هەرێمی كوردستان لە باكوری عێراق دەكەوێتە سەر دووڕیانی جیاواز لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هاوسنوری توركیاو ئێران و سوریایە، ئەمەش پێگەیەكی ستراتیژی پێبەخشیووە، لە هەمان كاتیشدا وایلێكردووە ببێتە ئامانجێك بۆ دراوسێكانی.
ڕێک فرانکۆنا (Rick Francona)، ئەفسەری خانەنشینکراوی هەواڵگریی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا، لە لێدوانێکدا بۆ ڕۆژنامەی زە ئۆرشەلیم پۆست (The Jerusalem Post) سەبارەت بە کوردو ئاڵنگارییەكانی داهاتوو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڵێت، کوردانی عێراق تاکە کەسن کە تەنها ئومێدیان پاراستنی ئۆتۆنۆمی خۆیانە، ئاماژەی بەوەشکردووە، تا ئەو کاتەی سوپای پاسداران ئێران بەڕێوەببات، هیچ رێگەیەکی باش بۆ هیچ کەسێک نییە لە ناوچەکەدا بۆ هەنگاونان بەرەوپێشەوە.
ئێران بە بەردەوامی ئامانجی هێرشی مووشەکی و درۆنی بوەتە سەر هەرێمی کوردستانی باکووری عێراق. یەکێک لە هۆکارەکانی ئەم ڕەفتارە ئەوەیە کە گرووپەکانی ئۆپۆزسیۆنی کوردانی ئێران ماوەیەکی درێژە ئامادەییان لە هەرێمی کوردستاندا هەیە، چونکە لە ڕەوتی ساڵانی ڕابردوودا کوردانی ئێران پەنایان بۆ ئەوێ بردووە.
حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی دیکەش دەبێتەوە؛ دەبێت کار لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەغدا بکات بۆ دابینکردنی بودجەکەی. هەرێمەکە فەراهەمکەری بەرگریی ئاسمانی نییە، بەشێکی بەهۆی ئەوەی بەغدا بەم چەکانە دابینی نەکردووە. ئێران زیاتر لە ١٠,٠٠٠ هێرشی درۆنی و مووشەکی کردووەتە سەر هەرێمی کوردستان لە مانگی شوباتی ٢٠٢٦ەوە—ئەو کاتەی ئەمریکا و ئیسرائیل دەستیان بە هێرشی ئاسمانی کردە سەر ئێران.
فرانکۆنا خاوەنی ئەزموونی ئەرکە لە (NSA)، (CIA) و (DIA)
فرانکۆنا ئەرکی هەواڵگریی لە دەزگای ئاسایشی نیشتمانی (NSA)، دەزگای هەواڵگریی ناوەندی (CIA) و دەزگای هەواڵگریی بەرگری (DIA) بینیوە و لە قووڵایی ناوچەکە تێدەگات. ئەو لەگەڵ ڕۆژنامەی پۆست باسی لەوە کرد کە چی ڕوودەدات بۆ هەرێمی کوردستان و ناوچەکەی دەوروبەری. بە دەیان ساڵ ئەزموونی خزمەتکردن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش نێردراوییەکانی لە سوریا و عێراق و کارکردن لەگەڵ کوردەکانی باکووری عێراق، شارەزای زۆربەی ئاڵنگارییەکانی پێشەوەیە.
«بەداخەوە حکومەتی هەرێمی کوردستان بەشداربووێکی پاسیڤ و ناچالاکە لە بڕیارەکانی ناوچەکەدا. تا ئەو کاتەی کوردەکانی ئێران ئامادەییان لە هەرێمدا هەبێت، دەکەونە بەر ئامانجی سوپای پاسداران. من وا نابینم کوردانی عێراق پەناگەیەکی ئارام بۆ هاوبەشە ئێرانییەکانیان دابین نەکەن.»
فرانکۆنا ئاماژەی بەوەش کرد کە کاتێک قۆناغی داهاتووی کردەوە سەربازییەکانی ئەمریکا دەست پێبکات، حکومەتی هەرێمی کوردستان دەبێت بڕیارێک بدات: یان داوا لە گرووپە کوردەکانی ئێران بکات لەم ململانێیە بەدوور بن تا بەهانە بە سوپای پاسداران نەدەن مووشەک و درۆن ئاراستەی کەمپ و بنکەکانیان بكات، یانیش هانیان بدات و پشتگیری لە کردەوەی سنووربەپەڕ کۆنترۆڵکراو بکات دژی سوپای پاسداران. ئەگەر بڕیارەکە دووەمیان بێت، ئەوا دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکا ڕۆڵیان دەبێت لە پشتگیریکردنی ئەم کردەوانە لە ڕێگەی زانیاریی ئامانجدارەوە—«هیوادارم ئەمە پێشتر ڕوویدابێت.»
ننزیکەی شەش گرووپی جیاوازی ئۆپۆزسیۆنی کوردانی ئێران هەن. ئەوان لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٢٥ هاوپەیمانییەکی شلیان پێکهێنا، و هەوڵیان دا لە دوو مانگی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦ لە ئاستانەی ڕووداوەکاندا فەرمیی بکەنەوە. بەڵام ئەم گرووپانە ئاڕاستەی سیاسیی زۆر جیاوازیان هەیە کە دەبێتە هۆی ململانێی ناوخۆیی. لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی هێرشی ئێران و فشاری بەغدا دەبنەوە بۆ جێهێشتنی عێراق، و حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ناوەڕاستی ئەم هاوکێشەیەدا گیرساوەتەوە. بۆ نموونە، لە ئاداری ٢٠٢٦ ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەمریکا چەک دەداتە گرووپە کوردەکانی ئێران، ئەمەش خواستی تاران لە زوو سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی کوردەکانی زیاتر کرد.
فرانکۆنا شیکەرەوەی سەربازیی پێشووی CNN و NBC بووە
فرانکۆنا، کە دوای خانەنشینبوونی وەک شیکەرەوەی سەربازی لە کەناڵەکانی NBC News و CNN کاری کردووە، ئاوڕ لە دەیەی نۆدەکانی سەدەی ڕابردوو دەداتەوە، کاتێک ئەمریکا هاوکاری کوردانی لە باکووری عێراق دەکرد—ئەو کاتەی کوردەکان دووچاری جینۆساید بووبوونەوە لەسەر دەستی ڕژێمی سەدام حوسێن. لە نۆدەکاندا ئەوان دەستیان بە دروستکردنی ئەو ئۆتۆنۆمییە کرد کە دواتر بووە هۆی دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان.
«پێم وایە لە ڕاستیدا ئێمە زۆر شتمان بە دروستی ئەنجام دا. لە ناوەڕاستی نۆدەکاندا، ئێمە هەوڵمان دەدا بێلایەنی پارێزین لە نێوان دوو پارتی سەرەکیی کورددا—پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK). لە هەندێک کاتدا ئەرکێکی قورس بوو، چونکە دەربەکەوت ئەوان زیاتر تەرکیزیان لەسەر شەڕی یەکتر بوو تا دوورخستنەوەی عێراقییەکان لە باکووری عێراق،» فرانکۆنا وای وت.
پارتی و یەکێتی دوو پارتە بەهێزە سیاسییەکەی کوردن کە خاوەنی پاشخان و ئاڕاستەی جیاوازن.
ئەو ڕوونکردنەوەی زیاتر دەدات:
«ئێمە کینەی ناوخۆیی کوردەکانمان بە کەم خەملاندبوو، تا ئەو ڕادەیەی گومانمان دەکرد پارتی بە نهێنی لەگەڵ ڕژێمی عێراقدا دژی یەکێتی کار بکات، لە کاتێکدا یەکێتی نزیکەی بە ئاشکرا مامەڵەی لەگەڵ ئێرانییەکان دەکرد. لەبیریتم لە سلێمانی بووم کاتێک چەندین کەس کە بڕوامان وابوو ئەندامی سوپای پاسداران بن لە هەمان میوانخانەی یەکێتیدا دەمانەوە.»
فرانکۆنا جەخت دەکاتەوە کە ئەم دابەشکارییانە دەمێننەوە و دۆخی نێوان پارتی و یەکێتی وەک «پێکەوەهەڵکردن و هاوکاریی سنووردار بەردەوام دەبێت.»
پەیوەندییەکانی بەغدا و سیاسەتی ناوچەکە
لەگەڵ دابەشبوونی سیاسەتی کوردی، پرسیارەکان دەبارەی ئەوەی لە بەغدا ڕوودەدات دەمێننەوە. دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا پشتیوانی لە سەرۆک وەزیرانی نوێی عێراق، عەلی ئەلزەیدی کردووە.
فرانکۆنا تێبینی دەکات:
«لەوانەیە سەرۆک ترەمپ پێی وابێت عەلی ئەلزەیدی سەرۆک وەزیرانی نوێ سزاو پشتیوانی زیاتری دەوێت بەو هیوایەی هەوڵ بدات حکومەتی عێراق لە ئێرانییەکان دوور بخاتەوە. ئەو لانیکەم هەوڵی داوە کۆنترۆڵێک بەسەر میلیشیا جیاوازەکانی سەر بە ئێران لە وڵاتدا بپۆشێت و مەرجگەلێکی دروست کرد کە ڕێگەی دا ئەمریکا لە کۆتاییدا بەشێوەیەکی فەرمی کۆتایی بە ئەرکەکانی لە عێراق بهێنێت.»
ئەمە گرنگە چونکە میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە عێراق بەردەوام بەشدار بوونە لە هێرشکردنە سەر هەرێمی کوردستان، دامەزراوە دیپلۆماسییەکانی ئەمریکا و هێزەکانی ئەمریکا. بۆ نموونە کتائب حیزبوڵڵا، کە یەکێکە لە میلیشیا سەر بە ئێرانییەکان، سێ ئەمریکی کوشت لە هێرشێکدا لە ئوردن لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤.
کاتێک پرسیاری لێکرا ئایا پێی وایە ستراتیژییەکی مەودادرێژی ڕوون بۆ هەرێمی کوردستان هەیە؟ فرانکۆنا وەڵامی دایەوە:
«من هیچ شتێک نابینم لەوەی ئێستا دەیکەین زیاتر بێت، جگە لە، بەڵێ، پشتیوانیی نهێنی بۆ گرووپە کوردەکانی ئێران لە هەوڵەکانیاندا دژی سوپای پاسداران. دوای ئەوەی شەڕ لە ئێران کۆتایی دێت، بە ئەگەری زۆرەوە ئەوەش نامێنێت. ئێمە مێژوویەکی خەمناکمان هەیە لە جێهێشتنی کوردەکان بۆ خۆیان.»
ئەمە نیگەرانییەکە کە زۆرێک لە کوردەکان هەیانە. ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە چرا ئەوان زۆر بە وشیارییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەوەدا دەکەن کە لە ئێراندا ڕوودەدات. لە کاتێکدا هەندێک بڕوایان وابوو دەبێت ڕاپەڕینی کوردی لە ئێران ڕووبدات، دەزانن کە ئەوان تەنها یەکێک لە زۆرێک لە پێکهاتەکانی ئێرانن و ناوچەکەیان ناوچەیەکی شاخاویی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانە. ئێران پێشتر دەستی بە سەرکوتکردنی هەر دەربڕینێکی ئۆپۆزسیۆنی کوردی کردووە. هاوکات ئێران دەوێت بەغدا ئەو گرووپە کوردانەی ئێران کۆنتڕۆڵ بکات کە بنکەیان لە عێراقدا هەیە.
ئایا عێراق ئەوە دەکات؟ فرانکۆنا دەڵێت:
«ئەمە بەستراوەتەوە بەوەی کوردانی عێراق چەندە پشتیوانی بۆ گرووپە کوردەکانی ئێران لە عێراق دابین دەکەن. ئەگەر ئەم گرووپانە کاریگەر بن دژی یەکەکانی سوپای پاسداران لە ئێران، ڕەنگە ئێرانییەکان ئەم میلیشیایانە دژی کوردانی عێراق بەکاربهێنن. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، بڕوا ناکەم ئەوان بتوانن کاریگەر بن دژی پاسەوانانی هەرێمی کوردستان (پێشمەرگە).»
لە هەمان کاتدا ڕوون نییە ئایا سەرۆک وەزیرانی نوێی عێراق دەتوانێت میلیشیا سەر بە ئێرانییەکان ڕام بکات یان نا. «من گومان دەکەم بەرهەڵستکارییەکی زۆر لەلایەن ئێرانییەکانەوە هەبێت کە بایەخ بە ڕێکخستنی بریکارەکانیان (پڕۆکسی) دەدەن.»
کوردستان لە نێوان یاسا و گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە
هەرێمی کوردستانی عێراق وەک قەوارەیەکی سەقامگیر و گرنگ دەمێنێتەوە. فرانکۆنا تێبینی دەکات کە «کوردانی عێراق تەنها کەسن هیوا و شانسی پاراستنی ئۆتۆنۆمیی خۆیانیان هەبێت»؛ بەڵام ئەو دەڵێت «ئۆتۆنۆمیی کوردی بە شێوەیەکی بەربڵاو بەردەوامە لە ئەزیەتکێشان.»
هەرێمی کوردستانی عێراق لە دەیەکانی ڕابردوودا بەسەر ئاڵۆزییەکاندا زاڵ بووە. ناوچەی ژێر دەسەڵاتی کورد لە ڕۆژهەڵاتی سوریا (ڕۆژئاوا)، کە لە ساڵانی ٢٠١٣ تا ٢٠٢٦ بوونی هەبوو، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا تا حدێکی زۆر داڕما و ڕازی بوو تێکەڵی حکومەتی نوێی سوریا بێت. هێزەکانی ئەمریکا کە پشتیوانییان لە هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) دەکرد لە شەڕی دژی داعش، سوریایان جێهێشت.
«چونکە بوونی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە دەستووری عێراقدا چەسپێنراوە، ئەوان چوارچێوەیەکی یاساییان هەیە کە لە وڵاتانی دیکەدا بوونی نییە. لەوانەیە ئەمە لە ئێراندا بگوڕێت، ئەمەش بەستراوەتەوە بە بەردەوامبوون یان نەبوونی کۆماری ئیسلامی. کوردەکانی سوریا ئەوەندە ئۆتۆنۆمییەی هەیانبوو لەدەستیان داوە و هێزەکانی سوریای دیموکرات هەڵوەشێندراونەتەوە،» فرانکۆنا زیادی دەکات.
«لە تورکیا، ئەگەر چەکدانانی پەکەکە سەرکەوتوو بێت، شەڕڤانە کوردەکان تێکەڵی کۆمەڵگەی تورکیا دەبن بێ ئەوەی ئۆتۆنۆمییان هەبێت. ئەگەر ئەوان بنکەکانیان لە باکووری عێراق چۆڵ بکەن، ئەمە گرژییەکانی نێوان کوردانی عێراق و ئەنقەرە کەم دەکاتەوە.»
ئەمە ئەو پێکهاتە و چوارچێوە گەورەیەیە کە ئیمڕۆ لەم ناوچە گرنگانەی کورددا بوونی هەیە—ناوچەیەک کە لە سێڕیانی نێوان ئێران، تورکیا، سوریا و عێراقدا دانیشتووە، و چەندین ئاڵنگاری لە ئایندەدا بە هەڵپەسێردراوی دەمێننەوە.
سەرچاوە:
ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست (The Jerusalem Post)
