راپۆرتی: درەو
🔹ئامارەکان ئەوە دەردەخەن، کە (4.43%)ی کۆی گشتی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان لە کەرتی سەربازی و ئەمنیدا کاردەکەن. واتا هەر (23) هاوڵاتییەک لە هەرێم، کەسێکیان چەکدار یان کارمەندی ئەمنییە.
🔹جگە لەو هێزە سەربازییانەی لە ئەرکدان و موچەخۆرن ژمارەی خانەنشینانی پێشمەرگە بریتیە لە (139 هەزار و 15) کەس (کە لە ژمارەی پێشمەرگەی کارا زۆر نزیکە!). ئەم دۆخەش لە زانستی دارایی گشتیدا بە "سیستەمی نادروست و مەترسیدار" دادەنرێت. لە مۆدێلە جیهانییەکاندا، پێویستە لانی کەم 3 یان 4 کەسی کارا هەبن بەرامبەر 1 کەسی خانەنشین بۆ ئەوەی سندوقی خانەنشینی هاوسەنگ بێت.
🔹بەپێی دواین ئامارەکانی وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان، سەرجەم موچەخۆرانی هەرێمی کوردستان ژمارەیان (ملیۆنێک و 190 هەزار و 391) کەسەو کۆی موچەکانیان (945 ملیار و 817 ملیۆن دینارە، لە نێویاندا ڕێژەی هێزە سەربازی و ئەمنییەکان (35%)ی موچەخۆران پێکدەهێنن و (41%)ی خەرجی موچە دەبەن.
ستانداردی گشتی ژمارەی سوپا
لە ستراتیژیی سەربازی و ئاسایشی نەتەوەییدا، هیچ ژمارەیەکی جێگیر یان ڕەها نییە کە بۆ هەموو وڵات یان ناوچەیەک وەک یەک بێت، چونکە دیاریکردنی قەبارەی سوپا بەندە بە چەندین فاکتەری وەک: شوێنی جیۆپۆلەتیکی، سروشتی هەڕەشەکان، توانای دارایی، و تەکنەلۆژیای سەربازی و مۆدێلی سوپا.
بەڵام ئەگەر سەیری ستانداردە مێژوویی و سەربازییە گشتییەکان بکەین، ڕێژەکان بەم شێوەیەی خوارەوە پۆلێن دەکرێن:
1. لە کاتی ئاساییدا: لە دۆخی ئاسایی و سەقامگیریدا، وڵاتان هەوڵدەدەن هاوسەنگییەک لە نێوان تێچووی ئابووری و پاراستنی ئاسایشدا ڕاگرن. زۆربەی تیۆریست و لێکۆڵینەوە سەربازییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هێزی سەربازیی کارا لە نێوان (0.5% بۆ 1%)ی کۆی گشتی دانیشتوانی وڵات یان ناوچەکە بێت، بۆ نموونە ئەگەر وڵاتێک دانیشتوانەکەی (6 ملیۆن) کەس بێت، سوپاکەی لە کاتی ئاساییدا لە نێوان (30 هەزار بۆ 60 هەزار) سەرباز دەبێت.
2. لە کاتی نائاساییدا / جەنگ و قەیران: کاتێک وڵاتێک ڕووبەڕووی هەڕەشەی ڕاستەوخۆ یان جەنگ دەبێتەوە، سیستەمی "کۆکردنەوەی گشتی کارا دەکرێت کە هێزە یەدەگەکان و خزمەتی زۆرەملێش دەگرێتەوە. لە کاتی جەنگدا، ئەم ڕێژەیە دەکرێت بەرزبێتەوە بۆ (3% بۆ 5%)ی کۆی دانیشتوان. لە ڕووی مێژوویی و ئابوورییەوە، سەلمێنراوە کە وڵاتێک ناتوانێت لە (10%) زیاتری دانیشتوانەکەی چەکدار بکات بۆ ماوەیەکی درێژ. چونکە ئەگەر لەو ڕێژەیە زیاتر بێت، ئابووری وڵاتەکە (کشتوکاڵ، پیشەسازی، کەرتی تەندروستی و خزمەتگوزاری) بەتەواوی پەکی دەکەوێت، بەهۆی نەمانی هێزی کار.
یاسای سێ هێندە لە تاکتیکدا: لە زانستی سەربازیدا هەمیشە دەوترێت بۆ هێرشکردنە سەر شوێنێکی جێگیر و بەهێز، هێزی هێرشبەر پێویستە لانی کەم (3) هێندەی هێزی بەرگریکار بێت. بۆیە ئەو وڵاتانەی کە زیاتر لە دۆخی بەرگریدا بن، پێویستیان بە ژمارەیەکی کەمترە بەراورد بەو وڵاتانەی ستراتیژیی هێرشبەریان هەیە.
ستانداردی گشتی ژمارەی هێزە ئەمنییەکان
بۆ هێزە ئەمنییەکانی ناوخۆ، وەک پۆلیس، ئاسایش...هتد، ستاندارد و پێوەرەکان تەواو جیاوازن و بەم شێوەیەی خوارەوەن:
1. ستانداردی نێودەوڵەتی بۆ هێزەکانی پۆلیس و ناوخۆ
ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN) و ناوەندە نێودەوڵەتییەکانی لێکۆڵینەوەی ئەمنی، پێوەرێکی باویان هەیە کە پێی دەوترێت "ڕێژەی پۆلیس بۆ دانیشتوان". بەپیی ستانداردی جیهانیی باو: نزیکەی (1) پۆلیس بۆ هەر (400 یان 450) کەس لە دانیشتوان، بە ڕێژەی نزیکەی (0.22% بۆ 0.25%) ی کۆی دانیشتوان، بەڵام ستانداردی ناوچە شارییەکان: لە شارە گەورە و قەرەباڵغەکاندا، ئەم ڕێژەیە بەرز دەکرێتەوە بۆ (1) پۆلیس بۆ هەر (250 بۆ 300) کەس، واتە نزیکەی (0.33% بۆ 0.4%).
2. بەرزبوونەوەی ڕێژەکە لە کاتی نائاساییدا
لە کاتی قەیرانی ناوخۆیی، ناسەقامگیری سیاسی، یان شەڕی دژە-تیرۆردا، ڕێژەی هێزە ناوخۆییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەبێتەوە و زۆرجار لە ڕێژەی سوپاش زیاتر دەبێت. لەم دۆخانەدا ڕێژەکە دەگاتە: (0.5% بۆ 1.5%)ی کۆی دانیشتوان (واتە 1 کارمەندی ئەمنی بۆ هەر 70 بۆ 100 هاوڵاتی). چونکە لە کاتی ناسەقامگیری ناوخۆییدا، دەوڵەت پێویستی بە بڵاوەپێکردنی چڕی هێزەکان هەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرجەم کۆڵان، دامەزراوە حکومییەکان، خاڵەکانی پشکنین، و ڕێگریکردن لە دزەکردن.
ژمارەو موچەی هێزە سەربازی ئەمنییەکانی هەرێمی کوردستان
بەپێی دواین سەرژمێری گشتی لە عێراق لە ساڵی 2024، ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان بریتییە لە؛ (6 ملیۆن و 370 هەزار و 668) کەس.
هەروەها بەپێی دواین ئامارەکانی وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان، سەرجەم موچەخۆرانی هەرێمی کوردستان ژمارەیان (ملیۆنێک و 190 هەزار و 391) کەسەو کۆی موچەکانیان (945 ملیار و 817 ملیۆن دینارە، لە نێویاندا ژمارەو موچەی هێزە سەربازی و ئەمنییەکان بە جۆرێکە، کە؛
- ژمارەی پێشمەرگە؛ 152 هەزار و 182 پێشمەرگەیە
- هێزەکانی ناوخۆ یان پۆلیس؛ 87 هەزار و 505 کەسە
- هێزەکانی ئاسایش؛ 42 هەزار و 896 کەسە
- خانەنشینی پێشمەرگە؛ 139 هەزار و 15 کەسە
لێرەدا شیکاریی داتاکان دەکەین بەپێی بەشە جیاوازەکان:
1. ڕێژەی هێزە سەربازییەکان (پێشمەرگە)
بوونی (152 هەزار و 182) پێشمەرگە لە کۆی (6 ملیۆن و 370 هەزار و 668) دانیشتوان. نزیکەی (2.38%)ی دانیشتوان پێکدەهێنن. بەپێی ستاندارد ئەم ڕێژەیە بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزترە لە ستانداردی کاتی ئاسایی جیهانی کە (0.5% - 1%).
2. ڕێژەی هێزەکانی پۆلیس
بوونی (87 هەزار و 505) کارمەندی ناوخۆ لە کۆی (6 ملیۆن و 370 هەزار و 668) دانیشتوان. نزیکەی (1.37%)ی دانیشتوان پێکدەهێنێت. بە مانایەکی دیکە ڕێژەی پۆلیس بۆ هاوڵاتی: دەکاتە نزیکەی 1 پۆلیس بۆ هەر 73 هاوڵاتی. لە کاتێکدا ستانداردی جیهانیی ئاسایی بریتییە لە 1 پۆلیس بۆ 400 هاوڵاتی (0.25%). لێرەدا دەبینین کە چڕی هێزەکانی ناوخۆ لە هەرێم زۆر بەرزترە لە ستانداردی مەدەنیی جیهانی (نزیکەی ٥ هێندە)یە. ئەمە ڕەنگدانەوەی کۆنترۆڵێکی ئەمنیی زۆر چڕە لەناو شارەکاندا.
3. ڕێژەی هێزەکانی ئاسایش
بوونی (42 هەزار و 896) کارمەندی ئاسایش، واتا نزیکەی (0.67%)ی دانیشتوان. کە دەکاتە نزیکەی 1 کارمەند بۆ هەر 148 هاوڵاتییەک. بوونی ئەم ڕێژەیە شانبەشانی پۆلیس، پێشانیدەدات کە قورساییەکی زۆری دۆسیەی ئەمنی لەسەر شانی دەزگا ناوخۆییەکانە بۆ پاراستنی سەقامگیری لەبەرامبەر هەڕەشە نادیارەکاندا.
4. خانەنشینیی سەربازی
جگە لەو هێزە سەربازییانەی لە ئەرکدان و موچەخۆرن ژمارەی خانەنشینانی پێشمەرگە بریتیە لە (139 هەزار و 15) کەس (کە لە ژمارەی پێشمەرگەی کارا زۆر نزیکە!). ئەم دۆخەش لە زانستی دارایی گشتیدا بە "سیستەمی نادروست و مەترسیدار" دادەنرێت. لە مۆدێلە جیهانییەکاندا، پێویستە لانی کەم 3 یان 4 کەسی کارا هەبن بەرامبەر 1 کەسی خانەنشین بۆ ئەوەی سندوقی خانەنشینی هاوسەنگ بێت.
دەرئەنجام و ڕەهەندە ستراتیژییەکان
ئامارەکان ئەوە دەردەخەن، کە (4.43%)ی کۆی گشتی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان لە کەرتی سەربازی و ئەمنیدا کاردەکەن. بە مانایەکی دیکە لە هەر 22 یان 23 هاوڵاتی لە هەرێم (بە منداڵ و بەساڵاچووانەوە)، کەسێکیان چەکدار یان کارمەندی ئەمنییە. ئەمە جگە لە ژمارەی خانەنشینی پێشمەرگە کە ژمارەیان (139 هەزار و 15) کەسە، هەموو ئەمانەش لێکەوتەی دەبێت لەسەر؛
- بارگرانی ئابووری: لە ڕووی داراییەوە، سپاردنی پتر لە 4.4%ی دانیشتوان بە کەرتی سەربازی و ئەمنی، فشارێکی ئێجگار گەورە دەخاتە سەر بودجەی گشتی (بەتایبەت لە کەرتی مووچە و خەرجییەکارگێڕییەکان)، ئەمەش بەشەکەی تری بودجە کە دەبێت بڕوات بۆ وەبەرهێنان، ژێرخان و پەرەپێدانی ئابووری کەم دەکاتەوە.
- کۆمەڵگەی ئەمنی: ئەم ڕێژە بەرزە (1 بۆ 23) نیشانەیەکی ڕوونە کە هەرێم هێشتا نەچووەتە قۆناغی "سەقامگیریی تەواوی مەدەنی"، بەڵکو لە دۆخێکی ئامادەباشی یان پێویستیی بەردەوامدایە بۆ پاراستنی ناوخۆ و سنوورەکان.
- تەکنەلۆژیا بەرامبەر مرۆڤ: بەرزبوونی ئەم ژمارانە دەیسەلمێنێت کە مۆدێلی پاراستنی ئاسایش لە هەرێم هێشتا مۆدێلێکی "کلاسیکی پشت بەستوو بە ژمارەی هێزی مرۆییە"، نەک مۆدێلی تەکنەلۆژیی پێشکەوتوو (کە تێیدا ژمارەی کارمەندان کەم دەکرێتەوە و لە بەرامبەردا کوالێتی و سیستەمی چاودێری و زیرەک پەرەی پێدەدرێت).
بۆ بەرچاوڕوونی زیاتر بڕوانە هەردوو چارتی هاوپێچ.
گرافیکەکان
بەکورتی، ئەم گرافیکانە بە ژمارە دەیسەلمێنێت کە ئابووری هەرێمی کوردستان ئابوورییەکی تەواو بە "سەربازی کراوە"، کە تێیدا پشکی شێر بۆ موچەی سەربازی و ئاسایش دەڕوات، ئەمەش پانتاییەکی زۆر بچووک دەهێڵێتەوە بۆ وەبەرهێنان لە سێکتەرە گەشەپێدەرەکانی وەک پیشەسازی، کشتوکاڵ و تەکنەلۆژیا.
