هەواڵ
ڕاپۆرت
ئەگەر ئێران بەهۆی "جوگرافیای ناچارکەر"ەوە ناتوانێت کوردستان تێپەڕێنێت، ئەوا "حیجاز" و "رێگەی گەشە" دەرفەتێکی زێڕینن بۆ ئەوەی کوردستان خۆی وەک "پردی بازرگانیی نێودەوڵەتی" بناسێنێت. ئەوەی دەمێنێتەوە، ئیرادەی قانوونی و سیاسیی حکومەتی هەرێمە بۆ ئەوەی ئەم پرۆژانە لە قازانجی خۆی بەکاربهێنێت.
بڵاوکراوەتەوە لە : 14 حوزەیران 2026
قەبارەی دەقەکان
قەبارەی دەقەکان
شیكاری: هەتوان عومەر
دوو ڕێڕەوە و یەک ئامانج؛ چۆن "ڕێگەی حیجاز" و "رێگەی گەشە" نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگۆڕن؟
لە کاتێکدا جیهان چاوی لە گۆڕانکارییەکانی دابینکردنی وزەیە، تورکیا و عەرەبستانی سعوودی بە دوو پڕۆژەی گەورەی ژێرخان، هەوڵ دەدەن مێژوو زیندوو بکەنەوە و ئابووریی ناوچەکە لە ژێر هەژموونی ئێران دەربهێنن.
لە دڵی ئەم ململانێ جیۆپۆلیتیکییەدا، دوو پڕۆژەی گەورە هەن کە زۆرجار بە تێکەڵاوی باس دەکرێن، بەڵام هەر یەکەیان ئامانجێکی ستراتیژی جیاوازی هەیە:
یەکەم.ڕێڕەوی حیجاز: زیندووکردنەوەی مێژوو بۆ دابینکردنی داهاتوو
تورکیا و عەرەبستانی سعوودی بە ئیمزاکردنی دوو یاداشتنامەی لێکگەیشتن لە بواری شەمەندەفەر و خزمەتگوزارییە لۆجستییەکاندا، هەنگاوێکی نوێیان بۆ بەهێزکردنی پەیوەندی زەمینی لەنێوان ئەنادۆڵ، شام و نیمچەدوورگەی عەرەبیدا نا؛ هەنگاوێک کە لە میدیاکانی تورکیادا وەک بەشێک لە دیدگای زیندووکردنەوەی مۆدێرنی "هێڵی ئاسنین (شەمەندەفەر)ی حیجاز" وەسف کراوە.
ئەم یاداشتنامانە لە ڕیاز و لە میانی دیداری "عەبدولقادر ئۆراڵ ئۆغڵو"، وەزیری گواستنەوە و ژێرخانی تورکیا لەگەڵ "ساڵح بن ناسر ئەلجاسر"، وەزیری گواستنەوە و خزمەتگوزارییە لۆجستییەکانی عەرەبستانی سعوودی ئیمزا کران. بەپێی ڕاگەیاندنی میدیا تورکییەکان، یەکێک لە بەڵگەنامەکان پەیوەستە بە هاوکاری لە کەرتی شەمەندەفەر و ئەوەی تریان بە پەرەپێدانی هاوکارییە لۆجستییەکان لەنێوان هەردوو وڵاتدا.
ئامانجی سەرەکی ئەم هاوکارییە، دروستکردنی چوارچێوەیەک بۆ پەرەپێدانی ژێرخانی هێڵی ئاسنین، ئاڵوگۆڕی ئەزموونی تەکنیکی، بەهێزکردنی ناوەندە لۆجستییەکان و زیادکردنی پەیوەندی هەرێمی ڕاگەیەندراوە. بەرپرسانی تورکیا دەڵێن گۆڕانکارییەکانی ئەم دواییەی ناوچەکە سەلماندوویەتی کە سەقامگیری زنجیرەکانی گواستنەوە و بازرگانی، زیاتر لە جاران پێویستی بە ڕێڕەوی جێگرەوە و تۆڕی زەمینی پارێزراو هەیە.
ئەم ڕێککەوتنە درێژکراوەی ئەو ڕاوێژکارییانەیە کە پێشتر لەنێوان تورکیا، سووریا و ئوردن سەبارەت بە چالاککردنەوەی بەشێک لە هێڵی مێژوویی حیجاز دەستی پێکردبوو. ئەو پلانەی باس دەکرێت، لە قۆناغی یەکەمدا، ئامانجی پەیوەستکردنی تورکیا بە سووریا و ئوردنەوە لە ڕێگەی حەلەب و دیمەشقەوەیە و لە قۆناغەکانی دواتردا دەکرێت بۆ عەرەبستانی سعوودی درێژ ببێتەوە.
هێڵی ئاسنینی مێژوویی حیجاز لە سەردەمی عوسمانییەکاندا بۆ پەیوەستکردنی شام بە مەدینەوە دروست کرا و ساڵانێک یەکێک بوو لە هێما گرنگەکانی پەیوەندی گواستنەوە لەنێوان ئەنادۆڵ و خاکە عەرەبییەکاندا. ئێستا ئەنقەرە هەوڵ دەدات ئەم ڕێڕەوە نەک بە شێوە مێژووییەکەی جاران، بەڵکو لە چوارچێوەی کۆریدۆرێکی مۆدێرنی گواستنەوەی بار و سەرنشیندا پێناسە بکاتەوە.
بەپێی ئەو ڕاپۆرتانەی لە تورکیا بڵاوکراونەتەوە، بەرپرسانی هەردوو وڵات سەرقاڵی لێکۆڵینەوەن لە ئەگەری گۆڕینی ئەم ڕێڕەوە بۆ کۆریدۆرێکی بازرگانی لەنێوان ئەورووپا، تورکیا، شام و نیمچەدوورگەی عەرەبیدا. لە سیناریۆی درێژخایەندا، ئەم تۆڕە دەکرێت لە عەرەبستانی سعوودییەوە بەرەو عومان و کەناراوەکانی زەریای هیند درێژ ببێتەوە؛ ڕێڕەوێک کە ئەگەر بێتە دی، بەشێک لە بازرگانی هەرێمی بەبێ وابەستەبوونی ڕاستەوخۆ بە گەرووە دەریاییە پڕ لە گرژییەکان، لەوانەش گەروی هورمز، دەگوازێتەوە.
٢. رێگەی گەشە (Development Road)؛ عێراق وەک پرد و کورد وەک تەماشاکەر
بە پێچەوانەی حیجاز کە ڕێڕەوێکی مێژووییە، "رێگەی گەشە" پڕۆژەیەکی نوێی عێراقییە کە بەندەری "فاو" لە کەنداو بە تورکیا و پاشان ئەورووپا دەبەستێتەوە.
ئامانج، دروستکردنی کۆریدۆرێکی بازرگانی بە درێژایی ١٢٠٠ کیلۆمەتر هێڵی ئاسنین و ڕێگەی خێرا.
بایەخی ستراتیژی: ئەم پڕۆژەیە عێراق لە دۆخی "گۆشەگیر"ەوە دەگۆڕێت بۆ "هێڵێکی گواستنەوە". بۆ تورکیا، ئەمە کورتترین ڕێگەیە بۆ گەیشتن بە کەنداو، بۆ عێراقیش، ئەمە یەکەم هەنگاوە بۆ ئەوەی چیتر تەنها پشت بە نەوت نەبەستێت.
پرسیارە گەورەکە: کورد چی لەم پڕۆژانە دەست دەکەوێت؟
رێگەی نێودەوڵەتی دوو ڕوانگەی ھەیە، لەڕووی ناوخۆییەوە وەزیری ئاوەدانکردنەوە و ڕێگاوبان لێی بەرپرسە و بەرەو پێشی دەبات، روویەکی تری پەیوەندی بە ھەماھەنگی و دیپلۆماسی یەوە ھەیە، چونکە گرێدراوە بە چەند دەوڵەتێکەوە، ئەویش کاری وەزیری دەرەوە. ئەوەی جێی پرسیار و ڕەخنەی جدییە ئەم دوو پۆستە دوو خولە ھەردووکیان لای کوردن، و لە ئێستادا بەشداری پێ نەکردنی ھەرێمی کوردستان و تێپەرینی پرۆژەی گەشەی لە دەروازەی رەبیعەوە، کورد دەکاتە تەماشاچییەک تا بەشدار لەم رێڕەوانە.
2. مەترسیی پەراوێزخستن: ئەگەر کورد وەک یەکەیەک لە دانوستانەکاندا بەشداری نەکات، ئەوا ڕەنگە ئەم پڕۆژانە بە زەرەریش بشکێنەوە (وەک دابڕانی ئابووری یان سەپاندنی ئەجێندای دراوسێکان بەسەر ناوچەکەدا).
3. دەرفەتی ژێرخان: کورد دەتوانێت لە ڕێگەی ئەم دوو پڕۆژەوە، ناوچەکانی خۆی بکات بە "ناوەندی ئابووری" (Economic Hubs)، بەڵام ئەمە پێویستی بە دیپلۆماسییەکی قانوونی هەیە کە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دانی پێدا بنرێت.
دەرەنجام:
ئەگەر ئێران بەهۆی "جوگرافیای ناچارکەر"ەوە ناتوانێت کوردستان تێپەڕێنێت، ئەوا "حیجاز" و "رێگەی گەشە" دەرفەتێکی زێڕینن بۆ ئەوەی کوردستان خۆی وەک "پردی بازرگانیی نێودەوڵەتی" بناسێنێت. ئەوەی دەمێنێتەوە، ئیرادەی قانوونی و سیاسیی حکومەتی هەرێمە بۆ ئەوەی ئەم پرۆژانە لە قازانجی خۆی بەکاربهێنێت.
