درەو:
هاوڕێ تۆفیق - شارەزایی دەستوری و یاسایی
پێشەکی قانونی بودجە پەیوەندی بە ژیانی ئابوری گوزەرانی هەموو خەڵکەوە هەیە، قانونێک نیە بۆ چینێک یان توێژێکی کۆمەڵایەتی بەڵکو قانونی هەموو خەڵکە. هەقی خۆی بوو بە ئەوپەڕی شەفافیەتەوە رەشنوسەکەی بڵاو بکرێتەوە هەتاوەکو رای گشتی ئاگای لێ بێت و شارەزایانی دارایی و یاسایی و ناوەندەکانی توێژینەوەو ئەکادیمی زانکۆکات قسەی لەسەر بکەن. بەشێوەیەکی ئاشکراو و شەفاف بۆ خەڵک بڵاو بکرێتەوە.
کۆی داهاتی خەمڵێنراوی بودجە بۆ ساڵی 2027 بە (174,233,693,000 ) ترلیۆن دیناری عێراقی خەمڵێنراوە, ئەگەر بیگۆرین بۆ دۆلاری ئەمریکی ،کە دەکاتە ١١٤٬٦٢٧٬٤٣٠ سەدو چواردە ملیار و شەش سەدو بیست و حەوت ملیۆن و چوارسەدو سی هەزار دۆلاری ئەمریکی . لەبەرامبەردا خەرجی دیاریکراو دەکاتە 217,238,747,418 ترلیۆن دیناری عێراقی ، کە بە دۆلار دەکاتە ١٤٢٬٩٢٠٬٢٢٩ دەکاتە سەدو چل و دوو ملیار و نۆ سەدو بیست ملیۆن و دوو سەدو بیست و نۆ هەزار دۆلاری ئەمریکی. کەواتە لە نێوان داهاتی پێشبینیکراو لەگەڵ خەرجی بەرنامە بۆدانراو، کورت هێنان بە بری 43,005,054,418 ملیار دیناری عێراقی هەیە، بە دۆلار دەکاتە ٢٨٬٢٩٢٬٧٩٩ بیست و هەشت ملیار و دوو سەدو نەوەدو دوو ملیۆن و حەوت سەد و نەوەو نۆ ملیۆن دۆلاری ئەمریکیە.
سەرەکیترین خاڵەکانی رەشنوسی قانونی بودجە کە مەرجی قورسی بۆ هەرێمی کوردستان داناوە باس ئەکەین. بەڵام دەبێت ئەو خاڵە رەچاو بکەین کە ئەمە رەشنوسە و ئەگەری هەیە لە ئەنجومەنی وەزیران دەستکاری بکرێ، یان لە پەرلەمان گۆرانکارییەکی کەمی تیابکرێ. بەڵام بە گشتی پرۆژەکە بۆ هەرێم مەرجی قورسی داناوەو بگرە لە قانونی بودجەی سێ ساڵەی رابردوو قورسترە. گرنگترین ئەو خاڵانەی کە پەیوەندییان بە هەرێمەوە هەیە؛
١: پشکی هەرێمی کوردستان بە ١٢.٧٪ خەمڵاندوە بە پێچەوانەی ئەنجامی سەرژمێری دانیشتوان کە هەرێم زیاتر لە ٪١٤ بوو. پاڵپشت بە بریارێکی ئەنجومەنی وەزیران لە سەردەمی کابینەی سودانی کە پشکی هەرێمی کەمکردوە ئەمەش پاش ئەنجامدانی گەرانەوەی ناوی ئاوارەو راگوێزراوان بۆ شارەکانی خۆیان و لە ئاماری سەرژمێری هەرێم دەرکران.
٢: داوای پاکاتاوی قەرزی دەیان ساڵەی پێشوو لە حکومەتی هەرێمی کوردستان دەکات ،کە مەرجێکی قورس و ئاڵۆز راجیاوازە.
٣: دەبێت هەرێم رۆژانە(٤٠٠) چوار سەد هەزار بەرمیل نەوت رادەستی سۆمۆ بکات.
٤: نابێت هەرێم هیچ جۆرە گرێبەستێکی تازەی نەوت و گاز ئەنجام بدات.
٥: بری گازی بەرهەمهێنراوی زیادە رادەستی وەزارەتی نەوتی فیدراڵ بکات.
وەرگێڕانی کوردیی سۆرانی دەقەکە لەرێگای ژیری دەستکردەوە:
ماددەی٩ / ١/ یەکەم:
یەکەم: بەشی هەرێمی کوردستان، کە بریتییە لە **(١٢.٧٪)**ی کۆی خەرجییە جێبەجێکراوەکان (خەرجییە حاکمەکان، خەرجییە جارییەکان و خەرجییەکانی پڕۆژە وەبەرهێنانییەکان)، دوای دەرهێنانی خەرجییە سەروەرییەکان، بەپێی ئەو خشتەیەی کە پاشکۆ کراوە، دیاری دەکرێت.
دووەم: داھاتە داراییەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ ساڵانی (٢٠٠٤ تا کۆتایی ٢٠٢٦) یەکدەخرێنەوە؛ کە بڕەکەی (١٢٬٧٧٥) ملیار دینارە (دوازدە تریلیۆن و حەوت‌سەد و حەفتاوپێنج ملیار دینار). ئەم یەکخستنەوەیە پشت بە ماف و پابەندییەکان دەبەستێت کە لە یاساکانی بودجەی فیدراڵیی هەر ساڵێکی دارایی دیاری کراون، و لە ماوەی (٣) ساڵدا تەواو دەکرێت.
سێیەم:
أ- حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەندە بە فرۆشتن و بازاڕکردنی ڕۆژانەی لانیکەم (٤٠٠) هەزار بەرمیل نەوت، بە هاوئاهەنگی لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدراڵی لە هەرێمدا، لە ڕێگەی کۆمپانیای بازاڕکردنی نەوت (سۆمۆ) و بەرەو بەندەری جەیهانی تورکیا. ئەمەش بەپێی داتای مانگانەی پێشکەشکراو لەلایەن وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێم، کە لەلایەن وەزارەتی نەوت و دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵی پشتڕاست کراوەتەوە، و بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دیوانی چاودێری دارایی هەرێم.
ب- ئەگەر هەناردەکردن لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی تورکیا یان هەر دەروازەیەکی فەرمیی دیکە کە وەزارەتی نەوتی فیدراڵی دیاری دەکات، نەگونجاو بێت، حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەندە بە ڕادەستکردنی ئەو بڕە نەوتەی لە خاڵی (أ)ی ئەم بڕگەیەدا ئاماژەی پێکراوە بە وەزارەتی نەوتی فیدراڵی، بۆ بەکارهێنانی ناوخۆیی و بەپێی پێویستییەکانی کە وەزارەتی نەوتی فیدراڵی دیاری دەکات.
ج- حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەندە بە ڕادەستکردنی داهاتە نەنەوتییەکان بە خەزێنەی گشتیی دەوڵەت، بەپێی یاسای بەڕێوەبردنی دارایی فیدراڵی ژمارە (٦)ی ساڵی ٢٠١٩ی هەموارکراو. دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵی، بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دیوانی چاودێری دارایی هەرێم، داتاکانی پەیوەندیدار بەو داهاتانە پشکنین دەکات.
د- قەرز و باڵانسی قەرزارێتی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە بەرامبەر بانکی بازرگانیی عێراقی (TBI)، لە بانکە حکومی و تایبەتەکاندا، یەکدەخرێتەوە. وەزارەتی دارایی فیدراڵی قسطەکان بە شێوەی مانگانە ڕێکدەخات و لە بەشی هەرێم دەیخاتەوە. دەستپێکردنی دانەوەکە لە ساڵی دارایی ٢٠١٧ەوە دەبێت و ماوەی دانەوەکە (٣) ساڵە.
هـ- حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەندە بە ڕادەستکردنی ئەو گازی بەرهەمهاتووەی کە لە پێویستییەکانی هەرێم زیاترە، بە حکومەتی فیدراڵی. ئەگەر گازەکە ڕادەست نەکرێت، بڕی پەیوەندیدار لە بەشی شایستەی هەرێم دەبڕدرێت، بەپێی داتای مانگانەی پێشکەشکراو لەلایەن وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێم و پشتڕاستکراوە لەلایەن وەزارەتی نەوت و دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵی، بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دیوانی چاودێری دارایی هەرێم.
و- حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەندە بەوەی لەگەڵ کۆمپانیا بیانی یان ناوخۆییەکاندا، سەبارەت بە نەوت و گاز، بۆ وەبەرهێنان و کارپێکردن یان بە هەر شێوەیەکی دیکەی گرێبەست، گرێبەست نەبەستێت؛ مەگەر لە ڕێگەی وەزارەتی نەوتی فیدراڵییەوە.
ز- ١- وەزارەتی دارایی فیدراڵی پابەندە بە دابینکردنی پارەی شایستەییەکانی هەرێم، بەپێی حوکمەکانی ئەم یاسایە، بە شێوەی مانگانە؛ دوای ئەوەی هەرێم بڕگەکانی **(أ، ب، ج، هـ، و)**ی ئەم خاڵە جێبەجێ بکات. ئەمەش لە ڕێگەی ناردنی باڵانسی پشکنینی مانگانە لەلایەن وەزارەتی دارایی و ئابووریی هەرێمەوە بۆ بەڕێوەبەرایەتیی ژمێریاری، بۆ ئەوەی لە حسابە مانگانە گشتییەکانی دەوڵەتدا تۆمار بکرێت؛ بە مەرجێک ڕێکخستنەوە ژمێریارییە تایبەتەکان سەبارەت بە مافەکانی…
...............
خاڵە باشەکان بۆ پشکی هەرێم:
لە بەشی قەرزەکان بەشێکی تەرخانکراوە بۆ هەندێک پرۆژەی هەرێم وەکو لە پرۆژەکە هاتوە بەم جۆرەیە:
وەرگێران لە ريگای ژیری دەستکرد:
بەردەوامبوون لە دابینکردنی دارایی پڕۆژەکانی ژێرخان، بەپێی ڕێککەوتنی چوارچێوەی نێوان وەزارەتی دارایی فیدراڵی و دامەزراوەی چینیی دڵنیایی هەناردەکردن (سینۆشور)، بەپێی ئەو وردەکارییانەی لە خوارەوەدا هاتوون:
أ- دابینکردنی دارایی لە حسابی وەبەرهێنان، کە ئەمانە دەگرێتەوە:
* پڕۆژەکانی ژێرخان و پڕۆژە ستراتیژی و گەشەپێدانییەکان کە لەگەڵ پێشینەکانی حکومەتدا دەگونجێن، بە تێچووی گشتی (٢٤٬٢٩٣٬٦٦٣) ملیۆن دۆلار. بڕی (٣٬٥٩٨) دۆلار بۆیان دابین دەکرێت، کە دەکاتە هاوتای (٤٬٦٧٧٬٤٠٠٬٠٠٠) هەزار دینار (چوار تریلیۆن و شەش‌سەد و حەفتاوحەوت ملیار و چوارسەد ملیۆن دینار). دابینکردنی دارایی بۆ پڕۆژەکان دوای پەسەندکردنیان لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە دەبێت، و لە جێبەجێکردنی پڕۆژەکانی سەرەوەدا ڕێژەی دانیشتووان لەبەرچاو دەگیرێت.
ب- قەرزکردن لە چوارچێوەی حسابی قەرز بۆ پڕۆژە نوێیەکان، کە ئەمانە دەگرێتەوە:
* پڕۆژەی دروستکردنی وێستگەی شیرینکردنەوەی ئاوی دەریا، بە تێچووی (٤٬٤١٢٬١٥١٬١٥٣) ملیۆن دۆلار، بۆ بەرژەوەندی پارێزگای بەسرە. لە ساڵی ٢٠٢٧دا بڕی (٤٥٠) ملیۆن دۆلاری بۆ دابین دەکرێت.
پێنجەم: قەرزە نوێیەکان
١- قەرزکردن لە ئاژانسی ژاپۆنی بۆ هاوکاریی نێودەوڵەتی (JICA) بە بڕی (٧٠٠) ملیۆن دۆلار، بۆ هەریەک لە وەزارەتی تەندروستی و هەرێمی کوردستان، بەپێی ئەم وردەکارییانەی خوارەوە:
أ- دروستکردنی (٢) نەخۆشخانە، هەر یەکەیان بە گنجایشی (٢٠٠) جێگا، لە بەڵەدڕۆز / دیالە و کەرکووک، بە تێچووی (٣٥٠) ملیۆن دۆلار، بۆ بەرژەوەندی وەزارەتی تەندروستی.
ب- قۆناغی دووەمی پڕۆژەی ئاوبەندیی هەرێمی کوردستان، بە سقفی (٣٥٠) ملیۆن دۆلار. لە ساڵی ٢٠٢٧دا بڕی (٣٠) ملیۆن دۆلار دابین دەکرێت؛ بەو شێوەیەی (٢٩) ملیۆن دۆلار بۆ وەزارەتی تەندروستی و (١) ملیۆن دۆلار بۆ هەرێمی کوردستان.
٢- قەرزکردن لە بانکی جیهانی بۆ دابینکردنی دارایی پڕۆژەکان بە تێچووی (٧٬١٠٨) ملیۆن دۆلار، و دابینکردنی بڕی (٣٧٣.٥) ملیۆن دۆلار بۆ ساڵی ٢٠٢٧، بەپێی ئەم وردەکارییانەی خوارەوە:
أ- دروستکردنی (٥٠٠) باخچەی ساوایانی پاشکۆ بە قوتابخانە حکومییەکان، بە تێچووی (١٠٠) ملیۆن دۆلار، و دابینکردنی (١٠) ملیۆن دۆلار بۆیان.
ب- وێرانکردن و دووبارە دروستکردنەوەی قوتابخانە گڵینەکان و ئەو قوتابخانانەی کە لە مەترسیی ڕووخانداندان، لەگەڵ جێگیرکردنی ژمارەکە لەسەر (٢٥٠) قوتابخانە؛ بە مەرجێک (٥٠) قوتابخانەیان لە جۆری «قوتابخانەی زیرەک» بن. تێچووی پڕۆژەکە (٧٠٠) ملیۆن دۆلارە و بڕی (١٧) ملیۆن دۆلار بۆی دابین دەکرێت.
ج- پڕۆژەکانی وەزارەتی نیشتەجێکردن و نیشتمانکردن و شارەوانییە گشتییەکان، بۆ بەرژەوەندی بەڕێوەبەرایەتیی ڕێگاوبان و پردەکان، بە تێچووی (٢٬٠٠٠) ملیۆن دۆلار، بۆ پڕۆژەی ڕێڕەوە ئابوورییەکانی گواستنەوەی وشکانی لە عێراق، کە ڕێگاکە لەخۆدەگرێت
تێبینی : لە خوارەوە لینکی دەقی تەواوی رەشنوسی بودجە دانراوە
