سندوقی نیشتمانی بۆ دیموکراسی پاڵپشتی دارایی درەو دەکات

هەواڵ

ڕاپۆرت

دۆسیەیی نەوت

پێشەکی و چوارچێوەی یاسایی کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان

داهاتووی ڕاستەقینەی وزەی هەرێمی کوردستان لە گازی سروشتیدایە نەک نەوت. بەشێک لە کێڵگە نەوتییە کۆنەکانی هەرێم (وەک تەق تەق) گەیشتوونەتە قۆناغی پیربوون و کەمبوونەوەی بەرهەم، لە کاتێکدا یەدەگی گازی سروشتی هەرێم بە زیاتر لە ٥.٦ تریلیۆن مەتر سێجا دەخەمڵێنرێت، کە زۆرینەی دەکەوێتە سنووری سلێمانی و گەرمیان (کۆرمۆر، چەمچەماڵ، میران، بنەباوی). لە دەیەی داهاتوودا، زۆنی سەوز دەبێتە چەقی سەرەکی وزەی هەرێم بەهۆی گازەوە.

بڵاوکراوەتەوە لە : 19 تشرینی دووەم 2026

پێشەکی و چوارچێوەی یاسایی کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان

قەبارەی دەقەکان

قەبارەی دەقەکان

 

 

راپۆرتی شیكاری: دانا نەقی


دەرچوونی یاسای نەوت و گازی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٧ (یاسای ژمارە ٢٢ی ساڵی ٢٠٠٧) وەرچەرخانێکی مێژوویی و یاسایی بوو کە تێیدا هەرێمی کوردستان توانی بە پشتبەستن بە ماددە دەستوورییەکانی عێراق (بەتایبەت ماددەکانی ١١٢ و ١١٥) پێش حکومەتی فیدراڵی بکەوێت، لە کاتێکدا بەغدا تا ئێستاش نەیتوانیوە یاسای نەوت و گاز دەربکات و هەر بە یاسا کۆنەکانی سەردەمی ڕژێمی پێشوو کار دەکات. ئەم هەنگاوە بووە هۆی ڕاکێشانی دەیان کۆمپانیای گەورەی جیهانی و دروستکردنی ژێرخانێکی سەربەخۆی هەناردەکردن و بەرهەمهێنان، سەرەڕای ئاستەنگە سیاسییەکان، کەموکوڕییەکانی بەڕێوەبردن، و ڕاگرتنی هەناردەی نەوت لە ڕێگەی بەندەری جەیهانەوە لە ئاداری ٢٠٢٣.
پێش ئەوەی هەناردەی نەوت ڕابگیرێت، توانای بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی هەرێمی کوردستان گەیشتبووە نزیکەی ٤٥٠,٠٠٠ بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا، بەڵام دوای ڕاگرتنی بۆرییەکە، بەرهەمهێنان دابەزی بۆ نزیکەی ٢٥٠,٠٠٠ تا ٣٠٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا کە زۆربەی بۆ بەکاربردنی ناوخۆ و پاڵاوگەکان تەرخان دەکرێت. یەدەگی سەلمێنراوی نەوتی هەرێم بە نزیکەی ٤٥ ملیار بەرمیل دەخەمڵێنرێت.
نەخشەی کێڵگە نەوتییەکان لە کفرییەوە بۆ زاخۆ (ئامار، مێژوو، و کۆمپانیاکان)
لە ڕووی جوگرافی و جیۆلۆجییەوە، کێڵگە نەوتییەکانی هەرێمی کوردستان بەسەر دوو ناوچەی سەرەکیدا دابەش بوون، کە هەریەکەیان تایبەتمەندی جیۆلۆجی، مێژووی هەڵکەندن، و جۆری نەوتی جیاوازی هەیە:
کێڵگەی تاوکێ و فیشخابوور: دەکەوێتە سنووری زاخۆ (پارێزگای دهۆک). لە ساڵی ٢٠٠٥ دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٧ پەرەی پێدرا لەلایەن کۆمپانیاکانی دی ئێن ئۆ (نەرویجی) و گەنەڵ ئینێرجی (تورکی). توانای بەرهەمهێنانی پێشووی ١٠٠,٠٠٠ تا ١١٠,٠٠٠ بەرمیل بوو لە ڕۆژێکدا و نەوتەکەی مامناوەند بۆ سوک بوو کە بڕبڕەی پشتی هەناردەی هەرێم بوو.
کێڵگەی شێخان: دەکەوێتە قەزای شێخان لە پارێزگای دهۆک. لە ساڵی ٢٠٠٩ دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠١٣ پەرەی پێدرا لەلایەن کۆمپانیای گۆڵف کیستۆن (بەریتانی). توانای بەرهەمهێنانی پێشووی ٤٥,٠٠٠ تا ٥٥,٠٠٠ بەرمیل بوو لە ڕۆژێکدا؛ نەوتەکەی قورس و گۆگردییە و یەدەگێکی یەکجار گەورەی هەیە.
کێڵگەی ئەتروش: دەکەوێتە ناوچەی ئەتروش لە پارێزگای دهۆک. لە ساڵی ٢٠١١ دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠١٧ پەرەی پێدرا لەلایەن کۆمپانیاکانی شاماران (کەنەدی) و تاقە (ئیماراتی). توانای بەرهەمهێنانی پێشووی ٣٥,٠٠٠ تا ٤٥,٠٠٠ بەرمیل بوو لە ڕۆژێکدا؛ نەوتەکەی قورسە و پێویستی بە تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی دەرهێنان هەیە.
کێڵگەی سەرسەنگ: دەکەوێتە ناوچەی ئامێدی و بامەڕنێ لە پارێزگای دهۆک. لە ساڵی ٢٠١١ دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠١٤ پەرەی پێدرا لەلایەن کۆمپانیای ئێچ کەی ئێن (ئەمریکی). توانای بەرهەمهێنانی پێشووی ٣٥,٠٠٠ تا ٤٠,٠٠٠ بەرمیل بوو لە ڕۆژێکدا و نەوتەکەی سوک و کوالێتی بەرزە.
کێڵگەی خورمەڵە: دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای هەولێر. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە پەرەپێدانی نوێی دەستی پێکرد لەلایەن کۆمپانیای کار گروپ (ناوخۆیی). توانای بەرهەمهێنانی پێشووی ١٣٠,٠٠٠ تا ١٥٠,٠٠٠ بەرمیل بوو لە ڕۆژێکدا و گەورەترین کێڵگەی بەرهەمهێنەری هەرێمە بە نەوتی مامناوەند.
کێڵگەی تەق تەق: دەکەوێتە سنووری کۆیە (پارێزگای هەولێر). لە ساڵی ١٩٧٨ دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە پەرەی پێدرا لەلایەن کۆمپانیاکانی گەنەڵ ئینێرجی و ئاداکس (چینی-سویسری). توانای بەرهەمهێنانی پێشتر دەگەیشتە ١٤٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا، بەڵام ئێستا کەمترە لە ٥,٠٠٠ بەرمیل چونکە بەهۆی چوونەناوەوەی ئاو بەرهەمەکەی دابەزیوە. نەوتەکەی زۆر سوکە.
کێڵگەی بنەباوی و میران: دەکەونە نێوان هەولێر و سلێمانی. لە ساڵانی ٢٠٠٧ تا ٢٠١٠ دۆزرانەوە و کار لەسەر گەشەپێدانیان دەکرێت لەلایەن کۆمپانیای گەنەڵ ئینێرجی. هێشتا لە قۆناغی گەشەپێداندا ماونەتەوە و زیاتر دەوڵەمەندن بە گازی سروشتی نەک نەوت.
کێڵگەی کۆرمۆر: دەکەوێتە سنووری چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی. لە ساڵی ١٩٢٨ دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە پەرەی پێدەدرێت لەلایەن کۆمپانیاکانی دانەگاز و هیلال (ئیماراتی). توانای بەرهەمهێنانی دەگاتە ١٥,٠٠٠ بەرمیل شلەی نەوتی لەگەڵ ٥٠٠ ملیۆن پێ سێجا گاز لە ڕۆژێکدا و گەورەترین سەرچاوەی گازی هەرێمە بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا.
کێڵگەی چەمچەماڵ: دەکەوێتە سنووری چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی. لە ساڵی ١٩٣٠ دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە لەژێر دەستی کۆمپانیاکانی دانەگاز و هیلالدایە. هێشتا لە قۆناغی پەرەپێداندایە و یەدەگێکی زۆر گەورەی گازی سروشتی هەیە.
کێڵگەی سەرقەڵا (گەرمیان): دەکەوێتە سنووری کفری و کەلار لە ئیدارەی گەرمیان. لە ساڵی ٢٠١١ دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠١٥ پەرەی پێدرا لەلایەن کۆمپانیاکانی گازپرۆم نەفت (ڕووسی) و وێستێرن زاگرۆس (کەنەدی). توانای بەرهەمهێنانی پێشووی ٣٠,٠٠٠ تا ٣٥,٠٠٠ بەرمیل بوو لە ڕۆژێکدا؛ نەوتەکەی سوک و بێ گۆگردە و کوالێتی زۆر بەرزە.
کێڵگەی کوردەمیر و تۆپخانە: دەکەونە سنووری گەرمیان و چەمچەماڵ. لە ساڵانی ٢٠٠٩ تا ٢٠١٢ دۆزرانەوە و کاریان تێدا کراوە لەلایەن کۆمپانیاکانی وێستێرن زاگرۆس و ڕێپسۆڵ (ئیسپانی). هێشتا نەچوونەتە قۆناغی بەرهەمهێنانی بازرگانی و تێکەڵەیەک لە نەوت و گازیان تێدایە لە قوڵاییەکی زۆردا.
کێڵگەی چیاسورخ: دەکەوێتە سنووری کفری و خانەقین لە گەرمیان. لە ساڵی ١٩٠٢ دۆزراوەتەوە و لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە پەرەی پێدراوە لەلایەن کۆمپانیاکانی گەنەڵ ئینێرجی و پێت ئۆیڵ. بەرهەمەکەی سنووردارە (چەند هەزار بەرمیلێک) و بە کۆنترین کێڵگەی نەوتی لە مێژووی عێراق و ناوچەکەدا دادەنرێت.


جیاوازی نێوان زۆنی زەرد و زۆنی سەوز لە گەشەی نەوتدا: هۆکار و داتاکان
ئامارەکان بە ڕوونی دەری دەخەن کە زیاتر لە ٨٠٪ بۆ ٨٥٪ی کۆی بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێمی کوردستان دەکەوێتە سنووری پارێزگاکانی هەولێر و دهۆک (زۆنی زەرد)، لە کاتێکدا سنووری پارێزگاکانی سلێمانی، هەڵەبجە، و ئیدارەی گەرمیان (زۆنی سەوز) تەنها نزیکەی ١٥٪ بۆ ٢٠٪ی بەرهەمی نەوت پێکدەهێنێت. ئەم جیاوازییە گەورەیە بۆ چەند هۆکارێکی زانستی، جیۆلۆجی، و کارگێڕی دەگەڕێتەوە:
پێکهاتەی جیۆلۆجی (نەوت بەرامبەر گاز): لە ڕووی جیۆلۆجییەوە، چینی ژێر زەویی ناوچەکانی هەولێر و دهۆک (بەتایبەت حەوزی زاگرۆس لە باکوور) دەوڵەمەندە بە حەشارگەی نەوتی، کە لە قوڵاییەکی کەمتر (١,٥٠٠ بۆ ٣,٠٠٠ مەتر) دەدۆزرێنەوە و تێچووی هەڵکەندنیان هەرزانترە. بە پێچەوانەوە، پێکهاتەی جیۆلۆجیی سنووری سلێمانی و گەرمیان زیاتر گازییە، و ئەو نەوتەشی تێیدایە لە قوڵاییەکی زۆردایە (زیاتر لە ٤,٠٠٠ بۆ ٥,٠٠٠ مەتر) و پەستان و پلەی گەرمییەکی زۆر بەرزی هەیە (وەک کێڵگەکانی کوردەمیر و تۆپخانە)، کە هەڵکەندنی هەر بیرێک تێیدا زیاتر لە ٥٠ بۆ ٨٠ ملیۆن دۆلاری تێدەچێت و مەترسی تەکنیکی زۆرە.
نزیکی لە ژێرخانی هەناردەکردن: بۆری سەرەکی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم بەرەو تورکیا بە خورمەڵە (هەولێر) و فیشخابوور (دهۆک) تێدەپەڕێت. ئەمە وای کرد کۆمپانیاکان بە خێرایی نەوتی کێڵگەکانی ئەو ناوچانە ببەستنەوە بە بۆرییەکەوە، لە کاتێکدا گواستنەوەی نەوتی گەرمیان و سلێمانی پێویستی بە تانکەر یان دروستکردنی بۆری دوورودرێژ هەبوو.
سەقامگیریی بڕیاردان و سەرمایەگوزاری: لە زۆنی زەرد، ناوەندییەتی بڕیاردان و ئاسانکارییە کارگێڕییەکان بۆ کۆمپانیا بیانییەکان خێراتر بوو. لە بەرامبەردا، لە زۆنی سەوزدا بەهۆی ململانێ ناوخۆییەکان، دابەشبوونی دەسەڵات، و ناڕوونی لە میکانیزمی گرێبەستەکان، بەشێک لە کۆمپانیا گەورەکان (وەک ڕێپسۆڵی ئیسپانی و ئێکسۆن مۆبیل) دوای چەند ساڵێک کارکردن، بلۆکە نەوتییەکانی سنووری سلێمانی و قەرەداغ و گەرمیانیان بەجێهێشت.


پیشەسازی پاڵاوگەکان: بەراوردی نێوان هەولێر و سلێمانی
کەرتی پاڵاوتن یەکێکە لە گەورەترین کۆڵەکە ئابوورییەکانی ناوخۆی هەرێمی کوردستان، کە تێیدا جیاوازییەکی بەرچاو لە قەبارەی سەرمایە و توانای بەرهەمهێنان لە نێوان هەردوو ناوچەکەدا هەیە:
١. پاڵاوگەکانی سنووری هەولێر
هەولێر بووەتە ناوەندی سەرەکی پیشەسازی پاڵاوتن لە هەرێم و تەنانەت عێراقیشدا، بەهۆی بوونی سەرمایەی زەبەلاحی کەرتی تایبەت و نزیکی لە کێڵگەی خورمەڵەوە:
پاڵاوگەی کەڵەک (کۆمپانیای کار): گەورەترین پاڵاوگەی کەرتی تایبەتە لە عێراقدا، توانای پاڵاوتنی دەگاتە نزیکەی ١٧٥,٠٠٠ بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا. سەرمایەکەی بە ملیاران دۆلار دەخەمڵێنرێت و بە تەکنەلۆژیای مۆدێرن بەنزین، گازوایل، نەوتی سپی، و قیر بەرهەم دەهێنێت.
پاڵاوگەی لاناز: یەکێکە لە نوێترین و پێشکەوتووترین پاڵاوگەکان لەسەر ڕێگای هەولێر – گوێڕ، توانای پاڵاوتنی نزیکەی ٧٥,٠٠٠ تا ١٠٠,٠٠٠ بەرمیل نەوتە لە ڕۆژێکدا. سەرمایەکەی زیاتر لە یەک ملیار دۆلارە و بەرهەمی بەنزینی بەرز (ئۆکتان بەرز) دەخاتە بازاڕەوە.
پاڵاوگە مامناوەند و بچووکەکان: دەیان پاڵاوگەی دیکە لە ناوچەی گوێڕ و کانی قرژاڵە هەن کە بەرهەمە نەوتییەکان دەپاڵێون، هەرچەندە بەشێکیان لە ڕووی ژینگەییەوە کێشەیان دروست کردووە.


٢. پاڵاوگەکانی سنووری سلێمانی (زۆنی سەوز)
لە سنووری سلێمانی، پیشەسازی پاڵاوتن بچووکترە و زیاتر پشت بە پاڵاوگەی قەبارە مامناوەند دەبەستێت:
پاڵاوگەی بازیان (کۆمپانیای قەیوان): گەورەترین و گرنگترین پاڵاوگەی زۆنی سەوزە. توانای پاڵاوتنی نزیکەی ٣٤,٠٠٠ تا ٤٠,٠٠٠ بەرمیل نەوتە لە ڕۆژێکدا. سەرمایەکەی بە سەدان ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێت و ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە لە دابینکردنی سووتەمەنی (بەنزین و گازوایل) و نەوتی ڕەش بۆ کارگەکانی چیمەنتۆ و وێستگەکانی کارەبای سلێمانی.
پاڵاوگە بچووکەکانی تانجەرۆ و گەرمیان: چەندین پاڵاوگەی بچووک و مامناوەند هەن کە توانای هەریەکەیان لە نێوان ٢,٠٠٠ بۆ ١٠,٠٠٠ بەرمیلە لە ڕۆژێکدا، و زیاتر کار لەسەر پاڵاوتنی نەوتی سەرقەڵا یان تێکەڵکردنی بەرهەمە نەوتییەکان دەکەن بۆ دابینکردنی پێداویستی ناوخۆ و هەناردەکردنی بەشێکی بۆ دەرەوە.


پیشەسازی قیر لە سنووری سلێمانی و ڕۆڵی نەوت تێیدا
سنووری پارێزگای سلێمانی (بەتایبەت ناوچەی بازیان، تانجەرۆ، و گەرمیان) بە پایتەختی پیشەسازی قیر و ماددە بیناسازییەکان لە هەرێمی کوردستان دادەنرێت. ئەم پیشەسازییە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و چارەنووسسازی بە کەرتی نەوتەوە هەیە:
سەرچاوەی ماددەی خاو: قیر پاشماوەی قورسی پرۆسەی پاڵاوتنی نەوتی خاوە (بەتایبەت نەوتی قورس و مامناوەند). پاڵاوگەی بازیان و پاڵاوگەکانی ناوچەکە ئەو نەوتە ڕەش و پاشماوە قورسەی کە لە دوای دەرهێنانی بەنزین و گازوایل دەمێنێتەوە، وەک ماددەی سەرەتایی دەدەنە کارگەکانی قیر.
قەبارەی پیشەسازییەکە: لە سنووری سلێمانی زیاتر لە ١٥ کارگەی گەورە و مامناوەندی بەرهەمهێنانی قیر بوونیان هەیە. ئەم کارگانە نەک تەنها پێداویستی پڕۆژەکانی ڕێگاوبانی هەرێمی کوردستان و شارەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق دابین دەکەن، بەڵکو بەشێکی زۆری قیری بەرهەمهاتووی سلێمانی هەناردەی دەرەوە (بەتایبەت ئێران، تورکیا، و وڵاتانی کەنداو) دەکرێت.
گرنگی ئابووری: ئەم پیشەسازییە بووەتە هۆی ئەوەی کە سلێمانی زنجیرەی بەهای نەوت تەواو بکات؛ واتە لە جیاتی ئەوەی تەنها نەوتی خاو بفرۆشرێت، لە ڕێگەی پاڵاوتن و دواتر گۆڕینی پاشماوەکان بۆ قیر، بەهایەکی زیادەی ئابووری گەورە بۆ ناوچەکە دروست دەکات و هەزاران هەلی کاری ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی ڕەخساندووە.


داهاتووی کەرتی نەوت و سامانە سروشتییەکانی هەرێمی کوردستان
بە خوێندنەوەی ئامارەکان، گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکییەکان، و پێکهاتەی جیۆلۆجی هەرێم، داهاتووی ئەم سەرچاوە سروشتییە بەم ئاڕاستەیەی خوارەوەدا دەڕوات:
١. گواستنەوەی قورسایی لە نەوتەوە بۆ گازی سروشتی:
داهاتووی ڕاستەقینەی وزەی هەرێمی کوردستان لە گازی سروشتیدایە نەک نەوت. بەشێک لە کێڵگە نەوتییە کۆنەکانی هەرێم (وەک تەق تەق) گەیشتوونەتە قۆناغی پیربوون و کەمبوونەوەی بەرهەم، لە کاتێکدا یەدەگی گازی سروشتی هەرێم بە زیاتر لە ٥.٦ تریلیۆن مەتر سێجا دەخەمڵێنرێت، کە زۆرینەی دەکەوێتە سنووری سلێمانی و گەرمیان (کۆرمۆر، چەمچەماڵ، میران، بنەباوی). لە دەیەی داهاتوودا، زۆنی سەوز دەبێتە چەقی سەرەکی وزەی هەرێم بەهۆی گازەوە.
٢. گۆڕینی مۆدێلی ئابووری لە هەناردەکردنی خاوەوە بۆ پیشەسازی ناوخۆیی:
دوای ڕاگرتنی بۆری نەوتی جەیهان و گۆڕانی هاوکێشە یاساییەکان لەگەڵ بەغدا، دەرکەوت کە پشتبەستنی ڕەها بە فرۆشتنی نەوتی خاو مەترسیدارە. بۆیە داهاتووی نەوتی هەرێم بەرەو پاڵاوتنی ناوخۆیی و پیشەسازی پترۆکیمیایی دەڕوات. فرۆشتنی بەرهەمە پاڵێوراوەکان (بەنزین، گازوایل، قیر، پلاستیک) قازانجێکی زۆر زیاتر دەداتە هەرێم و هەلی کار دەڕەخسێنێت، بە مەرجێک کۆنترۆڵی ژینگەیی و کوالێتی بکرێت.
٣. پەیوەندی لەگەڵ بەغدا و مەرجی بەردەوامبوون:
بەبێ گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی دەستووری و یاسایی گشتگیر لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی لەسەر تێچووی دەرهێنان (کە لە هەرێم بەهۆی سروشتی شاخاوییەوە گرانترە بەراورد بە بەسرە) و شێوازی گرێبەستەکان، گەڕانەوەی کۆمپانیا زەبەلاحە جیهانییەکان بۆ هەرێم قورس دەبێت. بەڵام ئەگەر ڕێککەوتن بکرێت، هەرێمی کوردستان دەتوانێت تا ساڵی ٢٠٣٠ توانای بەرهەمهێنانی نەوت بگەیەنێتەوە سەرووی ٥٠٠,٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا و ببێتە سەرچاوەیەکی سەرەکی دابینکردنی گاز بۆ عێراق و ناوچەکە.

دواین هەواڵەکان

زیاتر ببینە
null
پێش 6 کاتژمێر

کام پاراستنی هەرێم و کام رێگرتن لە دابەشبوون؟ 

null
پێش 22 کاتژمێر

لووتكەی ئەپێك لە شێنژن،ڕووداوێكی گرنگ لە شارێكی مێژوویی

null
١٧ تشرینی دووەم ٢٠٢٦

شرۆڤەکردنی دەقە دەستوریەکانی تایبەت بە هەرێمی کوردستان لە دەستوری عیراقدا