوتن ئامانجی سەرەکییە لە جەنگدا،" بەڵام هیچ کام لە سەرکردەکان نەیانتوانی دەرفەتەکانی سەرەتا بکەن بە سەرکەوتنی ستراتیژیی هەمیشەیی.[125]
فەلسەفە ستراتیژییەکانی ئەو دوو سەرکردەیە، هەروەها ڕەنگدانەوەی تێگەیشتنی بنچینەیی جیاواز بوون بۆ چەمکی خودی دەوڵەت. بۆ خومەینی، ئامانجی سەرەکی پاراستنی شۆڕشی ئیسلامی بوو، نەک تەنیا پارێزگاریکردن لە دەوڵەتێکی خاکی. سنوورە ئایدۆلۆژییەکانی ئەم پڕۆژە شۆڕشگێڕییە، سنوورە جوگرافییەکانی ئێرانی تێدەپەڕاند. لە بەرامبەردا، سەدام حوسێن خۆی وەک بەرگریکار لە نەتەوەی عەرەب دەبینی و عێراقی وەک پایەیەکی ناوەندیی جیهانی عەرەبی هەژمار دەکرد. [126]
سون تزو هۆشداری داوە کە فەرمانڕەواکان دەتوانن بە سێ ڕێگە کارەسات بهێنن بەسەر سوپاکانیاندا: بە فەرماندان بە کارگەلێک کە دژی واقیعە سەربازییەکانن، بە دەستوەردان لە بەڕێوەبردنی سەربازیدا بەبێ تێگەیشتن لە کاروباری سەربازی، و بە هاوبەشیکردنی بەرپرسیارێتییەکانی فەرماندەیی بەبێ هەبوونی شارەزایی پێویست.[127] لە زۆر ڕووی گرنگەوە، هەردوو سەدام حوسێن و ئایەتوڵڵا خومەینی بەرجەستەی ئەم مەترسییانەیان دەکرد. هیچ کامیان شارەزاییەکی سەربازیی ئەوتۆیان نەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا هەردووکیان زۆرجار دەستوەردانیان لە بڕیارە ستراتیژی و ئۆپەراسیۆنییەکاندا دەکرد کە بە قووڵی ئاراستەی جەنگەکەیان گۆڕی.[128]
لە ئەنجامدا، سەرکردایەتیی هەردوو وڵات چەندین جار بڕیاردانی ستراتیژییان خستە ژێر ڕکێفی پێویستییە ئایدۆلۆژی و سیاسییەکانەوە، کە ئەمەش بەشداربوو لە درێژخایەنی و وێرانکەریی ململانێکەدا.[129]
دیدگای ستراتیژی
لە کۆتاییدا، جەنگی ئێران و عێراق پیشانی دەدات کە چۆن باوەڕی ئایدۆلۆژی و خواستی سیاسی دەتوانن زاڵ ببن بەسەر بڕیاردانی ستراتیژیدا. سەدام حوسێن و ئایەتوڵڵا خومەینی بە کۆمەڵێک گریمانەوە چوونە ناو ململانێکەوە سەبارەت بە ڕووخانی دوژمنەکانیان، کە دواتر بە تەواوی دەرکەوت هەڵەن. لەبری بەدەستهێنانی سەرکەوتنی خێرا یان دەستکەوتی سیاسیی سەقامگیر، هەردوو سەرکردایەتییەکە جەنگەکەیان لە دەرەوەی مەبەستە سەرەتاییەکانی فراوانتر کرد و دەوڵەتەکانیان لە ململانێیەکی درێژخایەنی پووکاندنەوەدا گیرۆدە کرد.[130]
سون تزو هۆشداری داوە کە: "ئەو فەرمانڕەوایەی کەسی شیاو بەدەست دەهێنێت گەشە دەکات؛ ئەوەشی لەوەدا شکست بهێنێت، لەناو دەچێت." [131] جەنگی ئێران و عێراق دەرئەنجامی سەرکردایەتییەک پیشان دەدات کە نەیتوانیوە بڕیاردانی سیاسی لەگەڵ دیسپلینی ستراتیژیدا یەکبخات. جەنگەکە زیانێکی گەورەی مرۆیی و وێرانکارییەکی قووڵی کۆمەڵایەتی و ئابووریی لێکەوتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا هیچ کام لە سەرکردایەتییەکان ئەو دیسپلینە ستراتیژییەیان پیشان نەدا کە پێویست بوو بۆ گەیاندنی ململانێکە بە دەرئەنجامێکی یەکلاکەرەوە. لەم ڕوانگەیەوە، لە کۆتاییدا بوو بە جەنگێکی پووکاندنەوەی وێرانکەری هاوبەش.[132]
بەڵام دەرئەنجامە سیاسییەکان بۆ هەردوو ڕژێمەکە یەکسان نەبوون. ئایەتوڵڵا خومەینی لەکاتێکدا دەسەڵاتە ئایدۆلۆژییەکەی وەک خۆی پاراستبوو هاتە دەرەوە، تەنانەت لە کاتێکدا ئێران باجێکی سەربازی و ئابووریی زەبەلاحی دابوو. لە ڕوانگەی میتافۆرەکەی ئیسایا بەرلینەوە، خومەینی لە "ژیشک" دەچوو، سەرکردەیەک کە لەلایەن یەک بیرۆکەی باڵادەستەوە ئاراستە دەکرا: پاراستن و فراوانکردنی شۆڕشی ئیسلامی.[133]
لە بەرامبەردا، سەدام حوسێن لە "ڕێوی" دەچوو، کە بەدوای چەندین خواستی تاکتیکیدا دەگەڕا بەبێ ئەوەی ئامانجێکی ستراتیژیی یەکگرتوو بەدەستبهێنێت. هەوڵەکەی بۆ ئاڵنگارییکردنی ئێران، عێراقی لە ڕووی ستراتیژییەوە لاواز کرد و بەشداركرد لە ڕێڕەوێکی درێژخایەنتری ناسەقامگیری، کە لە کۆتاییدا بووە هۆی ڕووخانی ڕژێمەکەی.[134]
هەروەها سەرکردایەتییە شۆڕشگێڕەکەی ئێران ستراتیژییەتێکی گەورەی گشتگیریان نەبوو. زۆرجار ئامرازە دیپلۆماسی، ئابووری، و کولتوورییەکانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت دەخرانە خزمەت ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییە درێژخایەنەکانەوە. لەبری هاوسەنگکردنی ئامرازە سیاسی و سەربازییەکان بە شێوەیەکی وریایانە، بڕیاردانی ستراتیژی بە توندی لەژێر کاریگەریی گریمانە ئایدۆلۆژییەکانی خومەینیدا بوو.[135]
میراتی ئەم کولتوورە ستراتیژییە بەردەوام بوو لە کاریگەری دانان لەسەر سیاسەتی ئێران بۆ ماوەیەکی زۆر دوای جەنگەکە. هەرچەندە دواتر سەرکردایەتیی ئێران گرنگیی زیاتریان دا بە پاراستنی دەوڵەتی ئێران نەک بە فراوانکردنی ڕاستەوخۆی شۆڕش لە ڕێگەی جەنگی نەریتییەوە، بەڵام لۆژیکە ستراتیژییە گشتییەکە بەردەوامییەکی گرنگی پیشان دا. لەبری پشتبەستن بە شێوەیەکی سەرەکی بە جەنگی ڕاستەوخۆ، ئێران بە شێوەیەکی پەرەسەندوو هەژموونی خۆی لە ڕێگەی ڕاوێژکارە سەربازییەکان، تۆڕەکانی بریکار، توانای موشەکی، و کارتی فشاری سیاسی لە هەرێمەکەدا بڵاوکردەوە.[136]
ئاڵۆزییە هەرێمییەکانی ئەم دواییەش ئاماژە بەوە دەکەن کە میراتی ستراتیژیی جەنگی ئێران-عێراق، هێشتا چالاکە.[137] ڕاپۆرتەکانی ڕۆیتەرز لەسەر جەنگی حوزەیرانی ٢٠٢٥ی ئیسرائیل-ئێران و ڕووبەڕوبوونەوە فراوانترەکەی ئەمریکا-ئیسرائیل لەگەڵ ئێران لە ئازار-نیسانی ٢٠٢٦ ئاماژە بەوە دەکەن کە کارلێکی نێوان ڕەوایەتیی ئایدۆلۆژی، ئاماژەکانی بەرپەرچدانەوە، ململانێی بەوەکالەت، و ئاڵۆزییە هەرێمییەکان بەردەوامە و ژینگەی ئەمنیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەڕێژێت.[138] لەم ڕوانگەیەوە، دەبێت جەنگی ئێران و عێراق نەک تەنها وەک ململانێیەکی مێژوویی، بەڵکو وەک قۆناغێکی پێکهێنەر لە پەرەسەندنی سیستەمی ستراتیژیی هاوچەرخی ناوچەکەدا سەیر بکرێت.
ئەنجامگیری
جەنگی ئێران و عێراق مەترسییەکانی چەقبەستوویی ئایدۆلۆژی، لێکدانەوەی هەڵەی ستراتیژی، و ئامانجە سیاسییە لاواز پێناسەکراوەکان ڕوون دەکاتەوە.[139] خواستی سەدام حوسێن بۆ دامەزراندنی عێراق وەک هێزی باڵادەستی عەرەبی و، پێداگریی ئایەتوڵڵا خومەینی بۆ بەرگریکردن و فراوانکردنی شۆڕشی ئیسلامی یەکێک لە درێژخایەنترین و وێرانکەرترین جەنگەکانی سەدەی بیستەمی بەرهەمهێنا.[140]
سەرەڕای شێوازە سیاسییە جیاوازەکانیان، هەردوو سەرکردەکە لە ڕووی ستراتیژییەوە بە شێوەیەکی هاوشێوە شکستیان هێنا. نەیانتوانی ئامانجە سیاسییەکان لەگەڵ ئامرازە سەربازییە واقیعییەکاندا بگونجێنن، هەڵە تێگەیشتنیان هەبوو بۆ بەرگریی ناوخۆیی دوژمنەکانیان، و لە ناو سیستەمگەلێکی سیاسیدا کاریان دەکرد کە دیالۆگی ڕەخنەگرانەی مەدەنی-سەربازییان لاواز کردبوو.[141] ئەم شکستە، ئەو شتەی کە دەبوو ململانێیەکی هەرێمیی سنووردار بێت، گۆڕی بۆ جەنگێکی درێژخایەنی پووکاندنەوە.[142]
وانەکانی جەنگی ئێران-عێراق هێشتا زۆر گرنگن بۆ بیری ستراتیژیی هاوچەرخ. لە ناوچەیەکدا کە هێشتا بە ململانێ ئایدۆلۆژییەکان، جەنگەکانی وەکالەت، و خواستە جیۆپۆلەتیکییە ڕکابەرەکان داڕێژراوە، شکستهێنان لە گونجاندنی ئامانجە سیاسییەکان لەگەڵ ئامرازە ستراتیژییەکان بەردەوامە لە هەڵگرتنی دەرئەنجامی قووڵ.[143]
لە کۆتاییدا، تراژیدیای جەنگی ئێران-عێراق پیشانی دەدات کە ستراتیژ پێویستی بە شتێک زیاتر هەیە لە تەنها ئیرادە یان ئایدۆلۆژیا. پێویستی بە بڕیاردانی ورد، هەڵسەنگاندنی واقیعی، و یەکخستنی وریایانەی هێزی سیاسی و سەربازی هەیە.[144]
لە تێڕوانینێکی فراوانترەوە، ململانێکە نەخشێکی دووبارەبووەوە لە مێژووی ستراتیژیدا ڕوون دەکاتەوە: کاتێک سەرکردە سیاسییەکان ڕێگە دەدەن باوەڕی ئایدۆلۆژی، یان خواستی کەسی، جێگەی پلاندانانی ستراتیژیی یەکگرتوو بگرێتەوە، جەنگ مەیلی ئەوەی هەیە لە دەرەوەی مەبەستە سەرەتاییەکانی خۆی فراوان ببێت و، تادێت کۆنترۆڵکردنی قورستر ببێت.[145] لەم ڕوانگەیەوە، جەنگی ئێران-عێراق وەک توێژینەوەیەکی کەیسی مێژوویی و، هەروەها وەک نموونەیەکی هۆشداریدەر بۆ داڕێژەرانی سیاسەتی هاوچەرخ خزمەت دەکات. گرنگیی بەردەواميی بیری ستراتیژیی کلاسیکی، لە سون تزووە تا کلاوزڤیتس، لەو هۆشدارییەدایە کە ستراتیژی سەرکەوتوو دهبێت پشت ببهستێت بە هاوتەریبکردنی بەردەوامی ئامانجە سیاسییەکان، توانا سەربازییەکان، و هەڵسەنگاندنی واقیعییانەی دوژمن. کاتێک ئەو هاوتەریبییە دادەڕمێت، تەنانەت دەوڵەتە بەهێزەکانیش، دەکرێت گیرۆدە بن لە جەنگ-گەلێکدا، کە هیچ کام لە لایەنەکان ناتوانن بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە تێیدا سەرکەون.
Bibliography
Abrahamian, Ervand. A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
Afshar, Ahmed. “Who Started the Iran–Iraq War?” Iran Azad TV, September 22, 2023. Accessed September 24, 2023.
Berlin, Isaiah. The Hedgehog and the Fox: An Essay on Tolstoy’s View of History. 2nd ed. Edited by Henry Hardy. Foreword by Michael Ignatieff. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2013.
Biddle, Tami Davis. Strategy and Grand Strategy: What Students and Practitioners Need to Know. Carlisle, PA: Strategic Studies Institute and U.S. Army War College Press, 2015.
Clausewitz, Carl von. On War. Edited and translated by Michael Howard and Peter Paret. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1976.
“Debate between Fathullah Jafari and Mohammad Javad Mozaffar.” YouTube video, 2023. Accessed October 25, 2023.
Dolhaugen, Tegmen. Saddam and the Americans, 1983–1993. Al Majala Library, 2022.
Fars News. “Documents Prove US Involvement in 1980 Nojeh Coup Plot in Iran.” July 10, 2017. Accessed September 26, 2023.
Farhang, Mansour. “The Iran–Iraq War: The Feud, the Tragedy, the Spoils.” World Policy Journal 2, no. 4 (1985): 659–80.
Freedman, Lawrence. Strategy: A History. Oxford: Oxford University Press, 2013.
Handel, Michael I. Masters of War: Classical Strategic Thought. 3rd rev. and expanded ed. London: Frank Cass, 2001.
Hiro, Dilip. The Longest War: The Iran–Iraq Military Conflict. New York: Routledge, 1991.
Jervis, Robert. Perception and Misperception in International Politics. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1976.
Khamenei.ir. “Live Broadcast of the Meeting of Veterans and Activists of Holy Defense and Resistance with the Leader of the Revolution.” September 20, 2023. Accessed October 25, 2023.
Khomeini, Ruhollah. “Speech [Necessity to Be Ready for Defense against the Big Powers and the Ba‘ath Regime of Iraq].” April 17, 1980. In Sahifeh-ye Imam, vol. 12, 210–16. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works, 1999.
Khomeini, Ruhollah. Sahifeh-ye Imam. Vol. 14. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works, 1999.
Khomeini, Ruhollah. Sahifeh-ye Imam. Vol. 21. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works, 1999.
King, Ralph. The Iran-Iraq War: The Political Implications. Adelphi Paper 219. London: International Institute for Strategic Studies, 1987.
MacLellan, Kylie, Heather Timmons, Farouq Suleiman, Ros Russell, Ju-min Park, Christina Anagnostopoulos, Alexandra Hudson, and Mark Porter. “Israel Hit Iran’s Nuclear Sites and Killed Its Top Military Commanders, Iran Retaliated—as It Happened.” Reuters, June 13, 2025.
Mustafi, Neha, Farouq Suleiman, Deborah Kyvrikosaios, Sarah Charlton, Christina Anagnostopoulos, Kylie MacLellan, Kate Skelly, Vanessa Balintec, and Alexander Villegas. “Trump Says Deal with Iran Would Come ‘Soon’ as Tehran Reopens Strait of Hormuz—as It Happened.” Reuters, April 17, 2026.
Razoux, Pierre. The Iran-Iraq War. Translated by Nicholas Elliott. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2015.
Shir Ali Nia, Jafar. Nokteh-hā-ye Tārīkhi [Historical Points]. Privately circulated digital edition, 2023. ISBN 978-622-6518-79-6.
Spetalnick, Matt, and David Brunnstrom. “The Iran War Has Revealed Trump’s Pressure Point: The Economy.” Reuters, April 18, 2026.
Sun Tzu. The Art of War. Translated by Samuel B. Griffith. Oxford: Oxford University Press, 1971.
Tarami, Kamran, and Habibullah Abul Hasan Shirazi. Naqsh-e Goruhhā-ye Mo‘ārez dar Ravābet-e Iran va Iraq, 1375–1378 [The Role of Opposition Groups in Iran–Iraq Relations, 1996–2000]. Tehran: Islamic Revolution Documentation Center, 1384 [2005].
Woods, Kevin M., Williamson Murray, Elizabeth A. Nathan, Laila Sabara, and Ana M. Venegas. Saddam’s Generals: Perspectives of the Iran-Iraq War. Translated into Arabic by Ali Abd al-Amir Saleh. Beirut: Manshurat al-Jamal, 2015.
Woods, Kevin M., David D. Palkki, and Mark E. Stout, eds. The Saddam Tapes: The Inner Workings of a Tyrant’s Regime, 1978–2001. Translated into Arabic by Ali Abd al-Amir Saleh. Beirut: Manshurat al-Jamal, 2017.
