ئەمریکا و ناوچەکە

2020-01-16 19:27:03



ئامادەکردنی: چیا عەباس
بەشی یەکەم      
ئەم نوسینە باس لە رۆڵی ئەمریکا لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست و کەنداو دەکات، پشتئەستور بە چەندین توێژینەوە و نوسین و شێکردنەوە دامرشتوە. 
سەرەتا گرنگە چاوێک بە مێژوی ئەمریکا لە ناوچەکەدا بخشێنینەوە، دواتر بێینە سەر باسی کورد و ئەمریکا. ئەم سەرەتایە پێویستە تا بەرچاومان رون بێت دەرباری ئەو دۆخ و گۆرانکاری و دەروازانەی کە ئەمریکا لە رێگەیانەوە دەستی بە مامەڵەکردن لە گەڵ وڵات و هێزەکانی ناوچەکە، بە کوردیشەوە، کردوە. 
زۆربەی پسپۆر و توێژەر و چاوێداران کۆکن لە سەر ئەوەی سیاسەتی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەراست ماوەیەکی درێژە لە سەر چەند کۆڵەکەی بنەرەتی دارێژراوە:
١- پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل و دۆستە باوەرپێکراوەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە،
٢- پاراستنی بازاری نەوت و گواستنەوەی،
٣- جەنگی دژ بە تێرۆریزم،
٤- رێگری لە هەژمونی ئێران و هەوڵەکانی بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی،
٥- باس لە مافەکانی مرۆڤ و پرۆسەی دیموکراسی ناوچەکەش دەکرێت.
لە سەردەمی حومکرانی ترەمپ شتێکی ئەوتۆ لەو سیاسەتە نەگۆڕاوە، تەنها ئەوە نەبێت ترەمپ بەو شێوازەی خۆی پێی باشە بەرێوەی دەبات، بۆ نمونە: ئایا کشانەوەی ئەمریکا لە رێککەوتنی ئەتۆمی ئێران ناچار دەکات بە تەسلیم بون لە کاتێکدا ئێران نفوزی لە ناوچەکە زیادی کردوە. نمونەیەکی تر زاواکەی ترەمپ Jared Kushner  نوێنەری تایبەتی خەزوریەتی بۆ بەدیهێنانی ئاشتی نێوان ئیسرائیل و فەلەستینیەکان، تا ئێستا هیچ هەنگاوێکی جدی نەناوە و گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا بۆ قودس رۆڵی ئەمریکای وەک نێوەندگیر لاواز کردوە.
هەڵوێست و کارە ناجێگیرەکانی بەرامبەر تورکیا و کورد بە گشتی.... تاد. 

ئاوردانەوەیەک لە مێژو
لە مێژە رۆژهەڵاتی ناوەراست لە گەڵ تورکیا و ئێران و ئەفغانستان لە رۆژهەڵاتەوە ناوچەیەکە ناسراوە بە توندوتیژی و کێشەکانی سنور و ئاین و مەزهەب و شەری خێلەکی. ئیسرائیل کە دەکەوێتە سنوری رۆژئاوای ئەو ناوچەیە بە هۆی چەند هۆکارێکەوە ناچارە گەمەکەرێکی سەرەکی ناوچەکە بێت.
مانەوەی ئیسرائیڵ لە بنەرەتدا ئەرکی خۆیەتی بەڵام ئەمریکاش رۆڵی بەرچاوی هەیە، ئیسرائیڵ بۆ ئەمریکا وڵاتێکی زۆر گرنگە لە گەمەکانی هێزە زلهێزەکانی دنیا لە ناوچەکە، بە تایبەت لە ساڵانی دواییدا روسیا توانیویەتی پێگەی ستراتیژی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست بەدەست بهێنێت. 
واقیعێک لە ناوچەکە بۆتە خەسلەتێکی جێگیر و هۆکارێکی بنەرەتی ئاڵۆزی، ئەویش باڵانسی زلهێزەکانی دنیا لە رۆژهەڵاتی ناوەراست بەردەوام لە گۆراندابوە، 
دوای تێکشكاندنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ئینگلیز و فەرەنسیەکان باڵادەست بون، لە گەڵ دروستبونی دەوڵەتی ئیسرائیڵ و ئەو کێشە و و قەیرانانەی لێی کەوتنەوە پێگەی بەریتانیا، سەرەرای ئەوەی رۆڵی گرنگی لە دروستکردنی ئیسرائیڵدا هەبو، لاواز بو. پاش لاوازبونی بەریتانیا و فەرەنسا پێگەی ئەمریکا رو لە هەڵکشاندن بو.
دەوڵەمەندیی ناوچەکە هۆکارێکی گرنگ بو کە ئەمریکا هاوپەیمانی لە گەڵ سیستەمە موحافزکار و ستەمکارەکانی ناوچەکە، وەک سعودیە و پاشکۆکانی، ببەستێت. لە ئێستادا ئەم هاوپەیمانیە بەهۆی گۆرانکاریەکان لە نێوان وڵاتانی عەرەب کەلێنی بەرچاوی پێوە دیارە. کێشەکانی شیعە و سوننە کە شەری یەکتر دەکەن، وەک ئەوەی عبادەی یەک خوا نەکەن، رۆڵیکی لەو هاوکێشەیەدا هەیە. 
تا ئەم چرکەیەش هێزێک دەرنەکەوتوە توانیبێتی ئەو ئاڵۆزی و شەر و مەرافانە هێور کاتەوە و دەرفەتەکان بۆ ئاشتی زیاتر برەخسێنێت.
لە سەردەمەکانی شەری سارد و تەوافقی نێوان یەکێتی سۆڤیەت و ئەمریکا بەشێک لە ئاڵۆزی و گرفت و شەرەکانی ناوچەکە رەنگدانەوەی رکابەری و ململانێکانی ئەو دو زلهێزە بون. 
ئەوەی لە ماوەی دواییدا رویداوە و وا بەرچاو دەکەوێت کە ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەراست خەریکی کشانەوەیە. سەرۆکی ئەمریکا، ترەمپ، لەو باوەرەدایە کە دەبێت بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا بە رادەی سەرەکی  لە تێرامانێکی ناشیۆنالیزمەوە ببینرێت، ئەمریکا لە پلەی یەکەمدا دروشمە ناودارەکەی ترەمپە.
دوای شەری دوەمی جیهان هەمو سەرۆکەکانی ئەمریکا تێرامانی فراوانی نێودەوڵەتیان هەبوە، پێیان وابوە کە رۆڵێکی بنەرەتی ئەمریکا بریتیە لەوەی دنیا بەرەو خۆشگوزەرانی و ئارامی ببات، هەرچەندە بەرژەوەندی سەرمایەداری رۆڵی بەرچاوی لە دارشتنی ئەم ئەم دیدگایەدا هەبوە، بەڵام ناشێت ئەوە بەرچاو نەگرین کە ئەمریکا وەک زەمینەخۆشکەر و پارێزەری دیموکراسیش بینراوە، بێگومان رکابەریکردنی توندی کۆمینیزمیش رۆڵی لەو تێرامانەدا هەبوە، تایبەت ئەمریکا دوای روخاندنی دیواری بەرلین لە ١٩٨٨ خۆی بە براوە دەبینی.

ئەمریکا و کەنداو
Charles Cogan  بەرپرسی بەشی رۆژهەڵاتەن ناوەراستی CIA لە کۆتایی هەفتاکان و سەرەتای هەشتاکانی سەدەی رابوردو دەڵێت: " پێموایە بۆ ئەمریکا ئارامی ناوچەکە گرنگە چونکە هەر تێكچونێک کاریگەری لە سەر رۆلی ئەمریکا وەک تاکە زلهێزی دنیا دەبێت". هەرچەندە کەنداو سەرچاوەیەکی گەورەی سامانی سروشتی وزەیە  هاوکات بۆ ئەمریکا ئاسایش و بەردەوامی گواستنەوەی نەوتیش زۆر گرنگە، هەروەها بە هۆی کاریگەری بەهێزی لۆبی جولەکە لە واشنتۆن ئاسایشی ئیسرائیڵیش بۆ ئەمریکا پرسێکی زۆر بنەرەتیە. بەم هۆیانەوە ئەمریکا رۆڵێکی گرنگی لە رۆژهەڵاتی ناوەراست و کەنداو و ناوچەی دەوربەری کەنداو پەیداکردوە و کەنداو بە بەشێکی گرنگ بۆ مانەوەی بەهێزی خۆی دەزانێت. 
جیمی کارتەر لە دوا ساڵی سەرۆکایەتیدا لە پەیامی ساڵی نوێدا گوتی: " هەر هێرشێکی هێزێکی بیانی بەمەبەستی کۆنترۆڵکردنی کەنداوی فارسی وەک هێرش بۆ سەر بەرژەوەندیە بنەرەتیەکانی ئەمریکا دەبینرێت، هێرشێکی لەو جۆرە بە هەمو شێوازێک بە سەربازیشەوە وەڵامی دەدرێتەوە".

شەری سارد لە رۆژهەڵاتی ناوەراست
لە دیسەمبەری ١٩٧٩ یەکێتی سۆڤیەت بۆ بە دەنگەوەهاتنی حکومەتی کۆمینیستی کابوڵ ئەفغانستانی داگیرکرد. سۆڤیەت خولیای کشاندن بو بۆ کەنداو، ئەمریکاش ترسی هەبو سوڤیەت بگاتە مینایەکی بێ بەستەڵەکی سەهۆڵ و هەروەها سەرچاوە زۆرەکانی نەوتیش لەو ناوچەیەدان. نێوان کەنداو و ئەفغانستان ئێران لەمپەرێکی ئەو خەونەی سۆڤیەت بو. 
لە هەفتاکان سۆڤیەت پێگەی لاواز بوبو، مردنی جمال عبدالناصر لە ١٩٧٠ مانای کۆتایی بە رۆڵی دۆمینانتی میسر لە جیهانی عەرەبیدا کە پێشتر مەترسیەکی جدی بو لە سەر پێگە و نفوزی سعودیە. بەرە بەرە نفوزی سعودیە رو لە هەڵکشاندن بو، تایبەت کە یاسر عەرەفات وەک موحافزکارێکی سەر بە سعودیە سەرکردایەتی رێکخراوی رزگاری فەلەستینی دەکرد، نفوزی میسر تا دەهات کەمتر دەبو. جیهانی عەرەبی لە ئەرزی واقیعدا بەسەر دو بەرەدا نێوان دو زلهێزەکەی دنیا رو لە دابەشبون بو، ئەمریکا باڵادەست بو هەوڵی زۆریشی دا کە باڵانس رابگرێت بۆ پاراستنی ئارامی. لەو سەردەمەدا و تا ئێستاش ئەمریکا هەوڵی داوە و دەیدات بۆ دۆستایەتی لە گەڵ وڵاتە عەرەبە میانرەوەکان، وەک سعودیە و ئوردون و میسر  و هاوکاتیش پاڵپشتێکی بەهێزی ئیسرائیل بێت. 
لە ١٩٦٨ بەعس لە عێراق بە کودەتای سەربازی حوکمی گرتە دەست، لە ١٩٧٢ عێراق و یەکێتی سۆڤیەت موعاهەدەی دۆستایەتی و هاریکاریان بۆ ١٥ ساڵ بەست.
لە مێژەوە عێراق و ئێران کێشەی شەتی عەرەب و چەند دورگەیەکیان لە کەنداو هەبو. شۆرشی کورد باری حکومەتی عێراقی زۆر قورس کردبو، لە کۆبونەوەی ئۆپێک لە جەزائیر لە ئازاری ١٩٧٥ شای ئێران و سەدام حسێن، بە ئاگایی ئەمریکا و کارئاسانیکردنیش، رێککەوتن. ئەمریکا و ئێران پشتیان لە کورد کرد و شۆرشی ئەیلول توشی شکست بو و ئێرانیش شەتی عەرەبی دەسکەوت.
ئێران و ئەمریکا پەیوەندی توند و تۆکمەیان هەبو، رێکەوتنی ساڵی ١٩٥٨ نێوان هەر دو وڵات پێگەی زۆر تایبەتی بە ئەمریکا بەخشیبو. شەری ١٩٦٧ نێوان عەرەب و ئیسرائیڵ پەیوەندیەکانی وڵاتانی عەرەبی لە گەڵ ئەمریکا خراپتر کرد و شا لەمە سودمەند بو. دۆکترێنە بە ناوبانگەکەی نیکسۆن کە ئێران پۆلیسی ناوچەکەیە پێگەی شای لە ناوچەکە زۆر بەهێز کرد.

شۆرشی ئێران
شا لە خۆی بایی بوبو، لەو باوەرەدا بو بە هۆی پشتگیری ئەمریکا و رێگری وڵاتەکەی لە تەشەنەکردنی کۆمینیزم لە یەکێتی سۆڤیەتەوە بوە بە یەکێک لە سەرکردە گرنگەکانی دنیا، بێباک بو لە بەرامبەر یاخیبون و نارەزایی ناوخۆ، لە ئاکامدا ساڵی ١٩٧٩ بە رابەرایەتی خومەینی شۆرشی ئیسلامی سەرکەوت و شا هەڵهات بۆ دەرەوەی وڵات  و لە ماوەیەکی کورتدا وەفاتی کرد. 
ئەمریکا هاوپەیمانێکی باوەرپێکراوی لە دەستدا، ئێران لە فەوزایەکدا دەگوزەرا، بە هەڵسەنگاندنی Cogan  CIA ی لە کۆی گشتی ئەو روداوە خێرانەدا سەرسام بو، وەک شۆرشی ئیسلامی ئێران و لە دەستدانی چەن پۆستی راداری ئەمریکی لە ئێران کە بۆ چاودێری سۆڤیەت دانرابون، چەسپاندنی رژێمێکی کۆمینیست لە ئەفغانستان و لە کۆتایی ١٩٧٩ داگیرکردنی لە لایەن روسیاوە. 
لەو گێژاوەدا پاکستان داوا لە ئەمریکا دەکات بەیەکەوە دژ بە حکومەتی نوێی ئەفغناستان بوەستنەوە، بە وتەی کۆگان: ئەمە دەرفەتێک بو پاش پشتگیری روسیا بۆ ڤێتنامی باکور وا بکەین روسیا لە ئەفغانستان نرخێکی باش بدات.
زیادە بۆ ئەمەش پرسیارێک لای ئەمریکا سەری هەڵدابو: ئایا عێراق پاش نەمانی شا وڵاتێکی گونجاوە شوێنی ئەو بگرێتەوە و لە بەرژەوەندی رۆژئاوا کاربکات؟ بەڵام ئەمریکا هیچکات باوەری بە رۆڵی عێراق لەو روەوە نەبوە. 
ئەمریکا هەوڵی میانرەوی عێراقی دەدا و هاوکات  پشتئەستور بو بە سعودیە، میسر و ئوردون وەک کۆڵەکەکانی ئارامی ناوچەکە.
شۆرشی ئێران سنوری ئێرانی بەزاند، لە وڵاتانی دەوروبەری ئێران تەنها عێراق زۆرینەیەکی شیعەی هەیە، چەکدارەکانی ئێران گەیشتبونە کەنارەکانی چەند وڵاتێکی عەرەبی و کێشەیان بۆ دروست دەکردن، بەرە بەرە عەرەب و ئەمریکا دەرکیان بە مەترسیەکانی بڵاوبونەوەی ئیسلامە فەندەمەنتیلستەکانی سەر بە ئێران لە رۆژهەڵاتی ناوەراست و باکوری ئەفریکا دەکرد، لە بەرامبەر ئەم دۆخەدا زۆربە دەیانروانیە عێراق وەک ئەو هێزەی رێگری لەو هەڵمەتەی ئێران بکات. 

شەری یەکەمی کەنداو
لوتکەی ساڤاک و سوپا و دەزگا هەواڵگریەکانی تری شا لە گەڵ شۆرشی ئیسلامیدا رویان لە وڵاتانی رۆژئاوا کرد، دواتر لە عێراق یەکیان گرتەوە و خۆیان رێکخست، لە ساڵی ١٩٨٠ سەدام حسێن حاکمی موتڵەقی عێراق بو، کۆماری ئیسلامی روبەروی فەواز و کێشە ناوخۆییەکانی بوبو، سەدام بە فرسەتی زانی پەلاماری ئێران بدات.
لە کۆنفرانسێک لە بەسرە ئەفسەرە باڵاکانی سەردەمی شا لە گەڵ ژەنەراڵەکانی عێراق دۆخ و توانا سەربازیەکانی ئێرانیان شێدەکردەوە و پلانیان بۆ رێگریگرتن لە هەناردەکردنی شۆرشی ئیسلامی دادەرشت.  پێدەچیت CIA ش لەو کۆبونەوە بەشدار بوبێت کە پلانی پەلاماردانی ئێران تێیدا دراێژرا. ژەنەراڵە دێرینەکانی سەردەمی شا گەرەنتیان دا کە لە گەڵ دەست بەسەراگرتنی ناوچەکانی ئێران دانیشتوانەکانی رادەپەرن و دواتر تەهرانیش دەگرێتەوە و لە ماوەیەکی کورتدا ئەرکەکە کۆتایی دێت. کۆگان، بەرپرسی بەشی رۆژهەڵاتی ناوەراست لە CIA رەتیدەکاتەوە کە CIA بەشدار بوە لە ئامادەسازیەکان بۆ پەلاماردانی ئێران و عێراقیشیان بۆ ئەو هێرشە هان نەداوە. لە درێژەی باسەکەیدا دەشڵێت: لەوانەیە من ئاگام لە هەمو شتەکان نەبوبێت، هەرچۆنێک بێت بۆ من موفاجەئە بو. سەدام بە تەمای جەنگێکی کورت بو، بەڵام وا دەرنەچو. 
لە ساتی دەستپێکردنی شەرەکەدا ئەمریکا پەیوەندی دبلۆماسی لە گەڵ هەر دو وڵاتەکە نەبو، بە فەرمی ئەمریکا لە سەر شەرەکە رەتدانەوەی نەبو، بە نافەرمی چاودێری دۆخەکەیان دەکرد و پێشیان ناخۆش نەبو دو وڵات کە دۆستی ئەمریکا نین شەری یەکتر دەکەن. کۆگان دەڵێت کاتێک شەرەکان بە قازانجی ئێران ئاراستەیان دەکرد ئەمریکا بە پێویستی زانی دەستتێوەردان بکات بە قازانجی عێراق.. نەک بە مەبەستی ئەوەی عێراق شەرەکە بباتەوە بەڵکو بۆ ئەوەی عێراق شەرەکە نەدۆرێنێت.
ئەمریکا عێراقی لە لیستی دەوڵەتە تێرۆریستەکان دەرهێنا و Donald Rumsfeld وەک ناردەی تایبەتی ئەمریکا کاری لە سەر ئاساییکردنەوەی پەیوەندیەکان لە ساڵی ١٩٨٤ لە گەڵ عێراق کرد. هەمو وڵاتانی رۆژئاوا بە ئەمریکاشەوە چەکیان بۆ عێراق دەنارد، عێراق زۆر سودی لە دەزگای هەواڵگری ئەمریکا کرد. هاوکات چەکیش بە ئێران دەدرا، هەرچەندە ئێران جبەخانەیەکی گەورەی جەکی سەردەمی شای هەبو، بەڵام دوای شۆرشی ئیسلامی دەرگاکان بەروی ئێران بۆ بەشە ئیحتیاتەکانی چەکەکان داخرابون، هۆکارێکی ناردنی چەک بۆ ئێران ئەوەبو لەو ساتانەدا هێشتا رەهائینەکانی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تەهران ئازاد نەبون، دواتریش بۆ پەلەکردن لە ئازادکردنی رەهائینە ئەمریکیەکان کە لە لوبنان لەلایەن حزب اللە ەوە دەستگیر کرابون، حزب اللە  پەیوەندی تۆکمەی لە گەڵ ئێران هەبو.
پارەی دەسکەوتی فرۆشتنی چەکەکان بە شێوازێک زۆر ورد نێردرا بۆ یاخیبوەکانی نیکاراگوا کە دواتر وەک  Iran-Contra Scandal  ناسرا. کۆگان باس لەوەش دەکات کە ئیسرائیڵیش چەکی بە ئێران دەدا، هۆکارێک بۆ باشترکردنی رەوشی جوەکانی ئێران  و هەروەها بۆ درێژکردنەوەی شەرەکە. 
لە ١٩٨٨ شەرەکە راگیرا، عێراق بەهۆی یارمەتیەکانی رۆژئاوا بە هێز و سوپایەکی گەورە لە شەرەکە دەرچو. ئەو سوپا گەورە و بەهێزە عێراقی کردە مەترسی لە سەر ناوچەکە، دو ساڵ دوای راگرتنی شەر لە گەڵ ئێران سەدام پەلاماری کوێتی دا و داگیری کرد. کۆگان دەڵێت: هەڵسەنگاندنمان باش نەبو کاتێک دەرکمان بەوە نەدەکرد کە عێراق مەترسیەکی گەورەترە لە ئێران بۆ سەر ناوچەکە.
ئەمریکا ئەمجارەش وەک لە ساڵی ١٩٧٩ دوای واقیعە تازەکان کەوت. خوالێخۆشبو شا حەسەنی ئوردون وەسفی عێراقێ وەك " ئەسپە هار و درندەکەی جیهانی عەرەبی" کردوە.
 
ئەمریکا و داعش 
بەشێک لە چاودێر و توێژەرە سیاسیەکان پێیان وایە داعش بەرهەمێکی راستەوخۆی شکستی داگیرکردنی عێراقە لەلایەن ئەمریکاوە. سەرەتای ئەم روداوانە  لە ١١ی سێپتەمبەری ٢٠٠١ دەستی پێکرد، سەرۆک بوش و دەوروبەرەکەی یەکسەر هەڵسەنگاندنێکی پەڵەیان بۆ  روداوەکە کر.، هێرشە تێروریستەکە وەک راگەیاندنی شەر دژ بە ئەمریکا درایە قەڵەم، بۆیە جەنگی دژ بە تێرۆریزمیان راگەیاند. لە بەر ئەوەی القاعدە هێزێکی نیزامی نەبو بۆیە شەرکردن دژیشی بە نیزامی بەرێوە نەچو، لە بری ئەوەی ئەمریکا بەدوای ئوسامە بن لادن بگەرێت و سزای بدات  چون بە دوای شەرێکدا دەگەران کە بە شێوەیەکی سەرسورمێنەر بیبەنەوە و بە دنیاش رابگەیەنن کەس ناتوانێت خۆی لە قەرەی ئەمریکا بدات، ئەمجۆرە جەنگ دژ بە تێرۆریزم ئاکامی نەخوازیاری لێکەوتەوە.
لە ١١ ی سێپتەمبەری ٢٠٠١ Donald Rumsfeld، وەزیری بەرگری ئەمریکا و جێگرەکەی Paul Wolfowitz  ئاماژەیان دا بەوەی کە بە بۆچونی ئەوان  سەدام حسێن دەستێکی لە هێرشەکەدا هەبوە. هەرچۆنێک بێت ١١ی سێپتەمبەر وەک دەرفەتێکی بێ وێنەیان بینی بۆ خواستێکی کۆنیان، ئەویش گۆرینی رژێم لە عێراق.
لە ئێوارەی ١١ی سێپتەمبەر سەرۆک بوش داوای لەRichard P. Clark ، مونەسیقی نیشتمانی دژ بە تێرۆریزم کە بگەرێت بەدوای ئەوەی سەدام چ رۆڵێکی لە هێرشەکەدا هەبوە، کلارک منگەمنگی دەکرد و دەیویست رونی بکاتەوە کە القاعیدە لە پشت هێرشەکەوە بوە، سەرۆک بوش بە گرژیەوە پێی گوت دەبێت تەرکیز لە سەر سەدام بکات.
ئەمریکا شەرێکی قورسی بە چەکی مۆدێرن و بۆردومانی خەست دەست پێکرد. لە جانواری ٢٠٠٢ سەرۆک بوش لە وتاری ساڵانەی بۆ سینات و کۆنگرێس باسی میحوەری شەیتانی کرد، مەبەستی ئێران و عێراق و کوریای باکور بو. وەک سەرۆک باسیکرد عێراق هاوکاری و یارمەتی تێرۆریزم دەکات و کار لە سەر چەکە کۆمەڵکوژەکان کردوە.، عێراق چەکی کیمیاوی زۆری هەیە و سەرقاڵی بەدەستهێنانی جەکی ئەتۆمیش بوە.
Dick Cheney ، جێگری سەرۆک بوش، دەیویست ئەمریکا بە تەنیا شەری سەدام بکات، تۆنی بلێر، سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، ئامۆژگاری کرد کە بە رێگەی نەتەوە یەکگرتوەکانەوە هەوڵ بدات. ئەمە هۆکار بو کە لە قۆناغی سەرەتادا تیمی نوێی چاودێری نەتەوە یەکگرتوەکان بۆ عێراق نێردرا، تیمەکە چەکی کۆمەڵکوژیان نەدۆزیەوە، بە تەنیشت ئەمەشەوە ئاژانسی ئەتۆمی نێودەوڵەتی رایگەیاند کە سەدام هیچ بەرنامەیەکی ئەتۆمی نوێی دەست پێنەکردوە. 
ئەمریکا پەلەی بو و چاوەروانی زیاتری تیمەکانی پشکنین و چاودێری نەتەوە یەکگرتوەکانی نەدەکرد، بۆیە لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ بێ مانداتی ئەنجومەنی ئاسایش هێرشیان کرد بۆ سەر عێراق و رژێمی سەدام یان روخاند.
دوای روخاندنی سەدام بزافێکی بەرەنگاربونەوە بە تەکتیکی گەرێڵلا دژ بە ئەمریکا سەریهەڵدا، بەهۆی چەند بریار و کاری دەسەڵاتی پاوڵ برێمەر، حاکمی عێراق، وەک رەگ و ریشەکردنی بەعس و هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراق، سەدان هەزار کەس بێکار و بێ داهات بون. بەشێکی زۆری سەربازە دەرکراوەکانی سوپای عێراق  سوننە مەزهەب بون کە لە سەردەمی سەدام شیعەیان دەچەوسانەوە، خۆیان لە پێگەیەکی لاوازدا بینیەوە و دەشترسان شیعەکان تەسفیەی حساباتیان لە گەڵ بکەن بۆیە چونە بەرەی بەرەنگاربونەوە.
ساڵی ٢٠٠٦ نوری مالیکی، شیعە و سەرۆکی حزبی دەعوە، حکومەتی نوێی عێراقی دروستکرد، مالیکی هەنگاو بە هەنگاو حوکمرانیەکی شیعەی بەهێزی سەپاند و زۆربەی سوننەکانی لە کار و پۆستەکانی حکومەت دورخستەوە. ئەم سیاسەتە زەمینەسازکەر بو بۆ بڵاوبونەوەی بەپەلەی داعش لە باکوری عێراق، لە دەرەوەی ناوچەی کوردستان. سوننەکان ئامادە بون هاوکاری داعش بکەن، سوپای عێراق لەو سەردەمەدا هێزێکی لاوازی پەرتەوازە بو و لە داگیرکردنی موسڵدا چەکە مۆدێرنەکانی ئەمریکایان بۆ داعش جێهێشت و هەڵهاتن. روداوەکانی تر لە گەڵ داعش لای هەمو زانراون و پێویست بە دوبارە کردنەوە ناکات.

ئەوەی ماوە ئاماژەی پێ بکرێت: 
یەکێک لە میلیتانتە یاخیبوەکان کە دواتر خۆی وەک ئەبو بەکر بەغدادی ناساند، لە ساڵی ٢٠٠٤ لە کامپێکی ئەمریکیەکان بەندکرا بو، لەو کامپە گروپێکی کۆنە بەعسی و ئەفسەرەکانی سوپای سەدامی ناسی، داتر  بەغدادی لە ساڵی ٢٠١٠ بوە سەرۆکی داعش و زۆربەی هاوبەندەکانی بونە کاراکتەرە گرنگەکانی داعش. 
لە ساڵی ٢٠١٣ داعش دەسەلاتی بە ئاراستەی سوریا بەرفراوان کرد و دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و سوریا دروستکرد.

* رۆتەردام: جانواری ٢٠٢٠ 


 

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

جەندرمە لەناوخاكی هەرێمدا
ئاشتی هەورامی روبەڕووی دادگا قورسەكە دەبێتەوە

كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان چاكسازی پێدەكرێت؟

بەڵێ
نەخێر
مافی به‌رهه‌مه‌كان پارێزراوه‌ بۆ دره‌و
Developed by Smarthand